\NormalFont\ShortTitle{Jeremiah}

{\MT Jeremiah

\par }{\IS Hay Aat Ten Liblu

\par }{\IP {\EM{Hay Nangitudo' eten Liblu:}} hi Jeremiah.

\par }{\IP {\EM{Hay Nangitud'an Jeremiah eten Liblu:
}} nan Hudyud Judah.

\par }{\IP {\EM{Hay Pohdon nan Ngadan ten Liblun Ibaga:}} hi Apo Dios di mangipa'wah.

\par }{\IP {\EM{Hay Gutud hi Nangitud'anan ten Liblu:
}} hidin numbattanan di 621 B.C. hi engganah din 580 B.C.

\par }{\IP {\EM{Hay Teman ten Liblu:
}} ma'ahhapul an muntutuyu nan Hudyud Judah ta adi ilayaw nan iBabylon dida.

\par }{\IP {\EM{Hay Outline ten Liblu:
}}naligat di mun'outline eten liblu ti agguy napanuh nan nahayhaynod an na'at.

\par }{\IO Hay intudun Jeremiah hidin amatagun nan ALIN HI JOSIAH (1:1—5:31)

\par }{\IO Hay intudun Jeremiah hidin amatagun nan ALIN HI JEHOAHAZ (22:1-17)

\par }{\IO Hay intudun Jeremiah hidin amatagun nan ALIN HI JEHOIAKIM (6:1—20:18; 22:18-23; 25:1—26:24; 35:1—36:32; 45:1—49:33)

\par }{\IO Hay intudun Jeremiah hidin amatagun nan ALIN HI JEHOIACHIN (22:24—24:10)

\par }{\IO Hay intudun Jeremiah hidin amatagun nan ALIN HI ZEDEKIAH (21:1-14; 27:1—34:22; 37:1—39:18; 49:34—52:34)

\par }{\IO Hay intudun Jeremiah hidin amatagun nan GOBELNADOL AN HI GEDALIAH (40:1—41:15)

\par }{\IO Hay intudun Jeremiah hidin amatagun JOHANAN (41:16—44:30).



\par }\ChapOne{1}{\PP \VerseOne{1}Heten liblu ya hay nitudo' hitu ya nan hinapit ya ina'inat'un hi Jeremiah\FTNT{*}{{\FR 1:1 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di mangipa'wah}}, ya hiyay paddungnay teman ten liblu ti ipa'innilan Apo Dios hinan tatagud Judah an paddungnay ipa'wahna dida ta hay agahanda ya ad Babylon.}}} an hina' Hilkiah\FTNT{†}{{\FR 1:1 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di bumadang ay ha"in}}.}}} an ohah nan papadih ad Anathoth\FTNT{‡}{{\FR 1:1 }{\FT{Hay nalpuwan ten ngadan ya nan ohan bulul di iCanaan an
}}{\FT{{\EM{Anath}}. Ya hay inadagwin ten babluy hinan kapitulyudad Judah an ad Jerusalem ya hi'itangan lemay kilomitluh appit di iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw. Ya hiyay babluy nan holag Levi an ta"on un wah nan babluy di holag Benjamin (Josh. 21:17-18).}}} hinan babluy nan holag Benjamin.

\VS{2}Ti hi Apo Dios ya himmapit ay ha"in hidin miyapulu ta tuluh tawon\FTNT{§}{{\FR 1:2 }{\FT{Unu 626 B.C. Hay gutud din nuntamuan Jeremiah ya hidin 626-585 B.C.}}} hi nun'alian Josiah\FTNT{*}{{\FR 1:2 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 640-609 B.C. Ya hiyay angunuh an maphod an ali an numpapto' ad Judah (II Ki. 22:1-23:30; II Chron. 34:1-35:27) ti nappuhin amin nan opat an a'alin nahayhaynod an nihukat ay hiyan nun'ali an da Jehoahaz, ya hi Jehoiakim, ya hi Jehoiachin, ya hi Zedekiah.}}} an hina' Amon hi ad Judah.

\VS{3}Ya umat goh an ha"in gun ni'hapitan Apo Dios hidin hi Jehoiakim\FTNT{†}{{\FR 1:3 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 609-598 B.C., ya nappuhi hiya an ali (II Ki. 23:36-24:7; II Chron. 36:5-8).}}} an imbaluy Josiah di nun'alih ad Judah. At ninaynayun di gun'u pi'hapitan ay Hiya ta engganah din nangiyayandah nan iJerusalem hi udum an babluy hidin miyalemah bulan hinan miyapulu ta ohay tawon\FTNT{‡}{{\FR 1:3 }{\FT{Unu Ab (July-August), 586 B.C.}}} hi nun'alian Zedekiah\FTNT{§}{{\FR 1:3 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 597-586 B.C., ya hiyay nappuhi ya angunuh an alidah din nangilayawan din Alin hi Nebuchadnezzar ay dida ta nipiyuydad Babylon hidin 586 B.C. (II Ki. 24:18-25:26; II Chron. 36:11-21).}}} an oha goh an imbaluy Josiah.


\par }{\SH Hay Na'ayagan Jeremiah
\par }
{\PP \VS{4}Hay hinapit Apo Dios ay ha"in ya inalinay,


\par }{\Q \VS{5}“Hidin agguy'u nunlumuwan ay he"a

\par }{\QC ya pepento"u he"a tuwalih mumbalin hi propetan

\par }{\QB munhulbih nan tataguh nan abablubabluy.”


\par }{\PP \VS{6}Mu inali' ay Hiyay, “Apo Dios an na'abbagbagtu, undan nin abalina' an mangiyal'alu' ay He"a an ten unna' unga?”


\par }{\PP \VS{7}Mu inalin Apo Dios di, “Bo'on hay a'ungam di pambalmu ta an amin nan pannaga' ay he"a ya mahapul an umuy'a ta umuymu ibaag an amin nan alyo' ay he"a.

\VS{8}At adi'a tuma'ot ti wagwadaa' an manalimun ay he"a.” Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\PP \VS{9}Ya deneneh Apo Dios di timmid'u, ya inalinay, “Ha"in di okod an mangibagan he"ah nan hapitom.

\VS{10}At atom ti mete"ad ugwan an algaw ya idat'uy abalinam an humapit hinan abablubabluy ya ta"on hinan pumpapto'an nan a'ali. At hapitom di apa"ian nan pun'alian di udum ta umatdah nan nabu'nut an nitanom. Ya hapitom di pumhodan di pun'alian nan udum ta umatdah nan nitanom an linumhod di lamutda.”


\par }{\PP \VS{11}Ya la'tot ya waday impattig Apo Dios ay ha"in, ya inalinay, “Hay tinnigmu, Jeremiah?”

\par }{\PP Ya tembal'un inali' di, “{\EM{Nan hapang di bungbungaan an almond}}.”


\par }{\PP \VS{12}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Makulug nan inalim. Ya hay pohdon nen ipa'innila ya wagwadaa' an humalimun\FTNT{*}{{\FR 1:12 }{\FT{Hiyah te ohan kalahin di hanul nan Hudyu an ta"on hi un adi umipakiki ti nan panapitdah nan hapit an
}}{\FT{{\EM{nan hapang di bungbungaan an almond}} ya neheggon hinan hapitda an
{\EM{humalimun}}.}}} ta way aton nan hinapit'un mipa'annung.”\FTNT{†}{{\FR 1:12 }{\FT{Heten bungbungaan an almond ya hay ipa'innilana ya hiyah ne hopap di bumungaanah nan tiyalgaw an hay pohdonah ipa'innila ya ag'aga ya mipa'annung nan impa'innilan Apo Dios hi ma'at hi udum di algaw.}}}


\par }{\PP \VS{13}Ya wada goh di impattig Apo Dios ay ha"in, ya inalinay, “Ad ugwan ya hay tinnigmu?”

\par }{\PP Ya tembal'un inali' di, “Tinnig'uh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw han nibobongat an ongol an palyu' an gun
{\EM{munluwag}} nan nittu. Ya nunteggeng an ay ihunay un mibu'yag\FTNT{‡}{{\FR 1:13 }{\FT{Heten hapit ya umat hinan hapit an
}}{\FT{{\EM{munluwag}}, at hiyah ne goh di ohah hanul di Hudyu.}}} nan nittuh awadanmi.”


\par }{\PP \VS{14}Ya inalina goh ay ha"in di, “Manu ay ya hay appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw\FTNT{§}{{\FR 1:14 }{\FT{Hay pohdonan hapiton ya nan titindalun di iBabylon. Ya ta"on hi un hay buhu'an di algaw di awadan nan babluy ad Babylon mu adi mabalin an mundapuhdan umuy ad Judah ti wah di nan ongol an mapulun an humawan, at immuydah appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw ya unda umuy ad Judah hi appit hi agwan hi un hagangon di buhu'an di algaw.}}} di alpuwan nan pumatoy hinan tatagun ten babluy.

\VS{15}At donglonyu tun ibaga' an

\par }{\QB adi madnoy ya ipa'ali' di titindalun malpuh appit hi iggid an ipangulun nan alida,

\par }{\QC at diday mun'ap'apuh ad Jerusalem ya hinan udum an babluy ad Judah.


\par }{\Q \VS{16}Ya ipa'innila' an hiyah ne pummolta' hinan do'ol an nun'appuhin ato'aton nan tatagu'

\par }{\QC an namamah nan'ugandan Ha"in

\par }{\QB ti immuyda nun'onong hi incense hinan bulul an inyammada.


\par }{\PP \VS{17}At he"a, Jeremiah, ya makak'a ta umuymu ibagan amin din inali' ay he"ah nan tatagu! Ya adi'a tuma'ot ay dida ti tuma'ot'a ay at inyal'allanay ato' an mangipata'ot ay he"ah hinagang nan tatagu!

\VS{18}At dumalat nan abalina' an Dios ya mawaday tulidmun humapit ay dida ta umat'ah nan babluy an nahamad di allupna, unu nan gumo' an tu'ud, ya nan gambang an dedeng. At abalinam an mananggah nan tatagud Judah an ta"on un nan alih di, ya nan u'upihyalda, ya nan papadida.

\VS{19}Ya manu ti gun da'a igihu ay dida, mu adida pa"abak ay he"a ti ipapto"u he"a. Ha"in an Dios di nanapit ete.”




\par }\Chap{2}{\SH Hay Nan'ugan nan Holag Israel ay Apo Dios
\par }
{\Q \VerseOne{1}Inalin goh Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\VS{2}“Umuy'a ta ipa'innilam hinan iJerusalem daten ibaga' ay he"a:

\par }{\QB An Ha"in an Dios ya ninomnom'uy ana'na'unnudyun tatagu' hidin penghana

\par }{\QC ti inunuda' ay da'yu an ta"on hi un hinan mapulun

\par }{\QB an umat ayuh nan pa"ahawanan babain ongol di namhodnah nan ahawana.


\par }{\Q \VS{3}Hidin hopapna ya da'yun holag Israel di umat hinan hopap di mabto'

\par }{\QC an Ha"in an Dios ya anggay di ne'nongana.

\par }{\QB At hiyanan nidugah di nummolta' hidin nangipaligligat ay da'yu

\par }{\QC an numpatoy'u dida.”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{4}At da'yun holag Israel ya donglonyu goh heten hinapit Apo Dios


\par }{\Q \VS{5}ti inalinay,

\par }{\QC “Undan way nibahhaw hi inat'uh din o'ommodyu ta din'uga' ay dida

\par }{\QB ta nan bulul an mi'id di hulbinay dinaydayawda?

\par }{\QC Hiyanan numbalindah mi'id di hulbidan Ha"in an umatda ay danen bulul!


\par }{\Q \VS{6}Ya mi'id di alyondaan,

\par }{\QC Anaad ahan ta bo'on hi Apo Dios di pumpabadangan tu'un nangawit ay ditu'ud Egypt?

\par }{\QB Ti initnud ditu'uh nan mapulun an atata'ot an mi'id ah mamhod an munhituh di unu mange'wah di,

\par }{\QC ya awadan di do'ol an bitu, ya batel, ya munhehellong?


\par }{\Q \VS{7}Inyali' da'yun ten malumong an lutan awadan di do'ol an ma'an!

\par }{\QC Mu hay inatyu ya pinuhiyu an dumalat nan do'ol an ato'atonyun nappuhi!


\par }{\Q \VS{8}Ya ta"on un nan papadi ya mi'id ahan di alyondaan,

\par }{\QC Hi Apo Dios di pumpabadangan tu'u!

\par }{\QB Ya nan a'ap'apun mangipangpangulun da'yu ya ngohoyona' ay dida,

\par }{\QC ya ta"on un nan numbino'ob'on an propeta ya hi Ba'al ya nan udum goh an bulul di nunhulbianda ya dinayawda!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}At hiyanan Ha"in an Dios ya iballoh'un da'yuh nen numbaholanyu

\par }{\QC an ta"on un hinan imbabaluy nan imbabaluyyu.”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\Q \VS{10}“Ti ta"on hi unyu ipluy hi appit hi alimuhan di algaw hi ad Cyprus

\par }{\QC unu hi appit di buhu'an di algaw hi ad Kedar\FTNT{*}{{\FR 2:10 }{\FT{Hiyah ne ongol an mapulun ad Syria ya ad Arabia hi awadan nan numpunhituh nan tuldan abung.}}}

\par }{\QB ya mi'id di donglonyuh na'at hi umat hinah nunhegla!


\par }{\Q \VS{11}Ti mi'id hinan udum an himpamabluy di umat ay da'yun nan'ug hinan dayawonda an ta"on un nan bulul!

\par }{\QC Mu da'yun tatagu' ya umat hinay inatyu

\par }{\QB ti din'uga' an Dios ta nan mi'id di hulbinay gunyu dinayaw!


\par }{\Q \VS{12}At hiyanan ibaga' hinan wad abuniyan ta way atondan manoh'a ya womogwog hi ta'otda an dumalat nan inatyu!”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\Q \VS{13}“Ti da'yun tatagu' ya duway numbino'ob'on hi numbaholanyu:

\par }{\QC Hay oha ya nan nan'uganyun Ha"in an paddungnay obob an alpuwan di danum an mangidat hi itaguan.

\par }{\QB Ya hay miyadwa ya nan nunhulbianyuh nan bulul,

\par }{\QC at paddungnay nunluhu' ayuh bubun an nanga' ta adi mabalin an waday ma'amung hi danum.”


\par }{\Q \VS{14}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Da'yun holag Israel ya bo'on ayu himbut hidin nitungawanyu,

\par }{\QB mu anaad udot ta ad ugwan ya umat hinay nangat nan buhulyun da'yu?\FTNT{†}{{\FR 2:14 }{\FT{Inlayaw nan i'Assyria nan Hudyuh din 722 B.C., at paddungnay himbutda.}}}


\par }{\Q \VS{15}An umatdah nan layon an punheelan da'yu,

\par }{\QC ya numpa"ida nan babluyyu,

\par }{\QB at ninganuy an mi'id mahkay di nunhituh di.


\par }{\Q \VS{16}At nan i'Egypt an nalpud Memphis ya ad Tahpanhes di nama"ih nan a'e'gonanyu

\par }{\QC ya nan abalinanyun holag Israel.


\par }{\Q \VS{17}Ya manu ay umat hinay ma'ma'at ay da'yun holag Israel

\par }{\QC ya dumalat nan nan'uganyun Ha"in an Dios

\par }{\QB an ta"on ahan hi un'u pohdon an Ha"in di mangipangpangulun da'yu!


\par }{\Q \VS{18}Mu anaad ta ad Egypt ya ad Assyria di numpabadanganyu?

\par }{\QC Ya undan way imbadang nen inatyu?

\par }{\QB Mi'id ti paddungnay un ayu immuy imminum hinan Wangwang an Nile ya hinan Wangwang an Euphrates.


\par }{\Q \VS{19}Nan nun'appuhin pangatyu di lummuh amoltaanyu.

\par }{\QC Mu ta"omman ta way panginnilaanyu an naligat hi un Ha"in an Dios di du'gonyu an adia' ta'tan

\par }{\QB ti nidugah di ma'at ay da'yuh moltayu.”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios an na'abbagbagtu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}Ya inalina goh di,

\par }{\QC “Da'yun holag Israel ya nadnoy tuwalin din'uga' ay da'yu

\par }{\QB ti adiyu pohdon an Ha"in di dayawonyuh punhulbianyu.

\par }{\QC At hay inatyun nundayaw hinan bulul ya gun ayu immuy hinan puun di mun'alubong an ayiw

\par }{\QB hinan aduntuduntug ta hidiy nangatanyuh nan nun'appuhi.


\par }{\Q \VS{21}Ya wan hay nipaddunganyuh din hopapna

\par }{\QC ya nan ma"aphod an greyp an pento"u ta impaphod'un intanom.

\par }{\QB Mu ad ugwan ya umat ayuh nan greyp an malgom di himmangawana!


\par }{\Q \VS{22}At hay aat di numbaholanyu ya umat hinan lugit an adi abalinan di malgom an hobon an anon!

\par }{\QC Ha"in an nabagtun Dios di nanapit ete.


\par }{\Q \VS{23}Mu ihautyu damdaman alyonyuy,

\par }{\QC Agguy immannung an hi Ba'al di dinayawmi!

\par }{\QB Mu undan inaliwanyu nan ina'inatyuh nan Nundotal an Hinnom?

\par }{\QC Ti namaag ya umat ayuh nan mangalabnay an kamilun adi duminong an umana'anap hi buta'al.


\par }{\Q \VS{24}Ya umat ayu goh hinan dongkih inalahan an wa ay ta mangalabnay ya hiyay manimung an manama' hi buta'al

\par }{\QC at adida maligatan nan buta'al an mamdug ay hiya.


\par }{\Q \VS{25}Umat ayuh na an holag Israel an na"ablay ayun lumane'le'od an umuy mundayaw hinan malgom an bulul.

\par }{\QC Ya ta"on ahan hi un'u inali ay da'yu ta idinongyu mu inaliyuy,

\par }{\QB Adi mabalin ti nidugah di namhodmi ay danen bulul!”


\par }{\SH Hay Aat di Ma'at hinan Holag Israel
\par }
{\Q \VS{26}Wada goh di inalin Apo Dios ay ha"in an inalinay,

\par }{\QC “Nan mangakaw ya mabainan ahan hi un ma'ah'upan.

\par }{\QB Mu da'yun holag Israel an ta"on un nan a'aliyu, ya nan u'upihyalyu,

\par }{\QC ya nan papadiyu, ya nan numbino'ob'on an propetayu


\par }{\Q \VS{27}ya inaliyu goh ahan hinan inyammayun bulul an ayiw ya batu di,

\par }{\QC He"ay nanagun da'mi!

\par }{\QB At din'uga' ahan ay da'yu!

\par }{\QC Mu anaad ta wa ay di punligatanyu ya Ha"in an Dios di pumpabadanganyu?


\par }{\Q \VS{28}At anaad ta adi ayu mahkay mumpabadang hinan inyammayun bulul ta ibaliw da'yuh unda abalinan?

\par }{\QC Odolnaat do'olda nan dayawonyu an umat hi ado'ol nan babluyyud Judah!\FTNT{‡}{{\FR 2:28 }{\FT{An amin nan ongol an babluy ya waday bululda, ya ta"on nan ngadan di do'ol an babluy hidid Judah ya niyunnudan hinan ngadan di bululda an umat hinan Ba'al-Berith (Judg. 8:33).}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}At anaad ta munlili ayun alyonyuy un'u da'yu adi ibaliw

\par }{\QC ya wan da'yuy nan'ug ay Ha"in?”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\Q \VS{30}“Ya ta"on hi un'u minolta da'yu ta olom ya manomnoman ayu mu mi'id damdamay hulbina

\par }{\QC ti hihidya damdama an adia' unudon ay da'yu.

\par }{\QB Ya unyuat goh numpatoy nan baal'un propeta an umat hinan pangat di layon di inatyu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{31}At hay alyo' ay da'yun holag Israel ya undan Ha"in an Dios ya ingnganuy'u da'yuh nan mapulun

\par }{\QC unu inyuy da'yuh nan munhehellong ya atata'ot an babluy?

\par }{\QB Ya anaad ta da'yun tatagu' ya alyonyuy,

\par }{\QC Libli ami mahkay an mangat hinan pohpohdonmin aton

\par }{\QB an adi mahapul an hi Apo Dios di dayawonmi!?


\par }{\Q \VS{32}Nan babain mungkasal ya adi mabalin an aliwanan mangilubung hinan lubungna ya nan gina'unah nan algaw an pungkasalana!

\par }{\QC Mu da'yun tatagu' ya inaliwana' ti ingnganuya' hi nabayag ay da'yu!


\par }{\Q \VS{33}Anakkayah an din'uga' ta immuy ayu nannig hinan mi'id di abalinanan bumadang ay da'yu!

\par }{\QC Ya tinuduwanyu goh udot di udum an nappuhiy pangatdan tatagu ta iyunnudah nan aatyu!


\par }{\Q \VS{34}Ya umat goh an numpatoyyu nan nawotwot

\par }{\QC an ta"on un mi'id di baholda,

\par }{\QB ya agguyda nangakaw hi nunhituwanyu.

\par }{\QC At nun'iwahit'uy daladah lubungyu.


\par }{\Q \VS{35}Mu alyonyu damdamay mi'id di baholyu ta adi da'yu moltaon ay Apo Dios.

\par }{\QC Mu mahapul damdaman moltaon da'yu ti numbahol ayu an ta"on unyu ihaut.


\par }{\Q \VS{36}Hidin hopapna ya nan i'Assyria di numpabadanganyu,

\par }{\QC ya gapu ta adi da'yu badangan ay dida ya immuy ayud Egypt.

\par }{\QB Mu hihidya damdama goh an mi'id di imbadangdan da'yu!


\par }{\Q \VS{37}Ya munlungdaya ayu mahkay an umanamut an hophopanyuy angahyuh bainyu

\par }{\QC ti adi' haggungon nan tatagun pange'kodanyu.

\par }{\QB At danen tatagun pange'kodanyu ya mi'id di ibadangdan da'yu.”




\par }\Chap{3}{\SH Hay Numbaholan nan iJudah
\par }
{\Q \VerseOne{1}Ya inalin Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\par }{\QC “Nan lala'in inhiyanay ahawana ya awni ya numbentan heden babai

\par }{\QB ya undan mabalin goh ta bangngadon goh nan lala'ih den babai?

\par }{\QC Mu da'yun i'Israel ya ay ayu damdama ni'linala'ih nan do'ol an dinayawyun bulul,

\par }{\QB mu ad ugwan ya pohdonyun mumbangngad ay Ha"in an ta"on hi un umat hinay inatyu!”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\Q \VS{2}“Amangonyu adya nan nunlene'woh eten babluy an mi'id ay daden dudunduntug

\par }{\QC di agguyyu immuy nundayawan hinan udum an madayaw!

\par }{\QB Umat ayuh nan babain mabayadan an munhohhood hi lala'ih nan pingit di owon,

\par }{\QC ya umat ayu goh hinan tagun mumbota' hi patayona!

\par }{\QB Ya dumalat ay danen nappuhi ahan an ato'atonyu an punhulbianyuy udum an madayaw ya pinuhiyuh ten babluy.


\par }{\Q \VS{3}At hiyanan mami'id di udan an ta"on di un apu'

\par }{\QC ti dumalat nongkay hinan nappuhin ato'atonyun mi'id ahan di bainyu.

\par }{\QB An umat ayuh nan babain puta!


\par }{\Q \VS{4}Mu ad ugwan mahkay ya alyonyun Ha"in di,

\par }{\QC He"a, Ama, di gun nangipapto' ay da'mi an nete"ah din a'eppola'mi,


\par }{\Q \VS{5}at adi da'mi ahan ihingal hi enggana!

\par }{\QC Ya manu ti umat hinay panaphapityu,

\par }{\QB mu inatyu damdaman amin di nun'appuhi.”


\par }{\SH Hay Nangiyunnudan nan iJudah hinan i'Israel
\par }
{\PP \VS{6}Hidin hi Josiah di nun'alih ad Judah\FTNT{*}{{\FR 3:6 }{\FT{Hay nun'aliana ya hidin 640-609 B.C.}}} ya himmapit goh hi Apo Dios ay ha"in an inalinay, “He"a ya tinnigmu din ina'inat nan ay nabongang an i'Israel. Dida ya umatdah nan babain immilugtap ti din'uga' ay dida ta nan udum an madayaw di dinayawdah nan puun di mun'alubong an ayiw hinan aduntuduntug!\FTNT{†}{{\FR 3:6 }{\FT{Pina"in Apo Dios nan pumpapto'an di i'Israel hidin 722-721 B.C. an dimmalat nan nan'ugandan Hiya an Diosda.}}}

\VS{7}Ya hay alyo' at goh ya itutuyuda nan do'ol an baholda ta mumbangngaddan Ha"in, mu agguyda! Ya ta"on un da'yun i'ibbadan iJudah ya tinnigyun

\VS{8}amin nan inatda ya nan na'at an paddungnay inhiyan'u dida ta pinakak'u dida ta adida mahkay middum ay Ha"in ti nan nat'on an madayaw di dinayawda. Mu da'yun iJudah ya agguy ayu damdama timma'ot ti inyunnudyuh nan i'ibayu ta paddungnay unna' inlugtap goh damdaman da'yu ti nan udum an madayaw di dinayawyuh nunhulbianyu!

\VS{9}Mi'id di tutuyuyun iJudah hinan numbaholanyu, at hiyanan pinuhiyuy babluyyun dumalat nan nundayawanyuh nan eng'engoh an madayaw an batu ya ayiw di niyamma.

\VS{10}Ya ipattigdan ayda numbangngad ay Ha"in, mu agguy immannung ti pangal'alida.” Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\PP \VS{11}Ya inalin Apo Dios goh ay ha"in di, “Nan i'Israel ya hiyah nen din'uga' goh ay dida. Mu odolnada goh ya un nan iJudah an mangalih numbangngaddan Ha"in an ta"on hi un layahda!

\VS{12}At umuymu pun'ipa'innilah nan i'Israel hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw

\par }{\QB ta mumbangngaddan Ha"in an Dios.

\par }{\QC Ti ta"on hi unna' impabungot an dimmalat di nan'ugandan Ha"in

\par }{\QB mu nidugah di homo"u,

\par }{\QC at mabalin an aliwa' di ina'inatda.


\par }{\Q \VS{13}Hay mahapul ya abulutondan numbaholda ti nginohoya' an Dios

\par }{\QC ti nan dayawon di udum an tataguy immuyda dinayaw hinan puun di mun'alubong an ayiw.”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\PP \VS{14}Ya inalin goh Apo Dios di, “Da'yun mungngohoy an tatagu' ya mumbangngad ayun umunud ay Ha"in an umat hi lakayyu!\FTNT{‡}{{\FR 3:14 }{\FT{Nan hapit di Hudyu an lakay ya
}}{\FT{{\EM{ba'al}}, mu nan Hudyu ya din'ugda nan immannung an ba'alda ta dinayawdah
{\EM{Ba'al}} an bulul di iCanaan!}}} At la'tot ya imbangngad'u da'yuh nan babluyyud Zion. Ta an amin nan babluy an ni'hituwanyu ya waday awito' ay da'yu ta ibangngad'ud Zion.

\VS{15}Ya wadaday nala'eng an pot'o' an un'unnud ay Ha"in ta diday mangipangpangulun da'yu.

\VS{16}At eden timpun\FTNT{§}{{\FR 3:16 }{\FT{Nan Hinlibuy Tawon.}}} nihamadan di awagahanyu ya dumo'ol ayun munhitun den babaluyyu, ya mi'id mahkay di al'alyon nan tataguh nan Kahon an Nittuwan di Uldin'u. Ti adiyu mahkay nomnomnomon, ya adi mahapul an mangamma ayuh mihukat eden Kahon.\FTNT{*}{{\FR 3:16 }{\FT{Hay pohdonan hapiton ya gapu ta middum ay dida nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesu Kristu at adi mahapul an ipattigday niddumanda an nan Kahon an Nittuwan di Uldin.}}}

\VS{17}Ti hitu mahkay ad Jerusalem di pumpapto'a' ta an amin nan tataguh nan abablubabluy ya hituy pundayawanyun Ha"in an Dios, ya adiyu mahkay aton nan nappuhin pohpohdonyun aton.

\VS{18}At nan i'Israel ya nan iJudah an mun'alpuh nan udum an babluy hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw ya munlalammung ayun mumbangngad hituh nan babluy an indat'uh din o'ommodyu.


\par }{\Q \VS{19}Ha"in an Dios ya ma"amlonga' an mangibilang ay da'yuh imbabaluy'u,

\par }{\QC ya hay pohdo' ya idat'un da'yu nan ma"aphod an babluy hitun luta ta punhituwanyu!

\par }{\QB Ya hay inila' ya ibilanga' ay da'yu hi Amayu an adia' du'gon ay da'yu.


\par }{\Q \VS{20}Mu un at goh hiyay inatyu an din'uga'

\par }{\QC an umat ayuh nan babain nangilugtap hi ahawana!

\par }{\QB Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”\FTNT{†}{{\FR 3:20 }{\FT{Hay itudun ten verse ya nipaddung hinan teman nan Liblu an Hosea.}}}


\par }{\SH Hay Nuntutuyuan nan Tataguh Baholda
\par }
{\Q \VS{21}Ya inali' goh ay diday,

\par }{\QC “Alyon Apo Dios ay da'yuy,

\par }{\QB At nen ma"adngol hinan tulid di dudunduntug di kilan nan i'Israel an mumpahpahmo' ay Ha"in

\par }{\QC ti do'ol di numbaholandan dumalat nan nangaliwandan Ha"in an Dios.


\par }{\Q \VS{22}At maphod hi un ayu
{\EM{mumbangngad}} ta Ha"in di
{\EM{unudonyu}},

\par }{\QC at
{\EM{ipaphod'u}}\FTNT{‡}{{\FR 3:22 }{\FT{Daten tulun hapit an
}}{\FT{{\EM{mumbangngad}}, ya
{\EM{unudonyu}}, ya
{\EM{ipaphod'u}} ya hi'itangan numpapaddung di pohdondan hapiton hinan hapit di Hudyu, at hiyah ne ohan kalahin di hanul nan Hudyun adi umipakiki.}}} da'yu.”

\par }{\BB \par }
{\QB Ya inaliday,

\par }{\QC “O, mumbangngad ami ta He"a tuwaliy Dios hi dayawonmi!\FTNT{§}{{\FR 3:22 }{\FT{Hiyah ne ma'at hinan Hinlibuy Tawon.}}}


\par }{\Q \VS{23}Ti nan gunmi nundayawan hinan bubulul hinan dudunduntug ya mi'id di imbadangnan da'mi

\par }{\QC ti He"a, Apo Dios an madayaw, ya anggay di mabalin hi bumadang ay da'mi!


\par }{\Q \VS{24}Mu nan umipabain an bulul an hi Ba'al an gunmi dinayaw

\par }{\QC ya hiyay nangubah hi bino'lami, ya intangdananmi,

\par }{\QB ya ta"on nan imbabaluymi.


\par }{\Q \VS{25}Numbahol amin He"a, Apo Dios,

\par }{\QC an umat ami damdamah din o'ommodmin nete"ah din a'ungamih engganad ugwan ya nginohoymi He"a,

\par }{\QB at hiyanan nunheglay bainmi.”




\par }\Chap{4}{\SH Hay Nuntutuyuan nan Holag Israel
\par }
{\Q \VerseOne{1}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Hi Apo Dios ya inalinah nan holag Israel di,

\par }{\QB Gulat ta immannung an pohdonyun mumbangngad ay Ha"in

\par }{\QC ya mahapul an itapalyu hanan umipabohol ahan an bulul

\par }{\QB ta Ha"in ya anggay di dayawonyu.


\par }{\Q \VS{2}Ya an amin nan ihapatayuh ngadan'u ya ipa'annungyu an mi'id di duwaduwayu,

\par }{\QC ya mumbalin an nan tataguh udum an babluy ya dayawona'.

\par }{\QB Ya wagaha' goh dida an umat hi ato' an mungwagah ay da'yu.\FTNT{*}{{\FR 4:2 }{\FT{Bahaom nan Gen. 12:3.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{3}At da'yun iJudah ya du'gonyu nan pumbaholan

\par }{\QC ti nan aat di nitaguanyu ya umat hinan bimmatun luta

\par }{\QB an nan pagat an holo' di dimmo'ol hidi.


\par }{\Q \VS{4}At mahapul an mipaphod nan punnomnomyu ya pangatyu.\FTNT{†}{{\FR 4:4 }{\FT{Hay immannung hi intudun Apo Dios ete ya ta kugitonday puhuda, ya mid mapto' ya hiyah te ohan verse an ninomnom Apostoles Paul hidin nangitud'anah Rom. 2:29.}}}

\par }{\QC Ti inaynayunyu ay an mungngohoy ta nan pumbaholan di gunyu aton

\par }{\QB ya la'tot ya ay bimmi'ah hi apuy an adi madmaddop di bohol'un da'yu

\par }{\QC an dumalat nan adi maphod an ato'atonyu.”


\par }{\SH Nan Puma"i an Malpuh Appit hi Iggid hi un Hagangon di Buhu'an di Algaw
\par }
{\Q \VS{5}Ya inali' goh ay diday,

\par }{\QC “Inalin Apo Dios di, Ipagangohyu nan talampet hinan abablubabluy ad Judah,

\par }{\QB ya nun'it'u'yu ta lumayawda nan tataguh nan babluy an nahamad di allupna.


\par }{\Q \VS{6}Pun'ituduyu nan dalan an miyuy ad Jerusalem ya nan udum an babluy an nun'ahamad di allupna,

\par }{\QC ya numpangalayaw ayu ta mabaliwan ayu

\par }{\QB ti ipa'ali' di nidugah an puma"i an malpuh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' ay diday,

\par }{\QC “Daten puma"ih nan abablubabluy ya mipaddungdah nan pangat di layon\FTNT{‡}{{\FR 4:7 }{\FT{Hay ipa"el ten layon ya nan titindalun di iBabylon.}}}

\par }{\QB an nibo'tan hinan abungna ta pumpa"ida tun babluy tu'u

\par }{\QC ta engganah un mi'id di ma'angang hinan tatagu.


\par }{\Q \VS{8}At munlubung tu'uh langgut an mangipattig hi punlungdayaan tu'u,

\par }{\QC ya ikila tu'uy pumpahpahmo'an tu'un Apo Dios

\par }{\QB ti nan nidugah an bungot Apo Dios ay ditu'u ya agguy na'udyaan.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di,

\par }{\QC “Hitun a'atana ya nidugah di tuma'tan nan aliyu,

\par }{\QB ya nan u'upihyalna, ya ta"on un nan papadi ya propeta.”


\par }{\PP \VS{10}At inali' di, “Apo Dios an na'abbagbagtu, anaad ta inalim hinan tatagu an la'tot ya waday lenggop ad Jerusalem ya wan waday hanggap hi mumpamalang ay da'mi?”


\par }{\PP \VS{11}Ya inalin Apo Dios di, “Madatngan ay di apa"ianda ya ipa'innila' hinan iJerusalem. Ta alyo' di magadyuh dumatong hitun babluyyu han lumahu an dibdib an malpuh nan mun'ohab an mapulun. Ya heden dibdib ya adi umat hinan dibdib an mangiyaddib hi dugi.

\VS{12}Ti heten dibdib an ipa'ali' an pummolta' hinan tatagu ya ma'abbi'ah.”


\par }{\SH Hay Nunli'uban nan Buhul hi ad Judah
\par }
{\Q \VS{13}At ha"in an hi Jeremiah ya ten alyo' di,

\par }{\QC “Amangonyu adya an ayda bunut nan buhul,

\par }{\QB ya nan do'ol an kalesan nunluganan di titindaluda ya paddungnay puo' an umali,

\par }{\QC ya nan kabayun nitakayan di titindalu ya abakonday ma'awegeng an muntadyapan an agila.

\par }{\QB Anggay an mahmo' tu'un pumpatoyda!


\par }{\Q \VS{14}Mu anaad ta adi ayu muntutuyun iJerusalem hinan numbaholanyu ta way atonyun mibaliw?

\par }{\QC Undan anuud ya unyu du'gon nan nappuhin punnomnomyu?


\par }{\Q \VS{15}Ti inalin Apo Dios di,

\par }{\QC Undan adiyu donglon an pun'ipa'inniladad Dan\FTNT{§}{{\FR 4:15 }{\FT{Hene ya niyappit ahan hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw hinan babluy ad Israel, at hiyay mahhun an lugal hi ah'upan nan tindalun di iBabylon.}}}

\par }{\QB ya hinan madinuntug hi ad Ephraim\FTNT{*}{{\FR 4:15 }{\FT{Hene ya neheggon ad Jerusalem, at mattig an magadyuh dumatong nan tindalun di iBabylon ad Judah.}}} nan umalian di buhul an pumatoy?


\par }{\Q \VS{16}At pun'ipa'innilayuh nan tatagud Judah

\par }{\QC an na'uyday gumubat an buhul an nalpuh adagwin babluy.


\par }{\Q \VS{17}Ya li'ubondad Jerusalem ta ayda mun'adug hi payaw,

\par }{\QC ya manu ay umat hinay ma'at ya dumalat hi nan'ugan nan tatagu' ay Ha"in.

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\Q \VS{18}At da'yun iJudah ya nidugah di ipaligligatanyu

\par }{\QC ti mamolta ayuh nan ina'inatyun nun'appuhi!”


\par }{\SH Hay Numanomnoman Jeremiah an Dumalat hi Amoltaan nan iJudah
\par }
{\Q \VS{19}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Anakkayah! Adia' ahan pa"edpol hi ha'it di nomnom'u!

\par }{\QB Ya nunheglan mun'ob'ob di bala' ti paddungnay dodonglo' nan gangoh di talampet ya nan tu'u' nan na'uy an gumubat,

\par }{\QC at hiyanan adi mabalin an un nonong ya didindinonga'.


\par }{\Q \VS{20}Ti nonomnomo' nan mahayhaynod an atondan mama"ih tun babluymi ta engganay un mun'apa"in amin

\par }{\QC ya un himbumaggay pumpama"iandah nan numpunhituwanmi!


\par }{\Q \VS{21}At anuud nin di duminngan tun gubat

\par }{\QB ta wan mi'id ni' di tigo' hi bantilan di gubat ya gangoh di talampet?”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{22}Awni ya dengngol'un inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Umat hinay ma'at ti nan tatagu' ya umatdah nan manangpah an agguya' inilan dida,

\par }{\QB ya umatdah nan mid nomnomdan ung'ungungngan mi'id iniladah makulug hi atonda.

\par }{\QC Hay punla'enganda ya anggay ya nan pangatandah nappuhi!”

\par }{\QB Hiyah ne inalin Apo Dios ay ha"in.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}Ya hidin inyamang'uh nunlene'woh ya paddungnay numbolad tun luta an mi'id di ohah matagu,

\par }{\QC ya nami'idda nan dumilag hi ad daya,

\par }{\QB at munhehellong.


\par }{\Q \VS{24}Ya anakkayah nan aduntuduntug ya nan dudunduntug an mun'iwogotda,


\par }{\Q \VS{25}ya mi'id ahan di taguh mattig,

\par }{\QC ya ta"on un nan hamuti ya numpangatayapdan amin.


\par }{\Q \VS{26}Ya dumalat nongkay hinan nidugah an bungot Apo Dios ya nun'apa"iday abablubabluy,

\par }{\QC ya din mun'alumong an punhabalan ya numbalindah mapulun.\FTNT{†}{{\FR 4:26 }{\FT{Hay kulugon nan udumnah itudun ten verses ya nan aat tun luta anuh din nunlumuwan Apo Dios ti mi'id ah nihina ti namahig an danum ya pa'ahhelong (Gen. 1:2), ya ibaagday na'at an dimmalat nan numbaholan Satanas ad abuniyan. Mu gapu ta ninomnom Jeremiah di apa"ian ad Judah an dumalat nan umalian nan titindalun di iBabylon at odolnah un hiyay nepto' an ipa'innilana.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}Ya inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Mun'apa"i tun babluy,

\par }{\QB mu adi nunheglay apa"iana.


\par }{\Q \VS{28}At dumalat eten inali' hi ma'at ya paddungnay munlungdaya tun luta ya humelong ad daya.

\par }{\QC Hiyah te di ninomnom'uh ma'at an adi' lumonon.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}At ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Ya wa ay ta donglon tu'u nan gangoh di numpungkabayun titindalu

\par }{\QB ya nan numpangdon hi pana an tindalun mi'gubat ya mumpangalayaw tu'u.

\par }{\QC Ta umuy tu'u mun'ipo"oy hinan lingab, ya daplah hinan duntug, ya hinan bubulung

\par }{\QB ta mi'id di ma'angang hi taguh nan babluy.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{30}Ti nipa'innila tuwalin da'yun iJerusalem an mamolta ayu.

\par }{\QC Mu ta"on ya ne damdama an impaphodyun nunlubung ya nungkulilitianyuy matayu.

\par }{\QB Mu adi da'yu damdama haggungon hidin gun mangalin da'yuh pa'appohpohdon da'yu

\par }{\QC ti undaat goh pohdon an mamatoy ay da'yu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{31}Ti hay aat di punligatanyun iJerusalem

\par }{\QC ya umat hinan kilan di babain muntungaw hinan hopap di puntungawana

\par }{\QB an paddungnay un mapogtang di yahyahna an gun mumbagah badang.

\par }{\QC At awniat umat goh hinay aatyun iJerusalem an mumpabadang an alyonyuy,

\par }{\QB Ini man an ten na'una'uyday mamatoy ay da'mi!”




\par }\Chap{5}{\SH Hay Numbaholan nan iJerusalem
\par }
{\Q \VerseOne{1}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di,

\par }{\QC “Umuyyu le'don an amin ad Jerusalem

\par }{\QB ta hamadonyuh un wada mah ni' di ohah nan tataguh dih maphod di pangatna an Ha"in di unudona.

\par }{\QC Ta wada ay di ta"on un oha ya mabalin an aliwa' nan bahol nan tatagu ta adi' patayon dida!


\par }{\Q \VS{2}Manu ti wadaday mangalih un Ha"in an Dios di dayawonda,

\par }{\QC mu layahda.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{3}At inali' ay Apo Dios di,

\par }{\QC “Inila' an hay anapom ya nan immannung an mangun'unud ay He"a!

\par }{\QB Ya minoltam nan tatagum an ahilalayah,

\par }{\QC mu hihidya damdaman adida idinong nan ato'atondan pumbaholan!

\par }{\QB An un at goh niyal'allay ngohoyda

\par }{\QC an adida pohdon an pumhod ta wan He"ay unudonda!


\par }{\Q \VS{4}At hay ninomnom'u ya alyo' di manu ay nin umatdah na ti ayda manangpah an tatagu,

\par }{\QC ya dumalat nan anawotwotda ya agguyda inila nan Uldin Apo Dios ya nan pohdonah atonda.


\par }{\Q \VS{5}At umuya' ta nan a'ap'apuy umuy'u pi'hapitan ti inilada nan pohdon Apo Dios.

\par }{\QC Mu ta"on un dida ya indinongdan adida unudon Hiya!


\par }{\Q \VS{6}At hiyah ne na'at an din'ugdan amin hi Apo Dios an inyal'allanah nan nun'appuhiy ato'atonda.

\par }{\QC At hiyanan do'ol di buhul an umuy an mamatoy ay dida

\par }{\QB an umatdah nan atata'ot an layon an wah inalahan,

\par }{\QC unu umatda goh hinan atap an ahuh nan mapulun an ma'alih wolf,

\par }{\QB ya umatda goh hinan lepard an lumane'le'od hinan babluy ta malgom hinan tagun ah'upanda,

\par }{\QC ya pinatoyda,

\par }{\QB ya numpuhitda.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}At inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Anaad ta aliwa' di baholyun iJudah?

\par }{\QB Ya wan din'uga' ay da'yu ta nan bulul di dinayawyu,

\par }{\QC ya ta"on hi un'u indat an amin di mahapulyu

\par }{\QB mu hay inatyu ya paddungnay inlugtapana' ta immuy ayuh nan abung di binabain puta.


\par }{\Q \VS{8}Mi'id di nun'abhiwanyuh nan buta'al an kabayu

\par }{\QC an paddungnay hay ahawan nan heneggonyuy gunyu a'ammangon.


\par }{\Q \VS{9}At hiyanan moltao' da'yun iJudah hinan umat hinan pangatyu.”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “At honogo' nan buhulyu ta umalidan mumpama"ih nan intanomyun greyp ta ammunay un ohah ang'angonda,

\par }{\QB ya nunlongohda nan hapang an nipaddungan nan tatagun agguy niddum ay Ha"in.


\par }{\Q \VS{11}Ti nan i'Israel ya iJudah ya din'uga' an Dios.”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{12}Ya inali' an hi Jeremiah di,

\par }{\QC “Nan tatagu ya layah di imbagadan inaliday,

\par }{\QB Adi ditu'u moltaon ay Apo Dios,

\par }{\QC at mi'id di ma'at ay ditu'uh nappuhin umat hi gubat ya batel!


\par }{\Q \VS{13}Ti nan propetan Apo Dios ya ma'aladyahda an bo'on nan hinapit Apo Dios di ipa'innilada,

\par }{\QC at an amin di nappuhin impa'inniladah ma'at ya olom ya ma'at goh ay dida!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}At inalin Apo Dios ay ha"in di,

\par }{\QC “Dumalat nan umat hina an hinapit nan tatagu

\par }{\QB ya pumbalino' nan ibaga' an hapitom ay didah ay apuy,

\par }{\QC ya nan tatagu di mipaddung hi mitungu an gohbon nan apuy.


\par }{\Q \VS{15}Ti ninonomnom'un la'tot ya ipa'ali' di mangubat ay da'yun malpuh nan adagwin babluy,

\par }{\QC ya danen himpamabluy ya nabayag di awadanda,\FTNT{*}{{\FR 5:15 }{\FT{Hay anabayag nan Hentil ad Babylon hidin amatagun Jeremiah ya nahuluk hi duway libuh tawon.}}} ya mun'abi'ahda,

\par }{\QB ya mi'id di ma'awatanyuh hapitda.


\par }{\Q \VS{16}Ya nidugah di abalinandan mi'gubat ti pumatoy di panada,


\par }{\Q \VS{17}ya hay umalianda ya diday mangan hinan inlia'yu,

\par }{\QC ya nan bungan di intanomyun bungbungaan

\par }{\QB ya ta"on nan bakayu, ya nan kalniluyu.

\par }{\QC Ya hanan ma'ugtul di allupnan babluyyun pundedenlanyuh mangibaliw ay da'yu ya pumpa"ida,

\par }{\QB ya numpatoyda nan imbabaluyyu.


\par }{\PP \VS{18}Mu ta"on hi un umat hinay ma'at ya wadaday ma'angang ay da'yu ta adi ayu mami'id an amin.

\VS{19}At nan adi mi'yatoy an tatagu ya hanhanandan alyonday, Anaad ahan ta inyabulut Apo Dios an na'at ay ditu'uy umat hitun nunhegla? Ya hay pambalmu, Jeremiah, ya alyom ay diday, Umat hinay na'at ti din'ugyuh Apo Dios ta nan dayawon di udum an babluy di dinayawyuh tun babluy tu'u. At ad ugwan ya mumbalin ayuh baal di tataguh udum an babluy.”


\par }{\SH Hay Padan Apo Dios hinan Tataguna
\par }
{\Q \VS{20}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di,

\par }{\QC “At ibagam hatuh nan holag Jacob an nunhitud Judah


\par }{\Q \VS{21}an alyom di,

\par }{\QC Da'yu ya nipaddung ayuh mi'id di nomnomna

\par }{\QB an waday matada, mu adi mittig,

\par }{\QC ya ingada, mu adi medngol.


\par }{\Q \VS{22}Un gulat at ya Ha"in an Dios di dayawonyu ya ta'tanyuh unudonyu.

\par }{\QC Ti undan agguyyu inila an Ha"in di nunlumuh nan panag hinan pingit di baybay

\par }{\QB ta way mananih nan danum an malpuh nan baybay?

\par }{\QC At ta"on hi un wa'adyaan bumahel nan dalluyun hinan panag ya ibangngadna damdamah nan baybay.


\par }{\Q \VS{23}Mu nidugah di ngohoyyu

\par }{\QC ti din'uga' ay da'yu,\FTNT{†}{{\FR 5:23 }{\FT{Hay pohdonan hapiton ya od'odolnay panag hi pingit di baybay ti unudonday inyuldin Apo Dios ay dida ya un nan iJudah ti adida unudon nan inyuldinan dida.}}}


\par }{\Q \VS{24}ya mid at goh di alyonyuan,

\par }{\QC Dayawon tu'uh Apo Dios ti Hiyay nangipa'alih udan hinan ahapulana

\par }{\QB ta mabalin an do'ol di ma'ala tu'uh bungan di intanom tu'u!


\par }{\Q \VS{25}Mu dumalat nan gunyu pumbaholan

\par }{\QC ya adi' da'yu wagahan.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{26}Ti hay udum ay da'yu ya nappuhiy ato'atonda

\par }{\QC an umatdah nan munlengon hi hamuti an umuy bumotabota'.

\par }{\QB Mu dida ya nan i'ibbayun tataguy lengnonda ta ayda na'nan hamuti.


\par }{\Q \VS{27}Ya umat hinan hape'eng an napnuh na'nan hamutiy aat di nunhituwandan napnuh inakawda ya penlohda.

\par }{\QC At hiyanan immadangyanda an nidugah di abalinanda,


\par }{\Q \VS{28}ya mun'atatabadan nun'aputtuda.

\par }{\QC Mu gunda iyal'allan mangat hi nappuhi

\par }{\QB ti adida bumadang hinan nun'awotwot ya nan nun'anguhu.


\par }{\Q \VS{29}At hiyanan Ha"in an Dios di mummoltan dida

\par }{\QC an dumalat enen ato'atonda ta wan iballoh'un dida.


\par }{\Q \VS{30}Ti do'ol nan ma'ma'at eten babluy an nidugah an umipahiga ahan


\par }{\Q \VS{31}ti layah nan ipa'innilan nan numbino'ob'on an propeta,

\par }{\QC ya bo'on Ha"in di unudon nan papadi,

\par }{\QB ya wan popohdonyu nan ato'atonda.

\par }{\QC Mu hitun umangunuh ya hay pambalyu mahkay?”




\par }\Chap{6}{\SH Hay Angunuh hi Mipadan ad Jerusalem
\par }
{\Q \VerseOne{1}Ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Ditu'un holag Benjamin ya lumayaw tu'u ta taynan tu'ud Jerusalem!

\par }{\QB At
{\EM{ipagangohyuy}} talampet ad Tekoa\FTNT{*}{{\FR 6:1 }{\FT{Heten hapit ya umat hinan panapit di Hudyu an
}}{\FT{{\EM{ipagangoh}}, at hiyah ne ohah hanul di Hudyu. Ya nituluy goh hi verse 3 ti neheggon goh nan hapit an
{\EM{mungkampuda}}, ya minaynayun goh hinan verse 8 ti neheggon goh nan hapitda an
{\EM{du'go'}}.}}}\FTNT{†}{{\FR 6:1 }{\FT{Hi Amos ya iTekoa an oha goh an propetan Apo Dios (Am. 1:1).}}} ta panginnilaan nan tatagun na'uy di gumubat an malpuh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw.

\par }{\QC Ya
{\EM{mun'apuy}} ayud Beth Hakkerem\FTNT{‡}{{\FR 6:1 }{\FT{Henen babluy ya wadah appit hi agwan ad Jerusalem, ya tuluy kilomitluy inadagwina. Ya hay dalat ten babluy ya ta mun'apuydah un way umuy hi buhul di iJudah ta wa ay ta tigon nan tataguh nan abablubabluy di ahu'na at iniladan ma'ahhapul an mundadaandan mi'gubat.}}} ta nan ahu' di panginnilaan\FTNT{§}{{\FR 6:1 }{\FT{Heten hapit ya umat hinan hapit di Hudyu an
}}{\FT{{\EM{mun'apuy}}.}}} nan tataguh din na'uyday pumatoy an nalpuh appit hi iggid.


\par }{\Q \VS{2}Ti alyon Apo Dios di,

\par }{\QC Pa"io' ad Jerusalem an ta"on un umat hinan ma"apgohan an mangilog an babai.


\par }{\Q \VS{3}At umaliday mi'buhul an a'ali ya nan tindaluda

\par }{\QC ta
{\EM{mungkampudah}}\FTNT{*}{{\FR 6:3 }{\FT{Bahaom nan footnote di verse 1 hi aat nan hapit an
}}{\FT{{\EM{Tekoa}} ti matuluy nan hanul.}}} nan nunlene'woh ta li'ubondah den babluy.


\par }{\Q \VS{4}At wadadah nan owon an pun'it'u' nan a'alih nan titindaludan alyonday,

\par }{\QC Gubaton tu'ud Jerusalem hinan muntongay algaw unu hay mapuyaw!\FTNT{†}{{\FR 6:4 }{\FT{Gapu ta gangaynah un hay helhelong di ete"an di gubat at mattig an implanun nan iBabylon an gubaton nan iJudah hinan olas an adida amtan.
}}}

\par }{\QB Mu mid mapto' ya ten maladaw tu'u ti na'uy an mahilip!


\par }{\Q \VS{5}At pumpa"i tu'uh mahdom nan nun'ihamad an allupdah nan nunlene'woh eden babluy

\par }{\QC ta iyal'allanan mi'id amtanda!\FTNT{‡}{{\FR 6:5 }{\FT{Manghan di gumubat hi mahdom ti hiyah ne olas di olo'anda.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Manu ay umat hinay ma'at ya hi Apo Dios an nidugah di abalinana ya alyonan daden tindaluy,

\par }{\QC Munlongoh ayuh nan ayiw,

\par }{\QB ya nun'u'uttunonyu ta engganah un meyengngoh hinan anata'nang nan allup ad Jerusalem ta way atonyun manggop ay dida.

\par }{\QC Ti nan tataguh di ya nidugah an nappuhiy ato'atonda,

\par }{\QB at hiyanan mamoltada.


\par }{\Q \VS{7}Ti nan nun'appuhin ma'ma'at hidi ya umat hinan danum an malpuh nan obob an mi'id di duminngana

\par }{\QC ti immannung an wadaday mumpapattoy eden babluy.

\par }{\QB At an aminda nan tataguh di ya paddungnay waday hugatda unu dogohda.


\par }{\Q \VS{8}At inalin Apo Dios di,

\par }{\QC At hiyah te di angunuh hi itugun'un da'yu an iJudah

\par }{\QB ti adiyu ay donglon ta adiyu ipaphod di ugaliyu, at
{\EM{du'go'}}\FTNT{§}{{\FR 6:8 }{\FT{Bahaom nan footnote hi verse 1 hi aat nan hapit an
}}{\FT{{\EM{Tekoa}} ti minaynayun nan hanul.}}} da'yu,

\par }{\QC ya umannung an pumbalino' tun babluyyuh mapulun.


\par }{\Q \VS{9}At hay ma'at ya pa"ion da'yuh nan buhulyu ta engganah un mi'id di ma'angang hi taguh nan babluyyu,

\par }{\QC at umat hinan umuy mumpugah hi greyp an umuyna alegahhawon an alan an amin nan na'angang.”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Ya tembal'un inali' di,

\par }{\QC “Apu, inali' hinan tatagu nan pummoltaam ay dida,

\par }{\QB mu undaat goh ab'abatlan an adida kulugon!


\par }{\Q \VS{11}Ya ta"on un ha"in ya adia' pa"edpol hinan nun'appuhin ato'aton nan i'ibba' an tatagu.”

\par }{\BB \par }
{\QC Ya inalin Apo Dios di,

\par }{\QB “Hiya nongkay an ad ugwan ya ipa'dam'uy bungot'uh nan tatagu

\par }{\QC ta miyuydah udum an babluy nan ung'ungungngan mun'ay'ayam hinan kalata,

\par }{\QB ya nan ma'amu'amung an mumpangilog,

\par }{\QC ya an amin nan numpunhimbaluy,

\par }{\QB ya ta"on un nan nun'ala'ay ya nun'a'in'inna.


\par }{\Q \VS{12}At nan buhulday mihukat hi a'abungda,

\par }{\QC ya papayawda,

\par }{\QB ya a'ahawadan binabai.

\par }{\QC Ti Ha"in an Dios ya moltao' nongkay nan tatagun numbabluy hitu.”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\Q \VS{13}“Ti an aminda ya munhinkukulukda

\par }{\QC an ta"on un nan nun'awotwot ya nan adadangyan,

\par }{\QB ya ta"on goh un nan numbino'ob'on an propeta ya papadi ya umat goh hinay atonda.


\par }{\Q \VS{14}Ti mi'id di badangdah nan tatagun nadamtan hi bahol,

\par }{\QC at namama an paddungnay himmalom di hugatda.

\par }{\QB Mu adida bagan dida ta du'gonda nan pumbaholan

\par }{\QC ti undaat goh alyon di,

\par }{\QB Malenggop tu'u aya!

\par }{\QC Mu bo'on at aya lenggop di mawada ti nan gubat.


\par }{\Q \VS{15}Ya gulat at ya bumainda mah hinan nidugah an baholda?

\par }{\QC Mu mi'id ahan di nipattig hi bainda!

\par }{\QB Hiyanan middumdah nan mun'a'atoy hitun pummoltaa' hinan tatagud Judah.”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{16}Ya inalin goh Apo Dios hinan tatagunay,

\par }{\QC “Wada ayu ay hinan nunhappangan di dalan\FTNT{*}{{\FR 6:16 }{\FT{Hay pohdonan ipa'innila nan dalan ya nan pangat an maphod ya nappuhi.}}}

\par }{\QB ya hay alyo' ya unudonyu nan enengwan din o'ommodyuh din penghana

\par }{\QC ti hiyah ne awadan di lumenggopanyu.

\par }{\QB Mu adiyu pohdon.


\par }{\Q \VS{17}Ya hennag'u goh di mumpapto' ay da'yu ta tugunon da'yu,

\par }{\QC mu nihimung an adiyu pohdon an unudon nan inalida.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}At inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Da'yun tataguh nan abablubabluy ya ihamadyun donglon

\par }{\QB ta innilaonyuy ma'at hinan tatagu':


\par }{\Q \VS{19}Din'uga' ay dida an adida pohdon an unudon nan Uldin'u.

\par }{\QC At hiyanan honogo' di mamatoy ay dida

\par }{\QB ta nan nappuhin ninomnomdah atonda ya diday a'atana.


\par }{\Q \VS{20}Manu man ti e'nongyun Ha"in di incense an nalpud Sheba\FTNT{†}{{\FR 6:20 }{\FT{Hete ya ohan babluy ad Arabia, ya do'ol di nungkumilduh dih nan nabanglu. Ya inalday ohan kalahin di nabanglu an ma'alih calamus an nalpud India.}}}

\par }{\QC ya nan udum an nabanglun na'alah adagwin babluy.

\par }{\QB Ya do'ol nan mun'onong hi Onong an Moghob an idawatyun Ha"in,

\par }{\QC mu adi' abuluton ti adi umipa'amlong hanan onongyu.


\par }{\Q \VS{21}At hiyanan Ha"in an Dios ya paddungnay ihawan'uh nan owonyuy

\par }{\QC dumalat hi ihalipdudanyu ta magah ayu.

\par }{\QB Ta matoy ayun amin an ta"on un nan o'ommodyu, ya imbabaluyyu,

\par }{\QC ya nan heneggonyu, ya liligwayu.”


\par }{\SH Nan Tindalun Malpuh Appit hi Iggid hi un Hagangon di Buhu'an di Algaw
\par }
{\Q \VS{22}Ya inalin Apo Dios ta alyo' goh di,

\par }{\QC “Undan adiyu donglon an na'uyday titindalun malpuh adagwin babluy

\par }{\QB hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw an mangubat ay da'yu.


\par }{\Q \VS{23}Dida ya mabungotda,

\par }{\QC ya nundadaandan mamatoy ay da'yu

\par }{\QB an mi'id di homo'dah malgom.

\par }{\QC Ya nungkakabayuda ta hay madngol hi umalianda ya umat hinan munggongaah an dalluyun hinan baybay.

\par }{\QB At daten titindalu nongkay di umalin mamatoy ay da'yun iJerusalem.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{24}Ya inalin nan tataguy,

\par }{\QC “Dengngolmi di aat danen umalin gumubat

\par }{\QB at hiyanan mangluy di odolmih ta'otmi!

\par }{\QC Ya ahihaha'it di odolmin umat hinan doghon nan muntungaw an babai.


\par }{\Q \VS{25}At hiyanan adi ami lumahun hinan na'allup an babluymi

\par }{\QC unu umuy mundallanan hinan kalata.

\par }{\QB Ti nidugah an atata'ot di awadanmi an nun'a'almasday buhulmi.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{26}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Odolnah un ayu munlubung hi langgut,

\par }{\QB ya nolo' ayuh nan awadan di dapul ta pangipattiganyuh punlungdayaanyu

\par }{\QC ta paddungnay natoy di oh'ohhan imbaluyyu.

\par }{\QB At kilaanyu nan umalian di pumatoy ti himbumagga ya himmawangda.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}At he"a, Jeremiah, ya manu ay inali' hi ibagam hinan tatagu nan imbaga' ay he"a

\par }{\QC ya ta innilaom hi unda unudon an paddungnay hinhinom dida

\par }{\QB an umat hinan balitu' an mamahmahan ta innilaom di aatda.


\par }{\Q \VS{28}Ti an aminda ya nidugah di ngohoyda,

\par }{\QC ya umat hinan hapitondan puma"i ahan hi i'ibbada.

\par }{\QB At na'alligatdan matudduwan an umatdah nan gambang ya gumo' an hemmelot di nomnomda,

\par }{\QC ya nidugah di kulukda.


\par }{\Q \VS{29}Ya umatda goh hinan silver

\par }{\QC an ta"on hi un bimmala nan apuy ya adi malanat an mi'id hulbina

\par }{\QB ti adi mahinhin nan nilamut an adi maphod an gumo'.

\par }{\QC Ti nan tatagu' ya ta"on hi un atnay pummolta' ay dida

\par }{\QB ya adida damdama du'gon nan nun'appuhin pangatda.


\par }{\Q \VS{30}At hiyanan du'go' mahkay dida

\par }{\QC ta umatdah nan mid hulbinan silver.”




\par }\Chap{7}{\SH Hay Nuntuduwan Jeremiah hinan Timplu
\par }
{\PP \VerseOne{1}La'tot ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{2}“Jeremiah, umuy'ah nan way pantaw di allup hinan Timplu ta ipa'innilam hinan tatagu tun alyo'. Alyom di, An amin ayun iJudah an immalin mundayaw ya donglonyuh ten inalin Apo Dios.

\VS{3}Hiya an abalinanan amin an dayawon tu'un holag Israel ya inalinay, Ha"in an Dios ya mabalin an iyabulut'un munnonong ayuh tun babluyyu. Mu gahin hi unyu idinong nan nappuhin ato'atonyu ta nan nepto' an pangat di mipallog.

\VS{4}At adiyu kulugon nan layah an alyonday mibaliw ayuh nan pumatoy ti hitud Jerusalem di awadan nan Timplu'.

\VS{5}Mu immannung an ibaliw'u da'yuh unyu pallogan nan nappuhin punnomnomyu ya pangatyu ta mattig an madenolan ayu an adiyu kulukon di i'ibbayun tagu.

\VS{6}Ya ipogpogyu goh an mangipaligligat hinan tatagun ni'babluy ay da'yu, ya nan nguhu, ya nun'abalu. Ya ipogpogyun pumatoy hinan mi'id di baholnan tagu. Ya adi ayu mundayaw hinan udum an madayaw ti hiyay dumalat hi apatayanyu.

\VS{7}At unudonyu ay dane ta maphod di ugaliyu nongkay ya iyabulut'un immannung an munhitu ayun ten babluy an indat'uh din o'ommodyu.

\VS{8}Mu tigonyu an hay immannung ya kinulugyu din inalida an mibaliw ayun dumalat nan awah tun nan Timplu', mu adi mabalin.


\par }{\PP \VS{9}Ya undan hay inilayu ya ta"on hi un ayu mangakaw, ya pumatoy, ya umilugtap, ya munlayah hinan punhumalyaan, ya mundayaw hinan bulul an hi Ba'al ya nan dayawon nan bo'on holag Israel

\VS{10}ya un ayu mahkay umalih nan Timplu' ta dayawona'? Undan alyonyuy ibaliw'u da'yu ta way atonyun manginaynayun hinan nappuhin ato'atonyu?

\VS{11}Undan hay punnomnomyu ya numbalin tun Abung'uh ipo"oyanyun mumpangakaw?\FTNT{*}{{\FR 7:11 }{\FT{Mat. 21:13; Mk. 11:17; Lk. 19:46.}}}\FTNT{†}{{\FR 7:11 }{\FT{Nan mangakaw ya mipo"oydah nan mapatal ta mid pulis an mampap ay dida, ya nan iJudah ya enehdolday Timplun Apo Dios ad Jerusalem ta hiyay umat hinan ipo"oyanda ta mid anuy iBabylon an umuy mampap ay dida.}}} Mu Ha"in an Dios ya tinnig'un amin nan ina'inatyu!” Hiyah ne inalin Apo Dios.


\par }{\PP \VS{12}“Hidin hopapna ya ad Shiloh di awadan nan natuldaan an pundayawan ay Ha"in. Mu tinnigyun pina"i' an dumalat nan nappuhin pangatyun tatagu' an holag Israel.

\VS{13}Gun'u ahan binagan da'yu, mu nihimung an adiyu pohdon an du'gon nan nappuhin ato'atonyu. Ya hidin nun'ayaga' ay da'yu ya adiyu pohdon.

\VS{14}At adiyu nongkay e'ehdol an nan Timplu' di mangibaliw ay da'yu. Ti ninomnom'un pa"ion an ta"on hi un'u indat ay da'yu ya hinan o'ommodyuh din penghana ta pundayawanyun Ha"in an umat hi nama"ia' hi ad Shiloh.

\VS{15}At pakako' da'yun iJudah hitun babluy an umat hinan inat'uh din i'ibbayun i'Israel an holag Ephraim ta miyuy ayu goh hinan udum an babluy.”


\par }{\SH Hay Adi Umunudan nan Tatagu
\par }
{\PP \VS{16}Himmapit hi Apo Dios ay ha"in, ya inalinay, “He"a, Jeremiah, ya idinongmu mahkay ta adim iluwaluan daten tatagu. Ti adi' damdama donglon an ta"on hi unmu ikilan mumpahpahmo' ta badanga' dida.

\VS{17}Ti undan ahan agguymu inila nan nidugah an ato'aton nan tataguh nan numbino'ob'on an babluy hinad Judah?

\VS{18}Tigom an nan ung'ungungnga ya diday umuy mun'amung hi mitungu, ya hay mun'apuy ya nan o'ommoddan linala'i, ya nan binabaiy mangiyammah tinapay ta e'nongdah nan alyondan Queen hi ad Abuniyan!\FTNT{‡}{{\FR 7:18 }{\FT{Hiya ya ohan babain bulul di iBabylon an hay ngadana ya hi Ishtar, mu hay ngadanad Canaan ya Ashtoreth. Hiyay bulul an nan pamhod ya gubat anuy ipapto'na.}}} Ya mun'onongda goh hi ma'inum hinan udum an madayaw ti pohdondan bahibahona'!

\VS{19}Mu undan Ha"in di binahibahdah nan ababain an ato'atonda? Bo'on, ti hay binahibahda ya hay nitaguanda!


\par }{\PP \VS{20}At hiyanan Ha"in an na'abbagbagtun Dios ya ipa'dam'uy nidugah an bungot'un didan tatagud Judah, ya ta"on un hinan animal, ya ayiw, ya nan udum an nun'itanom. Ti nan bungot'u ya nidugah an ay bimmi'ah an adi madop an apuy.”


\par }{\PP \VS{21}Ya inalina goh di, “Ha"in an Dios ya adi' abuluton nan e'nongyun Onong an Moghob ya nan udum an e'nongyu. At odolnay unyu ihaang nan dotag ta ihdayu!

\VS{22}Ti hidin nangipangulua' hidin o'ommodyuh nalpuwandad Egypt ya mi'id di inali' hi idawatday Onong an Moghob unu nan udum an midawat ta hana ya anggay di atonda.

\VS{23}Ti hay inali' ya unudona' goh ta Ha"in an Dios di dayawonda ta diday tatagu'. At donglonda ay ta unudonda nan Uldin'u ya umannung an maphod di ma'at ay dida.

\VS{24}Mu din o'ommodyu ya nginohoya' an agguya' inunud ay dida ti un at goh nan penpenhodday inunudda an ta"on un nappuhi. Hiya nan agguyda pinumhod an undaat goh namama.

\VS{25}Ya nete"ah din nanaynan din o'ommodyud Egypt ta engganad ugwan ya wadaday gun'u hennag an babaal'un propetan mangihapit ay Ha"in.

\VS{26}Mu nihimung an adiyu donglon nan ibaga'! Ya inyal'alanay ngohoyyu ya baholyu ya un din o'ommodyu!”


\par }{\PP \VS{27}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Ta"on ahan hi un ngadan di ibagam ay dida ya adida damdama donglon.

\VS{28}At hiyanan alyom ay diday, Da'yun himpamabluy ya nihimung an adiyu pohdon an unudon hi Apo Dios, ya adiyu pohdon an matudduwan. Ya ta"on un atnay atonan mummoltan da'yu ya adi ayu damdama manomnoman. At ad ugwan mahkay ahan ya nami'id di pangulugyu ya pangedenolanyun Apo Dios.

\VS{29}At odolnah un ayu mumpamukmuk kaymu ta attigan di punlungdayaanyu! Ya immuy ayuh nan tulid di duntug an umebel an nan mikantah nan pangilubu'an hi natoy di ikantayu! Ti da'yun holag ad ugwan ya inganuy da'yun Apo Dios ti da'yuy nangipabungot ay Hiya.”


\par }{\SH Hay Nangipapatayandah nan Do'ol an Tatagu
\par }
{\PP \VS{30}Ya impahapita' goh ay Apo Dios an inalinay, “Da'yun iJudah ya nidugah an nappuhi nan ina'inatyu! Ya namamah nan ayyu nangipata'dogan hinan bulul hinan Timplu'\FTNT{§}{{\FR 7:30 }{\FT{Hay udumnan nangatanda ya nitudo' hinan II Ki. 21:7, ya II Ki. 23:4-7, ya Ezek. 8:3, 5-6, 10, 12.}}} ta omod unyu pinuhi!

\VS{31}Ya inyammayu goh di pun'onnganyud Topheth hidih nan Nundotal an Ben Hinnom\FTNT{*}{{\FR 7:31 }{\FT{Hiyah ne nangitapalan nan iJerusalem hi galutda an wah appit hi agwan hi un hagangon di buhu'an di algaw. Ya hay ipa"elnah nan New Testament ya ad imbelnu ti adi mapogpog di apuy hidi.}}} ta hidiy namatapatayanyuh din imbabaluyyu an genhobyu ta ene'nongyuh nan dayawonyu! Ya wan Ha"in an Dios ya mi'id ahan di ninomnom'uh ipa'at'un da'yuh umat hina.

\VS{32}At alyo' ay da'yu an udum hi algaw ya adiyu mahkay alyon di ad Topheth nan wah nan way Nundotal an Ben Hinnom ti ngadnanyu ta Nan Nundotal an Pamatayan hi Tagu. Ti hidiy atayanyu ya ilubu'anyun mun'a'atoy hinan gubat ta la'tot ya na"apnun mi'id di ilubu'an di udum.

\VS{33}Ta awakilat ayu ta pun'a'an da'yuh hamuti ya nan animal hi inalahan ti mi'id di ma'angang hi mangilubu' ay da'yu.

\VS{34}At mumbalin hi mapulun an amin ad Judah. Ta mapogpog mahkay din gun ma'amung an tatagun mun'am'amlong hinan umat hi kasal ya ay'ayam.”




\par }\Chap{8}{\PP \VerseOne{1}Ya inalin goh Apo Dios di, “Henen gutud ya pun'ibughul nan buhul di nilubu'an nan a'ali, ya nan u'upihyal ad Judah, ya nan papadi, ya nan numbino'ob'on an propeta, ya an amin din iJerusalem ta pun'ibuhu'da nan tungalda.

\VS{2}At mun'iwa'at di tungalda ta mihapuydah algaw, ya bulan, ya bittuan an gunda dinayaw, ya nunhulbian, ya numpabadabadangan hidin ataguda.\FTNT{*}{{\FR 8:2 }{\FT{Manu ay ipa'at Apo Dios hene ta mipattig an mid ah hulbin nan dinayaw nan iJudah ti mid ah abalinan nan algaw, ya bulan, ya bittuan an managun dida.}}} Ya minaynayundan miwa'at ta engganah unda mumbalin hi ay allugit ta tumgon tun luta.

\VS{3}Ya nan adi mi'yatoy an iJudah ya miyuydah udum an babluy ta hay punle'nadah di ya odolnay unda matoy. Ha"in an Dios an nidugah di abalinanay nanapit eten ma'at hi pidwa ay da'yun nappuhiy pangatnan tatagu.”


\par }{\SH Nan Bahol ya nan Molta\FTNT{†}{{\FR 8:3 }{\FT{A'alga'algaw an Ab 9 (unu July-August) ya ibahan nan Hudyuh himba'anday Jer. 8:13-9:24 ta panginomnomandah ustun algaw hidin napa"ian nan Timplun Apo Dios ad Jerusalem hidin 586 B.C. ya hidin 70 A.D.}}}
\par }
{\Q \VS{4}Inalin Apo Dios ay ha"in di,

\par }{\QC “Jeremiah, alyom hinan tatagu di,

\par }{\QB Undan nunlu'bub ayu ay ya adi ayu mala"uy?

\par }{\QC Ya
{\EM{nibahhaw}} ayu ay goh hi nange'wanyu ya undan adiyu
{\EM{ibangngad}} ta nan nepto' an owon di pange'wanyu?


\par }{\Q \VS{5}Anaad mah ta ta"on hi unyu inila an
{\EM{immadagwi}} ayun Ha"in an Dios ya adiyu nomnomon an
{\EM{mumbangngad}}?

\par }{\QC Ya anaad ta adiyu idinong an munhulbih nan udum an madayaw ta
{\EM{mumbangngad}} ayun Ha"in?


\par }{\Q \VS{6}Inhamad'un dengngol nan inali'aliyu,

\par }{\QC mu mi'id ah nangabulut ay da'yuh un numbahol.

\par }{\QB Ya mi'id ah ohah nuntutuyuh baholna ta indinongna

\par }{\QC ti un at goh way ohaan nan nun'appuhiy
{\EM{iyal'allanan aton}}\FTNT{‡}{{\FR 8:6 }{\FT{Heten hapit an
}}{\FT{{\EM{iyal'allanan aton}} hinan hapit di Hudyu ya numpaddung ahan hinan hapitda an
{\EM{nibahhaw}} (verse 4), ya
{\EM{ibangngad}} (verse 4), ya
{\EM{immadagwi}} (verse 5), ya
{\EM{mumbangngad}} (mapidwah verse 5) an ta"on un nob'on di pohdondan ibaga. At hiyah ne ohah kalahin di hanul nan Hudyu.}}}

\par }{\QB an umat hinan kabayun nitakayan di umuy mi'gubat an taganah tagtag.


\par }{\Q \VS{7}Od'odolnaat goh nan hamuti an stork, ya balug, ya swift, ya thrush

\par }{\QC ti iniladah un nadatngan di pumbaatandah udum an babluy,

\par }{\QB ya wa ay ta nadatngan di pumbangngadanda ya mumbangngadda goh an amin.\FTNT{§}{{\FR 8:7 }{\FT{Hanan kalahin di hamuti an wah nan udum an tungnin an babluy an umat ad Canada ya USA ya pahiwonday timpun di tungnin, at makakda ta umuydah nan adi tungnin an babluy. Ya wa ay goh madatngan di tungnin hinan immayandan babluy at makakda ta umuydah din babluy an nalpuwanda ti hiyah ne timpun di mun'ohab hidi.}}}

\par }{\QC Mu da'yun tatagu' ya adi umat hina ti nan pohdo' hi unudonyu ya adiyu aton.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{8}Alyonyuy nanomnoman ayu ti wadan da'yu nan Uldin'u,

\par }{\QC mu un at goh linuman nan muntudtudun da'yuh layah!


\par }{\Q \VS{9}Gulat ta nanomnoman ayu at inabulutyu nan Uldin'un Dios,

\par }{\QC mu agguyyu, at undan nanomnoman di umat hina?

\par }{\QB Mu madatngan di algaw an miyuy ayuh udum an babluy

\par }{\QC ta mabainan ayun dumalat di baholyu.


\par }{\Q \VS{10}At nan ahawayun binabai ya midat hi udum,

\par }{\QC ya ta"on un nan lutayu ya midat hinan buhulyu.

\par }{\QB Ti an amin ayu an ta"on un nawotwot unu adangyan ya ma"am'am hi bagiona,

\par }{\QC at hiyanan munhinkukuluk ayu.

\par }{\QB Ya ta"on un nan numbino'ob'on an propeta ya papadi ya umat goh hinay aatda damdama.


\par }{\Q \VS{11}Ti ipadahdan ipadenol nan tatagu' an ta"on un paddungnay himmalom di hugatdan alyonday,

\par }{\QC Mi'id di ita'ot tu'uh pumatoy.

\par }{\QB Mu layahda!


\par }{\Q \VS{12}Ti gulat at ya nidugah di bumainandah nan nappuhi ahan an ato'atonda,

\par }{\QC mu mi'id iniladan bumain.

\par }{\QB At hitun pummoltaa' hinan tatagud Judah ya ta"on un dida ya middumdan mi'yatoy.”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{13}“Ti agguyda inunud nan inali' hi atonda at umatdah nan nitanom an greyp ya figs an mi'id di bungada,

\par }{\QC ya na'leng di tubuda,

\par }{\QB at hiyanan iyabulut'un
{\EM{mami'id}} an amin nan
{\EM{indat'un}} dida.”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}“At hitun ipa'annungan nan ibagabaga' ya munhahapitda nan iJudah an alyonday,

\par }{\QC Umat ay hina ya
{\EM{ma ayuat}}\FTNT{*}{{\FR 8:14 }{\FT{Heten hapit an
}}{\FT{{\EM{ma ayuat}} ya neheggon hinan duwan hapit di Hudyuh verse 13 an
{\EM{mami'id}} ya
{\EM{indat'u}}, at hiyah te goh di ohah hanul di Hudyu.}}} mah ta umuy tu'uh nan nihamad di allupnan babluy ta hidiy umuy tu'u atayan!

\par }{\QB Ti makulug damdama an matoy tu'u an ay ditu'u ipa'inuman ay Apo Dios hi bininu an dumalat nan numbaholan tu'un Hiya!


\par }{\Q \VS{15}Ti nunhohood tu'uh lumenggopan tu'u,

\par }{\QC mu un at goh nan nidugah an atata'ot di nawada.


\par }{\Q \VS{16}Ti ad ugwan ya dimmatongda mahkay nan buhul hinan babluy ad Dan hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw,

\par }{\QC At an amin tu'un tatagud Judah ya wumogwog tu'uh ta'ot tu'u.

\par }{\QB Ti na'uyday nungkakabayun gumubat,

\par }{\QC at umannung an pa"ionda tun babluy tu'u,

\par }{\QB ya pumpatoy ditu'un amin an tatagu!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{17}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Daten ipa'ali' an mamatoy ay da'yu ya ayda ha'u'u an adida ma'amu.”


\par }{\SH Hay Limmugwaan Jeremiah hi Punnomnomanah nan iJudah\FTNT{†}{{\FR 8:17 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 8:4 hi aat nan algaw an Ab 9.}}}
\par }
{\Q \VS{18}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Apu, nidugah ahan di ha'it di nomnom'u ya nan punlungdayaa'


\par }{\Q \VS{19}ti nan i'ibba' an niyuy hi himpapangili ya madngol di kiladan alyonday,

\par }{\QC Undan ingnganuy mahkay Apo Dios di ad Jerusalem?

\par }{\QB Ya undan mahkay bo'on Hiyay Alih di?”\FTNT{‡}{{\FR 8:19 }{\FT{Mattig an ipa'innilan Jeremiah nan adi ma'awatan nan iJudah hi dalat di apa"ian nan babluyda an ta"on hi un inali'alin Apo Dios ay diday gapuna.}}}

\par }{\BB \par }
{\QC Mu hi Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QB “Anaad ahan un nan udum an madayaw ya bulul an inyamman di tataguy dinayawyu

\par }{\QC ta omod unna' impabungot ay da'yu?”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}Ya inalin goh nan tataguy,

\par }{\QC “Uya'a an ten nalpah di tiyalgaw ya ahiboto'

\par }{\QB ya adi da'mi ahan hom'on ay Apo Dios ta baliwan da'mi!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{21}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Dumalat nan nidugah an ipaligligatan nan tatagu'

\par }{\QB ya nidugah goh di ha'it di nomnom'u an ten munlungdayaa'!


\par }{\Q \VS{22}Hi Apo Dios ya din'ugna nan tataguna ta adida pumhod

\par }{\QC an paddungnay un mi'id ahan di mabalin hi agah ya duktul hi ad Gilead!”\FTNT{§}{{\FR 8:22 }{\FT{Ad Gilead di nalpuwan nan do'ol an tubun di ayiw ya oho' an ma'usal hi iyammadah agah.}}}




\par }\PoetryChap{9}{\Q \VerseOne{1}Ya inali' goh di,

\par }{\QC “Un gulat ta adi mapuh di lugwa' ta umat hinan obob an adi matmatdu'

\par }{\QB at mabalin an hinan mahdom ya mapatal ya kilaa' nan i'ibba' an pinatoy di buhul!


\par }{\Q \VS{2}Maphod hi un wada ah lugal hi punhituwan hidih nan mapulun an umiyanan nan munle'le'od

\par }{\QC ta hiyay aya' an munhitu ta tayna' nan tataguh nan ni'babluya'!

\par }{\QB Ti gunda umilugtap,

\par }{\QC ya adida mangngol.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{3}Ya umat goh an inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Nan tatagu' ya hay immenghah hapitonda ya nan layah an puma"i

\par }{\QB ti adida pohdon an unudon nan makulug.

\par }{\QC At hiyanan iyal'alladan mangat hinan do'ol an nappuhi,

\par }{\QB ya adida haggungon an Ha"in hi Apo Dios.


\par }{\Q \VS{4}Olom ni' ya way ohaan hahalepatanay heneggona,

\par }{\QC ya ta"on nan i'ibbana ya adiat mundenol ay dida.

\par }{\QB Ti way ohan didaan hay pamalbaliyanah i'ibbanay nomnomnomona,

\par }{\QC ya hay puma"ih ibbanan taguy hapihapitona.


\par }{\Q \VS{5}Ta un nonongan unda hinkukuluk,

\par }{\QC ya mi'id di mangibaag hi makulug.

\par }{\QB Ti emmenghah un nan pumbaholan di atonda.


\par }{\Q \VS{6}At un hay layah di impa'enghada,

\par }{\QC ya adida pohdon an innilaona' ay dida.”

\par }{\QB Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}At hiyanan inalin goh Apo Dios an nidugah di abalinanay,

\par }{\QC “Mahapul an iyabulut'uy punligatan daten tatagu ta umat hinan mahinhin an balitu'

\par }{\QB ta mayagyagan nan adi maphod.


\par }{\Q \VS{8}Ti maphod di hapitondah i'ibbada,

\par }{\QC mu un at hay pamatayandan diday nomnomnomonda.

\par }{\QB At nan layahda ya umat hinan hulit di panan nalamutan hi bininun pumatoy hi e'naana.


\par }{\Q \VS{9}At hiyanan Ha"in an Dios an nidugah di abalinana ya mahapul an moltao' didan himpamabluy.”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\SH Hay Nunlungdayaan Jeremiah\FTNT{*}{{\FR 9:9 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 8:4 hi aat nan algaw an Ab 9.}}}
\par }
{\Q \VS{10}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Nidugah an munlungdayaa',

\par }{\QB ya adi medpol di kila' ti nan ma'at hinan pahtuh nan aduntuduntug an mamagananda.

\par }{\QC At mi'id di mange'wah di,

\par }{\QB ya mami'idda nan baka, unu malgom an animal, ya hamuti ti lumayawda.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Manu ay ya hay ato' ya pa"io' an amin nan babluy ad Judah

\par }{\QB an umat hi ad Jerusalem an kapitulyuna ta mumbalin hi mapulun.

\par }{\QC At nan animal an jakal\FTNT{†}{{\FR 9:11 }{\FT{Umat hinan ongol an ahu.}}} hi inalahan ya ammunay munhituh di an bo'on hay tatagu.”


\par }{\SH Hay Dumalat hi Napa"ian ad Judah\FTNT{‡}{{\FR 9:11 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 8:4 hi aat nan algaw an Ab 9.}}}
\par }
{\PP \VS{12}At inali' ay Apo Dios di, “Apu, an amin ami ya adimi ahan ma'awatan nan na'at hi ad Judah an namaag ya numbalin hi mapulun. Anaad ahan ta nunheglay napa"iana ta omod un mi'id di namhod an munle'le'od hidi?”


\par }{\PP \VS{13}Ya tembal Apo Dios an inalinay, “Manu ay na'at hana ti din'uga' hinan tatagu' an agguyda inunud din Uldin'u ya tudtudu'

\VS{14}an hay inunudda ya nan pohpohdonda. Ta nan bulul an hi Ba'al di dinayawda an hiyah ne din intudtudun din o'ommoda.

\VS{15}At hiyaat un Ha"in an nidugah di abalinanan Diosyun holag Israel ya inali' di moltao' dida ta nidugah di punligligatanda ta paddungnay ipa'inum'un diday bininun mumpait.

\VS{16}At ipiyuy'u didah adadagwin babluy an agguy in'innilan din o'ommodda ya ta"on un dida. Ya honogo' goh di mi'buhul an titindalun mamatoy ay dida ta engganah unda mun'atoy an amin.”


\par }{\Q \VS{17}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Nomnomnomonyu daten ma'at

\par }{\QB ta ayaganyu nan binabain nangipa'enghan mun'ebel hi un way matoy.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}Ya inalin nan tataguy,

\par }{\QC “Ipa'innilayu mah ay dida ta punnaudondan umali

\par }{\QB ta ibilan da'mi ta engganah un tumuduy lugwami!


\par }{\Q \VS{19}At madngol di ahikikilad Jerusalem,

\par }{\QC ya hay alyondah nan kumilaanda ya alyonday,

\par }{\QB Nidugah ahan di napa"ian tun babluy tu'u!

\par }{\QC Nunhegla mahkay ahan di nipa'ampaan tu'u ti nun'apa"iy a'abung tu'u!

\par }{\QB At makulug an taynan tu'uh ten babluy!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}At ha"in an hi Jeremiah ya alyo' ay da'yun binabaiy,

\par }{\QC “Ihamadyun donglon nan alyon Apo Dios

\par }{\QB ta ituduyuh nan imbabaluyyun binabai ya nan liligwayu nan mikantah un way matoy!\FTNT{§}{{\FR 9:20 }{\FT{Manu ay itudtuduwanda nan imbabaluyda ya liligwada ti do'ol di mun'a'atoy, at adi umday binabain mun'ebel.}}}


\par }{\Q \VS{21}Ti ten dimmatong di atoy hitun babluy tu'u ya nan numpunhituwan tu'u,

\par }{\QC at nun'a'atoyda nan ung'ungungngan lumaniwligwah nan kalata,

\par }{\QB ya ta"on un nan ungungan linala'ih nan way plasah tun babluy tu'u.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{22}Ya hi Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QC “La'tot ya awakilat di mun'a'atoy ta ayda galut unu bento' an niwa'at,

\par }{\QB ya mi'id di ma'angang hi mangilubu' ay dida.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Nan nala'eng ya adina ipahiyay la'engna,

\par }{\QB unu nan ma'abbi'ah an tagu ya adina ipahiya nan abalinana,

\par }{\QC ya umat goh hinan adangyan an adina ipahiyay inadangyana.


\par }{\Q \VS{24}Mu hay maphod hi ipahiyayu ya nan nanginnilaanyun Ha"in an Dios

\par }{\QC ya nan abalinanyun manginnilah aat'u.\FTNT{*}{{\FR 9:24 }{\FT{I Cor. 1:31; II Cor. 10:17.}}}

\par }{\QB Ti Ha"in an Dios ya ma'ulaya',

\par }{\QC ya makulug di pangat'u,

\par }{\QB ya nidugah di homo"uh nan tataguh tun luta ti hiyatuy pun'amlonga'.”

\par }{\QC Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{25}“At ten ibaga' an magadyuh di pummoltaa' hinan tatagu an ta"on unda nakugit mu bo'on Ha"in di unudonda

\VS{26}an i'Egypt, ya i'Edom, ya i'Ammon, ya iMoab, ya nan numpunhituh nan mapulun, ya nan iJudah. An amin hanan tatagu ay danen abablubabluy ya paddungnay agguyda nakugit an numpapaddungda damdamah nan i'Israel ti bo'on nan Uldin'uy inunudda.”




\par }\Chap{10}{\SH Nan Makulug ya Nibahhaw an Pundayaw
\par }
{\R (Jer. 51:15-19)

\par }{\Q \VerseOne{1}Ya ha"in an hi Jeremiah ya himmapita' goh an inali' di,

\par }{\QC “Da'yun holag Israel ya donglonyu nan alyon Apo Dios


\par }{\Q \VS{2}ti inalinay,

\par }{\QC Adiyu iyunnud hinan aton nan tataguh udum an babluy an nan aat di mattigdad dayay

\par }{\QB pangitigandah un ngadan di ma'at ay didah udum di algaw.

\par }{\QC At adi ayu tuma'ot hinan ulgudondan ma'at

\par }{\QB an ta"on hi un hiyay ta'tan nan tataguh udum an babluy.


\par }{\Q \VS{3}Ti hanan umat hinay pangatda ya mi'id di hulbina

\par }{\QC ti hay atonda ya li'ayonda nan ayiw hi inalahan,

\par }{\QB ya pina'tandah bulul.


\par }{\Q \VS{4}Ya inamyudandah silver ya balitu',

\par }{\QC ya inhamaddan pun'ilanha ta adi magah.


\par }{\Q \VS{5}Ya henen bulul ya umat hinan kinnahuh payaw an adi humapit,

\par }{\QC ya gahin hi un mipi'ug ti adi dumalan.

\par }{\QB At adiyu ta'tan dida ti mi'id di ologdan mangat hi nappuhin da'yu

\par }{\QC unu mi'id goh ah ibadangdan da'yu.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Ya nunluwalua' an inali' di,

\par }{\QC “Mu He"a, Apo Dios, ya mi'id di nipaddungam ti nidugah di anabagtum,

\par }{\QB ya nidugah di abalinam!


\par }{\Q \VS{7}He"ay alih nan numbino'ob'on an himpamabluy hitun luta,

\par }{\QC at mi'id di ohah nala'la'eng mu He"a an ta"on hi un nan papadi!

\par }{\QB At He"ay way biyangnan dayawon di tataguh tun luta.


\par }{\Q \VS{8}Ti an amin nan mundayaw hinan bulul ya mi'id di nomnomda an nun'awe'we'da


\par }{\Q \VS{9}ti na'innilan nan umat hi bulul ya un hay taguy nangiyamma an unda pina'otan nan ayiw.

\par }{\QC At amyudandah silver an na'alad Tarshish\FTNT{*}{{\FR 10:9 }{\FT{Ohan babluy ad Spain.}}} ya balitu' an na'alad Uphaz.\FTNT{†}{{\FR 10:9 }{\FT{Mid nanginnilad ugwan hi awadan ten babluy.}}}

\par }{\QB Ya linubungandah nan umat hi lubung di ali an inabol di nala'eng an mun'abol.


\par }{\Q \VS{10}Mu He"a, Apo Dios, di immannung an Dios an munnononnong di aatna ya alpuwan di itaguan,

\par }{\QC ya He"a goh di alih enggana.

\par }{\QB Ya wa ay ta bumungot'a ya umalyog tun luta ta mun'apa"iday abablubabluy.


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{11}Ya inalim goh di ibaga' hinan Hentil an bo'on nan bulul di nunlumud abuniyan ya tun luta. At la'tot ya mun'apa"idan amin ta ma'ubahdah tun luta.\FTNT{‡}{{\FR 10:11 }{\FT{Heten verse ya nitudo' hinan hapit di Aramaic ti hiyah ne ma'awatan an hapit an inilan nan do'ol an Hentil. Ya wada goh di udumnan verses hinan Biblia an nitudo' hinan Aramaic (Ezra 4:8-6:18; 7:12-26; Dan. 2:3-7:28).}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{12}Ya innayun'u goh an inaliy,

\par }{\QC Mu hi Apo Dios ya limmuna tun luta ya ad daya

\par }{\QB an dumalat di abalinana ya ananomnomana,


\par }{\Q \VS{13}ya wa ay ta impa'idulna ya mungkakaludukud ad daya.

\par }{\QC Ya Hiya goh di mangipatuluh bunut,

\par }{\QB ya awni ya impa'alinay ilat, ya udan, ya puo' an malpuh nan nangiyamungana.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}At hiyatuy mangipattig an hay tagu ya mi'id di inilada

\par }{\QC an adida umat hi anala'eng Apo Dios.

\par }{\QB At nan mun'ammah nabalitu'an an bulul ya mabainanda

\par }{\QC ti hanan gunda iyamma ya mi'id di yahyah ya abalinanda.


\par }{\Q \VS{15}Ya mid ahan di hulbida ti unda bulul ya anggay.

\par }{\QC Ti unda hay ma'ab'abatlan hinan adatngan di amoltaanda ti ma'ubahda.


\par }{\Q \VS{16}Mu hi Apo Dios an Dios tu'un holag Israel ya adi umat hina

\par }{\QC ti Hiyay nunlumun amin an ta"on un nan pento'nah tataguna.

\par }{\QB Ya hay ngadana ya Nidugah di Abalinanan Dios.”


\par }{\SH Nan Magadyuh an Apa"ian ad Judah
\par }
{\Q \VS{17}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' goh di,

\par }{\QC “Da'yun iJudah ya amungonyu nan ita'inyun lumayaw

\par }{\QB ti lini'ub da'yu damdamah buhul.


\par }{\Q \VS{18}Ti inalin tuwalin Apo Dios an unyu palpaliwan ya nonong ya pinakak da'yu ta miyuy ayuh udum an babluy,

\par }{\QC ya impa'alinay nidugah an punligligatanyu ta way atonyun mangdam hi bungotna.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}Ya alyon nan iJerusalem di,

\par }{\QC “Mahmo' amih tun nidugah an moltami

\par }{\QB an umat hinan himmalom ahan an hugatmin pumatoy.

\par }{\QC Mu mahapul an edpolmi


\par }{\Q \VS{20}an ta"on hi un nun'apa"iy abungmi.

\par }{\QC Ya nun'a'atoyday imbabaluymi,

\par }{\QB at mi'id di bumadang ay da'min mangiyammah abungmi.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{21}Ya inali' ay diday,

\par }{\QC “Ten mi'id di nomnom nan mangipangpangulun da'yu

\par }{\QB an adida unudon di ibagan Apo Dios.

\par }{\QC At hiyanan way ohan da'yu an ay kalnilun ipapto'da ya ninganuy ta miwa'at ayu.


\par }{\Q \VS{22}Ya den dimmatongdah appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw nan mi'buhul,

\par }{\QC at paddungnay immalyog tun luta.

\par }{\QB Ya adi madnoy ya umannung an mun'apa"iy abablubabluy hitud Judah,

\par }{\QC at la'tot ya ammunay jakal\FTNT{§}{{\FR 10:22 }{\FT{Umat hi ongol an ahu.}}} di gun umalih tu.”


\par }{\SH Hay Luwalun Jeremiah
\par }
{\Q \VS{23}Ya nunluwalua' goh an inali' di,

\par }{\QC “Inila', Apo Dios, an hay tagu ya bo'on hiyay nangdon hi nitaguana,

\par }{\QB ya bo'on goh hiyay okod hinan ma'at ay hiyah binigat.


\par }{\Q \VS{24}At tugunon ni' da'mi, Apo Dios,

\par }{\QC mu adim ni' ahan ipatnay bungotmun da'mi

\par }{\QB ti atom ay ya umannung an matoy ami an amin.


\par }{\Q \VS{25}Nan buhulmiy pangipatnaam hi bungotmu

\par }{\QC ti dida ya adi da'a ibilang an Dios,

\par }{\QB ya bo'on He"ay dayawonda.

\par }{\QC Ya ten numpatoyda nan i'ibbami,

\par }{\QB ya nidugah di nama"iandah tun babluymi.”\FTNT{*}{{\FR 10:25 }{\FT{Heten verse ya ibahan nan Hudyuh atawotawon hinan Behtan di Namaliwan nan Anghel Apo Dios hinan Hudyuh din Penghana.}}}




\par }\Chap{11}{\SH Hay Agguyda Nangunudan hinan Nitulag
\par }
{\PP \VerseOne{1}La'tot ya inalin goh Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\VS{2}“Ipanomnommuh nan tatagud Judah din nahahapit an mahapul an unudonda.

\VS{3}At alyom ay dida an Ha"in an Dios di nangalih, Nan tagun adina unudon nan nitulag\FTNT{*}{{\FR 11:3 }{\FT{Nan Tulag ya nitudo' hinan Ex. 19:1-24:18, ya niddum nan Himpulun Uldin (Ex. 20:1-17).}}} ya ma'idutan.

\VS{4}Ti hay nuntutulaganmih din o'ommodyun natpong ad Egypt ta numbalindah baal ya inali' di, Gulat ta unudona' ta atonyun amin nan inali' ya da'yuy mumbalin hi tatagu', ya Ha"in di mumbalin hi Dios an dayawonyu.

\VS{5}At ipa'annung'u din inhapata' hidin a'apuyu an idat'un dida nan malumong an lutan nan numbabluyanyud ugwan.”\FTNT{†}{{\FR 11:5 }{\FT{Ex. 6:8.}}}

\par }{\PP Ya tembal'u an inali' di, “Apu, nan inalim ya ato'.”


\par }{\PP \VS{6}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Umuymu le'don an amin nan babluy ad Judah an mete"ad Jerusalem ta ipa'innilam hinan tatagu tun hapito': Alyom ay dida ta unudonda nan tulag an inabulut din o'ommodyu.

\VS{7}Ya nete"ah din natpongan din o'ommodyud Egypt ta engganad ugwan ya gun'u dida pinadanan ta Ha"in di unudonda.

\VS{8}Mu din o'ommodyu ya nangohoyda an un at goh nan pohpohdon di odoldan pumbaholan di gunda inat. At hiyanan inyabulut'u an amin nan idut an moltan nan adi mangunud hinan nitulag, ya na'at ay dida.”\FTNT{‡}{{\FR 11:8 }{\FT{Hanan idut ya nitudo' hinan Deut. 28:15-68.}}}


\par }{\PP \VS{9}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Inila' an nan wad Jerusalem an kapitulyu ya nunhahapitdah nan i'ibbadan iJudah ta du'gona' ay dida.

\VS{10}At inyunnuddah din inat din o'ommodda an bo'on Ha"in di inunudda ti nan bulul di dinayawdah nunhulbianda. Ya wan umatda goh hina nan i'Israel an din'ugda nan nuntutulaganmih din o'ommoddan mahapul hi unudonda.

\VS{11}At hiyanan ipa'ali' di nidugah an mangubah hinan iJudah ta mi'id di ma'angang ay dida! At hay a'atan hana ya kumiladan mumpabadang ay Ha"in, mu adi' haghaggungon dida

\VS{12}ta umuyda mumpabadang hinan bulul an gunda nange'nongan hinan incense. Mu hanan bulul ya mi'id di abalinandan mangibaliw ay didah nan a'ubahanda.

\VS{13}Daten iJudah ya dimmo'ol di dayawonda an umat hi ado'ol nan babluy ad Judah.\FTNT{§}{{\FR 11:13 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 2:28.}}} Ya do'ol goh nan umipabain an inyammadan pange'nongandah nan e'nongdan Ba'al an umat hi ado'ol di kalatad Jerusalem.\FTNT{*}{{\FR 11:13 }{\FT{Impiha"ad nan Alin hi Ahaz nan pun'onngan hinan hinohhan kalatad Jerusalem (II Chron. 28:24).}}}


\par }{\PP \VS{14}At adim ahan iluwaluan hanan tatagu, Jeremiah, unu e'dawan dida ay Ha"in ti adi' damdama haggungon dida an ta"on hi unda mumpahpahmo' ay Ha"in an dumalat nan punligatanda!


\par }{\Q \VS{15}At alyom ay diday,

\par }{\QC Hi Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QB Da'yuy pento"uh tatagu' mu nidugah ahan nan ato'atonyun nun'appuhi!

\par }{\QC At mi'id di biyangyun umalih tun Timplu',

\par }{\QB ya hanan inyaliyun e'nongyun Ha"in ya adi damdama mabalin an handianday a'ubahanyu.

\par }{\QC Ti hay pun'am'amlonganyu ya nan pangatanyuh nappuhi.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{16}Hidin hopapna ya impaddung'u da'yun himpamabluy hinan nitanom an olibo

\par }{\QC an ma"aphod ya do'ol di bungana.

\par }{\QB Mu ad ugwan ya ipa'ali' di mama"in da'yu,

\par }{\QC ya hanan umalin buhul ya nunheglan ay mundalang an apuy di bungotda

\par }{\QB ta paddungnay gohbon da'yu.


\par }{\BB \par }
{\MM \VS{17}Ya Ha"in an nidugah di abalinanan Dios di paddungnay nangitanom hinan olibon nipaddungan di i'Israel ya iJudah. Mu ad ugwan ya ipa'ali' di mama"in dida an dumalat nan nappuhi ahan an gunda aton. At nidugah an impabungota' ay didah nan nange'nongandah nan incense hinan bulul an hi Ba'al.”


\par }{\SH Hay Nunnomnomandah Pamatayandan Jeremiah
\par }
{\PP \VS{18}La'tot ya impa'innilan Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah an nan bumobohhol ya ninomnomdan mamatoy ay ha"in.

\VS{19}Ya wan hay agguy'u nanginnilaan ya mundenola' an umata' hinan uyaw an kalnilun iyuydah nan pumpaltianda. Mu inaliday,

\par }{\QB “Paltion tu'u ta duminong an humapihapit,

\par }{\QB ya ta adi ma'al'aliy ngadana ta ma'aliwan hiyah enggana!”


\par }{\PP \VS{20}Mu nunluwalua' an inali' di,

\par }{\QC “He"a, Apo Dios an nidugah di abalinana ya na'ahhamad,

\par }{\QB inilam nan wah nomnommin tatagu.

\par }{\QC At He"ay pangiyokoda' hi bumadang ay ha"in,

\par }{\QB ya okod'an mangiballoh hi atondan ha"in.”


\par }{\PP \VS{21}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Nan udum hinan linala'in i'Anathoth\FTNT{†}{{\FR 11:21 }{\FT{Hi Jeremiah ya i'Anathoth goh (Jer. 1:1), at diday ni'babluyana.}}} ya alyonday patayon da'ah unmu adi idinong an mangipa'innilah nan ibaga' ay he"a.

\VS{22}Mu Ha"in an nidugah di abalinanan Dios di mummoltan dida ta matoydah nan gubat hanan ungungan linala'in imbabaluyda, ya nan ung'ungungngan imbabaluyda ya iyatoyday hinaangda.

\VS{23}At la'tot ya mi'id di ma'angang ay didan hina"ama.”




\par }\Chap{12}{\SH Hay Nunlilian Jeremiah ay Apo Dios
\par }
{\Q \VerseOne{1}Ya himmapita' ay Apo Dios ya inali' di,

\par }{\QC “He"a, Apu, ya an amin nan inlili' ay He"a ya nahamad di inatmu.

\par }{\QB Ya ad ugwan ya pohdo' an innilaon nan adi' ma'awatan

\par }{\QC ti anaad ta nan adi maphod di ato'atona ya diday umadangyan,

\par }{\QB ya nan agguy nepto' di pangatna ya diday gun pumhod?


\par }{\Q \VS{2}Paddungnay intanommu dida ta limmamutda,

\par }{\QC ya immongolda, ya bimmungabungada.

\par }{\QB Ya He"ay idaydayawdan ulgu'ulgudon,

\par }{\QC mu hay immannung ya un hapitda ya anggay.


\par }{\Q \VS{3}He"a, Apo Dios, ya inilam an amin di aat'u an ta"on un nan wah nomnom'u.

\par }{\QC At ibataanmu ni' daten mi'buhul ay ha"in ya numpatoymu dida

\par }{\QB ta umatdah nan kalnilun me'nong hi mapalti!\FTNT{*}{{\FR 12:3 }{\FT{Hay ibagan Jeremiah hi ma'at hinan buhulna ya nipaddung hinan implanudah ma'at ay hiya (Jer. 11:19).}}}


\par }{\Q \VS{4}Anakkayah di anappuhin nan tatagun numbalin hi namaganan tun luta,

\par }{\QC ya na'lengday nitanom,

\par }{\QB ya ta"on un nan hamuti ya animal ya nun'a'atoyda.

\par }{\QC Ya alyonda goh udot di,

\par }{\QB Ta"omman, at adi tigon Apo Dios di gun tu'u aton!”


\par }{\SH Hay Nambal Apo Dios ay Jeremiah
\par }
{\Q \VS{5}Ya himmapit hi Apo Dios ay hiyan inalinay,

\par }{\QC “Gulat ta mablay'an mi'yapput hinan tatagu

\par }{\QB at inyal'allana mah un nan kabayuy pi'yapputam?

\par }{\QC Ya gulat ta mihubag'ah nan nundotal an luta

\par }{\QB at inyal'allana mah hi un hay inalahan an neheggon hinan Wangwang an Jordan?


\par }{\Q \VS{6}Ten alyo' ay he"a an ta"on un nan i'ibbam an linala'in da'yun pamilya ya pohdon da'an pa"ion,

\par }{\QC at adi'a mundenol ay dida an ta"on un maphod di hapitondan he"a!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Nan holag Israel ya diday pento"uh tatagu' hi paddungnay odon'u,

\par }{\QB mu ad ugwan ya din'ug'u mahkay dida ta indat'u didah nan buhulda.


\par }{\Q \VS{8}Ti didan imbilang'uh odon'u ya numbalindah umat hi layon hinan inalahan an paddungnay humeeheel ay Ha"in,

\par }{\QC at hiyanan nidugah di bohol'un dida.


\par }{\Q \VS{9}Ti umatdah nan gayang an umipahigan Ha"in,

\par }{\QC ya nen lini'ub di pumatoy an gayang dida.

\par }{\QB At pa'alionyu nan a'animal hi inalahan ta middumdan mumpangan ay dida.


\par }{\Q \VS{10}At mun'apa"i mahkay nan paddungnay galden'un natamman hi greyp ti pun'igatinda nan intanom'u,

\par }{\QC at din ma"aphod an babluy ya mumbalin mahkay hi mapulun.


\par }{\Q \VS{11}At minganuy an matawan ti mi'id di mangipapto',\FTNT{†}{{\FR 12:11 }{\FT{Hinan hapit di Hudyu ya waday pituh panapitda an
}}{\FT{{\EM{s
}}eten verse, ya pitu goh an panapitdah
{\EM{m}}, at maphod hi pamahaan.}}}


\par }{\Q \VS{12}ya nan titindalun\FTNT{‡}{{\FR 12:12 }{\FT{Nan iBabylon.}}} umalin mama"in ten babluy ya diday pamatoy Apo Dios hinan tatagu.


\par }{\Q \VS{13}At nan tatagu' ya muntanomdah wheat,

\par }{\QC mu gapuh bungot'u ya hay hubit di bot'onda.

\par }{\QB At na"ablaydan timmamutamu,

\par }{\QC mu mi'id di hulbina.”


\par }{\PP \VS{14}Ya inalin goh Apo Dios di, “Heten babluy ya indat'uh nan tatagu' an holag Israel. Mu la'tot ya pa"ion nan mi'buhul an heneggonda ta polhonda.\FTNT{§}{{\FR 12:14 }{\FT{Hay ngadan nan udumnan dida ya nan i'Aram, ya nan holag Moab, ya nan holag Ammon (II Ki. 24:2).}}} At elanyuat ti paddungnay bu'nuto' didah nan babluyda, ya imbaliw'u nan tatagu' an holag Israel. Ya umat goh hinay ato' hinan holag Judah an paddungnay bu'nuto' dida.

\VS{15}Mu hom'o' goh damdama dida an heneggonda ta pumbangngado' didah nan numbabluyanda.

\VS{16}Mu ta"on un diday nangituduh nan tatagu' hi atondan mundayaw ay Ba'al mu gulat ta abulutondan Ha"in ya anggay di immannung an Dios ta mumpatududah atondan mundayaw ay Ha"in ya pumbalino' goh didah tatagu' ta maphod di itaguanda.

\VS{17}Mu gulat ta adia' unudon ya paddungnay bu'nuto' didan amin hinan babluyda ta ma'ubahda. Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ete.”




\par }\Chap{13}{\SH Nan Lo'ob an Linen an Balikis Jeremiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Umuy'a luma'uh linen\FTNT{*}{{\FR 13:1 }{\FT{Hete ya lo'ob an na'usal hinan magayad an lubung di papadi, ya mahapul an maleneh ti hiyay attigan di niyatanda an tatagun Apo Dios ay Hiya.}}} an balikis, ya imbalikismu. Mu adim ahan itamol hi danum.\FTNT{†}{{\FR 13:1 }{\FT{Hay ipa"elna ya nan tatagun Apo Dios, ya adida pohdon an muntutuyun Hiya, at nun'abaholanda.}}}

\VS{2}At limma'ua' hi linen an balikis an inunud'u nan inalina, ya imbalikis'u.”


\par }{\PP \VS{3}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{4}“Anom nan linen an imbalikismu, ya immuy'a ad Perath,\FTNT{‡}{{\FR 13:4 }{\FT{Hay kulugon nan udum ya hiyay Wangwang an Euphrates, mu bo'on nin ti hay inadagwina an mipalpuh nan babluy ad Jerusalem hi awadan Jeremiah ya 640 an kilomitlu! At mid mapto' ya hiyay higib an wah nan pingit di ginnaw hi 4.8 an kilomitlu an mipalpud Anathoth, ya hay ngadan ten higib ad ugwan ya Parah.}}} ya impo"oymuh dih nan lingab hinan daplah.

\VS{5}At inyuy'un impo"oy hidid Perath ti hiyah ne inalin Apo Dios hi ato'.”


\par }{\PP \VS{6}Ya unat goh naluh di do'ol an algaw ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Mumbangngad'ad Perath ta umuymu alan din linen an balikis an din inali' hi ipo"oymuh di.”

\VS{7}At immuya' ad Perath, ya bino"a' din nangipo"oya' hi balikis, mu tinnig'u an nadunut, at mid hulbina.


\par }{\PP \VS{8}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{9}“Umat hinay ato' an mangubah hinan mumpahiya an bimmabluy ad Judah.

\VS{10}Ti hanan nun'abaholan an tatagu ya adia' unudon, ya nidugah di ngohoyda, ya nan numbino'ob'on an bulul di dayawonda. At umatdah nan balikis an mi'id ah hulbida.

\VS{11}Ya wan hay penhod'u ya nahamad di pangedenolandan Ha"in ta umat hinan balikis an nibalikis hi gitang di tagu. Ya umat ay hina ya makulug an diday tatagu'. At dumalat nan pangipapto"un dida ya e'gonana' hi tataguh udum an babluy. Mu nihimung an adia' donglon ay dida.”


\par }{\SH Nan Tibung an Ittuwan di Bayah
\par }
{\PP \VS{12}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Alyom hinan holag Israel an Ha"in di mangalih, An amin nan pangittuwan hi bayah ya bayah di mittu. Ya gulat ta alyonday, Undan agguymi inila ta gahin hi unmu ibagan da'mi?

\VS{13}ya alyom ay diday, Umat hituy hinapit Apo Dios an inalinay, Anaad ta da'yu ya agguyyu inilay niyatanyu? At hiyanan moltaon da'yun himpamabluy ti agguyyu inilay niyatanyu an paddungnay un ayu nun'abutong an namamah nan ali an holag David, ya nan papadi, ya nan numbino'ob'on an propeta, ya an amin nan numpunhitud Jerusalem.

\VS{14}Ya paddungnay puntetemmoogo' dida an ta"on hi unda nun'ala'ay unu ung'ungungnga, mu mumpapaddung di ma'at ay dida. Ya adi' ahan dida igohgohan, unu hom'on, unu adyuwan hitun pumpamataya' ay dida.”


\par }{\SH Padan hinan Mumpahiya
\par }
{\Q \VS{15}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “At da'yun holag Israel ya adi ayu mumpahiya

\par }{\QB ti ma'ahhapul an donglonyu nan inalin Apo Dios.


\par }{\Q \VS{16}Ya Hiyay ipabagtuyu ya unna ipa'ali nan pumatoy ay da'yun umat hinan munhehellong

\par }{\QC ta adi ayu mun'ihubag hinan lumane'le'danyuh nan duntug!

\par }{\QB At mumbangngad ayun Apo Dios ta adina pumbalinon hi helong nan patal an hahalimidonyu!


\par }{\Q \VS{17}Mu gulat ta adi ayu dumngol at umannung an lugwaa' da'yu

\par }{\QC ti da'yun tatagun Apo Dios ya miyuy ayuh udum an babluy ta hidiy ibaludanyu

\par }{\QB an dumalat nan pumpahiyaanyu.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\par }{\QC “Alyom hinan ali ya hi inana\FTNT{§}{{\FR 13:18 }{\FT{Mid mapto' ya nan Alin hi Jehoiachin ay Queen an hi Nehushta (II Ki. 24:8). Wa ay ta makulug at 597 B.C. di tawona.}}} ta taynanda nan nabagtun haadda

\par }{\QB ti wada damdamay mamloh hinan pumpapto'anda.


\par }{\Q \VS{19}Ya nan abablubabluy ad Negev ya nun'itangobda,

\par }{\QC at mi'id ah ohah mabalin hi pumitaw ya humgop.

\par }{\QB Ya an amin nan iJudah ya miyuydah udum an babluy.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}At tigonyun iJerusalem an na'uyda nan buhulyun malpuh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw!

\par }{\QC Ya hay immayan mah din tatagun bumadang ay da'yu an din ehngelyu?


\par }{\Q \VS{21}Hay punnomnomyu mah hi un iyabulut Apo Dios din hehemlonyun bumadang ay da'yu

\par }{\QC ya didaat goh di mangubat ay da'yu ta diday mun'ap'apun da'yu?

\par }{\QB At hay aat di punha'itan di punnomnomanyu ya umat hi ha'it di putun nan babain muntungaw.


\par }{\Q \VS{22}Ya alyonyu nin hi nomnomyuy,

\par }{\QC Anaad nin ta na'at an amin di umat hitu ay da'mi?

\par }{\QB Manu ay ti dumalat nan do'ol an baholyu,

\par }{\QC at hiyanan paddungnay pinilit da'yun nun'elo' hinan buhulyu.


\par }{\Q \VS{23}Undan mabalin an hukatan nan tatagud Ethiopia nan mangmangitit an up'upda?

\par }{\QC Umat goh hinan labang di animal an lepard an undan mabalin ta ma'aan?

\par }{\QB Mabalin ay nin ya umat goh an mabalin an mahukatan hinan nepto' an pangat nan impa'enghayun nappuhin ato'atonyu!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{24}At pun'iwa'at'u da'yuh nan abablubabluy

\par }{\QC ta umat ayuh nan dugi an mun'iyaddib ta miwa'atda.


\par }{\Q \VS{25}At henen ninomnom'un ma'at ay da'yu ya adi mabalin hi mahukatan an dumalat hi nan'uganyun Ha"in

\par }{\QC ti nan nibahhaw an madayaw di endenolyu.


\par }{\Q \VS{26}At Ha"in di paddungnay mamlad ay da'yu

\par }{\QC ta mipattig di aatyu ta mabainan ayu


\par }{\Q \VS{27}ti tinnig'u nan ina'inatyu an paddungnay inlugtapa' ay da'yu

\par }{\QC ti nan abohla' ahan an udum an madayaw di dinayawyuh nan apayapayaw ya hinan dudunduntug.

\par }{\QB Nidugah an mahmo' ayu ahan an iJerusalem!

\par }{\QC At anuud nin di pangipogpoganyuh nan umata'atanyuh na?”




\par }\Chap{14}{\SH Nan Nidugah an Batel ad Judah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hidin ami'id di udan ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,


\par }{\Q \VS{2}“Nidugah di punlungdayaan nan iJudah ti mun'alangun amin nan wah nan babluy,

\par }{\QC ya ta"on nan wad Jerusalem ya umbundah nan luta an ahikikilan mumpabadang.


\par }{\Q \VS{3}Ya nan adadangyan ya honogonda nan baalda an humagub hinan bubun,

\par }{\QC mu mi'id di danum,

\par }{\QB at mangiw'iwadyadan mumbangngad.

\par }{\QC At nidugah di lungdayada ya bainda an punhophopanday uluda.


\par }{\Q \VS{4}Ya ta"on nan mumpumpayaw ya nidugah di numanomnomanda,

\par }{\QC ya punhophopanda goh di uluda ti mun'anga' nan luta.


\par }{\Q \VS{5}Ya ta"on goh nan ulha ya taynanday imbaluydah nan inalahan

\par }{\QC an dumalat di ami'id di holo' hi ononda.


\par }{\Q \VS{6}Ya nan dongkih inalahan ya nidugah di ngahingahda an umatdah nan jakal,

\par }{\QC ya la'tot ya adi mittig di matada ti mi'id di holo' hi ononda.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}At alyon nan tatagun Apo Dios di,

\par }{\QC “Apo Dios, nidugah di numbaholanmin He"a,

\par }{\QB at mahapul an mamolta ami.

\par }{\QC Mu badangan da'mi ni' ay He"a ta way panginnilaan nan tataguh nan anabagtum.


\par }{\Q \VS{8}Anggay He"ah ehdolmin holag Israel,

\par }{\QC ya He"a goh ya anggay di bimmadang ay da'mi.

\par }{\QB Mu anaad ta ad ugwan ya un'a ay mangilih tun babluy an numbaat

\par }{\QC an un umiyan hi ohay mahdom ya anggay?


\par }{\Q \VS{9}Un'a dan umat hinan tagun manoh'a eten nidugah an na'at?

\par }{\QC Undan mid abalinam an managun da'mi an ta"on un'a wah tun babluy?

\par }{\QB Da'mi ya mibilang amih tatagum,

\par }{\QC at adi da'mi ni' ahan du'gon!”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{10}Mu hay nambal Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QC “Da'yun tatagu' ya hay pa'appohdonyu ya umadagwi ayun Ha"in ta adia' unudon.

\par }{\QB At hiyanan ad ugwan ya adi' da'yu mahkay abuluton hi tatagu',

\par }{\QC at moltao' da'yun dumalat nan do'ol an nappuhin ina'inatyu.”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{11}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Adim mahkay iluwaluan danen tatagu.

\VS{12}Ti ta"on hi unda munlangdu an munluwalun Ha"in ya adi' dongdonglon di pumpahpahmo'anda. Ya ta"on goh unda e'nong ay Ha"in nan Onong an Moghob ya nan Onong an Ma'an ya adi' damdama abuluton. Mu un'uat pun'ipapatoy didah nan gubat, ya hinan batel, ya hinan nidugah an dogoh.”


\par }{\PP \VS{13}Mu inali' di, “Apo Dios an na'abbagbagtu, nan numbino'ob'on an propeta ya gunda alyon hinan tatagu an mi'id anuy ipa'alim hi gubat ya batel! Ti hay pawadaom anu eten babluy ya hay lenggop ya anggay!”


\par }{\PP \VS{14}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Hanan propeta ya layah di gunda impa'innila an ta"on hi unda alyon an Ha"in di nangali. Agguy'u ahan hennag dida, ya mi'id di inal'ali' ay dida! At nan alyondan paddungnay enenapda ya bo'on ahan Ha"in di nalpuwana, at mi'id hulbin nan gunda ipa'innila ti un hay ninomnomda.

\VS{15}At hiyanan Ha"in an Dios ya moltao' danen propetan munlayah ti alyonday mi'id di gubat ya batel! Mu ibaga' an mi'yatoydah ipa'annungan nan gubat ya batel!

\VS{16}Ya nan tatagun nangipa'innilaandan dane ya mun'iwalitang di odoldah nan kalatad Jerusalem an dumalat nan gubat ya batel ti mi'id di ang'angon nan gubat ya batel hinan pamilyadah mangilubu' ay dida. Ti iballoh'u ay dida nan nun'appuhin ina'inatda.”


\par }{\PP \VS{17}Ya inalin Apo Dios di ibaga' hinan tatagu nan numanomnoma' ay dida, at inali' di,

\par }{\QC “Dumalat nan ma'at ay da'yu an paddungnay himmalom an nogod ya hiyanan gun'u ikilay ha'it di nomnom'u.

\par }{\QB At abigabigat ya amahdomahdom ya gunna' lumuwaluwalu


\par }{\Q \VS{18}ti an amin di limmane'le'da' eten babluy ya awalitang di nun'a'atoy an tatagu an dumalat nan gubat,

\par }{\QC ya hidin immaya' hinan nun'a'allup an babluy ya nun'a'atoyda goh damdama nan tatagun dumalat di hinaangda.

\par }{\QB Ya nan papadi ya propeta ya hihidyan gunda aton di tamuda,

\par }{\QC mu mid papto'ananda.”


\par }{\SH Hay Luwalun Jeremiah
\par }
{\Q \VS{19}At ha"in an hi Jeremiah ya nan i'ibba' ya inalimin Apo Dios di,

\par }{\QC “Undan ahan din'ug da'mi mahkay an iJudah?

\par }{\QB Ya undan abohlam nan iJerusalem?

\par }{\QC Nidugah an paddungnay himmalom di nanggodmun da'mi an adi ahan mapoyanan?

\par }{\QB Hinahalimidmiy lumenggopan,

\par }{\QC mu mi'id,

\par }{\QB ya hehennodmiy umadaoganmi,

\par }{\QC mu mi'id an un at goh hay tumata'tanmi.


\par }{\Q \VS{20}Apo Dios, abulutonmin ongol di numbaholanmin He"a

\par }{\QC an umat amih din o'ommodmi.


\par }{\Q \VS{21}Mu nomnomom di ipabagtuam ta adi da'mi ni' ahan inganuy,

\par }{\QC ya adim ni' iyabulut an pa"ion nan mi'buhul nan ma"aphod an Timplum.

\par }{\QB At nomnomom din inalim ay da'mi ta adim ibahhaw.


\par }{\Q \VS{22}Ti undan nan bulul di mangipa'alih udan?

\par }{\QC Ya adi mabalin an nonongan immudan ti engganay unmu ipa'ali!

\par }{\QB Ya He"a, Apo Dios, ya anggay di pangiyokodanmih bumadang ay da'mi

\par }{\QC ti He"a ya anggay di mabalin an mangat ay date!”




\par }\Chap{15}{\SH Nan Nidugah an Pummoltan Apo Dios hinan iJudah
\par }
{\PP \VerseOne{1}La'tot goh ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Ta"on hi un da Moses ay Samuel\FTNT{*}{{\FR 15:1 }{\FT{Daten duwan propetay nundengwa ahan an numpahpahmo' ay Apo Dios hinan historyn di Hudyu ta aliwan Apo Dios di bahol nan tatagu (Moses: Ex. 32:11-14, 30-34; Num. 14:13-23; Deut. 9:18-20, 25-29; Samuel: I Sam. 7:5-9; 12:19-25).}}} di mumpahpahmo' ay Ha"in mu adi' damdama ahan hom'on daten tatagu! At pakakom daden holag Judah ta makakda!

\VS{2}Ya wa ay ta alyondan he"ay, Hay umayanmi mah? ya alyom ay diday, Umat hituy inalin Apo Dios:

\par }{\QB Matoyday udum ay da'yun dumalat di dogoh,

\par }{\QC ya nan udum ya matoydah gubat,

\par }{\QB ya nan udum ya dumalat nan batel,

\par }{\QC ya nan udum ya ilayaw di buhul hi udum an babluy.


\par }{\PP \VS{3}Ya Ha"in an Dios ya ipa'ali' di opat hi numbino'ob'on an atata'ot hi mamatoy hinan tatagu: ti iyabulut'un waday gubat ta mun'a'atoyda, ya umaliday ahu ta pun'ilayawday odolda, ya hamuti ta punhobatda dida, ya nan a'animal hi inalahan ta pun'a'anda nan way ma'angang.

\VS{4}Ti nidugah ahan an nun'appuhiy ina'inat Manasseh an hina' Hezekiah hi ad Jerusalem hidin nun'alianad Judah.\FTNT{†}{{\FR 15:4 }{\FT{Nan Alin hi Manasseh di na"appuhin alin numpapto' ad Judah (II Ki. 21:1-18; 23:26-27; 24:3-4; II Chron. 33:1-20).}}} At nan tataguh nan abablubabluy ya nunheglay pamihuldan da'yu an dumalat hinan nidugah an pummolta' ay da'yu.


\par }{\Q \VS{5}Ya hitun a'atan hana ya undan way mammo' ay da'yun tatagud Jerusalem?

\par }{\QC Ya undan goh way munlungdaya ay da'yu?

\par }{\QB Ya undan goh way mananhan hi aat di na'at ay da'yu?


\par }{\Q \VS{6}Ti din'uga' ay da'yu ta innaynayunyun agguy nangunud ay Ha"in an Dios,

\par }{\QC at hiyanan ad ugwan ya ubaho' da'yu

\par }{\QB an mi'id mahkay di homo"un da'yu.


\par }{\Q \VS{7}At pun'iwa'at'u da'yuh nan abablubabluy an umat ayuh dugi an mun'iyaddib,

\par }{\QC ya pumpatoy'u nan imbabaluyyu ta ma'ahinut ayu

\par }{\QB ti adiyu ipogpog nan nun'appuhin ato'atonyu.


\par }{\Q \VS{8}Ya hay ma'at ya do'do"ol di mun'abaluh nan babluyyu

\par }{\QC ya un nan ado'ol di panag hinan pingit di baybay.

\par }{\QB At palpaliwanyu ya himbumagga ya himmawang di mi'gubat hinan tongan di algaw\FTNT{‡}{{\FR 15:8 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 6:4.}}} ta pumpatoyda nan ungungan linala'i,

\par }{\QC at nidugah di punlungdayaan nan o'ommoddan binabai.


\par }{\Q \VS{9}At nan babain ommod an amin nan pitun imbabaluynan natoy

\par }{\QC ya ma'ulaw an ay matoy an dumalat di punha'itan di nomnomna,

\par }{\QB at hay punle'nana ya ay munhehellong.

\par }{\QC Ya ta"on un nan tatagun na'angang ya ipapatoy'uh nan buhulda.

\par }{\QB Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”


\par }{\SH Hay Nunlilian Jeremiah ay Apo Dios
\par }
{\Q \VS{10}Ya inali' di,

\par }{\QC “Mi'id atog di amlong'u ti bumobohholday tatagun ha"in hitun babluy tu'u,

\par }{\QB at odolnah unna' agguy nitungaw.

\par }{\QC Mu mi'id ahan di ay'u inutang unu immutang ay ha"in,

\par }{\QB mu tagwan an unna' pun'idutan hinan tatagu.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya tembal Apo Dios an inalinay,

\par }{\QC “Ha"in di mangipapto' ay he"a ti maphod di ipatamu' ay he"a.

\par }{\QB Ya olom ni' ya waday denolmu ti hitun punligatanda

\par }{\QC ya pumbalino' nan buhulmu ta mumpahpahmo'dan he"a.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{12}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Undan way taguh abalinanan mangipung hi gumo'

\par }{\QB unu nan gambang an nalpuh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw?


\par }{\Q \VS{13}Ya dumalat nan do'ol an numbaholanyun himpamabluy ay Ha"in

\par }{\QC ya idat'un amin nan inadangyanyuh nan buhulyu.


\par }{\Q \VS{14}Ya iyabulut'un baludon da'yun dida

\par }{\QC ta mumbalin ayuh baaldah nan babluy an agguyyu in'innila

\par }{\QB ti nidugah mahkay ahan di bungot'un da'yu an ay apuy an dumalang.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}Ya inali' goh di,

\par }{\QC “Apu, i'innilam di ma'ma'at,

\par }{\QB at badangana' ni' ahan ta iballoh'un dida nan pangipaligligatandan ha"in.

\par }{\QC Adim e'edpol ti la'tot ya pinatoya' ay dida

\par }{\QB ti ha"in ya munligligata' an dumalat nan punhulbia' ay He"a.


\par }{\Q \VS{16}Hidin ni'hapitam ay ha"in ya inun'unud'u an nidugah di amlong'u

\par }{\QC an dumalat nan nidduma' ay He"an nidugah di abalinanan Dios.


\par }{\Q \VS{17}Ya agguya' ahan nidniddum hinan way pun'am'amlongan nan tatagu

\par }{\QC an unna' nun'o'ohhan\FTNT{§}{{\FR 15:17 }{\FT{Hi Jeremiah ya agguy nalhin (Jer. 16:2).}}} dumalat di pangun'unuda' ay He"a

\par }{\QB ti nidugah an umipabohol ay ha"in nan gunda aton an pumbaholan.


\par }{\Q \VS{18}Mu anaad ta adi dumindinong nan punholholtapa'

\par }{\QC an paddungnay adi mapoypoyanan nan hugat'u?

\par }{\QB Undan adia' badangan ay He"a

\par }{\QC an umat'ah nan ginnaw an wa ay ta timmiyalgaw ya natdu' ya nan obob an matdu'?”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}Ya tembal Apo Dios an inalinay,

\par }{\QC “Gulat ta itutuyum henen ninomnommu ya hinapitmu

\par }{\QB at mabalin an mumbangngad'ah puntamuo'.

\par }{\QC Ya gulat ta nahamad di hapitom ta bo'on nan mid hulbinan hapit

\par }{\QB at mabalin an he"ay punhapito'.

\par }{\QC Ti maphod hi un nan hapitom ya pangatmun nahamad di pun'innomnoman nan tatagu

\par }{\QB ta mumbangngaddan he"a ta bo'on nan pohdonday hapitom.


\par }{\Q \VS{20}At ta"on hi un da'a gubaton ya adida pa"abak ay he"a ti ipapto"u he"a,

\par }{\QC ya pabi'aho' he"a ta mipaddung'ah nan gambang an allup.

\par }{\QB Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.


\par }{\Q \VS{21}Immannung an ibaliw'u he"ah nan tatagun nun'appuhiy pangatdan mun'abungot!”




\par }\Chap{16}{\SH Hay Nangalyan Apo Dios hi Adi Mangahawah Jeremiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{2}“Mahapul an adi'a ahan mangahawa ta adi'a mahlag eten babluy.

\VS{3}Ti ibaag'un he"ay ma'at hinan ung'ungungngan mitungaw eten babluy ya nan ma'at hinan o'ommodda.

\VS{4}Dida ya mun'atoydan dumalat nan pumatoy an dogoh, unu gubat, unu batel. Ya mi'id di mamalun dida, ya mi'id goh di mangilubu' ay dida, at hay odolda ya onon di hamuti ya animal hi inalahan. Ya nan ma'angang ya umatdah allugit an awalitang hinan luta.”


\par }{\PP \VS{5}Ya innayuna goh an inaliy, “Mahapul an adi'a umuy hinan abung an awadan di natoy an umuy me"an. Ya adi'a goh middum an mi'lungdayan dida ti Ha"in an Dios ya adi' mahkay wagahan nan tatagu', ya adi' mahkay ipattig di pamhod'u ya homo"un dida.

\VS{6}Ya mun'atoyday tatagu eten babluy an adadangyan ya nun'awotwot, mu mi'id nongkay di mangilubu' ya mangebel ay dida. Ya mi'id goh di mangogod hi odolna unu mamukis hi buu'nah mangipa'innilah pamaluana.\FTNT{*}{{\FR 16:6 }{\FT{Ta"on un inyadin Apo Dios hinan Hudyu hanan ugalin di iCanaan (Lev. 19:28; 21:5; Deut. 14:1) mu inat nan udum an Hudyu damdama (Jer. 41:5; Ezek. 7:18; Mic. 1:16).}}}

\VS{7}Ya mi'id ah mangidat hi ma'an ya ma'inum hinan way natayan ta ma'al'alu'da an ta"on un hinan way natoy di ommodda.”


\par }{\PP \VS{8}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Adi'a umuy hinan abung an awadan di inam'amlang an me"an ya mi'yinum.

\VS{9}Ti Ha"in an nidugah di abalinanan Dios ya la'tot ya hamadom an tigon an pogpogo' an amin nan pun'am'amlongan di tatagu eten babluy. At la'tot ya mi'id di madngol hi mun'am'amlong unu mungkantah nan umat hinan way kasal.


\par }{\PP \VS{10}Ya hitun pangipa'innilaam ay dateh nan tatagu ta hanhananda ay an alyonday, Anaad ahan ta nidugah di pummoltan Apo Dios ay ditu'u? Undan hay numbaholanmin Hiya an Dios?

\VS{11}Ya alyom ay diday, Manu ay umat hinay aton Apo Dios ya gapu ta din'ug din o'ommod tu'u an agguyda inun'unud nan Uldina. Ti hay dinayawdah nunhulbianda ya nan udum an madayaw.

\VS{12}Mu da'yu ya inyal'allanay aatyun na"appuhi ya un din o'ommod tu'u! Ti nan pohpohdon di odolyun nun'appuhiy ato'atonyu an adiyu ahan unudon Hiya!

\VS{13}At pakakon da'yun ten babluy ta miyuy ayuh nan adagwin babluy an agguyyu in'innila ya ta"on un din o'ommodyu, mu adi da'yu hom'on ay Hiya! At hidiy pundayawanyuh nan udum an madayaw an ta"on hi unyu iyal'algaw ya ilablabi!”


\par }{\PP \VS{14}Ya inalin goh Apo Dios di, “Magadyuh nan algaw an adi mahkay munhapata nan tatagun Ha"in ti adida mahkay alyon di, Munhapata amih nan ngadan di Dios an nangekak hidin o'ommodmin holag Israel hi ad Egypt.

\VS{15}Ti mahukatan ta alyonday, Munhapata amih nan ngadan di Dios an mangiyanamut ay da'min holag Israel hinan babluy hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw ya hinan udum an babluy an iyayanda! Ti la'tot ya pa'anamuto' didah nan numbabluyanda an din indat'u tuwalih din o'ommodda.\FTNT{†}{{\FR 16:15 }{\FT{Nibaag hitu an hi'itangan 1,000 an tawon di historyn di Hudyu ti (1) nakakdad Egypt hidin 1446 B.C., ya (2) inlayaw nan iBabylon didah din 586 B.C., ya (3) ente"an Apo Dios an nangipibangngad ay didad Israel ya ad Judah hidin 538 B.C. At 1446-538=908 an tawon an nibaag eten duwan verses.}}}


\par }{\PP \VS{16}Mu hay mahhun hi ato' ya honogo' nan do'ol an tatagun paddungnay umuy manidu' ta umuyda pundapap didan i'Israel. Ya honogo' goh nan paddungnay umuy manganup ay dida ta pun'anupanda didah nan aduntuduntug ya hinan liyang hinan mabinatu.

\VS{17}Ti Ha"in an Dios ya titiggo' an amin nan pangapangatda ya nan pumbahbaholanda. Ya adi mabalin an ipo"oyana' ay dida.

\VS{18}At mumpidway pummoltaa' ay dida an dumalat di baholda ti nidugah ahan di inatdan namuhih tun babluy. Ti pinnudah nan nidugah an umipabohol an bululda.”


\par }{\SH Hay Luwalun Jeremiah
\par }
{\Q \VS{19}Ya ha"in an hi Jeremiah ya nunluwalua' an inali' di,

\par }{\QC “Apo Dios, He"ay baliw'u ya alpuwan di bi'ah'uh nan punligata'!

\par }{\QB Olom ni' ya nan Hentil an malpuh nan abablubabluy

\par }{\QC ya la'tot ya umalidan He"a ta alyonday,

\par }{\QB Mi'id di udum hi bennoh din o'ommodmi

\par }{\QC an anggay nan bulul an mi'id di hulbinan inyamman di tagu!


\par }{\Q \VS{20}Ya undan mabalin an hay taguy mangiyammah dayawonda?

\par }{\QC Mabalin,

\par }{\QB mu hanan inyammada ya un bulul an mid ah hulbida.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{21}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Hiya nongkay nan ipattig'un dida nan aat di abalina',

\par }{\QB at innilaonda mahkay an Ha"in nan immannung an Dios.”




\par }\Chap{17}{\SH Hay Bahol nan iJudah
\par }
{\Q \VerseOne{1}Impahapita' ay Apo Dios, at inalinay,

\par }{\QC “Nan bahol nan iJudah ya paddungnay niyo'odol ay dida

\par }{\QB an niyay'ayan di hiyay atonda,

\par }{\QC ya paddungna goh un hiyay nipa'ot hinan dugun nan pun'onnganda.


\par }{\Q \VS{2}Ya ta"on un nan imbabaluyda ya umat goh ay dida ti inada'adalda

\par }{\QC an hay gunda pundayawan ya hinan inyammadan pun'onngan hinan awadan nan bulul an Asherah\FTNT{*}{{\FR 17:2 }{\FT{Hi Asherah ya babain bulul di iCanaan an mangidat anuh imbaluy ya nan amaphod di mihabal.}}}

\par }{\QB hinan way mun'alubong an ayiw hinan dudunduntug.


\par }{\Q \VS{3}At hiyanan hay ato' ya ipahamham'un amin nan inadangyandah nan buhulda

\par }{\QC an dumalat nan pumbaholan an ato'atonda.

\par }{\QB Ya ta"on nan duntug hi awadan nan Timplu' ad Jerusalem ya midat goh ay dida,

\par }{\QC ya umat goh hinan nundayawandah bululda ta bagida.


\par }{\Q \VS{4}At taynanda nan babluy an indat'un dida

\par }{\QC ta umuyda itamuan nan buhuldah udum an babluy an agguyda in'innila.

\par }{\QB Ti nidugah di bohol'un dida an ay apuy an dumaladalang hi enggana.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{5}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Ha"in an Dios ya moltao' nan tatagun adi managgung ay Ha"in

\par }{\QB an hay pundenlanda ya nan abalinan di tagu.


\par }{\Q \VS{6}Hay ipaddunganda ya nan a'ayiw an nitanom hinan mapulun,

\par }{\QC at hiyanan mi'id di hohoddon hi pumhodandah udum hi algaw.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}Mu mawagahan nan tagun mange'kod hi nitaguanan Ha"in an Dios,


\par }{\Q \VS{8}at hay ipaddunganda ya nan a'ayiw an nitanom hinan neheggon hinan way ginnaw an dimmatong di lamutdah nan way danum.

\par }{\QC At hiyanan ta"on hi un mabayag an umugaw ya hihidyan munlangtay tubuda,

\par }{\QB ya bumungadah nan gutud di bumungaanda.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}Hay aat di nomnom di tagu ya nidugah an bumalbalih an amin hi logom

\par }{\QC ti nihimung an na"appuhi.

\par }{\QB At naligat an ma'awatan.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Mu Ha"in an Dios ya inila' di nomnomnomon\FTNT{†}{{\FR 17:10 }{\FT{Hay immannung hi inalinah tu ya nan
}}{\FT{{\EM{batin}} ti hiyah ne kinulug nan Hudyuh awadan di punle'nan di tagu. Mu nepto' nan nibalin hitu ti kulugon nan iYadyang an hay
{\EM{nomnom}} di awadana.
}}} di tatagu ya nan pohdondan aton.

\par }{\QC At hiyanan hay idat'uh lagbun nan hinohhan tagu

\par }{\QB ya nan miyunnudan hinan pangatna.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya nan tatagun immadangyan an dumalat di kuluk

\par }{\QC ya umatdah nan hamuti an mangobob hinan bo'on itlogna.

\par }{\QB At hay umangunuh ya mami'id heden inadangyanda,

\par }{\QC ya unda mahkay innilaon an mi'id di nomnomda.”


\par }{\SH Hay Himmapitan Jeremiah
\par }
{\Q \VS{12}Ya inali' di,

\par }{\QC “Maphod ta wah tu'ah nan Timplum an awadan di nabagtun pumpapto'am

\par }{\QB an nete"a tuwalih din hopapna!


\par }{\Q \VS{13}He"a, Apo Dios, di hahalimidonmin bumadang ay da'min holag Israel,

\par }{\QC at an aminda nan manginganuy ay He"a ya nidugah an mabainanda.

\par }{\QB Ya nan man'ug ay He"a ya hay pumbalinanda ya umat hinan nitudo' di ngadandah nan hupu' ya anggay an ma'utawda

\par }{\QC ti din'ug da'an Dios an alpuwan di itaguan.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}At odowo' an ipaphoda' ni' ahan ay He"a, Apo Dios,

\par }{\QC ti He"a ya anggay di mamaliw ay ha"in,

\par }{\QB ya He"a ya anggay di daydayawo'.


\par }{\Q \VS{15}Nan tatagu ya nidugah di ngohoydan alyondan ha"in di,

\par }{\QC Uggoh mah din gunmu inalin hinapit Apo Dios hi ma'at?

\par }{\QB Uggoh mah ta ipa'annungna?


\par }{\Q \VS{16}Apo Dios, agguy'u ingnganuy nan tamu' an mangipapto' hinan tatagum,

\par }{\QC ya agguy'u inyal'alu' ay He"a nan punligatanda.

\par }{\QB Ti nan inalim ay ha"in di hiyay gun'u impa'innila.


\par }{\Q \VS{17}At adia' ni' ahan pata'ton

\par }{\QC ti He"ay pange'koda' hi mangibaliw ay ha"in hi un madatngan di a'ubahanmi.


\par }{\Q \VS{18}At tigom ni' ahan ta nan mangipaligligat ay ha"in di pata'tom ya bainom ta bo'on ha"in,

\par }{\QC ya diday ubahom ta mipa'annung ay dida nan ta'tandan ma'at!”


\par }{\SH Nan Ngilin an Habadu
\par }
{\PP \VS{19}Palpaliwan ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Umuy'ah nan pantaw di allup an gun pange'wan nan tatagu ya nan a'alid Judah ta tuma'dog'ah di. Ya immuy'a goh hinan udum an pantaw di allup hi ad Jerusalem.

\VS{20}Ta alyom ay diday, Ihamadyun donglon heten hinapit Apo Dios an ta"on un da'yun a'alid Judah ya da'yun amin an tatagun gun mange'wan ten pantaw di allup.

\VS{21}Ti inalinay, Ipogpogyun mungkumilduh nan way pantaw di allup ad Jerusalem hinan Habadun ngilin.

\VS{22}Ya mahapul an mi'id di ilahunyuh kalgah nan abungyu, ya mi'id di muntamu enen algaw ta ngilinonyu ti hiyah te tuwali din intugun'uh din o'ommodyu.

\VS{23}Mu agguyda inunud ti ma'angohhoyda an adida umunud ya mituduwan!

\VS{24}Mu gulat ta unudona' ay da'yu ta mi'id di mangita'in hi kalgayun maluh hinan pantaw di allup ad Jerusalem hinan Habadun ngilin ta unyuat ngilinon nongkay henen algaw

\VS{25}ya minaynayun di pun'ap'apuwan nan aliyun holag David hitud Jerusalem. At hiyanan mitakayda nan ap'apuyu ya da'yun iJudah hi kabayu ya nan kalesa. Ya makulug an mamapnuh tataguh tun ad Jerusalem hi enggana.

\VS{26}Ti umaliday tatagun malpuh nan abablubabluy ad Judah, ya ad Benjamin, ya nan nun'eheggon hi ad Jerusalem an kapitulyuda. Ya mi'yalida goh nan tatagun numpunhituh nan dudunduntug an wah immapit hi alimuhan di algaw ya ad Negev. Ta pun'iyalidah nan Timplu' di e'nongdan Onong an Moghob di udum, ya nan Onong an Ma'an, ya nan Onong hi Pangidawatan, ya nan udum an e'nongda, ya wada goh di incense hi e'nongdan Ha"in an Dios.

\VS{27}Mu gulat ta adia' nongkay unudon ta adiyu e'gonan nan Habadun ngilin, ya gun ayu mun'odon hi kalgayuh nan aluhanyuh nan pantaw di allup ad Jerusalem at gohbo' ad Jerusalem hi engganay mapu an ta"on un nan allupna. Ti mi'id di way olognan mangdop hinan apuy.”




\par }\Chap{18}{\SH Hay Nipaddungan nan i'Israel hinan Uklit
\par }
{\PP \VerseOne{1}Inalin goh Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\VS{2}“Umuy'ah abung nan munduwin ti waday ipa'innila' ay he"ah di.”

\VS{3}At immuya' hi abung nan munduwin, ya wah di an gun munduwin.

\VS{4}Mu wa ay ta duwinona nan uklit ta bo'on nan penhodnan bangay pumbalinana ya linumana ta ipidwana.


\par }{\PP \VS{5}At inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{6}“Ha"in an Dios ya waday abalina' an mangat ay da'yuh pohdo' an umat hinan aton nan munduwin hi banga. Ti nan uklit an miyammah banga ya okod nan munduwin hi pohdonah pangiyammaan, at umat goh hina ay Ha"in hinan ato' ay da'yun holag Israel.

\VS{7}Ti Ha"in ya inali' ay hi ubaho' nan ohan babluy unu pumpapto'an ya ato'.

\VS{8}Mu wa ay ta muntutuyuda nan tataguh di ta du'gonda nan nun'appuhin gunda aton ya adi' ituluy nan ninomnom'uh a'ubahanda.\FTNT{*}{{\FR 18:8 }{\FT{Hay ohah na'atan te ya nan babluy ad Nineveh an kapitulyud Assyria (Jon. 3:1-10).}}}

\VS{9}Ya umat goh an ta"on hi un'u inali an wagaha' di ohan babluy unu pumpapto'an ta umongol di abalinan nan tataguh di

\VS{10}mu gulat ta danen tatagun nen babluy ta inaynayunda nan gunda ato'aton an nun'appuhi ya adia' unudon at adi' aton nan ninomnom'un maphod ay dida.\FTNT{†}{{\FR 18:10 }{\FT{Hay ohah na'atan te ya nan duwan pumpapto'an an ad Israel ya ad Judah.}}}\FTNT{‡}{{\FR 18:10 }{\FT{Ta"on un adi maluman nan
}}{\FT{{\EM{aat}} Apo Dios (Num. 23:19; Mal. 3:6; Jac. 1:17) mu maluman di
{\EM{pangatna}}.}}}


\par }{\PP \VS{11}At hiyanan honogo' he"a, Jeremiah, ta umuymu alyon hinan iJudah di, Umat hituy hinapit Apo Dios an inalinay, Ninomnom'un waday nappuhih ma'at ay da'yuh un ayu adi muntutuyuh nan nun'appuhin pangatyu ta hay nahamad di unudonyu.

\VS{12}Mu inila' an hay pambal damdama nan tatagu ya alyonday, Mi'id di hulbin nan inalim ti ninomnommi damdama an nan pohdonmiy hiyay atonmi an ta"on un bahol.


\par }{\Q \VS{13}At hiyanan inali' an hi Apo Dios di,

\par }{\QC Henen baholyun i'Israel ya nidugah ahan.

\par }{\QB Ti undan way gunyu donglon ni' mah hi umat hinah ma'ma'at hi udum an babluy?


\par }{\Q \VS{14}Hinan duntug hi ad Lebanon ya mi'id di nami'idan nan immugtul hidin ay dalallu,

\par }{\QC ya umat goh hinan ayhugin danum hinan ginginnaw hinan Duntug an Hermon an mi'id di ayna natdu'an.


\par }{\Q \VS{15}Mu danen tatagu' ya adida umat hina ti din'uga' ay dida

\par }{\QC ta nan bulul di nange'nongandah nan incense an genhobda.

\par }{\QB At paddungnay tinaynanda nan nahamad ya maphod hi dalanon

\par }{\QC ta nan pitluy an pumbahbaholan di inunudda.


\par }{\Q \VS{16}At hiyanan minganuy heten babluyda ta an aminday maluh ya manoh'adah nan na'at

\par }{\QC an himbumagga ya ninganuy,

\par }{\QB at wumigiwigda.


\par }{\Q \VS{17}At hitun umalian nan buhul an mangubat ay dida ya pun'ipiwa'at'u da'yun dida

\par }{\QC ta umat ayuh nan hupu' an pun'iyaddib nan dibdib.

\par }{\QB Ya hay a'atan ne ya adi' da'yu haggungon.”


\par }{\PP \VS{18}Ya waday udum an tatagun alyonday, “Munnomnom tu'uh aton tu'un mangipadinong ay Jeremiah! Odolnaat wah nada nan padi, ya propeta, ya nan nun'anomnoman an muntudtudun ditu'u! At nomnomon tu'uy ipabahol tu'un hiya ta adi tu'u donglon nan gunna hapitona!”


\par }{\Q \VS{19}At nunluwalua' an inali' di,

\par }{\QC “Badangana' ni' ahan, Apo Dios,

\par }{\QB ta ipadinongmu nan tatagun ipabaholdan ha"in di nun'appuhi!


\par }{\Q \VS{20}Ti undan mabalin ta nan maphod ya hay nappuhiy ballohna?

\par }{\QC Mu ta"on un umat hina ya nunluhu'da damdamah bituh pangnadan ha"in!

\par }{\QB Mu He"a ya i'innilam an ha"in di gun numpahpahmo' ta adim ni' ubahon didan dumalat nan baholda!


\par }{\Q \VS{21}At ad ugwan ya odowo' an mabtelda nan imbabaluyda,

\par }{\QC unu matoydah nan gubat nan ungungan linala'i

\par }{\QB ta mun'anguhu ya nun'abalu nan binabain a'ahawada.

\par }{\QC Ya nan o'ommodda ya mun'a'atoydan dumalat nan pumatoy an dogoh.


\par }{\Q \VS{22}Ya inalim ahan di ipa'alim di mangubat ay dida,

\par }{\QC at waday madngol an ahikikilah nan a'abungda.

\par }{\QB Ti nunluhu'dah bituh pangnadan ha"in,

\par }{\QC ya nun'iyammada goh di ahulua'.


\par }{\Q \VS{23}Mu He"a, Apo Dios, ya i'innilam nan ninomnomdan penhoddan patayona',

\par }{\QC at adim ni' aliwan nan nun'appuhin gunda aton

\par }{\QB ta unmuat ni' moltaon dida

\par }{\QC ta ipa'dammun diday bungotmu an dumalat nan baholda.”




\par }\Chap{19}{\SH Hay Apa"ian ad Israel an Umat hinan Uklit an Tibung
\par }
{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan goh ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Umuy'a nguminah
{\EM{nan uklit an tibung}} hinan munduwin. Ya initnudmuy udumnah nan mumpangipangpanguluh nan tatagu ya nan papadi

\VS{2}ta umuy ayuh nan Nundotal an Ben Hinnom an neheggon hinan Pantaw an Ma'alih Naphal an Bangan Uklit ta hidiy pangipa'innilaam hinan alyo' ay he"a.

\VS{3}An alyom di, Da'yun a'ali ya da'yun tatagud Jerusalem, donglonyuh ten hinapit Apo Dios an nidugah di abalinanan Dios ad Israel ti inalinay, Ipa'ali' di apa"ian ten babluy. At hay a'atana ya an aminday mangngol ya nidugah an manoh'ada.

\VS{4}Ya manu ay umat hinay ma'at ti din'uga' hinan iJudah an mundayaw ay Ha"in, ya numbalinondah ten babluy hi nundayawandah nan udum an madayaw an nange'no'e'nongandah nan moghob hinan abulubulul an agguyda in'innila. Ya ta"on un din o'ommodda ya din a'alid Judah ya agguyda inila hanan bulul. Ya hay oha goh ya do'ol di pinatopatoyda eten babluy an mi'id di baholda.

\VS{5}Ya nun'iyammaday pun'onnganda ay Ba'al ta panghobandah nan ung'ungungngan imbabaluydan linala'in e'nongdan hiya. Mu Ha"in ya mi'id ahan di umat hinah inali' hi atonda unu ninomnom'uh ipa'at'un dida.

\VS{6}At hiyanan la'tot ya heten ad Topheth unu Nundotal an Ben Hinnom ya mahukatan mahkay di ngadana ta Nundotal an Pamatayan hi Tatagu.


\par }{\PP \VS{7}Ti pa"io'\FTNT{*}{{\FR 19:7 }{\FT{Nan hapit an
}}{\FT{{\EM{pa"ion}} ya umat hinan hapit di Hudyu an
{\EM{nan uklit an tibung}}. Hiyaat nin hi un immandal Apo Dios ay Jeremiah ta itnudnay mumpangipangpanguluh tatagu ya nan papadih nan Pantaw an Ma'alih Naphal an Bangan Uklit ti waday maphod an itudunan dida.}}} nan ninomnom nan iJudah hi atondan mi'gubat. At diday ipapatoy'uh nan buhuldan umalin mangubat ay dida ta ipa'an'uy odoldah nan hamuti ya animal hi inalahan.

\VS{8}Ya nan babluy ad Jerusalem ya nidugah di apa"iana ta punhimpipihulan di tatagu. Ya an aminda nan maluh ya nidugah an manoh'ada nongkay hinan ma'at enen babluy.

\VS{9}Ti hay ma'at ya li'ubon nan buhul ta engganah un mapuh an amin di ma'an enen babluy. At dumalat nan nidugah an hinaang nan tataguh di ya ononday imbabaluyda ya i'ibbada.”\FTNT{†}{{\FR 19:9 }{\FT{Immannung an na'at hidin 586 B.C. (Lam. 2:20; 4:10; Ezek. 5:10).}}}


\par }{\PP \VS{10}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Nalpah ay an inalim ay didah ne ya penhe'mu nan tibung ta tigon nan initnudmu.\FTNT{‡}{{\FR 19:10 }{\FT{Hay ugalin nan i'Egypt ya itudo'day ngadan di buhuldah nan uklit an tibung ya duyu ta awni ya pina"ida, ya hay impa"elna ya nan apa"ian nan buhuldah awni. Mid mapto' ya inyunnud Apo Dios enen aat di ugali.}}}

\VS{11}Ya inalim ay diday, Umat hituy inalin Apo Dios an nidugah di abalinana: Ha"in ya pa"io' heten babluy ta umat hi napa"ian nen tibung an adi mabalin hi mipaphod. Ya hitud Topheth di pangilubu'andah nan mun'a'atoy ta engganah mapnu ta mi'id mahkay di pangilubu'an hinan udum.

\VS{12}At pumbalino' hi lubu' ad Jerusalem ta umat hi ad Topheth.

\VS{13}Ya mun'apnuh natoy nan a'abung hidi ya ta"on nan palasyun nan a'alid Judah. Ma'at hana an dumalat nan tatagu ya nan a'alida an numbalinonda nan nundotal an atap di a'abungdah pangigohbandah incense ta pundayawdah nan abitubittuan an dayawonda. Ya hidi goh di pangidawatandah bayah ta pundayawdah nan udum an madayaw.”


\par }{\PP \VS{14}Unat goh nalpah an inali' hanad Topheth ya nakaka' ta immuya' hinan gettaw di Timplun Apo Dios, ya timma'doga' hidi, ya inali' hinan tataguh diy,

\VS{15}“Donglonyuh ten inalin nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon nan holag Israel. Hidin hopapna ya impa'innilanan ditu'u an inalinay pa"ionah ten babluy ad Jerusalem ya nan nun'eheggon an babluy. Mu nangohoy ayun adiyu pohdon an donglon. At ad ugwan ya ipa'annungna.”




\par }\Chap{20}{\SH Hay Nangibaludan Pashhur ay Jeremiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nan padin ap'apun mumpapto' hinan Timplun Apo Dios\FTNT{*}{{\FR 20:1 }{\FT{Bo'on hiyay Nabagtun Padi mu hiyay netob an way haadna ti impapto'nay papadin pulis hinan Timplu ta mid gumuluh di.}}} an hi Pashhur an hina' Immer ya unna dengngol nan inali'

\VS{2}ya impahuplita',\FTNT{†}{{\FR 20:2 }{\FT{Mid mapto' ya inunud Pashhur nan nitudo' hi Deut. 25:2-3.}}} ya binangkilingana' hinan way Numbagtun Pantaw Benjamin hidih nan way Timplu.

\VS{3}Ya heden nabiggat ya unna' ipibo'tan ay Pashhur. Ya inali' ay hiyay, “Inalin Apo Dios an bo'on mahkay he"ah Pashhur ta he"ah Tagun Tuma'ta'atot.\FTNT{‡}{{\FR 20:3 }{\FT{Unu Magor-Missabib.}}}

\VS{4}Ti inalin Apo Dios di, La'tot ya nidugah di ta'otmuh nan ma'at, ya umat goh hinah nan liligwam. Ya titiggom di pumpamatayan nan buhul ay didah tun punggugubatanda ti ipa'abak'u da'yun iJudah hinan alid Babylon\FTNT{§}{{\FR 20:4 }{\FT{Nan Alin hi Nebuchadnezzar ya 605-562 B.C. di nun'alianad Babylon.}}} ya hinan tindaluna. At pumpatoyday udum ay da'yu, ya nan ma'angang ya iyuydad Babylon.

\VS{5}Ya pun'ipahamham'uh nan buhul an amin nan inadangyanyu ya an amin nan nun'abalul eten babluyyu. Ya an amin nan balitu' di a'alid Judah ta iyuydad Babylon.

\VS{6}Ya ta"on un he"a, Pashhur, ya an amin nan pamilyam, ya an amin nan liligwam ya miyuy ayud Babylon\FTNT{*}{{\FR 20:6 }{\FT{Mid mapto' ya ag'agadan nipiyuy ad Babylon hidin 597 B.C. ti un na'amtang ya waday duwan nipallog ay Pashhur hinan Timplu an da Jehoiada ay Zephaniah (Jer. 29:26).}}} ta hidiy atayanyu ya ilubu'anyu ti layah nan inalim ay dida an bo'on Ha"in an Dios di nalpuwana.”


\par }{\SH Hay Nunlilian Jeremiah ay Apo Dios
\par }
{\Q \VS{7}Ya nunlilia' ay Apo Dios an inali' di,

\par }{\QC “Apu, inhapitana' ay He"a ta numbalina' hi propeta.

\par }{\QB Ya gapu ta nidugah di abalinam ya un ha"in ya na'al'alu'a' ya inabulut'u.

\par }{\QC At ten ad ugwan ya nidugah di ngohoy di tatagun ha"in an ten pumpadngolana'


\par }{\Q \VS{8}ti an amin nan inalim hi ipa'innila' hinan tatagu ya un hay apa"ianda unu atayanda!

\par }{\QC At hiyanan paligligatona' ya pumbainana' ay dida!


\par }{\Q \VS{9}Hin'umu'uddum ya inali' hi nomnom'uy,

\par }{\QC Idinong'u mahkay an mangipa'innilah nan ipa'innilam ay Ha"in.

\par }{\QB Mu nan hapitmu ya ay mundalang an apuy an adi mabalin hi un'u ipo"oy!


\par }{\Q \VS{10}Ya dengngol'un iyabu'abu'ab nan tatagun alyonday,

\par }{\QC Niya goh di Umipata'ot!\FTNT{†}{{\FR 20:10 }{\FT{Nan hapit an Umipata'ot ya ohan agguy immannung an ngadan Jeremiah.}}}

\par }{\QB Odolnay un tu'u idalom hinan ap'apu ta way atonan duminong an gun humapihapit!

\par }{\QC Ya ta"on un didan liligwa' ya hay ibahhawa' di titiggonda

\par }{\QB ta way atondan mangat hinan pohdondan aton ta iballohdan ha"in.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Mu He"a, Apo Dios, di makulug hi ibba'

\par }{\QC an paddungnay tindalun ongol di abalinana.

\par }{\QB At adi mabalin hi abakona' hinan bumobohhol ay ha"in ti diday mipa'ampa ya mabainan,

\par }{\QC ya heden ipa'ampaanda ya adi ma'aliwan hi enggana.


\par }{\Q \VS{12}He"a, Apo Dios an nidugah di abalinana, ya na'ahhamad di atom an mangipanuh hi tatagu

\par }{\QC ti i'innilam nan nahamad di pangatda.

\par }{\QB Ya He"a goh di nanginnilah wah nomnom di ohan tagu,

\par }{\QC at He"ay okod an mangiballoh hinan ato'aton nan bumubohhol ay ha"in

\par }{\QB ti He"ay pangiyokoda' hitun nitagua'.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{13}Ya ikanta' di pundayaw'un He"a, Apo Dios,

\par }{\QC ti He"ay nangibaliw ay ha"in hinan na"appuhin pangat nan tatagun mangipaligligat ay ha"in!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}Odolnay unna' agguy nitungaw,

\par }{\QC ta maphod ni' goh un din nangitungawan ina ay ha"in ya ma'aliwan!


\par }{\Q \VS{15}Ya odolna goh hi un mi'id nangipa'amlong ay amah

\par }{\QC nangipa'innilaanan lala'i nan nitungaw an imbaluyna.


\par }{\Q \VS{16}Ya maphod tuwalih un mi'id henen tagu an umat hinan babluy an pina"im, Apu, an agguymu enehmo'an,\FTNT{‡}{{\FR 20:16 }{\FT{Unu ad Sodom, ya ad Gomorrah, ya ad Admah, ya ad Zeboiim (Gen. 19:24-25, 29; Deut. 29:23).}}}

\par }{\QC ya maphod ni' unna donglon nan kumilah nan helhelong ya tu'u' di tindalun gumubat hinan tongan di algaw.


\par }{\Q \VS{17}Ti anaad ta agguya' pinatoy ay hiyah din nihabia' ta agguya' nitungaw

\par }{\QC ta un at hay putun inay ninayun hi lubu"u?


\par }{\Q \VS{18}Anaad nin tuwali ta nitungawa'?

\par }{\QC Manu ay nin ya ta tigo' di nidugah an punligata' ya pamaindan ha"in hi engganah ataya'!”




\par }\Chap{21}{\SH Hay Agguy Nangiyabulutan Apo Dios hinan Inalin Zedekiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hi Apo Dios ya himmapit ay ha"in hidin nannagan nan Alin hi Zedekiah\FTNT{*}{{\FR 21:1 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di dumalat hinan anahamad'u}}.}}} ay da Pashhur an hina' Malkijah\FTNT{†}{{\FR 21:1 }{\FT{Nob'on nan tagun nibaag hinan Jer. 20:1-6.}}} ya nan padin hi Zephaniah an hina' Maaseiah\FTNT{‡}{{\FR 21:1 }{\FT{Nob'on nan tagu an propetan nuntudo' hinan Liblu an Zephaniah.}}} ta immalidan ni'hapit ay ha"in. At immalida, ya inaliday,

\VS{2}“Innilaom man anuy pohdon Apo Dios hi ma'at ti ente"an man nan tindalun nan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar\FTNT{§}{{\FR 21:2 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{O Apu Nabu, halimunam ni' nan imbaluy'un lala'i ya nan igadmih tu!
}} Hi Nabu ya ohan bulul di iBabylon.}}} an mangubat ay ditu'u!\FTNT{*}{{\FR 21:2 }{\FT{Ente"anan nangubat ad Judah hidin 588 B.C. ti din'ug nan Alin hi Zedekiah hiyan den tawon (Jer. 52:3).}}} Ya olom ni' ya badangan ditu'un Apo Dios an umat hidin hopapna ta atonay umipanoh'a ta olom ya pakakonah tu da Nebuchadnezzar ya nan titindaluna!”


\par }{\PP \VS{3}Mu tembal'u didan inali' di, “Umuy ayu ay Zedekiah ta alyonyun hiyay,

\VS{4}Hay hinapit Apo Dios an dayawon tu'un holag Israel, ya inalinay, Nan almasyu ya pumbalino' hi mi'id hulbidah pangubatanyuh nan alid Babylon ya nan titindalunan nunli'ub eten babluy! At danen buhulyu ya pahgopo' damdama didah tun babluyyu!

\VS{5}Ya Ha"in an Dios an nidugah di abalinanay mangiyal'allan mangubat ay da'yu ti nidugah di inatyun nangipabungot ay Ha"in.

\VS{6}Ya ipa'ali' goh di atata'ot an dogoh ta mun'a'atoy ayun tatagu ya nan animal an wadan ten babluy.

\VS{7}Ya hay ma'at hinan aliyuh tud Judah an hi Zedekiah, ya nan u'upihyalna, ya nan udum an tatagun melwang hinan pumatoy an dogoh, ya nan gubat, ya batel ya ipadpap'uh nan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar ya nan i'ibanan buhulyun namhod an mamatoy ay da'yu. At pumpatoy da'yu an mi'id di homo'na.”


\par }{\PP \VS{8}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di, “Ibaagmuh nan tatagu ta mumpilidah unda pohdon an matoy unu mi'tagu.

\VS{9}Ti an aminda nan ma'angang an mihinad Jerusalem ya matoydah gubat, ya batel, ya dogoh. Mu nan humukuh nan iBabylon an mangubat ay da'yu ya adida matoy.

\VS{10}Ti Ha"in an Dios ya pa"io' ad Jerusalem. At abakon da'yuh nan alid Babylon, ya pinuulanan amin heten babluy ta mumbalin hi dapul.”


\par }{\PP \VS{11}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Alyom hinan alid Judah ya hi an amin hinan papamilyana ta donglondah ten alyo' ay dida.”


\par }{\PP \VS{12}At inali' ay diday,

\par }{\QC “Da'yun holag David ya ihamadyun donglon heten inalin Apo Dios ti inalinay,

\par }{\QB Ihamadyu ta nepto' di atonyun mangipanuh hinan tataguh abigabigat

\par }{\QC ta badanganyu nan paligaton di udum an tatagu ya nan maplohan hi gina'uda.

\par }{\QB At nan nahamad di atonyu ti ibahhawyu ay ta nan nappuhiy atonyu

\par }{\QC ya umannung an paddungnay umat hinan bimmi'ah an apuy di pangipabungtanyun Ha"in

\par }{\QB an mi'id di mabalin hi mangdop.


\par }{\Q \VS{13}Ya nomnomonyun da'yun iJerusalem an numpunhituh nan nun'abagtu ya mabinatu!

\par }{\QC Alyonyu nin di,

\par }{\QB Undan way umalin mangubat ay da'mi?

\par }{\QC Ya undan way manggop hitun nihamad di allupnan babluymi?


\par }{\Q \VS{14}Mu Ha"in an Dios di mummoltan da'yu an miyunnudan hinan gunyu ato'aton,

\par }{\QC ya puula' nan palasyun di aliyu ta me'eghob an amin ad Jerusalem.

\par }{\QB Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”




\par }\Chap{22}{\SH Hay Amoltaan nan Nun'appuhin A'ali
\par }
{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Mundadyu'ah\FTNT{*}{{\FR 22:1 }{\FT{Nan palasyu ya wadah ampan di Timplun Apo Dios.}}} abung di alid Judah,\FTNT{†}{{\FR 22:1 }{\FT{Mid mapto' ya nan Alin hi Zedekiah, ya 597-586 B.C. di nun'alianad Judah (II Ki. 24:18-25:26; II Chron. 36:11-14).}}} ya inulgudmuh ten hinapit'u. An alyom di,

\VS{2}He"an alid Judah an holag David ya donglom heten hinapit Apo Dios, ya ta"on un da'yun u'upihyal, ya da'yun amin an tatagu ya mahapul an donglonyu.

\VS{3}Umat hituy hinapit Apo Dios an inalinay, Mahapul an nan nahamad ya makulug di atonyu ta badanganyu nan mipaligligat ya nan naplohan hi gina'uda. Ya ipapto'yu nan bunag, ya nan nguhu, ya nan nun'abalu ta adiyu paligaton dida ta mi'id di mipapatoy hinan mi'id di baholnan tagu eten babluy.

\VS{4}At ihamadyu ay an unudon daten inali' ay da'yu ya immannung an maphod di ma'at hinan mun'ali an holag David hitud Judah. At mabalin an maphod di humgopanda eten pantaw di palasyun di ali an milugandah kakalesa ya kakabayu, ya nitnudda nan upihyal ya nan tataguda.

\VS{5}Mu gulat ta adiyu unudon daten imbaga' ay da'yu at umannung an mapa"ih ten palasyun di ali.”


\par }{\PP \VS{6}Ya intuluy goh Apo Dios an inalinay,

\par }{\QC “Nan amaphod di palasyuh ad Judah ya umat hinan amaphod nan babluy ad Gilead

\par }{\QB ya nan atata'nang an duntug hi ad Lebanon.\FTNT{‡}{{\FR 22:6 }{\FT{Nan duwan babluy an ad Gilead ya ad Lebanon ya nundengway inalahanda, ya nan ayiw an na'usal hinan palasyu ya nalpud Lebanon (I Ki. 5:6, 8-10; 7:2-3; 10:27).}}}

\par }{\QC Mu la'tot ya ninganuy ta umat hinan mapulun.


\par }{\Q \VS{7}Ya ipa'ali' di tatagun mama"ih nan palasyun di ali

\par }{\QC an pun'ita'inday wahayda ta pumputulanda nan mun'aphod an ayiw an cedar an nun'iyamma,

\par }{\QB ya numpuulanda.


\par }{\PP \VS{8}At an amin nan tatagun malpuh abablubabluy an maluh ya mumbabaggaandan alyonday, Anaad ta pina"in Apo Dios heten nundengwan babluy?

\VS{9}Ya hay pambal di udum ya alyonday, Manu ay ya unda agguy inunud din inabulutdan Tulag Apo Dios ay dida. Ya nan nat'on di dinayawda ya intamuanda.”


\par }{\SH Hay Inulgud Jeremiah hi Aat nan Alin hi Jehoahaz\FTNT{§}{{\FR 22:9 }{\FT{Unu nan Alin hi Shallum.
}}{\FT{{\EM{Shallum
}}di immannung an ngadana, mu
{\EM{Jehoahaz}} di balbalun ngadanah din numpapto'ana. Ya un tuluy bulan ya anggay di nun'alianad Judah hidin 609 B.C. (II Ki. 23:31-35; II Chron. 36:1-4).}}}
\par }
{\Q \VS{10}Ya alyo' ay da'yun iJudah di,

\par }{\QC “Adiyu kilaan unu ilungdayaan nan natoy an aliyu,\FTNT{*}{{\FR 22:10 }{\FT{Hay ngadan ten natoy ya hi Josiah, ya 640-609 B.C. di nun'alianad Judah (II Ki. 22:1-23:30; II Chron. 34:1-35:27).}}}

\par }{\QB mu hay kilaanyu ya nan aliyun niyuy hi udum an babluy.

\par }{\QC Ti mete"ad ugwan ya adi mahkay mumbangbangngad hitu.


\par }{\MM \VS{11}Ti hay inalin Apo Dios hi ma'at ay Jehoahaz an hina' Josiah an nihukat ay amanan alid Judah ya miyuy hi udum an babluy an adi mahkay mumbangbangngad hitu.

\VS{12}Ti matoy hinan babluy an nibaludana ta adina mahkay tigon heten babluyna.”\FTNT{†}{{\FR 22:12 }{\FT{Hidin 609 B.C. ya impiyuy nan Alin hi Neco II (610-595 B.C.) hiyad Egypt, ya natoy hiyah di (II Ki. 23:34; II Chron. 36:4). Hay pohdon nan ohan ngadana an Jehoahaz an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios ya ipilitnan mangngal}}, at paddungnay na'at goh ay hiya.}}}


\par }{\SH Nan Inulgud Jeremiah hi Aat nan Alin hi Jehoiakim\FTNT{‡}{{\FR 22:12 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 609-598 B.C. (II Ki. 23:36-24:7; II Chron. 36:5-8).}}}
\par }
{\Q \VS{13}Inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Ma'idutan nan tagun layah di atonan mangiyammah abungna an duway galaduna goh udot

\par }{\QB an pilitonay tataguh numbabluyanan muntamu,

\par }{\QC mu mi'id di idatnah bo'laonda.


\par }{\Q \VS{14}Ti hay ninomnomna ya alyonay,

\par }{\QC Mangammaa' hi ongol an abung ta hinan miyadwan galadu ya o"ongol di kuwaltuna.

\par }{\QB Ya umat goh an o"ongol di tawana an hay cedar an ayiw di miyamma

\par }{\QC an mapentolan hi mumbolah.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Hay ibagam hinan ali ya alyom di,

\par }{\QB Bo'on nan maphod an palasyu di dumalat hi a'e'gonam an ali!

\par }{\QC Ti uggoh mah ta hi amam an hi Josiah di pangiyunnudam?

\par }{\QB Hiya ya nahamad di nangatnah nan tatagu,

\par }{\QC at hiyanan wadan amin di mahapulna,

\par }{\QB ya maphod an amin di na'na'at hidin nun'aliana


\par }{\Q \VS{16}ti binadangana nan nun'awotwot an munhapul hi badang.

\par }{\QC At hiyanan maphod goh di gun na'at ay hiya ya hitud Judah

\par }{\QB ti umat hinay aat nan tagun nanginnilan Ha"in.


\par }{\Q \VS{17}Mu he"a ya nat'on ti hay pohdom ahan ya nan bagiom an ta"on un kuluk di pangatmu.

\par }{\QC An ta"on unda mipapatoy nan tatagun mi'id di baholda

\par }{\QB ya gunmu goh paligligaton unu ipadildilah di udum an tatagu.


\par }{\PP \VS{18}At hiyanan umat hituy alyo' an hi Apo Dios hi ma'at hinan alid Judah an hi Jehoiakim an hina' Josiah an inali' di,

\par }{\QC Mi'id ahan di mangebel ay he"ah un'a matoy,

\par }{\QB ya mi'id goh di mangadyu ay he"a,

\par }{\QC ya mi'id goh di mangalih adyu'a han apumi ya nan amaphod di numpapto'ana.


\par }{\Q \VS{19}Ya milubu"a an umat hinan natoy an dongki an nonong ya ginuyudda,

\par }{\QC ya inyuyda intapal hinan pantaw di allup ad Jerusalem.”\FTNT{§}{{\FR 22:19 }{\FT{Ta"on un agguy nitudo' hinan II Ki. 24:6 di aatna mu immannung an na'at ti hiyah ne impa'innilan Apo Dios hi ma'at ay hiya.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Ta"on hi un ayu munti'id an umuy ad Lebanon ta muntu'u' ayuh di

\par }{\QB ta madngol ad Bashan di tu'u'yu

\par }{\QC unu hi ad Abarim ta tu'u'anyu didah di,

\par }{\QB mu mi'idda damdama nan gunyu pumpabadangan ti nun'atoydan amin.


\par }{\Q \VS{21}Ti nihimung an adia' unudon ay da'yu

\par }{\QC ti hidin amaphodyu an mid al'alin da'yuh tun babluyyu ya pinadana' da'yu.

\par }{\QB Mu hihidya damdamay aatyun nete"ah din a'ungayu ya agguya' inunud.


\par }{\Q \VS{22}At hiyanan paddungnay pun'iyaddib di puo' an amin nan a'ap'apuyun mumpangipangpangulun da'yuh udum an babluy,

\par }{\QC Ya ta"on un nan gunyu pumpabadangan ya miyuydah udum an babluy.

\par }{\QB At makulug an mabainan ya mipa'ampa ayu an dumalat nan nun'appuhin pangatyu.


\par }{\Q \VS{23}At da'yun nunhituh nan ma"aphod an palasyud Jerusalem an nadedengan hi maphod an ayiw an cedar

\par }{\QC ya manud ugwan ti malenggop ayu.

\par }{\QB Mu hi awniat nunheglay kumilaanyuh dumatngan di punholholtapanyu

\par }{\QC ti hay aatna ya umat hi dogoh di ung'ungngah un mitungaw.”


\par }{\SH Hay Inulgud Jeremiah hi Aat nan Alin hi Jehoiachin\FTNT{*}{{\FR 22:23 }{\FT{Tuluy bulan ya anggay di nun'alianad Judah hidin 598 B.C. (II Ki. 24:8-17; 25:27-30; II Chron. 36:9-10). Ya duwa goh di ngadana an Jeconiah ya Coniah, ya hay pohdondan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di mangipa'at}}.}}}
\par }
{\PP \VS{24}Ya hay hinapit Apo Dios ay Jehoiachin an hina' Jehoiakim an alid Judah ya inalinay, “Ha"in an Dios ya du'go' he"a, Jehoiachin, an ta"on un he"ay pinili' hi ali an paddungnay hengheng an inhu'lub'uh agwan'u, mu ano' he"a damdama.

\VS{25}At idat'u he"ah nan buhulmun hi Nebuchadnezzar an ta'tam ya hinan titindalunan namhod an mamatoy ay he"a.

\VS{26}Ti iyabulut'u an da'yun inam\FTNT{†}{{\FR 22:26 }{\FT{Unu hi Nehushta (II Ki. 24:8).}}} ya miyuy ayuh nan nat'on an babluy ta hidiy ibaludanyu ya atayanyu.\FTNT{‡}{{\FR 22:26 }{\FT{Na'at hidin 597 B.C. ti nipiyuydad Babylon (II Ki. 24:15).}}}

\VS{27}At ta"on ahan hi unyu pohdon an mumbangngad hitu mu adi mabalin.”\FTNT{§}{{\FR 22:27 }{\FT{Natoy hi Jehoiachin ad Babylon an ta"on un nibo'tan hinan baludan hidi (II Ki. 25:27-30).}}}


\par }{\Q \VS{28}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Undan heten hi Jehoiachin ya umat hinan uklit an bangan napa"i ta mi'id di namhod ay hiya?

\par }{\QB Undan hiyay dumalat hi iyayana ya nan imbabaluynah\FTNT{*}{{\FR 22:28 }{\FT{Ta"on un himpulu ta walu ya anggay di tawon nan Alin hi Jehoiachin hidin nangilayawandan hiya ta nipiyuy ad Babylon mu wada damdamay duwan a'ahawana (II Ki. 24:15), ya ni'layaw goh nan numbino'ob'on an imbabaluydan dida (bahaom nan footnote di Jer. 22:30).}}} udum an babluy an agguyda in'innila?


\par }{\Q \VS{29}Ti inalin Apo Dios di,

\par }{\QC At da'yu ni' an iJudah ya donglonyu ahan tun alyo':


\par }{\Q \VS{30}Ubahonyuh nan libluy ngadan nan imbabaluy Jehoiakim ta ay mi'id di imbabaluyna\FTNT{†}{{\FR 22:30 }{\FT{Hay imbabaluyna ya da Shealtiel ay Malkiram, ya da Pedaiah ay Shenazzar, ya da Jekamiah ay Hoshama, ya hi Pedaiah (I Chron. 3:17-18), ya mid ay diday nun'alid Judah. Nan ohan ap'apun Jehoiachin an hi Zerubbabel ya numbalin hi gobelnadol ad Judah hidin immanamutan nan Hudyud Judah (I Chron. 3:19; Hag. 1:1), mu agguy nun'ali. Nan lala'in nipallog ay Jehoiachin an nun'ali an hi Zedekiah an hi ulitaona an bo'on holagna (Jer. 37:1), ya da Zedekiah ya nan linala'in holagnay nahhun an natoy ya un hi Jehoiachin (Jer. 52:10-11), at hi Jehoiachin di angunuh ahan hinan holag David an nun'ali. Hay mehnod an mun'ali ya nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesu Kristu.}}}

\par }{\QC ti hiya ya mi'id di maphod hi aatna.

\par }{\QB Mi'id hinan imbabaluynay pumhod di nitaguana,

\par }{\QC ya mi'id di mun'alin didah ad Judah.

\par }{\QB Ha"in hi Apo Dios di nanapit ete.”\FTNT{‡}{{\FR 22:30 }{\FT{Heten verse ya nidugdugah ahan an probleman di Hudyu ti alyonday hay aton nan Alin Pento' Apo Dios an umalin mun'alih un mid ah imbabaluy Jehoiachin hi mabalin an mipallog ay hiyan mun'ali ti na'idutandan hinohha anu. Mu itudun nan Jer. 23:5 an waday umali, mu hay atona nin ta Hiya ya holag David ta waday biyangnan mun'ali mu adi ma'idutan di dalana goh? Bahaom nan footnotes di Mat. 1:11 ya Lk. 3:31 ta innilaom di remedyona ti immannung an agguy na'idutan nan dalan nan Alin Pento' Apo Dios, ya wada goh di haadnan mun'ali ti holag goh da David ay Jehoiachin.}}}




\par }\Chap{23}{\SH Nan Maphod an Hapang
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ya inalin goh Apo Dios di, “Mahmo' ayun ma'alih a'ap'apun nan tatagu' ti alyon un da'yuy mumpapto' ay didan ay kalnilu mu un at goh da'yuy mama"i ya mangiwa'at ay dida!

\VS{2}Ti da'yun a'ap'apun nangiwa'at hinan tatagu' hi udum an babluy ya moltao' da'yu an dumalat nan adi maphod an inatyun dida an agguyyu impapto'.

\VS{3}Mu la'tot ya Ha"in tuwaliy mangamung hinan na'angang an tatagu' hinan babluy an niyayanda ta pa'anamuto' dida. Ya munholagda ta dumo'olda.

\VS{4}Ya pilio' di maphod hi ap'apudan manalimun ay dida. At mi'id mahkay tuma'tanda, ya mi'id ah ohah ma'utaw ay dida.”


\par }{\Q \VS{5}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Udum hi algaw ya pot'o' han mun'ali an holag David\FTNT{*}{{\FR 23:5 }{\FT{Unu hi Jesu Kristu.}}}

\par }{\QB an hay ipaddungana ya nan nahamad an Hapang.\FTNT{†}{{\FR 23:5 }{\FT{Hay pohdon ad Nazareth an nunhituwan Jesu Kristu an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hapang
}}(Mat. 2:23).}}}

\par }{\QC Ti henen mun'ali ya nahamad di pangatnan mangipapto' hinan tataguna.


\par }{\Q \VS{6}Ya hay pungngadandan Hiya ya Hi Apo Dios di Dumalat hinan Anahamad Tu'u\FTNT{‡}{{\FR 23:6 }{\FT{Hiyah ne pohdonan hapiton nan ngadan nan alidan hi Zedekiah (bahaom nan footnote di Jer. 21:1). At ta"on hi un adi maphod an ngadan ay Zedekiah ti adina kulugon mu hiyay ma"aphod an ngadan ay Messiah ti makulug ahan nan aatna.}}}

\par }{\QC ti hitun pun'aliana ya mabaliwanda ya lumenggopda nan iJudah ya i'Israel.”\FTNT{§}{{\FR 23:6 }{\FT{Mu bahaom nan footnote di Jer. 22:30 ti heten impa'innilan Jeremiah ya paddungnay bo'nona nan impa'innilana, at umipa'ulaw ahan hinan Hudyu.}}}


\par }{\MM \VS{7}Ya inalin goh Apo Dios di, “Madatngan ay goh henen algaw ta wada ay di ihapatan nan tatagu ya adida mahkay alyon di ihapatadan Ha"in an Dios an nangekak hidin o'ommoddan holag Israel hi ad Egypt.

\VS{8}Ti hay alyonda mahkay ya ihapatadan Ha"in an Dios an nangawit ay didan holag Israel hinan babluy hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw, ya nan udum an babluy an niyayanda. Ti la'tot ya ipa'anamut'u didah nan numbabluyandan indat'u tuwalih din o'ommodda.”


\par }{\SH Nan Inulgud Jeremiah hi Aat nan Mumpunlayah an Propeta
\par }
{\PP \VS{9}Ya ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Nidugah an munha'it di nomnom'u ya wumogwoga' hi ta'ot'u

\par }{\QB an dumalat nan mumpunlayah an propeta.

\par }{\QC An ay ihunay unna' nabutong an dumalat nan hinapit Apo Dios an ma'at ay dida.


\par }{\Q \VS{10}Ti danen propeta ya nunnaud an nun'appuhiy pangatda

\par }{\QC an nan nibahhaw di nangiyatandah nan abalinanda.

\par }{\QB Ya umat goh hinan tatagu an din'ugdah Apo Dios,

\par }{\QC at hiyanan paddungnay munlungdaya tun luta ti namagananda nan pahtuh nummoltan Apo Dios.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Agguya' ahan inunud hinan numbino'ob'on an propeta ya nan papadi

\par }{\QB ti ta"on un hinan Timplu' ya gunda inat di nappuhi.


\par }{\Q \VS{12}At hiyanan moltao' didah un madatngan di amoltaanda ta mun'a'ubahda

\par }{\QC ti paddungnay nipotto'dah nan munhehellong,

\par }{\QB ya mundongngol an owon ta magahda ya nun'atoyda.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{13}Ya ta"on un nan numbino'ob'on an propetad Samaria\FTNT{*}{{\FR 23:13 }{\FT{Hiyay dadan an kapitulyud Israel.}}}

\par }{\QC ya tinnig'u goh nan nidugah an numbaholanda

\par }{\QB ti hay gunda impa'innilah nan tatagu ya nan impa'innilan Ba'al anu ay dida.

\par }{\QC Ya diday nangidoldol hinan tatagu' hi ad Israel ta din'uga' ay dida.


\par }{\Q \VS{14}Mu inyal'allanay bahol nan numbino'ob'on an propetad Jerusalem\FTNT{†}{{\FR 23:14 }{\FT{Hiyay kapitulyud Judah.}}}

\par }{\QC ti gunda inlugtapan nan a'ahawada,

\par }{\QB ya innaynayundan nunlayah,

\par }{\QC ya gunda enetlod nan tatagu ta nan nun'appuhiy innaynayundan inat an agguyda nuntutuyu.

\par }{\QB At umatdan amin hidin tatagud Sodom ya ad Gomorrah.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}Ya hay inalin goh Apo Dios an nidugah di abalinana

\par }{\QC ya panganona didah nan ma'appait an ma'an,

\par }{\QB ya impa'inuma' didah nan nabininuan an danum

\par }{\QC ti diday dumalat hi nihinapan nan do'ol an nun'appuhin ma'ma'at.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{16}Ya inalin goh Apo Dios an nidugah di abalinanah nan tatagud Jerusalem di,

\par }{\QC “Adi ayu pedpedngolan hinan paddungnay umipadenol an ibagan danen numbino'ob'on an propeta

\par }{\QB ti un hay ninomnomda an bo'on Ha"in di nalpuwana!


\par }{\Q \VS{17}Ti hay al'alyon danen propetah nan tatagun mungngohoy ay Ha"in ya alyonday,

\par }{\QC Adi ayu numanomnom ti hay inalin Apo Dios ya mid al'alin da'yu!

\par }{\QB Ya danen tatagun nan nun'appuhin laylaydon di odolday ato'atonda ya alyondan diday,

\par }{\QC Ta"omman, at mi'id di ma'at ay da'yuh nappuhi!


\par }{\Q \VS{18}Mu Ha"in an Dios ya alyo' ay da'yuy

\par }{\QC mi'id di ohan daten propetah immannung an nanginnilah nan wah nomnom'u!

\par }{\QB Ya umat goh an mi'id ay diday namhod an mangngol hinan ibaga'!


\par }{\Q \VS{19}Mu Ha"in an Dios ya awniat nidugah di bumungta' hinan mumbahol

\par }{\QC ti umat hinan mabi'ah an puo' di ato' an mangubah hinan tatagun nun'appuhiy pangatda.


\par }{\Q \VS{20}Ti hay bungot'u ya adi nonong ya na'uyah an engganah un'u aton an amin nan ninomnom'u,

\par }{\QC at ma'awatanyu mahkay an amin hanan ma'ma'at.


\par }{\Q \VS{21}Ti bo'on Ha"in di nannag ay danen propeta,

\par }{\QC ya agguya' goh ni'haphapit ay dida!

\par }{\QB Mu alyonda damdamay un Ha"in di nalpuwan nan gunda alyon hinan tatagu!


\par }{\Q \VS{22}Ti un gulat ta immannung an nan Hapit'uy dengngolda ta hiyay impa'innilada

\par }{\QC at wan din'ug nan tatagu' nan nun'appuhin ato'atonda!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Ha"in an Dios ya wagwadaa' ay da'yu,


\par }{\Q \VS{24}at hiyanan adi mabalin hi unna' ipo"oyan ta adi' da'yu tigon.

\par }{\QC Undan agguyyu inilan ta"on di ad abuniyan ya hitun luta ya wagwadaa'?

\par }{\QB Ha"in an Dios di nanapit ene.


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{25}At dengngol'u nan gun ibagan danen propeta an alyonday wada anuy impattig'u unu impa'enap'un dida. Ya gunda inaynayun an layalayahan nan tatagu'.

\VS{26}Mu hanan ibagabagada ya un hay ninomnomnomda. Ya uya'aat at nin ya adida idinong henen ato'atonda?

\VS{27}Mu manu ay layah an nan inen'enapday ibagabagada ya ta alyondaan ta du'gona' hinan tatagu' ta umat hinan inat din o'ommoda an hay dinayawda ya hi Ba'al.

\VS{28}Ya nan mumpunlayah an propeta ya un nan enenapday ipa'innilada, mu nan nahamad an propeta ya un anggay nan ipa'innila' di ipa'innilana. Ya ongol di nun'abhiwanda an umat hinan dagami ya paguy.”

\VS{29}Ya inalin goh Apo Dios di, “Nan Hapit'u ya umat hi apuy an gohbonay lugit. Ya umat goh hi mattilyu an gimu'onay batu.


\par }{\PP \VS{30}At hiyanan Ha"in an Dios ya nidugah di bungot'uh nan munlayah an propetan mundongol hinan enenap nan i'ibbadan propeta, ya inaliday un Ha"in di nalpuwana.

\VS{31}Ya umat goh an nidugah di bungot'uh nan propeta an nan ninomnomday gunda ipa'innila, ya inaliday un Ha"in an Dios di nangali.

\VS{32}At makulug an nidugah di bungot'uh nan propeta an hay layah an enapday gunda ibagabagah dumalat hi pumbaholan nan tatagu'. At ibaga' an agguy'u pento' didah propeta, ya agguy'u goh hennag dida. Dida ya mi'id di ibadangdah nan tatagu. Ha"in an Dios di nanapit ete.”


\par }{\SH Hay Nibahhaw an Tudtudu ya Manudtudu
\par }
{\PP \VS{33}Inalin goh Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di, “Wa ay di tagu, unu munlayah an propeta, unu padi an mummahmah an alyonday, Hay problema goh hi inalin Apo Dios ay he"a? Ya alyom ay diday, Da'yu nongkay di problemana! At hiyanan du'gon da'yun Hiya.

\VS{34}Ti wa ay goh di malgom an tagu, ya propeta, unu padin mangalih un wadan hiya nan inalin Apo Dios ya moltao' an ta"on un nan pamilyana.

\VS{35}Ti way ohaan munhanhan ta innilaonday pohdo' an
{\EM{ipa'innilan}} dida.

\VS{36}Mu adiyu ahan tobalon dida ti numbino'ob'on di hapitonyu, ya hay nalpuh nomnomyuy hapitonyu an bo'on nan immannung an ipahapit'u an nidugah di abalinanan Dios an dayawon nan holag Israel, at pikuwonyuy aatna.

\VS{37}At wada ay di hanhananyuh nan propeta an alyonyuy, Hay inalin Apo Dios?

\VS{38}Ya adiyu ahan alyon di, Hete ya
{\EM{impa'innilan}} Apo Dios! ti inali' ay da'yu an adiyu ahan hapiton nan umat hina an hapit!

\VS{39}At gapu ta umat hinay pangatyu ya du'go'\FTNT{‡}{{\FR 23:39 }{\FT{Hete ya hanul di Hudyu ti nan hapit an
}}{\FT{{\EM{du'go'}} hinan hapit di Hudyu ya umat hinan hapit an
{\EM{ipa'innila}}.}}} da'yun iJerusalem ta ipiyuy da'yuh udum an babluy ta miyadagwi ayun Ha"in. Ya inganuy'u tun babluy an indat'un da'yu ya din o'ommodyu.

\VS{40}At ipa'ampa' da'yu, ya baibainon ya pihupihulon da'yuh nan tataguh enggana.”




\par }\Chap{24}{\SH Hay Nipattigan nan Duwan Bahkit an Napnuh Bungan di Figs ay Jeremiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan ya waday impattig Apo Dios ay ha"in an paddungnay enenap'u. Hay tinnig'u ya nan duwan bahkit an napnuh bungan di figs an nipabundah hinagang nan Timplun Apo Dios hi ad Jerusalem. Na'at heteh din nalpahan di nangiyayan da Nebuchadnezzar an alid Babylon hinan imbaludda an alid Judah an hi Jehoiachin an hina' Jehoiakim, ya nan u'upihyalna, ya nan nun'ala'eng an mangat hinan tamun inilada.\FTNT{*}{{\FR 24:1 }{\FT{Na'at hidin 597 B.C. Anggay nan nun'awotwot hi na'angang ad Judah (II Ki. 24:14).}}}

\VS{2}Nan ohan bahkit ya nittuh di nan bungan di figs an maphod an pa'allum. Mu nan miyadwan bahkit ya nun'abulu'day nittuh din bungan di figs an adi mabalin ma'an.


\par }{\PP \VS{3}Ya inalin Apo Dios ay ha"in di, “Hay tinnigmu, Jeremiah?”

\par }{\PP Ya tembal'un inali' di, “Nan bungan di figs an maphodda nan udum, mu nabulu'day udum an adi mabalin ma'an.”


\par }{\PP \VS{4}Ya inalin Apo Dios hi ipa'innila'

\VS{5}hinan iJudah te an inalinay, “Hay nipaddungan nan maphod an bungan di figs ya nan iJudah an niyuy ad Babylon.

\VS{6}Ti Ha"in ya ipapto"u didah di ta udum hi algaw ya ibangngad'u didan ten babluy.\FTNT{†}{{\FR 24:6 }{\FT{Na'at hidin 538 B.C.}}} At paddungnay itanom'u didah tu, ya hinahalimuna' dida an adi' ubahon, ya adi' bu'nuton.

\VS{7}Ya idat'uy pamhoddan manginnilan Ha"in an Dios ta diday mibilang hi tatagu'. Ti pohdonda an Ha"in ya anggay di dayawondah punhulbianda an mi'id di udum.


\par }{\PP \VS{8}Mu hay inalin Apo Dios hi nipaddungan nan nabulu' an bungan di figs ya nan alid Judah an hi Zedekiah, ya nan u'upihyalna, ya nan tatagunan na'angang hi ad Jerusalem, ya nan immuy ni'babluy ad Egypt.\FTNT{‡}{{\FR 24:8 }{\FT{Mid mapto' ya diday (1) ni'yoyon nan Alin hi Jehoahaz ad Egypt hidin 609 B.C. (II Ki. 23:31-34), ya (2) diday limmayaw an immuy nipo"oy ad Egypt hidin nangabakan nan iBabylon hinan i'Egypt hinan gubat ad Carchemish hidin 605 B.C. (Jer. 46:2).}}}

\VS{9}Ti paligato' dida, at wumogwog nan tataguh abablubabluy hinan ma'at ay dida. At anggay didah ma'ab'abatlan, ya mapihul, ya mipaligligat hinan babluy an pangiwa'ata' ay dida.

\VS{10}Ya hay pangubah'un dida ya nan gubat, ya batel, ya nan pumatoy an dogoh ta engganah unda mapogpog hitud Judah an indat'uh din o'ommodda.”




\par }\Chap{25}{\SH Hay Ibaludan nan iJudah hi Napituy Tawon
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hidin ni' agguy nangubatan Nebuchadnezzar ad Judah hidin miyapat an tawon\FTNT{*}{{\FR 25:1 }{\FT{Unu hidin 605 B.C.}}} hi nun'alian Jehoiakim an hina' Josiah hi ad Judah ya impa'innilan Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di ma'at ay da'min iJudah.

\VS{2}At inali' hinan tatagud Judah di,

\VS{3}“Ad ugwan ya umuy hi ba'inti ta tuluy tawon di gun'u nangipa'innilaan ay da'yuh nan impa'innilan Apo Dios ay ha"in an nete"ah din miyapulu ta tuluy tawon\FTNT{†}{{\FR 25:3 }{\FT{Unu hidin 626 B.C.}}} hi nun'alian Josiah an hina' Amon hitud Judah ta engganad ugwan.\FTNT{‡}{{\FR 25:3 }{\FT{Ente"an Jeremiah an nuntamuh din 626 B.C.}}} Mu nihimung an adiyu dongdonglon!


\par }{\PP \VS{4}Ya ta"on hi un intugtugan Apo Dios an gun nannag hinan numbino'ob'on an propeta an gun immalin da'yu mu agguyyu dengdengngol dida an

\VS{5}ta"on hi unda gun inalin da'yuy, Mahapul an du'gonyu nan nun'appuhin aatyu ya pangatyu, at mabalin an munhitu ayun ten babluy an indat Apo Dios hidin o'ommodyuh enggana

\VS{6}ti adina pohdon an ubahon da'yu. At idinongyun mundayaw hinan bulul ya nan udum an madayaw ta adiyu pabungton Hiya.


\par }{\PP \VS{7}Mu agguyyu ahan inunud nan propeta an unyu at goh innaynayun an nundayaw hinan bulul. At impabungotyuh Apo Dios, at minolta da'yu, at hiyanan nidugah di punholholtapanyu.


\par }{\PP \VS{8}At hiyanan hi Apo Dios an nidugah di abalinana ya inalinay, Dumalat nan agguyyu nangunudan hinan inali'ali'

\VS{9}ya honogo' an amin nan numbino'ob'on an tataguh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw ta umalidan mangubat ay da'yu. At ipangulun nan baal'un hi Nebuchadnezzar an alid Babylon. At pumpatoy da'yu, ya pumpa"ina nan babluyyu, ya ta"on un nan babluy an nun'eheggon ay da'yu. At an aminday mannig hinan ma'at ay da'yu ya manoh'ada, ya tuma'otda. Mu deldeloon da'yu damdaman dida.

\VS{10}Ya pogpogo' mahkay nan gunyu a'amungan an pun'am'amlonganyu ya nan gunyu kumanankantaan an umat hi kasal. Ya mi'id mahkay di pumbayuan hi paguy ti mabaun amin di a'abungyu, at mi'id di al'ali, ya munhehellong.

\VS{11}At minganuy mahkay an amin heten babluy ti pumbalinon da'yun iJudah hi baal nan alid Babylon hi napituy tawon.\FTNT{§}{{\FR 25:11 }{\FT{Mid mapto' ya hiyah ne ma'alih
}}{\FT{{\EM{round number}} ti nan nahhun an nangilayawan nan iBabylon hinan Hudyu ya na'at hidin 605 B.C. (an nipiyayan da Daniel), ya nan netob ya na'at hidin 597 B.C. (an nipiyayan da Ezekiel), ya nan miyatlu ya na'at hidin 586 B.C. (an hiyah ne napa"ian ad Jerusalem). Ya nan nahhun an immanamutan nan Hudyud Judah an nalpud Babylon ya na'at hidin 538 B.C., at 605-538 = 67 an tawon. (Mu nob'on nan napitun tawon an nibaag hinan Zech. 1:12, at bahaom nan footnotena ta innilaom di nun'abhiwana.) Mu waday miyadwan ipa'innilana, ya hay amaphodna ya ustu an napituy tawon di aatna ti nomnomonda nan duwa an tawon: (1) nan tawon hidin napa"ian ad Jerusalem an hidin 586 B.C., ya (2) nan tawon din nangidawatandah nan miyadwan Timplun Apo Dios hidin 516 B.C. At 586-516=70 an tawona.}}}


\par }{\PP \VS{12}Ya malpah ay nan napituy tawon ya un'u mahkay moltaon nan alid Babylon ya nan tataguna an dumalat nan baholda.\FTNT{*}{{\FR 25:12 }{\FT{Na'at hidin 539 B.C. hidin nangabakan nan iMedia-Persia hinan iBabylon (Dan. 5:30-31).}}} At pumbalino' nan babluydah mapulun hi enggana.

\VS{13}Ti ipa'annung'un amin hi ad Babylon din inali'ali' hi pummolta' ay dida an nitudo' eten liblu ya din inali'alin Jeremiah an ma'at hi udum an babluy.

\VS{14}Ya iballoh'uh nan iBabylon din inatdah ad Israel ya nan udum an tatagu. At mumbalinda kogoh hi baal di a'alin di udum an babluy an nidugdugah di abalinanda ya un hiya.”


\par }{\SH Hay Aat di Bahun Napnuh Bungot Apo Dios
\par }
{\PP \VS{15}Ya wada goh di impattig Apo Dios an dayawonmin holag Israel an paddungnay un'u enenap. At dengngol'un inalinay, “Alam tun bahun napnuh bungot'u ta umuymu ipa'inum hinan tataguh an amin hinan babluy an pannaga' ay he"a.

\VS{16}Ya wa ay ta inumonda ya munhinaggawda an ay ma'utaw di nomnomdan dumalat nan honogo' an mangubat ay dida.”


\par }{\PP \VS{17}At innal'u din bahuh ngamay Apo Dios, ya impattigna goh ay ha"in nan babluy an pannaganan ha"in hi ay'u pangipa'inuman.

\VS{18}An ente"a' ad Jerusalem hi engganay impong'un amin nan babluy ad Judah. Ya impa'inum'uh nan ali ya nan u'upihyal hidi ta way aton nan babluydan ma'ubah ta mumbalin hi atata'ot. At dumalat eden ma'at ay dida ya deldeloon nan tatagu, ya pihulonda dida an umat hi ad ugwan.

\VS{19}Ya inyuy'u goh ad Egypt ta nan alih di, ya nan u'upihyalna, ya nan tataguna ya imminumdah nan bahu.

\VS{20}Ya ta"on un din bunag an numpi'hituh di ya imminumda goh. Ya an aminda nan a'alid Uz,\FTNT{†}{{\FR 25:20 }{\FT{Bahaom nan footnote di Job 1:1 ta innilaom hi awadan ten babluy.}}} ya nan a'alid Philistia hi ad Ashkelon, ya ad Gaza, ya ad Ekron, ya din na'angang an tatagud Ashdod\FTNT{‡}{{\FR 25:20 }{\FT{Hi Herodotus an iGreece an nuntudo' hi historyn di tataguh din penghana ya intudo'na an impipa"in nan Alin hi Psammetichus I (664-610 B.C.) an i'Egypt nan babluy ad Ashdod. Mu hidin gutud di amatagun Nehemiah ya nipaphod goh (Neh. 4:7).}}} ya imminumda goh.

\VS{21}Ya immuya' goh hinan alid Edom, ya nan alid Moab, ya nan alid Ammon.

\VS{22}Ya an aminda goh nan a'alid Tyre, ya ad Sidon, ya hinan a'alih nan abablubabluy hinan pingit di baybay.

\VS{23}Ya an amin nan a'alid Dedan,\FTNT{§}{{\FR 25:23 }{\FT{Nan iDedan ya ohan himpampun ad Arabia.}}} ya ad Tema,\FTNT{*}{{\FR 25:23 }{\FT{Ohan babluy ad Arabia, ya hay inadagwinah nan babluy ad Babylon ya 640 an kilomitlu.}}} ya ad Buz,\FTNT{†}{{\FR 25:23 }{\FT{Wah nan mapulun hinan appit di buhu'an di algaw.}}} ya hinan nun'iyadagwin babluy.

\VS{24}Ya an amin nan a'alid Arabia, ya nan a'alih nan numbino'ob'on an tataguh nan mapulun.

\VS{25}Ya an amin nan a'alid Zimri,\FTNT{‡}{{\FR 25:25 }{\FT{Unu ad Iran.}}} ya ad Elam,\FTNT{§}{{\FR 25:25 }{\FT{Ad Iran hinan pingit di baybay an ma'alih Persian Gulf.}}} ya ad Media.\FTNT{*}{{\FR 25:25 }{\FT{Ad Iran.}}}

\VS{26}Ya an amin nan a'alih nan babluy hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw an nun'eheggon ya nan nun'iyadagwi. At impong'un amin nan pumpapto'an hitun luta. Ya hay angunuh hi mahapul an uminum hinan bahun napnuh bungot Apo Dios ya nan alid Babylon.


\par }{\PP \VS{27}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Ipa'innilam hinan a'ali ta uminumdah nan bahun napnuh bungot'u ta engganah ma'abbutongda ta umanutada. At minaynayun an adida bumangon ti ipa'ali' di mangubat ay dida.

\VS{28}Mu gulat ta adida pohdon an uminum hinan nittuh nan ino'odnam an bahu ya alyom ay dida an Ha"in an Dios an nidugah di abalinanay nangalih mahapul an uminumda.

\VS{29}Ti undan adida tigon an ente"a' hinan babluy an idaydayawan di ngadan'uy minolta'? Ya undan dida ay ya adida mamolta? Ha"in an nidugah di abalinanan Dios ya ipa'ali' di mangubat hi an amin an babluy hitun luta.”


\par }{\PP \VS{30}At hiyanay paddungnay impa'enap Apo Dios an nidugah di abalinanan ha"in, ya inalinay, “Eka ipa'innila daten hapito' ay he"a, Jeremiah, ta alyom ay diday,

\par }{\QC Nan bungot Apo Dios ya nidugah an atata'ot

\par }{\QB an umat hinan munheel an layon ya nan atata'ot an idul.

\par }{\QC Ti hay atonah nan tataguh tun luta ya paddungnay pun'igatina dida an umat hi aton di mun'apal hi greyp.


\par }{\PP \VS{31}At donglon an amin nan atagutaguh tun luta nan inalin Apo Dios an adina pohdon hinan abablubabluy,

\par }{\QC at pun'ipapatoyna didah gubat.”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{32}Ya himmapit goh hi Apo Dios an nidugah di abalinanan inalinay,

\par }{\QC “Undan adiyu tigon di ato' an mangubah hinan numbino'ob'on an babluy hitun luta?

\par }{\QB An paddungnay mabi'ah an puo' an adi duminong

\par }{\QC ta engganah hinaponan pa"ion di abablubabluy hitun luta!”


\par }{\BB \par }
{\MM \VS{33}At ha"in an hi Jeremiah ya inali' di, “Henen a'atana ya awalitangday mun'a'atoy hinan abablubabluy. Ya mi'id di munlungdayah nan mun'a'atoy unu mangilubu' ay dida an nonong ya umatdah allugit an nihinap hinan luta.


\par }{\Q \VS{34}Ya henen a'atana ya da'yun mangipangpanguluh nan tatagu' an paddungnay mumpapto' hi kalnilu

\par }{\QC ya ahikikila ayuh numanomnomanyu,

\par }{\QB ya mumpu'upu' ayuh nan hupu' hi aat di punlungdayaanyu.

\par }{\QC Ti nadatngan mahkay di atayanyu,

\par }{\QB at mipaddung ayuh nan mapmaphod an bangan uklit an awniat magah, ya napohla'.


\par }{\Q \VS{35}Ti mi'id di mabalin hi lumayawanyuh umuyyu ipo"oyan,


\par }{\Q \VS{36}ya hay ma'at ya awniat donglonyuy ahipopokaw an mangipangpangulun da'yu

\par }{\QC ti pumpa"in Apo Dios nan babluyda,


\par }{\Q \VS{37}at mumbalin hi mi'id di hulbida an dumalat di bungotna.


\par }{\Q \VS{38}Ti umat hinan layon an bumuhu' hinan liyang an nunhituwanan munheel hi bungotna,

\par }{\QC ya numpa"inay babluyda ta mumbalin hi mi'id di hulbina.”




\par }\Chap{26}{\SH Hay Nangidolomandan Jeremiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ya heden hopap di nun'alian\FTNT{*}{{\FR 26:1 }{\FT{Unu hidin 609-608 B.C.}}} Jehoiakim\FTNT{†}{{\FR 26:1 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 609-598 B.C.}}} an hina' Josiah hi ad Judah ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{2}“Umuy'ah nan gettaw di Timplu, ya timma'dog'ah hinagangda, ya himmapit'ah nan tatagud Judah an umalin mundayaw ay Ha"in hinan Timplu'. Ya inalim an amin nan ipa'innila' ay he"a, ya tigom ta mi'id di malauhan.

\VS{3}At olom man ya donglon nan tatagu ta du'gonda nan nun'appuhin pangatda, at mabalin an mun'innomnoma' ta adi' moltaon didah nan do'ol an numbaholanda.

\VS{4}At alyom ay dida an Ha"in an Dios ya alyo' di, Adiyu ay donglon ta adiyu unudon nan Uldin'u

\VS{5}ta inaynayunyun adi mangngol hinan hennahennag'un baal'un propeta

\VS{6}ya pa"io' tun Timplu ta umat hinan inat'uh din Tuldan Abung hi ad Shiloh. Ya tun na'at ad Jerusalem di pangidut nan tataguh tun luta.”


\par }{\PP \VS{7}At nan papadi, ya propeta, ya an amin nan tataguh dih nan Timplu ya dengngolda danen inali'ali'.

\VS{8}Mu un hi'itangan impada'puh'u ya lini'uba' hinan papadi, ya propeta, ya nan tatagun wah di. Ya nun'it'u'dan alyonday, “Mahapul an mapatoy'a an dumalat nan hinapihapitmu!

\VS{9}Ti anaad ta nonong ya inalim hi un pa"ion Apo Dios tun Timplu ta umat hinan na'at hi ad Shiloh? Ya anaad goh ta inalim hi mapa"i tun babluy ad Jerusalem?”

\par }{\PP At hiyah ne dumalat hi nunli'uban nan tatagun Jeremiah hidih nan Timplu.


\par }{\PP \VS{10}Ya unat goh dengngol din a'ap'apud Judah henen na'at ya nunnaudondan immuy hinan way Timplu, ya inumbundah nan ma'alih Pa"amman Pantaw di Timplu ta diday mangipanuh hinan ma'ma'at.

\VS{11}Ya inalin nan papadi ya nan numbino'ob'on an propetah nan u'upihyal ya nan tatagun wah diy, “Heten tagu ya mahapul an mapatoy! Ti hinimung tu'un dengngol nan inali'alinan apa"ian tun babluy tu'u!”


\par }{\PP \VS{12}Ya himmapita' an inali' di, “An amin nan dengngolyun hinapit'u ya hi Apo Dios di nalpuwana. Ti Hiyay nannag ay ha"in ta ipa'innila' ay da'yu nan nidugah an ma'at eten Timplu, ya tun babluy tu'u, ya nan udum an dengngolyun inali' hi ma'at.

\VS{13}Mu gulat ta ipogpogyu nan pangatyu ta ete"ayun du'gon nan pumbaholan ta unudonyuh Apo Dios at adina aton nan inalinah ma'at ay da'yu!

\VS{14}Mu ha"in ay ya okod ayuh ninomnomyuh maphod hi atonyun ha"in.

\VS{15}Mu ten alyo' an gulat ta patayona' ay da'yu at mumbahol ayun himpamabluy an dumalat nan pamatayanyuh nan tagun mi'id di baholna. Ti immannung an nalpun Apo Dios an amin nan dengngolyun inali'ali'!”


\par }{\PP \VS{16}Ya inalin nan u'upihyal ya nan tataguh nan papadi ya nan numbino'ob'on an propeta di, “Gapu ta un anggay nan hinapit Apo Dios an Dios tu'uy impa'innilan Jeremiah ay ditu'u at adi mabalin an mipapatoy.”


\par }{\PP \VS{17}At timma'dog din udumnan a'ap'apun ni'yamung, ya himmapitdah nan tatagun na'amung hidi

\VS{18}an inaliday, “Hidin nun'alian Hezekiah\FTNT{‡}{{\FR 26:18 }{\FT{Hay nun'aliana ya hidin 715-686 B.C.}}} ad Judah ya himmapit din propeta an din hi Micah an iMoresheth.\FTNT{§}{{\FR 26:18 }{\FT{Hay nunhulbianan Apo Dios ya hidin 750-686 B.C.}}} At inalinah din tataguy, Nan nidugah di abalinanan Dios ya inalinay,

\par }{\QB La'tot ya mapa"id Jerusalem ta mi'id di hulbinan paddungnay un na'aladu,

\par }{\QB at nan nammagtun nipata'dogan nan Timplu ya mumbalin hi inalahan.\FTNT{*}{{\FR 26:18 }{\FT{Mic. 3:12.}}}


\par }{\MM \VS{19}Mu agguyda pinatoy hi Micah an dumalat nan hinapitna! Ti un at goh hay inat din Alin hi Hezekiah ya nan tatagu ya din'ugda nan ato'atondan pumbaholan ta numpahpahmo'dan Apo Dios ta Hiya mahkay dinayawda! At dumalat enen inatda ya agguy inubah Apo Dios dida, ya agguyna goh pina"i tun babluy tu'u an ad Jerusalem an ta"on unna inaliy hiyay atona. Ya umat ad ugwan an gulat ta patayon tu'uh Jeremiah at hay ma'at nin ay ditu'u?”


\par }{\PP \VS{20}(Ya hay oha goh ya din propetan hi Uriah\FTNT{†}{{\FR 26:20 }{\FT{Agguy nitudo' hinan udumnan verses di Hapit Apo Dios, an anggay ete.}}} an hina' Shemaiah an iKiriath Jearim ya inalina nan ma'at eten babluy an nipaddung goh damdamah nan inalin Jeremiah.

\VS{21}Mu unat goh dengngol nan Alin hi Jehoiakim,\FTNT{‡}{{\FR 26:21 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 26:1 ta innilaom din nun'alianad Judah.}}} ya nan tindaluna, ya nan u'upihyal heden hinapit Uriah ya penhoddan patayon. Mu dengngol Uriah, ya timma'ot, at limmayaw ta immuy ad Egypt.

\VS{22}Mu hennag nan Alin hi Jehoiakim hi Elnathan an hina' Acbor ya din udum an linala'i ta inunuddad Egypt.

\VS{23}Ya inawitdah Uriah ta inyuydah nan Alin hi Jehoiakim, ya impapatoyna. Ya inyuyda intapal di odolnah nan nun'ilubu'an di nun'awotwot an tatagu.\FTNT{§}{{\FR 26:23 }{\FT{Hay nangilubu'andah nan nun'awotwot ya hinan Hadog an Kidron hi appit hi buhu'an di algaw ad Jerusalem (II Ki. 23:6).}}})


\par }{\PP \VS{24}Mu ha"in ya agguya' impapatoy ti binadangana' ay Ahikam\FTNT{*}{{\FR 26:24 }{\FT{Hiyay ohan upihyal da Alin hi Josiah (II Ki. 22:12, 14) ay Alin hi Jehoiakim (Jer. 26:21). Ya nan imbaluynan hi Gedaliah ya binadanganah Jeremiah (Jer. 39:14), ya palpaliwan ya napa"id Jerusalem ya numbalin hi gobelnadol ad Judah hidin 586 B.C. (Jer. 40:5).}}} an hina' Shaphan ta agguya' inyabulut hinan tatagun mamatoy ay ha"in.




\par }\Chap{27}{\SH Hay Nangibuungan Jeremiah hinan Paddungnay Paku
\par }
{\PP \VerseOne{1}Heden nangete"an Zedekiah\FTNT{*}{{\FR 27:1 }{\FT{Unu hidin 593 B.C. Hay nun'alianad Judah ya hidin 597-586 B.C.}}} an hina' Josiah an alid Judah an mumpapto' ya himmapit hi Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah.

\VS{2}An inalinay, “Alam nan ayiw an niyammah paku, ya nan lalat, ya inyammam hi bagangmu.”

\VS{3}Ya inalina goh di, “Alyom hinan hennag nan alid Edom, ya ad Moab, ya ad Ammon, ya ad Tyre, ya ad Sidon an immalid Jerusalem an umuy mi'hapit ay Zedekiah an alid Judah\FTNT{†}{{\FR 27:3 }{\FT{Mid mapto' ya nahnagda an ma'alih
}}{\FT{{\EM{ambassadors}} an nalpuh nan numbino'ob'on an babluy ta mun'oh'ohhadan munnomnom hi atondan man'ug hinan Alin hi Nebuchadnezzar an iBabylon. Ti hidin 594 B.C. ya ente"an nan balbalun alid Egypt an hi Pharaoh Psammetichus II an numpapto', at hay ninomnomda nin ya badangan nan i'Egypt dida an man'ug ay Nebuchadnezzar. Ya mid mapto' ya wan dengngol Nebuchadnezzar nan aat di nunhahapitandan amin ad Jerusalem at impa'ayagnah Zedekiah an numpapto' hinan mitingda ta inhingalna (ti immannung an immuy hi Zedekiah ad Babylon hidin 593 B.C. an nibaag hinan Jer. 51:59). Mu unat goh numbangngad hi Zedekiah hi ad Judah ya din'ugnah Nebuchadnezzar (Jer. 52:3), at hiyaat un hennag Nebuchadnezzar nan titindalunad Judah ta pa"ionda nan babluy hidi (Jer. 52:4-30).}}}

\VS{4}nan hinapit Apo Dios an alyom di, Hiyah te hinapit Apo Dios an nidugah di abalinanan Dios ad Israel an inalinay, Mahapul an ibaagyuh ten impa'innila' hinan a'ap'apuyu.

\VS{5}Ti dumalat nan nidugah an abalina' ya limmu' tun luta, ya nan tatagu, ya an amin nan numbino'ob'on an animal an wah tun luta, ya mabalin an idat'uh nan malgom an pilio' hi pangidata'.

\VS{6}Ya ad ugwan ya idat'un amin heten babluy hinan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar an baal'u, at iyokod'un hiya an amin an ta"on un nan animal hi inalahan.\FTNT{‡}{{\FR 27:6 }{\FT{Dan. 4:25.}}}

\VS{7}Ya an amin nan tataguh nan abablubabluy ya hiyay itamuanda, ya itamuanda goh nan imbabaluyna\FTNT{§}{{\FR 27:7 }{\FT{Heten hapit ya mabalin an nan
}}{\FT{{\EM{holag}} di pohdonan ibaga. Natoy nan Alin hi Nebuchadnezzar hidin 562 B.C., ya numbino'ob'on di nipallog ay hiya: (1) nan Alin hi Amel-Marduk (562-560 B.C.; Jer. 52:31; II Ki. 25:27), ya (2) nan Alin hi Nergal-Shar-usar (560-556 B.C.), ya (3) nan Alin hi Labashi-Marduk (un duwa unu tuluy bulan di nun'aliana), ya (4) nan Alin hi Nabonidus (556-539 B.C.), ya (5) nan Alin hi Belshazzar (?-539 B.C.; Dan. 5:1-31).}}} ya nan a'apuna\FTNT{*}{{\FR 27:7 }{\FT{Hay ngadana ya hi Belshazzar an imbaluy nan Alin hi Nabonidus. Agguy tu'u inilay te"an di nun'aliana ti ni'dehhan ay amanan nun'ali, mu hay negpongana ya hidin October 29, 539 B.C. (Dan. 5:1-31).}}} ta engganah un madatngan di a'abakan ad Babylon, ti abakon di udum an tatagu ta mumbalindah baalda.


\par }{\PP \VS{8}Gulat ta nan tatagun adi mangitamu unu mange'gon ay Nebuchadnezzar an alid Babylon ya moltao'. Ya hay pummolta' ya nan gubat, ya batel, ya nan na'alligat an dogoh ta engganah un abakon nan iBabylon dida.

\VS{9}Mahapul an adiyu donglon di ipa'innilan nan adi makulug an propetayu, ya nan mun'utung, ya nan mangulgud hi aat di enap, ya nan mumbuyun, ya nan way mihu'lung an mangalin da'yuh adi mabalin an mumbalin ayuh himbut nan alid Babylon.

\VS{10}Ti nan ipa'inniladan da'yu ya layah an un da'yu balbaliyan ta way atonyun mipakak ta taynanyu nan lutayu. Ti Ha"in ya pun'iwa'at'u da'yuh nan udum an adagwin babluy ta mun'atoy ayu.

\VS{11}Mu gulat ta nan tataguh nan malgom an babluy ya humukudah nan alid Babylon ta hiyay itamuanda at adi' pakakon dida enen babluyda ta diday okod an munlia' hinan payawda, ya mihinadah dih nunhituwanda. Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”


\par }{\PP \VS{12}At hiyanay inali' hinan hennag di alidad Jerusalem, ya hiyay impa'innila' goh hinan alid Judah an hi Zedekiah an inali' ay hiyay, “Humuku'ah nan alid Babylon ya nan tataguna ta diday itamuam.

\VS{13}Ti adi'a ay ya umannung an matoy ayuh nan tatagum hi gubat, ya batel, ya nan naligat an dogoh. Ti hiyah ne inalin Apo Dios hi ma'at.

\VS{14}Adiyu donglon di hapiton nan adi makulug an propetan mangalin da'yuh adiyu itamuan nan alid Babylon ti hanan ibaagdan da'yu ya layah an un da'yu balbaliyan!

\VS{15}Ti gulat ta kulugonyu dida ya pumpakak da'yuh tun babluy ta hidiy pamatayandan da'yu. Hiyah ne hinapit Apo Dios.”


\par }{\PP \VS{16}Ya immuya' goh hinan papadi, ya inali' nan hinapit Apo Dios an inalinay, “Adi ayu pedpedngolan hinan propetan mangalih un ag'aga mahkay di pangibangngadandah nan gina'un ma'usal hinan Timplun Apo Dios an din niyuy ad Babylon.\FTNT{†}{{\FR 27:16 }{\FT{Nan udumnan gina'un di Timplun Apo Dios ya nipiyuy ad Babylon hidin 605 B.C. (Dan. 1:1-2), ya nan udumna ya nipiyuy hidin 597 B.C. (II Ki. 24:13), ya nan udum ya nipiyuy hidin 586 B.C. hidin napa"ian nan Timplu (Jer. 52:17-23).}}} Ti agguy nongkay immannung hanan gunda alyon ay da'yu.

\VS{17}At adiyu ahan dongdonglon dida ta un ayuat humukuh nan alid Babylon at matagu ayu. Ya ta adi ni' mapa"i tun babluyyu.

\VS{18}Ti un gulat ta immannung an dida ya propetada at inilada nan inalin Apo Dios, at gulat ya mumpahpahmo'dan Apo Dios an nidugah di abalinana ta adina iyabulut an miyuy ad Babylon nan na'angang an nun'abalul an gina'uh nan Timplu ya hinan palasyun di alih ad Judah.

\VS{19}Ti umat hituy inalin Apo Dios an nidugah di abalinanah aat nan gambang an tu'ud hinan hinagang di Timplu, ya nan gambang an ittuwan di danum hinan gettaw, ya an amin nan udumnan gina'un na'angang hinan babluy

\VS{20}an agguy ni'yalan Nebuchadnezzar an alid Babylon hidin nangekakana ay Jehoiachin an hina' Jehoiakim an alid Judah ya nan adadangyan an inalinay,

\VS{21}Immannung an Ha"in an Dios an nidugah di abalinana an dayawonyun holag Israel ya iyabulut'u an hanan nun'abalul an na'angang hinan Timplu' ya hinan palasyun di ali

\VS{22}ya miyuydad Babylon.\FTNT{‡}{{\FR 27:22 }{\FT{Na'at hidin 586 B.C.}}} Mu udum hi algaw ya ipabangngad'u goh damdama hanan ten babluy.\FTNT{§}{{\FR 27:22 }{\FT{Na'at hidin 538 B.C. (Ezra 1:7-11).}}} Ha"in an Dios di nanapit ete.”




\par }\Chap{28}{\SH Nan Agguy Immannung an Propeta an hi Hananiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hidin miyaleman bulan eden miyapat goh an tawon an numpapto'an Zedekiah hi ad Judah\FTNT{*}{{\FR 28:1 }{\FT{Unu hidin 593 B.C.}}} ya inalin Hananiah\FTNT{†}{{\FR 28:1 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{ma'ma'ullay hi Apo Dios}}.}}} an hina' Azzur an iGibeon ay ha"in hidin awadamih nan Timplun Apo Dios (at dengngol nan papadi ya nan tatagun wah di nan inalina)

\VS{2}an inalinay, “Umat hituy hinapit Apo Dios an nidugah di abalinanan Dios an dayawon di holag Israel an inalinay, Pogpogo' mahkay nan abalinan nan alid Babylon an paddungnay pakuh bagang di tagu.

\VS{3}Ya adi munduway tawon\FTNT{‡}{{\FR 28:3 }{\FT{Mu hay impa'innilan Jeremiah hi aatna ya un
}}{\FT{{\EM{napituy}} tawona (Jer. 25:11-12; 29:10), at nunhinnat'ondan duwa!}}} at ipabangngad'un amin din nun'abalul an gina'un nan Timplu an din impiyuy Nebuchadnezzar ad Babylon.

\VS{4}Ya umat goh an ibangngad'uh tu nan ali tu'ud Judah an hi Jehoiachin an hina' Jehoiakim ya nan udum an nibalud hi ad Babylon.\FTNT{§}{{\FR 28:4 }{\FT{Immuydad Babylon hidin 597 B.C. (II Ki. 24:8-17; II Chron. 36:9-10).}}} Ti pogpogo' nongkay di abalinan nan alid Babylon.”


\par }{\PP \VS{5}Ya tembal'uh Hananiah hi hinagang nan papadi ya an amin din tatagun timmata'dog hinan Timplu an inali' di,

\VS{6}“Amen!\FTNT{*}{{\FR 28:6 }{\FT{Hay pohdon ten hapit di Hudyu an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{olom man ya ma'at hene!}}}}} Olom ni' ya umat hinay aton Apo Dios! Olom ni' ya aton Apo Dios nan inalim ta ibangngadna nan nun'abalul an gina'un nan Timplu ya nan i'ibba tu'un nibalud ad Babylon!

\VS{7}Mu donglom nan hapito' ay he"a ya ta"on un da'yun amin an tatagun wah tu:

\VS{8}Din nun'ahhun an propetah din penghana ya unta mawada ya impa'innilada an ta"on un nan ongol di abalinanan babluy ya melwangdah gubat, ya nan do'ol an pumatoy, ya nan nidugah an dogoh.

\VS{9}Mu nen ad ugwan ya alyom di maphod an lumenggop tu'u. At tigon tu'u akkay un immannung an nalpun Apo Dios nan inalim!”


\par }{\PP \VS{10}Ya nonong ya innal Hananiah din paku' an imbuung'u,\FTNT{†}{{\FR 28:10 }{\FT{Jer. 27:2.}}} ya inipungna.

\VS{11}Ya inalinay, “Inalin Apo Dios an umat hinay atonan mama"ih nan nangipaligligatan da Nebuchadnezzar hi an amin an babluy an inabakna. Ya adi umuy hi duway tawon ya ma'at hana.”

\par }{\PP Ya unat goh nalpah hene ya tinayna' dida.


\par }{\PP \VS{12}Mu agguy nadnoy ya himmapit hi Apo Dios ay ha"in an inalinay,

\VS{13}“Mumbangngad'a ta umuymu ibagan Hananiah an Ha"in an nidugah di abalinanan Dios an dayawon nan holag Israel di mangalin hiya di: He"a, Hananiah, ya inipungmu din ayiw an paku, mu hay mihukat ene ya nan gumo' an paku.

\VS{14}Ti paddungnay ipabuung'uh nan abablubabluy di gumo' hi padungal ta mapilitandan mangunud hi an amin an pohdon Nebuchadnezzar hi atonda. Ya ta"on un nan animal hi inalahan ya iyokod'un hiya.”\FTNT{‡}{{\FR 28:14 }{\FT{Dan. 4:25.}}}


\par }{\PP \VS{15}Ya innayun'un inalin hiyay, “Alyo' ay he"a, Hananiah, an hay immannung ya agguy da'a pento' ay Apo Dios hi propetana! Mu nonong ya unmu immuy inali'alih nan tataguy layah ya wan hiyay kulugonda.

\VS{16}At hiyanan hay inalin Apo Dios ay he"a ya inalinay, Adi madnoy ya mi'idon da'ah tun luta! Ya adi malpah heten tawon ya matoy'a ti intudduwam nan tatagu ta ngohoyona' an Dios!”


\par }{\PP \VS{17}At unat goh naluh di duway bulan\FTNT{§}{{\FR 28:17 }{\FT{Unu 593 B.C.}}} ya natoy tatagwah Hananiah.




\par }\Chap{29}{\SH Hay Nuntud'an Jeremiah hinan iJudah an Niyuy ad Babylon
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ha"in an hi Jeremiah ya nuntudo'a' hinan imbalud Nebuchadnezzar an nalpud Jerusalem an impiyuynad Babylon. Ya hay nuntud'a' ya nan agguy ni'yatoy an mumpangipangpanguluh nan tatagu, ya nan papadi, ya nan numbino'ob'on an propeta, ya an amindan nalpud Judah.

\VS{2}At impiyuy'uh ten tudo"uh din nalpah an niyuy ad Babylon nan Alin hi Jehoiachin, ya hi inana,\FTNT{*}{{\FR 29:2 }{\FT{Unu nan Queen an hi Nehushta (II Ki. 24:8).}}} ya nan u'upihyal hi ad Judah, ya nan nun'ala'eng an mangiyammah nan malgom.\FTNT{†}{{\FR 29:2 }{\FT{Gapu ta nipiyuydad Babylon an nalpud Judah hidin 597 B.C. (II Ki. 24:14-16; II Chron. 36:10) at heten tudo' ya nitudo' hidin 596, unu 595, unu 594 B.C.}}}

\VS{3}An impadon'u ay da Elasah an hina' Shaphan ya hi Gemariah an hina' Hilkiah an hennag nan alid Judah an hi Zedekiah hi umuy mi'hapit hinan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar. Ya hay intudo"u ya inali' di:


\par }{\BB \par }
{\PI \VS{4}“Hi Apo Dios an nidugah di abalinanan Dios tu'un holag Israel ya umat hituy inalinan da'yun amin an nalpud Jerusalem, an inalinay,

\VS{5}Mumpun'amma ayuh a'abu'abung ta way punhituwanyu, ya mumpuntanom ayu ta way itanudyu.

\VS{6}Ya mumpun'alhin ayu ta mahlag ayu, ya ipalhinyu nan imbabaluyyu ta mumpunholagda goh. Ti hay pohdo' ya dumo'ol ayu, ya adi' pohdon hi un ayu i'itang.

\VS{7}Ya iluwaluyu ta
{\EM{lumenggop}} ya
{\EM{pumhod}} henen babluy an nangipi'aya' ay da'yu. Ti
{\EM{pumhod}} ay henen babluy ya
{\EM{pumhod}}\FTNT{‡}{{\FR 29:7 }{\FT{Hanan hapit an ni-italics ya hapit di Hudyu an
}}{\FT{{\EM{shalom}} (unu lenggop), ya hiyay nalpuwan nan ngadan di kapitulyudad Judah an Jeru{\EM{salem}} (unu Jeru-{\EM{shalom}}).}}} goh di nitaguanyu.

\VS{8}Ya innayun goh Apo Dios an nidugah di abalinanan Dios tu'un holag Israel an inaliy, Elanyu ta adi ayu mabalbaliyan hinan layah an ibagan nan i'ibayun wah na an propeta ya nan mumpumbuyun. Ya adiyu kulugon nan alyondah nipa'enap an gapu ta hiyah ne pohdonyun donglon.

\VS{9}Ti bo'on Ha"in di nalpuwan nan gunda ipa'innilan nan mangalih unda propeta ti agguy'u ahan hennag dida.


\par }{\PI \VS{10}Ya innayun goh Apo Dios an inalinay, Hay makulug ya mihina ayuh nad Babylon hi napituy tawon. Ta malpah ay ya un'u ipa'annung din inali' ta pa'anamuto' da'yuh nan babluyyu.

\VS{11}Ti Ha"in an Dios ya inila' nan ninomnom'uh ma'at ay da'yu an hay ninomnom'u ya nan pumhodanyu ya bo'on hay punligatanyu ti maphod di ninomnom'uh pumbalinanyuh udum hi algaw.

\VS{12}Ya hitun adatngan nen gutud ya umali ayun munluwalu, at abuluto' di luwaluyu.

\VS{13}Ya le'naonyun wadaa' hi unyu e'kod an amin di nitaguanyun Ha"in.

\VS{14}Ya immannung an le'naonyun wadaa', ya amungo' da'yuh nan numbino'ob'on an babluy an
{\EM{niwa'atanyu}} ta ibangngad'u\FTNT{§}{{\FR 29:14 }{\FT{Heten hapit di Hudyu ya umat hinan hapitda goh an
}}{\FT{{\EM{niwa'atanyu}}, at nunhanul hi Apo Dios.}}} da'yud Jerusalem.


\par }{\PI \VS{15}Mid mapto' ya alyonyuy, Hi Apo Dios ya indatnay propetamid Babylon. Mu agguyyu ahan inunud dida.

\VS{16}At hiyanan hiyah te inalin Apo Dios hi ma'at hinan ali tu'un holag David ya an amin tu'un wah tun babluy an agguy nitnud:

\VS{17}Inalin nan nidugah di abalinanan Dios di, Iyabulut'un waday gubat, ya batel, ya nan pumatoy an dogoh ay dida. Ya pumbalino' didah umat hinan nabulu' an bungan di figs.

\VS{18}Ya ta"on un ngadan di umayanda an babluy ya wada damdamay gubat, ya batel, ya nan pumatoy an dogoh ay dida. At nidugah an manoh'an amin di tataguh abablubabluy hinan ma'at ay dida. Ya pihupihulonda dida, ya aba'abatlanda didah nan babluy an pangiyaya' ay dida.

\VS{19}Manu ay umat hinay ma'at ay dida ti adia' unudon an ta"on hi un ag'agaan impa'innilan nan baal'un propeta nan Hapit'un dida. Umatda goh damdaman da'yun niyuy hinad Babylon an agguya' inunud!


\par }{\PI \VS{20}At hiyanan da'yun niyuy ad Babylon an nalpud Jerusalem ya donglonyuh ten ipa'innilan Apo Dios ay da'yu:

\VS{21}Ti inalin nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel di, Hi Ahab an hina'
{\EM{Kolaiah}} ya hi Zedekiah an hina' Maaseiah\FTNT{*}{{\FR 29:21 }{\FT{Bo'on dida nan duwan a'ali an numpapto' ad Israel ya ad Judah ti diday duwan munlayah an propeta. Agguy tu'u inilay udumnan aatda.}}} an mangalih nalpun Ha"in an Dios nan gunda ipa'innila mu layahda, ya hiyanan iyokod'u didah nan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar ta punhintitigan di tataguy pamatayandan dida.

\VS{22}At henen nidugah an ma'at ay dida ya mumbalin hi
{\EM{pangidut}} nan nalpud Judah an wad Babylon ti wada ay di taguh
{\EM{idutanda}} ya alyonday, Maphod ni' hi un aton Apo Dios ay he"a nan umat hidin inatnan da Zedekiah ay Ahab an matattaguda ya genhob\FTNT{†}{{\FR 29:22 }{\FT{Heten hapit ya umat hinan duwan hapit di Hudyu an
}}{\FT{{\EM{Kolaiah}} (verse 21) ya
{\EM{idut}} (verse 22), at nunhanul goh hi Jeremiah.}}}\FTNT{‡}{{\FR 29:22 }{\FT{Na'ah'upandah nan dadan an ma'alih
}}{\FT{{\EM{Uldin Hammurabi}} an hi Hammurabi di ohan alidad Babylon hidin 1728-1686 B.C., ya ta"on un nabayag an natoy mu inunud nan iBabylon nan inyuldina damdama. Ya nitudo' hinan Section 25, ya Section 110, ya Section 157 an mabalin ahan an gohbon nan gubelnu nan mapatoy.}}} nan alid Babylon dida!

\VS{23}Ti nidugah an nun'appuhiy inatdah nan tatagu' ad Israel an nun'ilugtapanday ahawan di heneggonda. Ya inalida goh udot hi un Ha"in di nalpuwan nan layah an gunda ipa'innilah nan tatagu. Ya Ha"in an Dios ya hinimung'un tinnig hanan ina'inatda.”


\par }{\SH Nan Tudo' ay Shemaiah
\par }
{\PP \VS{24}Palpaliwan ya wada goh di impa'innilan Apo Dios hi ipa'innila' ay Shemaiah an iNehelam.

\VS{25}At umat hituy hinapit Apo Dios an nidugah di abalinanan Dios di holag Israel an inalinay, “He"a, Shemaiah, ya un nonong ya nuntudo"ah nan padin hi Zephaniah\FTNT{§}{{\FR 29:25 }{\FT{Bo'on hiyay propetan hi Zephaniah an nuntudo' hinan Liblu an Zephaniah. Hay udumnah aat ten padi ya nitudo' hinan Jer. 21:1 ya II Ki. 25:18-21.}}} an hina' Maaseiah, ya inyapongmuh nan udum an papadih tu ya nan tataguh tud Jerusalem. Hay intudo'mu ay Zephaniah ya inalim di:


\par }{\BB \par }
{\PI \VS{26}Hi Apo Dios ya pento' da'ah padi an mihukat ay Jehoiada ta he"ay mangipapto' hinan Timplu.\FTNT{*}{{\FR 29:26 }{\FT{Bo'on hiyay Nabagtun Padi mu hiyay netob ay hiya, ya hay tamuna ya ipapto'na nan papadin pulis an mumpapto' hinan ma'ma'at hinan Timplun Apo Dios (bahaom goh nan footnote di Jer. 20:1).}}} Ya nan tagun paddungnay nabongang an mangalih un hiyay propeta mu layahna ya mahapul an mabangkilingan, ya mago'dan hi gumo' di bagangna.

\VS{27}Ya anaad tuwali ta agguymu inat ay Jeremiah an i'Anathoth ya wan hay pangatna ya ay donongnay un hiyay propeta?

\VS{28}Ti nuntudo' ay da'mih tud Babylon an inalinay mabayag anuy ihinanmih tu. At maphod anuh un ami mun'ammah punhituwanmi ya muntanom ta way pangngalanmih itanudmi.”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{29}Mu hay inat nan padin hi Zephaniah hinan tudo' an nalpun Shemaiah ya imbahanan ha"in an hi Jeremiah.

\VS{30}Ya himmapit hi Apo Dios ay ha"in an inalinay,

\VS{31}“Jeremiah, muntudo"ah nan nipiyuy ad Babylon ta alyom di:

\par }{\BB \par }
{\PI Hi Apo Dios ya umat hituy impa'innilanah ma'at ay Shemaiah an iNehelam\FTNT{†}{{\FR 29:31 }{\FT{Hay pohdon ten ngadan di babluy an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{enap}}. At paddungnay munhanul hi Apo Dios ta ipa"elna an heten munlayah an propeta an taga Enap ya enap an amin di ipa'innilana, at mahapul an mamolta ti adi ahan makulug.}}} an inalinay, Hi Shemaiah ya binalbaliyan da'yu, at kinulugyu nan inalina an ta"on hi un layahna ti agguy'u pento' hiyah propeta'.

\VS{32}At hiyanan moltao' hi Shemaiah an iNehelam ya an amin nan holagna! At mi'id di ta"on hi un ohan didah mangah'up hinan maphod an ato' hinan tatagu' ti hiya ya intudduwan da'yu ta ngohoyona'! Ha"in an Dios di nanapit ete.”




\par }\Chap{30}{\SH Hay Tulag Apo Dios hinan Tataguna
\par }
{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan goh ya inalin Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\VS{2}“Ha"in an Dios an dayawonyun holag Israel ya ipa'innila' ay he"a ta itudo'mun amin nan gun'u ipa'innilan he"a ta ma'ohhah liblu.\FTNT{*}{{\FR 30:2 }{\FT{Hay aat ten liblu ya nan nali'up an pepel.}}}

\VS{3}Nomnomonyu ti udum hi algaw\FTNT{†}{{\FR 30:3 }{\FT{Hay itudun ten verses 3-24 ya hay ma'at hinan duwan timpu: (1) nan Punligatan di Tatagu (verses 4-7, 12-16, 23-24), ya (2) nan Hinlibuy Tawon (verses 3, 8-11, 17-22).}}} ya pa'anamuto' nan tatagu' an i'Israel ya iJudah nan babluy an indat'uh din o'ommoda.\FTNT{‡}{{\FR 30:3 }{\FT{Nipiyuy nan i'Israel ad Assyria hidin 722 B.C., mu agguy ni' nipiyuy nan iJudah eden timpu (mu na'at hidin 586 B.C.).}}} Ha"in an Dios di ad hapit ay date.”


\par }{\PP \VS{4}Ya hiyatu goh di hinapit Apo Dios hi ma'at hinan i'Israel ya iJudah

\VS{5}an inalinay,

\par }{\QC “Ha"in an Dios ya donglo' di kilan nan tatagu

\par }{\QB an dumalat nan nidugah an ta'otda.


\par }{\Q \VS{6}Ya undan muntungawday linala'i?

\par }{\QC Mu anaad ta nan mun'abi'ah an linala'i ya paddungnay muntungaw di tigawdah ha'it di nomnomdah nan na'at,

\par }{\QB ya immuphatdan amin hi ta'otda?


\par }{\Q \VS{7}Manu ay ya awniat nunnaud di ma'at an mi'id ah nipaddungana ahan,

\par }{\QC ti awniat nidugah di punligatan nan tatagu' an holag Israel.

\par }{\QB Mu hay umangunuh ya baliwa' dida.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{8}At ipungo' nan paddungnay pakuh bagangda,

\par }{\QC ya ta"on goh nan paddungnay bangkelengda,

\par }{\QB ta adida mahkay mumbalin hi baal di udum an tataguh udum an babluy.


\par }{\Q \VS{9}At Ha"in mahkay an nidugah di abalinanan Dios di punhulbianda,

\par }{\QC ya nan pot'o' goh an holag David di alida.\FTNT{§}{{\FR 30:9 }{\FT{Hay kulugon nan udum ya nan Alin hi David tuwaliy mun'alih nan Hinlibuy Tawon, mu alyon nan udum an nan holagna an hi Jesu Kristuy mun'alid Jerusalem. Mid mapto' ya mundehhandan mun'ali.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}At da'yun holag Israel ya adi ayu tuma'ot ya adi ayu numanomnom

\par }{\QC ti la'tot ya pa'anamuton da'yu nongkay ay Ha"in

\par }{\QB an ta"on un niyadagwin babluy di niyayanyu.

\par }{\QC At iyanamut'u da'yu ya nan holagyu ta lumenggop ayu mahkay,

\par }{\QB ya mi'id mahkay di mana'ta'atot ay da'yu.


\par }{\Q \VS{11}Ti wadaa' an mamaliw ay da'yu,

\par }{\QC at pa"io' hanan babluy an nangiwa'ata' ay da'yu.

\par }{\QB Mu adi' da'yu nongkay ubahon an un'u da'yu gilaton ya anggay

\par }{\QC ti adi mabalin hi nonong ya adi ayu mamolta.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{12}Ya inalin goh Apo Dios hinan tatagunay,

\par }{\QC “Nan hugatyun nidugah an himmalom ya adi umadaog


\par }{\Q \VS{13}ti mi'id di mabalin hi pangagahyu,

\par }{\QC ya mi'id di mangipapto' ay da'yu.


\par }{\Q \VS{14}Ti an amin nan tataguh udum an babluy an gunyu numpabadangan\FTNT{*}{{\FR 30:14 }{\FT{Nan i'Egypt di oha ti numpabaddang nan Hudyun dida (Jer. 37:5-7).}}}

\par }{\QC ya inaliwan da'yu mahkay an adi da'yu nomnomnomon ay dida.

\par }{\QB At Ha"in di paddungnay ma'abbungot an buhulyu an himmalom di inat'un nanugat ay da'yu

\par }{\QC ti dumalat nan do'ol an numbaholanyu ya nan nun'appuhin pangatyu.


\par }{\Q \VS{15}Ya adi ayu munlilin dumalat nan punholholtapanyu ti da'yuy ad bahol!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{16}Mu nan aton nan buhulyu ya nan mamloh hi gina'u ya hiya goh di ma'at ay dida,

\par }{\QC at an amin nan buhulyu ya mabaludda goh ta miyuydah udum an babluy.


\par }{\Q \VS{17}Mu da'yu ay an iZion ya paphodo' nan hugatyu ta mumbangngad nan maphod an punle'nayu

\par }{\QC an ta"on hi un ad ugwan ay ya hay pannigdan da'yu ya ninganuy ayun mi'id di managgung ay da'yu.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Pa'anamuto' nan tatagu' hinan babluyda tuwali ta ipaphod'u dida ya nan numpunhituwanda,

\par }{\QB ya umat goh hinan numpunhituwan nan tatagu.

\par }{\QC Ya maha"ad goh nan palasyuh din naha"adana tuwali,

\par }{\QB at mipaphod henen babluyda.


\par }{\Q \VS{19}At mun'am'amlongdan mungkantah punyamanandan Ha"in.

\par }{\QC Ya tigo' ta mahlagda ta dumo'olda,

\par }{\QB ya mawaday pange'gon di tatagun dida an adida mahkay mapihul.


\par }{\Q \VS{20}Ya mumbangngad nan ongol an abalinanda ta umat hidin nabayag,

\par }{\QC ya mumbangngaddan himpamabluy an mundayaw ay Ha"in,

\par }{\QB ya moltao' an amin nan mangipadah an mamalpaligat ay dida.


\par }{\Q \VS{21}Ya hay mun'ap'apun dida ya nan oha goh damdama ay dida,\FTNT{†}{{\FR 30:21 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 30:9 ta innilaom di ngadana.}}}

\par }{\QC ya hiyay mabalin an meheggon ay Ha"in hinan awada'

\par }{\QB ti adi mabalin an meheggon ay Ha"in hi un'u adi abuluton.\FTNT{‡}{{\FR 30:21 }{\FT{Mahapul an mapatoy nan tagun meheggon ay Apo Dios hi unna adi abuluton (Ex. 19:20-25; 24:1-2; Lev. 16:2; Num. 8:19; 16:1-40).}}}


\par }{\Q \VS{22}At hiyanan diday tatagu',

\par }{\QC ya Ha"in di Dios hi dayawonda.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}Mu Ha"in an Dios ya nidugah di bumungta' hinan mumbahol

\par }{\QC an umat hinan mabi'ah an puo' di ato' an mangubah hinan tatagun nappuhiy pangatda.


\par }{\Q \VS{24}Ti hay bungot'u ya adi nonong ya na'ubah an engganah un ma'at an amin nan ninomnom'u.

\par }{\QC Mu udum hi algaw ya ma'awatanyu nan pohdo'.”




\par }\Chap{31}{\SH Hay Pumbangngadan nan i'Israel ay Apo Dios ta Hiya Tuwaliy Punhulbianda
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ya impahapita' ay Apo Dios an inali' di, “Udum hi algaw\FTNT{*}{{\FR 31:1 }{\FT{Hatun verses ten chapter ya itududay aat nan tulun timpu: (1) nan amatagun Jesus (verse 15), ya (2) nan Punligatan di Tatagu (verse 18), ya (3) nan Hinlibuy Tawon (verses 1-4, 16-17, 19-40).}}} ya Ha"in mahkay di dayawon di an amin an holag Israel ta mumbalindah tatagu'.”

\VS{2}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\Q “Hay umanamutan din agguy ni'yatoy hidin gubat ya ipapto"u didah nan owon

\par }{\QC ta engganah un'u idatong didan ten babluy

\par }{\QB an umat hinan inat'uh din o'ommoddah din nadnoy.


\par }{\PP \VS{3}Ti nan impattig'un ongol an pamhod'uh din o'ommodyun holag Israel

\par }{\QC ya munnononnong an adi malumluman.


\par }{\Q \VS{4}At hiyanan badanga' da'yu ta mumbangngad di amaphodyun holag Israel,

\par }{\QC ya mabalin mahkay goh an paganghonyuy tambourinesyu ta manayaw ayuh amlongyu.


\par }{\Q \VS{5}Ya umat goh an muntanom ayuh greyp hinan dudunduntug ad Samaria,

\par }{\QC ya da'yu mahkay mangan hi bungada.


\par }{\Q \VS{6}Ya udum di algaw ya donglonyuy it'u' hanan mungguwalyah nan madinuntug an babluy ad Ephraim an alyonday,

\par }{\QC Makak ayu ta umuy tu'ud Jerusalem ta umuy tu'u mundayaw ay Apo Dios!”\FTNT{†}{{\FR 31:6 }{\FT{Hidin nun'alian Jeroboam I (930-909 B.C.) ad Israel ya immandalnah nan tatagu ta adida umuy ad Jerusalem an mundayaw ay Apo Dios ta un anggay ad Bethel unu ad Dan di umayanda (I Ki. 12:26-33). Mu hinan Hinlibuy Tawon ya umuyda mahkay nan i'Israel ad Jerusalem.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Oltonyun mungkantah pun'amlonganyun holag Israel

\par }{\QB an gapu ta nan babluyyuy na'ahhamad hinan abablubabluy.\FTNT{‡}{{\FR 31:7 }{\FT{Manu ay na'ahhamad nan babluy ad Israel ya un nan udumnan babluy ti bo'on nan amaphodna mu dumalat di homo' Apo Dios (Deut. 7:6-8; 26:18-19; II Sam. 7:23-24).}}}

\par }{\QC Ya ipadngolyuy pundayawyun alyonyuy,

\par }{\QB He"a, Apo Dios, di nangibaliw ay da'min na'angang an holag Israel!


\par }{\Q \VS{8}Ti undan adiyu tigon an pa'anamuto' da'yu ta ma'amung ayun

\par }{\QC malpuh nan babluy hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw\FTNT{§}{{\FR 31:8 }{\FT{Ta"on un nan duwan babluy an nipiyayan nan Hudyu ya wadadah appit hi buhu'an di algaw (an nan babluy ad Assyria ya ad Babylon) mu gapu ta ambilog di mapulun hidi at hay nange'wandah din penghana ya hay appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw.}}}

\par }{\QB ya hinan mun'alpuh nan pingit di luta.

\par }{\QC Ya mitnudday nun'abulaw, ya nun'apilay, ya numpunhabi,

\par }{\QB ya ta"on un nan mun'agadyuh an muntungaw ta do'oldan umanamut.


\par }{\Q \VS{9}At munluwalu ayu owan mungkila ayuh umanamutanyu,

\par }{\QC ya Ha"in di mangipangulun da'yu ta e'wayuh nan nundotal an owon hinan pingit di ginnaw

\par }{\QB an awadan di mun'ul'ullay an danum ta adi ayu mida'leh.

\par }{\QC Ti da'yun holag Israel ya Ha"in di hi amayu,

\par }{\QB ya hi Ephraim di ibilang'uh pangpangullun imbaluy'u.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}At da'yun Hentil hi abablubabluy hitun luta ya donglonyuh ten ibaga'

\par }{\QC ta pun'ipa'innilayuh nan nun'iyadagwin babluy an alyonyuy,

\par }{\QB Hi Apo Dios ya inwa'atna nan holag Israel hi abablubabluy,

\par }{\QC mu amungona goh damdama dida

\par }{\QB ti ipapto'na dida an umat hi pangipapto' di mumpahtul hi kalniluna.

\par }{\QC Hiyah ne ipa'innilada.


\par }{\Q \VS{11}At Ha"in an Dios ya immannung an bangngado' da'yun holag Israel

\par }{\QC hinan buhulyun ongol di abalinanda ya un da'yu.


\par }{\Q \VS{12}At hay umanamutanyu ya mun'am'amlong ayun mungkantah nan nammagtun babluy ad Zion

\par }{\QC ti dumalat nan amaphod'un Dios.

\par }{\QB Ya dumo'ol di ili'yu, ya inumonyu, ya lanan di oliboyu,

\par }{\QC ya mun'atataba nan kalniluyu ya bakayu.

\par }{\QB At mipaddung ayuh nan puntanoman an waday danumna ta adida matoy nan nitanom,

\par }{\QC at adi ayu mahkay numanomnom.


\par }{\Q \VS{13}At nan ungungan binabai ya linala'i

\par }{\QC ya ta"on un nan nun'ala'ay ya manayawdan dumalat di amlongda.

\par }{\QB Ti hukata' hi pun'am'amlonganda nan gunda punlungdayaan,

\par }{\QC ya adida mahkay numanomnom ti pa'amlongo' nongkay dida.


\par }{\Q \VS{14}Ya mun'ahawal di idat'un mahapulyun tatagu',

\par }{\QC at do'ol di dagwan nan padih nan midawat ay Ha"in.

\par }{\QB Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}Mu agguy ni' na'at hana ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Awniat ma"adngol di ahikikilad Ramah,\FTNT{*}{{\FR 31:15 }{\FT{Heten babluy ya wadah appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw hi ad Jerusalem, ya walun kilomitluy inadagwina an mipalpud Jerusalem an hakup di holag Benjamin. Ya hiyay ohan babluy hi nange'wan nan iJerusalem hidin nangilayawan nan iBabylon ay dida ta mipiyuydad Babylon (Jer. 40:1).}}}

\par }{\QB at nan holag Rachel\FTNT{†}{{\FR 31:15 }{\FT{Duway holag Rachel an da Joseph ay Benjamin. Mu hi Joseph an pangpangullu ya nunholag ta da Ephraim ay Manasseh, at mattig an waday tulun tribon nalpun hiya. Mu hay ipa"el Rachel hitu ya an amin nan Hudyu.}}} ya nidugah di kiladan adida pohdon an ma'al'alu'

\par }{\QC ti nun'a'atoy nan imbabaluyda.\FTNT{‡}{{\FR 31:15 }{\FT{Duway itudunan te ti (1) itudunay pangilayawan nan iBabylon hinan Hudyuh 586 B.C., ya (2) itudunay pangipapatayan nan Alin hi Herod an Nidugah hinan ung'ungungngan linala'id Bethlehem hi itungawan Jesus (Mat. 2:18).}}}


\par }{\Q \VS{16}Mu ad ugwan ya alyo' an Dios di,

\par }{\QC Ammuna mahkay, ya dimminong ayun kumilakila!

\par }{\QB At mumbangngaddan da'yu nan imbabaluyyun malpuh nan babluy di buhul!


\par }{\Q \VS{17}At hahalimidonyun pumhod ayuh udum di algaw

\par }{\QC ti umanamutda nongkay hitun babluyyu nan imbabaluyyu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}Ti dengngol'uy kilayun tatagu' hi puntutuyuanyun inaliyuy,

\par }{\QC Umat amih nan agguy nangipa'enghah tamu an baka,

\par }{\QB mu dumalat nan nidugah an gunmu nangilat ay da'mi ya ten natugun ami.

\par }{\QC At pumbangngadon ni' ahan da'mih numbabluyanmi

\par }{\QB ta way atonmin mumbangngad an mundayaw ay He"a an Diosmi!


\par }{\Q \VS{19}Hidin nan'uganmin He"a ya nuntutuyu ami nongkay,

\par }{\QC ti unat goh na'awatanmi ya nidugah di bainmih nan ina'inatmin pumbaholan an nete"ah din a'ungungami.”


\par }{\Q \VS{20}Ya inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Da'yun holag Israel ya da'yu tuwaliy pa'appohpohdo' an imbabaluy'u!

\par }{\QB Ya manu ti wa ayan hinuplit'u da'yuh un mahapul at numanomnom ayu nin damdaman Ha"in,

\par }{\QC mu umannung an hom'o' da'yu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{21}At mun'amma ayuh pummalkayuh nan dalanonyu

\par }{\QC ta hiya goh di dalanonyuh pumbangngadanyuh tun babluyyu!


\par }{\Q \VS{22}Ti anakkayah ahan tatagwa ya uya'a ya adi ayu mumbangngad ay Ha"in!

\par }{\QC Ha"in an Dios ya waday baluh ato' an nob'on ahan

\par }{\QB ti hay ma'at ya awniat hay babai di umuy manganap hi ahawana.”\FTNT{§}{{\FR 31:22 }{\FT{Hay kulugon nan udum hi pohdonan hapiton ya nan munhabi an hi Mary an mid nangelo' ya mun'anap hi ahawana ta adi mapatoy ya nan ihabinan ung'ungunga ya nan Alin Pento' Apo Dios (bahaom nan footnote di Mat. 1:24). Mu hay kulugon nan udum ya hiyay nipa"el, ya hay ipa"elna ya nan aton nan Hudyun ayda babai an manganap ay Apo Dios an ay ahawada (verse 32) ti mumbangngaddan Hiya an malpudah abablubabluy ta diday ay ahawanah mid pogpogna. Hay itudun nan context ten chapter ya nepto' nan miyadwan nipa'innila.}}}


\par }{\PP \VS{23}Ya inalin goh nan nidugah di abalinanan Dios di, “Hitun pangiyanamuta' hinan tataguh nan numbino'ob'on an babluydad Judah an numpunhituwanda tuwali ya awniat alyonda mahkay di, Olom ni' ya wagahan Apo Dios nan ma'alih awadanah ad Jerusalem an nan Timpluna!

\VS{24}At nan tatagu ya munhitudan amin hi ad Judah ta mumpunhabalday udum ya mumpumpahtulday udum.

\VS{25}Ya idat'uy bi'ah nan nablay, ya buhgo' nan ma'ulaw hi hinaangna.”


\par }{\PP \VS{26}Ya himbumagga ya bimmangona', ya tinnig'uy awada'. Ya immannung an ma"aphod din enenap'u! Mu impidwa' goh an nolo',

\VS{27}ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Immannung an udum hi algaw ya ipado'ol'u da'yun tatagu' hitud Israel. Ya ipado'ol'u goh nan animal hitu.

\VS{28}Ti hidin hopapna ya paddungnay numbu'nut'un amin an do'ol di hennag'un nangipaligligat ya numpamatoy ay da'yu. Mu udum hi algaw ya halimuna' goh da'yu ta engganah un ayu dumo'ol ya pumhod.

\VS{29}At madatngan ay heden gutud ya mi'id mahkay alyon di tataguh,

\par }{\QB Ta"on un nan o'ommodday nangan hi agguy nalum an greyp

\par }{\QB mu nan imbabaluyday na'a'alinu.\FTNT{*}{{\FR 31:29 }{\FT{Hay pohdonan hapiton ya nan tatagu ya alyonday nan bahol ay anuy o'ommod ya holtapon di imbabaluyna. Hay nalpuwan ten proverb ya nan agguy nepto' an na'awatandah nan Ex. 20:5 ya Num. 14:18 an itududay minaynayun an nan bahol di o'ommod ya mi'lagat nan holagda. At hidin gutud din amatagun da Jeremiah ay Ezekiel (Ezek. 18:2) ya kinulug nan Hudyu an bo'on nan baholda tuwaliy dumalat hinan pummoltaan Apo Dios ay dida ti nan bahol din o'ommodda.}}}


\par }{\MM \VS{30}Ti hay ma'alinu mahkay ya nan tatagun mangan hi agguy nalum, ya umat goh an nan numbahol ya diday matoy.”


\par }{\SH Nan Balbalun Itulag Apo Dios an Ma'at hinan i'Israel ya iJudah
\par }
{\Q \VS{31}Ya impahapita' goh ay Apo Dios an inali' di,

\par }{\QC “Udum hi algaw ya waday balbalun itulag'uh\FTNT{†}{{\FR 31:31 }{\FT{Nan nalammung an hapit an
}}{\FT{{\EM{balbalun itulag}} di nalpuwan nan hapit tu'u an
{\EM{New Testament}}.}}} nan i'Israel ya iJudah.\FTNT{‡}{{\FR 31:31 }{\FT{Heb. 8:8.}}}


\par }{\Q \VS{32}Hete ya adi umat hinan nunhahapitanmih din o'ommoddah din nangekaka' ay didad Egypt

\par }{\QC ti heden nahahapit ya agguyda inunud

\par }{\QB an ta"on hi un Ha"in an Dios an ay lakayda ya nahamad di namhod'un dida.\FTNT{§}{{\FR 31:32 }{\FT{Heb. 8:9.}}}


\par }{\Q \VS{33}Ya umat hituy ato' hinan balbalun pi'tulaga' hinan holag Israel

\par }{\QC an ihina' hi nomnomda nan Uldin'u ta paddungnay nihamad an nitudo' hidi.

\par }{\QB At Ha"in di Dios hi dayawonda,

\par }{\QC ya diday tatagu'.\FTNT{*}{{\FR 31:33 }{\FT{Heb. 8:10; 10:16.}}}


\par }{\Q \VS{34}At adi mahkay mahapul hi un way muntudun didah aat'u ta unudona' an Dios

\par }{\QC ti an aminda nan tatagun mete"ah nan nun'awotwotwot hi engganah nan ongol di abalinana ya innilaona' ay dida.

\par }{\QB Ti inaliwa' mahkay di baholda ta adi' mahkay gun nomnomon.”\FTNT{†}{{\FR 31:34 }{\FT{Heb. 8:11-12; 10:17.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{35}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Ha"in an hay ngadan'u ya Nidugah di Abalinanan Dios

\par }{\QB di nangidat hinan algaw ta dumilag hi abigabigat

\par }{\QC ya nan bulan ya nan bittuan ta mangipapatal hinan mahdom.

\par }{\QB Ya Ha"in goh di mabalin an mangikiwal hinan danum hi baybay ta munggongaah nan dalluyun hidi.


\par }{\Q \VS{36}Ya hatun aat di limmu' ya minaynayun an adi nonong ya dimminongda,

\par }{\QC ya umat goh hinay ma'at hinan holag Israel an adi' iyabulut an un nonong ya napogpogdan himpamabluy.


\par }{\Q \VS{37}Ti adi ahan mabalin an du'go' nan holag Israel an dumalat nan numbaholanda!

\par }{\QC Mu ma'at nin hi un mabalin an malukud ad daya

\par }{\QB ya hi un mabalin an ma'ah'upan nan nipabunan tun luta.”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{38}Ya inalin goh Apo Dios di, “Udum hi algaw ya maha"ad goh damdama tun babluy ad Jerusalem ta midawat ay Ha"in. Ya hay igad ya mipalpuh nan Pungguwalyaan ad Hananel\FTNT{‡}{{\FR 31:38 }{\FT{Hay awadana ya nan allup hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw, ya niha"ad hinan duguna an wah nan appit di buhu'an di algaw.}}} ta engganah nan way Pantaw di Allup hinan Way Nuntikkuana.\FTNT{§}{{\FR 31:38 }{\FT{Hay awadana ya nan hi allup hi appit iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw, ya niha"ad hinan duguna an wah nan appit di a'unugan di algaw.}}}

\VS{39}Ya minaynayun goh hinan pogpog di Duntug an Gareb ta mumpa'uy hinan dammangnad Goah.\FTNT{*}{{\FR 31:39 }{\FT{Mid nanginnilad ugwan hi awadan ten duwan lugal.}}}

\VS{40}At hay milagat ya an amin nan nundotal an punlubu'an,\FTNT{†}{{\FR 31:40 }{\FT{Mid mapto' ya nan Nundotal an Hinnom.}}} ya nan nanginnampan panghoban hi lugit, ya nan papayaw hi bagtun nan Hadog an Kidron an niyappit hi buhu'an di algaw, ta engganah nan nuntikkuana an ma'alih Pantaw di Kabayu. Ya heten amin ya midawat ay Ha"in an Dios, at hiyanan mibilang hi me'gonan. At adi mahkay polhon di buhul, ya adida pa"ion.”




\par }\Chap{32}{\SH Hay Pinumla'an Jeremiah hi Payaw
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ni'hapit goh hi Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah hidin miyapulun tawon hi nun'alian Zedekiah hi ad Judah, ya hiyah ne miyapulu ta waluy tawon hi nun'alian Nebuchadnezzar ad Babylon.\FTNT{*}{{\FR 32:1 }{\FT{Unu hidin 587 B.C. Lini'ub nan titindalun Nebuchadnezzar ad Jerusalem an ente"adah din 588 B.C., mu agguy na'abak nan iJerusalem ta engganah din 586 B.C.}}}

\VS{2}Ya henen timpu ya lini'ub nan tindalud Babylon ad Jerusalem. Mu ha"in ya nabaluda' hi awadan di mungguwalyah nan palasyud Judah.


\par }{\PP \VS{3}Ti impibaluda' ay Zedekiah an alid Judah an dumalat di nangipa'innilaa' hinan tataguh din inalin Apo Dios ay ha"in. Ti umat hituy inalina: “Ha"in an Dios ya magadyuh mahkay an ipa'abak'u nan tatagun ten babluy ta hakupon nan alid Babylon.

\VS{4}Ya nan Alin hi Zedekiah ya tiliwon nan tindalu ta iyuydah nan alid Babylon ta humalyaona.

\VS{5}Ya impiyuynad Babylon ta mihinah di ta engganah un'u aton nan ninomnom'un aton ay hiya. Ya ibaga' ay da'yu an wa ay ta mi'pattoy ayuh nan iBabylon ya ma'abak ayu.” Hiyah ne hinapit Apo Dios.


\par }{\PP \VS{6}Ya hidin nibaluda' ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{7}“Nan agim an hi Hanamel an imbaluy ulitaom an hi Shallum ya umalih tu ta alyonan he"ay polo'om nan payawnad Anathoth.\FTNT{†}{{\FR 32:7 }{\FT{Hiyah ne babluy hi nalpuwan Jeremiah (Jer. 1:1).}}} At gapu ta he"ay neheggon hi tulangna ya biyangmu an he"ay mamla' ta minaynayun ay da'yun himpangapuh den payaw.”\FTNT{‡}{{\FR 32:7 }{\FT{Lev. 25:23-25.}}}


\par }{\PP \VS{8}Ya awni tatagwa ya na'at nan inalin Apo Dios an immalih Hanamel hinan nibaluda'. Ya inalinan ha"in di, “Polo'om nan payaw'uh ad Anathoth hidih nan lutan di holag Benjamin. Ti he"ay way biyangnan mamla' ta minaynayun ay ditu'un himpangapu.”

\par }{\PP Ya gapu ta inila' an hiyay inalin Apo Dios an polo'o' ya hiyay inat'u.

\VS{9}At penla"uh den payaw han agi' an hi Hanamel hi ad Anathoth hi himpulu ta pituy silver.

\VS{10}Ya penelmaa' nan mangipa'innila an ha"in di namla' eden payaw, ya numpelmada goh nan wah din ihtigu. Ya impakilu' din silver an pumbayad'u, ya indat'un Hanamel.

\VS{11}Ya innal'u din duwan pepel an nitud'an di pola' nan payaw an napelmaan, ya nan ohan pepel ya natimlian an nitud'an nan nepla'ana ya nan ma'unud an nuntutulagan (ya nan ohan nitud'an di nunhahapitanda ya agguy natimlian).\FTNT{§}{{\FR 32:11 }{\FT{Hay dalat hi agguy natimlian an nitud'an di nunhahapitanda ya ta gunda bahaon nan nitudo'. Hay dalat nan natimlian an nunhahapitanda ya ta mipattig hi kultih un way mangali an mahukatan nan udum an nitudo' hinan agguy natimlian. Ya daten duwan kalahin nitud'an di nunhahapitanda an hay anabayagna ya umat hinan gutud din amatagun Jeremiah an inah'upandad Judah ya ad Egypt.}}}

\VS{12}Ya indat'u hanan pepel ay Baruch\FTNT{*}{{\FR 32:12 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hiyay winagahan Apo Dios}}. Ya hiya nan puntudtud'on Jeremiah.}}} an hina' Neriah an ap'apun Mahseiah an titinnig han kasinsin'un hi Hanamel, ya an amin din ihtigu an numpumpelma, ya an amin din Hudyu an wah dih nangidata' ay Baruch.


\par }{\PP \VS{13}Ya inali' ay Baruch di,

\VS{14}“Nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel ya umat hituy hinapitnan inalinay, Alam daten pepel an nitud'an di pola' ta ittum hinan tibung ta madnoy ya unda mapa"i.\FTNT{†}{{\FR 32:14 }{\FT{Hay anabayag nan udum an puntud'an an inah'upandad ugwan ya nahuluk hi duway libuy tawon.}}}

\VS{15}Ti inali' ay he"a an udum hi algaw ya mahukatan di luta, ya abung, ya payaw eten babluy.”


\par }{\PP \VS{16}Unat goh nalpah an indat'un Baruch an hina' Neriah hadi din pepel ya nunluwalua' ay Apo Dios an inali' di,


\par }{\PI \VS{17}“He"a, Apo Dios, di nunlumud abuniyan ya tun luta an dumalat nan nidugah an abalinam, ya mi'id ah naligat ay He"a, ti abalinam an amin di logom!

\VS{18}Ya impattigmu nan nidugah an pamhodmuh nan linibun holag, mu moltaom goh di udum an tatagun dumalat di bahol din o'ommodda. He"a ya na'abbagbagtu'a, ya nidugah di abalinam ti hay ngadanmu tuwali ya Nidugah di Abalinanan Dios.

\VS{19}Ya nahamad an amin di ninomnommu, ya umipanoh'ay gunmu aton. Ya tigom an amin di pangat di tatagu ya nan gunda aton, at hay ipabangngadmun dida ya nan miyunnudan hinan gunda aton.

\VS{20}Ya nundongol'an dumalat nan ina'inatmu ti do'ol di umipanoh'an gunmu inat ad Egypt an adi abalinan di tagu. Ya engganad ugwan ya hiyay innaynayunmun gun aton hitud Israel ya hinan abablubabluy hitun luta.

\VS{21}An umat hidin nangipanguluam ay da'min holag Israel an do'ol di inatmun umipanoh'an adi abalinan di tagu, at nidugah di timma'tan nan i'Egypt.

\VS{22}Ya impaboltanmuh ten malumong an malmuy mitanom an babluy ay da'mi ta impa'annungmu din inalim hidin o'ommodmi.

\VS{23}Mu hidin hinakup din o'ommodmih ten babluy ta diday nihinah tu ya agguy da'a inunud ay dida. At hiyanan impa'alim daten pummoltam an nidugah.


\par }{\PI \VS{24}At ten pun'amung nan iBabylon di pito' ya batu ta mipu"ul hinan nunlene'woh di babluymi ta pumpattu'andan mangubah hinan allupmi, ya henggop da'mi. At waday gubat, ya batel, ya nan pumatoy an dogoh, at immannung an hakupondah ten babluy ta miyunnudan hidin inalim tuwalih ma'at. Ya ten ad ugwan di a'atana.

\VS{25}Mu anaad ta inalim di polo'o' nan payaw hi silver an waday ihtiguna ya wan umat hitun polhon di iBabylon tun ad Jerusalem?”


\par }{\SH Hay Nambal Apo Dios hinan Inalin Jeremiah
\par }
{\PP \VS{26}Ya tembala' ay Apo Dios an inalinay,

\VS{27}“Ha"in an Dios di okod hi an amin an tataguh tun luta. At undan way naligat ay Ha"in?

\VS{28}Ya iyabulut'un abakon Nebuchadnezzar an alid Babylon heten babluy ad Jerusalem.

\VS{29}At hogponda, ya pinuulanda ta moghobda nan a'abung hitu. Ti nidugah di nangipabungtanyun Ha"in an Dios an dumalat nan gunyu inat hinan nundotal an atap di a'abungyu. Ti hidiy gunyu nangigohban hi incense ya nange'nongan hinan ma'inum ta nundayawyun Ba'al ya nan udum an dayawonyu.


\par }{\PP \VS{30}Ya nan nun'appuhi ahan di gunyu inat an i'Israel ya iJudah an nete"a tuwalih din a'ungungayu an hi'i'hi'itangan pabungtona' hinan nun'appuhin gunyu inat.

\VS{31}At nete"a tuwalih din nawadan ten babluy ta engganad ugwan ya impabungota' ay da'yu an hiyay dumalat hi pama"ia' hitun babluyyu.

\VS{32}An amin ayun i'Israel, ya iJudah, ya nan a'ali, ya a'ap'apu, ya papadi, ya ta"on un nan numbino'ob'on an propeta ya nun'appuhiy ina'inatyu, at hiyanan impabungota' ahan ay da'yu.

\VS{33}Ya din'uga' ay da'yu an ta"on hi un'u intugtugan intudtuduwan da'yu. Mu nihimung an adia' donglon an adia' ahan unudon.

\VS{34}Ya unyuat goh inyal'alan numbahol ti inyuyyu goh udot hinan Timplu' nan abulubulul an umipahiga, ya impata'dogyuh di ta omod unyu pinuhi nan Timplu'.

\VS{35}Ya nun'amma ayu goh hinan pundayawanyun Ba'al hidih nan Nundotal an Ben Hinnom, at hidiy nange'nonganyuh nan imbabaluyyun Molek.\FTNT{‡}{{\FR 32:35 }{\FT{Hiyah ney bulul nan holag Ammon, ya hay oha goh an ngadana ya
}}{\FT{{\EM{Milcom}}. Ya hay ohah inatda ya bahaom nan II Ki. 21:6; 23:10.}}} Mu mi'id ahan di umat hidih inali' hi atonyu, ya mi'id ahan di ninomnom'uh unyu aton di umat hina ahan an nidugah! At hiyanan nunnaud ahan di numbaholanyun iJudah.”


\par }{\PP \VS{36}Ya inalin Apo Dios ay Jeremiah di, “Manu ti immannung nan hinapitmu an ma'at ay da'yuh tun babluyyu an mumpaligligat ayun dumalat di gubat, ya batel, ya dogoh. Mu umat hitu goh di alyo' an Dios an dayawonyun holag Israel:

\VS{37}Umannung an amungo' da'yun tatagun nun'iwa'at'uh nan abablubabluy an dumalat di bungot'u ta
{\EM{pa'anamuto'}} ta ibangngad'u da'yuh tun babluyyu\FTNT{§}{{\FR 32:37 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya
}}{\FT{{\EM{pa'anamuto'}}, at mattig an munhanul hi Apo Dios.}}} ta lumenggop ayu, ya mi'id ma'at ay da'yuh nappuhi.

\VS{38}Ta da'yuy tagu', ya Ha"in di Diosyu.\FTNT{*}{{\FR 32:38 }{\FT{II Cor. 6:16.}}}

\VS{39}Ya idat'un da'yu nan nahamad an punnomnomyun Ha"in an Dios, at immannung an Ha"in ya anggay di dayawonyuh enggana ta amaphodanyu goh damdama ya nan holagyu.

\VS{40}Ya alyo' ay da'yu an Ha"in an Dios ya adi' idinong an mangat hi maphod ay da'yuh enggana. Ya wadao' di namhodyun mundayaw ay Ha"in ta adia' mahkay du'gon ay da'yu.

\VS{41}At umamlonga' an mangat hi amaphodanyu. Ya heten babluy nongkay di pumbabluyanyu ta ay'u itanom da'yuh tu.


\par }{\PP \VS{42}Ya manu ti indat'uy do'ol hi nunligatanyu mu ato' goh an amin di pumhodanyu an hiyah ne tuwali din inali' ay da'yu.

\VS{43}At hiyanan ta"on hi unmu alyon hi ubahon nan iBabylon heten babluy ta mumbalin hi mi'id di hulbina an mi'id di tagu unu animal hi ma'angang hitu mu alyo' ay he"a an udum hi algaw ya mawadaday tatagu eten babluy. At mumpola' hi payaw di udum, ya pumla' di udum.

\VS{44}Ya umat goh an wadaday ihtigun mumpelmah nan mapelmaan an nepla'an di payaw ad Benjamin, ya hinad Jerusalem, ya nan udum an babluy ad Judah, ya ta"on hi un ad Negev. Ti udum hi algaw nongkay ya wagaha' nan tataguh tu ta mumbangngad din maphod an aatda tuwali. Ha"in an Dios di nanapit ete.”




\par }\Chap{33}{\SH Hay Intulag Apo Dios hi Pumbangngadan nan Tatagunah nan Numbabluyanda
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ha"in an hi Jeremiah ya hihidyan nabaluda' hi awadan di guwalyah\FTNT{*}{{\FR 33:1 }{\FT{At 587 B.C., ya wagwah din nibalud.}}} din himmapit goh Apo Dios ay ha"in

\VS{2}an inalinay, “Ha"in hi Apo Dios an nunlumud abuniyan ya tun luta.

\VS{3}Munluwalu'an Ha"in, at tabolo' ta ipa'innila' ay he"ay umipanoh'a ahan an agguymu inila.

\VS{4}Ti Ha"in an Dios ya wada goh di ipa'innila' an awni ya un ma'at hinan abung hitu ya nan palasyu ti awniat mun'apa"i nan pumpattu'anda kogoh

\VS{5}an mi'gubat hinan iBabylon. Ya hay ma'at hinan abung ya awniat mapnuh odol di mun'a'atoy an linala'in dumalat nan nidugah an bungot'u ti din'ug'u dida. At adi' mahkay hom'on heten babluy an dumalat nan na"appuhin gunda inat.


\par }{\PP \VS{6}Mu ta"on un umat hina mu udum hi algaw\FTNT{†}{{\FR 33:6 }{\FT{Nan Hinlibuy Tawon.}}} ya ipaphod'u damdamah ten mapa"in babluy ya da'yun tatagu ta wan malenggop ayun mi'id di mangubat ay da'yu.

\VS{7}Ya pa'anamuto' da'yun holag Israel an niyuy hi udum an babluy ti ipaphod'uh ten babluy ta mumbangngad din amaphodna tuwali.

\VS{8}Ya paddungnay ulaha' an amin nan numbaholanyu, ya aliwa' an amin nan nungngohoyanyun Ha"in.

\VS{9}At mumbangngad nan maphod an aat di ad Jerusalem ta mundongol hi abablubabluy. At immannung an waday pun'amlonga' ya ipabagtua' eten babluy. Ya tigon nan tataguh abablubabluy nan maphod an inat'uh nan tatagu', ya mabalin an Ha"in di ta'tanda ya unudonda.”


\par }{\PP \VS{10}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di, “Manu ti awniat alyonyuy un ninganuy heten babluy ti mi'id nan tatagu ya animal, ya immannung henen ma'at hi awni. Mu udum hi algaw ya danen ninganuy an babluy ad Judah ya awniat madngol

\VS{11}di mun'am'amlong an tatagu, ya nan mumpungkasal, ya nan udum an ma'at hi a'am'amungan. Ya umat goh an iyalidah nan Timpluy Onong di Punyamanan an e'nongdan Ha"in an Dios. Ya alyonday,

\par }{\QB Munyaman amin He"a, Apo Dios an nidugah di abalinana,

\par }{\QC ti maphod nan inatmun da'mi!

\par }{\QB Ya medenol ahan nan pamhodmu!

\par }{\PP Ya Ha"in an Dios ya ipaphod'u nongkay heten babluy, at umannung an malumong an malmuy mihabal an umat hidin hopapna.”


\par }{\PP \VS{12}Ya inalin goh Apo Dios di, “Hete nongkay ya minganuy an babluy an mi'id di tagu ya animal, mu udum hi algaw ya waday pumpahtulandah an amin an babluy, at wadaday mumpumpahtul hi kalnilu.

\VS{13}Ya dumo'ol goh di kalniluh nan madinuntug an babluy, ya hinan babluy hi aluhadhad di dudunduntug, ya ad Negev, ya hinan babluy di holag Benjamin, ya hinan nunlene'woh an babluy hi ad Jerusalem, ya an amin hinan babluy ad Judah.”


\par }{\PP \VS{14}Ya inalin goh Apo Dios di, “Udum hi algaw ya madatngan di pangipa'annunga' hinan inali' an pammo'a' ay da'yun holag Israel.


\par }{\Q \VS{15}Ya henen ipa'annunganah gutudna

\par }{\QC ya waday pilio' an mun'ali an ay Hapang\FTNT{‡}{{\FR 33:15 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mat. 2:23 ti hiyah ne pohdonan hapiton nan babluy an Nazareth an din immel'elganan Jesus.}}} an malpuh nan holag David,\FTNT{§}{{\FR 33:15 }{\FT{Hi Jesu Kristu.}}}

\par }{\QB ya nahamad di pangatna,

\par }{\QC at nahamad di pangipanuhanah nan tatagu.


\par }{\Q \VS{16}Ya hitun pun'aliana ya mawaday lenggop hitud Judah an namamah nan kapitulyud Jerusalem,

\par }{\QC at hay pungngadandah tud Jerusalem ya:

\par }{\QB Hi Apo Dios di Mangibaliw ay Ditu'u.


\par }{\MM \VS{17}Ti hay inali' tuwalin Dios ya immannung an ohah nan holag David di mun'alih tud Israel.

\VS{18}Ya umannung goh an wadaday papadin holag Levi an mange'nong hinan Onong an Moghob, ya nan Onong an Ma'an, ya nan udum an me'nong ay Ha"in.”


\par }{\PP \VS{19}Ya palpaliwan ya inalin goh Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\VS{20}“Ha"in ya gintud'uy pumatalan nan patal, ya umat goh hinan mahdom an gintud'uy humelongana. At adi mabalin hi un mahukatan henen aatda. Mu abalinanyu ay an hukatan

\VS{21}ya umat goh mah an mabalin an hukatanyu nan inali' an umannung an ohah nan holag David di mun'alih ad Israel, ya hinan holag Levi an umannung an diday padih munhulbin Ha"in.

\VS{22}Mu hay ato' hinan holag David an baal'u ya nan holag Levi an munhulbin Ha"in ya do'lo' dida ta umatdah nan bittuan ad daya an adida mabilang ya nan panag hinan pingit di baybay an adi malukud.”


\par }{\PP \VS{23}Ya innayun goh Apo Dios an inalin ha"in di,

\VS{24}“Nan tatagu ya pihulonda nan tatagu' an hay pannigda ya mid hulbida mahkay. He"a ya dengngolmuy hinapitda an inaliday, Hi Apo Dios ya pento'na nan i'Israel ya nan iJudah hi tataguna. Mu ad ugwan ya din'ugna dida, at mid hulbida.

\VS{25}Mu alyo' ay he"a, Jeremiah, an Ha"in an Dios ya adi mabalin hi un'u hukatan nan gintud'uh aat di patal ya mahdom. Ya mahapul an unudon nan luta ya ad daya nan nagtud an aatda.

\VS{26}Ya umat goh an adi ahan mabalin hi un'u inganuy da'yun holag Jacob. Ya umat goh an adi mabalin hi un'u hukatan din inali' an hay mabalin an mun'alin da'yun holag Israel ya nan oha nongkay hinan holag David. Ti hom'o' da'yu ta pumhod ayun umat hidin hopapna.”




\par }\Chap{34}{\SH Hay Padan Jeremiah hinan Alin hi Zedekiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hi Nebuchadnezzar an alid Babylon ya initnudnan amin nan titindaluna an nalpuh nan numbino'ob'on an babluy an hinakupna.\FTNT{*}{{\FR 34:1 }{\FT{Hay tawon ya hidin 588 B.C.}}} At hidin pangubatandad Jerusalem ya an amin nan nunlene'woh an babluy\FTNT{†}{{\FR 34:1 }{\FT{Hay ugalidah din penghana ya gulat ta umuy nan ali ya nan tindalunan gumubat ya ipilitda ta nan linala'ih nan udumnan babluy an impa'abakda ya mahnagda goh an gumubat, hiyanan bo'on nan iBabylon ya anggay di nunli'ub ad Jerusalem.}}} ya himmapit goh hi Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah an inalinay,

\VS{2}“Umuy'ah nan alid Judah an hi Zedekiah ta alyom ay hiyay, Inalin Apo Dios an inyabulutnan magadyuh mahkay an abakon ditu'u ay Nebuchadnezzar, at gohbona tun ad Jerusalem.

\VS{3}Mu he"a ya ibalud da'a ta ipahumalya da'a ay Nebuchadnezzar ya un da'a iyuy ad Babylon.

\VS{4}Ya donglom hete, Zedekiah, an inalin Apo Dios ay he"a. Ti inalinay, Bo'on hay gubat di atayam

\VS{5}ti awniat maphod di atayam an baluon da'ah nan tatagum. Ya gohbonday incense ta pange'gonandan he"a an umat hinan inatdah natayan din o'ommodmun nun'ali.”


\par }{\PP \VS{6}At immuya' ay Zedekiah, ya inali' ay hiya nan inalin Apo Dios.


\par }{\PP \VS{7}Ya wan nan titindalun nan alid Babylon ya pumpa"ida nan allup ad Jerusalem, ya ad Lachish, ya ad Azekah. Daten tulun babluy ad Judah ya anggay ni' di agguy napa"iy allupda.


\par }{\SH Hay Agguy Napogpogan nan Himbut hi Ahimbutda
\par }
{\PP \VS{8}Ya ni'hapit goh hi Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah hidin nalpahan di ni'tulagan nan Alin hi Zedekiah hinan tatagud Jerusalem.\FTNT{‡}{{\FR 34:8 }{\FT{Hay tawon ya hihidyan 588 B.C.}}} Hay nuntutulaganda ya miyabulut mahkay nan himbut an i'ibbadan holag Israel ta okodda mahkay hinan pohpohdondan aton.

\VS{9}At way ohaan mahapul an iyabulutnay himbutnan Hudyun binabai ya linala'i ta mi'id di ohah punnonngonay himbutna.

\VS{10}At an aminda nan u'upihyal ya nan tatagu ya inabulutdah den nitulag an iyabulutday himbutda ta adida punnonngon nan himbutda.

\VS{11}Mu agguy nadnoy ya nun'innomnomda ta immuyda binangngad din himbutda, at hihidya an imbilangda didah baal.\FTNT{§}{{\FR 34:11 }{\FT{Manu ay nun'innomnomda ti immuy nan i'Egypt an ni'gubat hinan iBabylon, at nakak nan iBabylon ad Jerusalem ta way atondan mi'gubat hinan i'Egypt (Jer. 34:21-22; 37:5, 11). At hay ninomnom nan ad himbut ad Jerusalem ya adi mumbangngad nan iBabylon, hiyaat unda binangngad nan himbutda.}}}


\par }{\PP \VS{12}At ni'hapit goh hi Apo Dios ay ha"in an inalinay,

\VS{13}“Ha"in an hi Apo Dios an dayawonyun holag Israel ya ni'hapita' hidin o'ommodyuh din nangawita' ay didad Egypt hi ahimbutda.\FTNT{*}{{\FR 34:13 }{\FT{Manu ay inyuldin Apo Dios ta ibo'tanday himbutda ti mahapul an iyunnuddah ugalina ti imbo'tana didad Egypt (Deut. 15:15).}}} Inali' ay diday,

\VS{14}Nalpah ay nan pituy tawon ya inyabulutyu nan i'ibbayun holag Israel an nangihbut hi odoldan da'yu ta numbalindah himbutyu. Ti nunhulbidan da'yuh onom an tawon, ya mahapul an iyabulutyu mahkay dida ta okodda kogoh hi pohdonda.\FTNT{†}{{\FR 34:14 }{\FT{Ex. 21:2-11; Deut. 15:12-18.}}} Mu agguya' inunud hidin o'ommodyu.

\VS{15}Mu maphod ta ninomnomyun
{\EM{mangunud}} hinan makulug an Uldin'u ta immuy ayuh nan Timplu', ya nunhahapitanyu ta abulutonyu an makak mahkay nan himbut.

\VS{16}Mu anaad ta ad ugwan goh ya nun'innomnom ayu ta immuyyu binangngad nan inyabulutyu\FTNT{‡}{{\FR 34:16 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan hapitda an
}}{\FT{{\EM{mangunud}}, at munhanul hi Apo Dios.}}} ta numbangngaddan himbut? Henen inatyu ya Ha"in an Dios di binainyu!


\par }{\PP \VS{17}At gapu ta agguya' inunud ti agguyyu inyabulut nan i'ibbayun holag Israel an himbutyu ya umat mah hituy ato' ay da'yu: Ha"in mahkay di mangiyabulut ay da'yu ta way ohaan okod hi atayanah un hay gubat, unu hay batel, unu hay dogoh. At pumbalinon da'yuh umipabain hi tataguh tun luta.

\VS{18}Da'yu ya
{\EM{imbahhawyu}} din inaliyu an agguyyu inat din
{\EM{nitulag}} hi atonyu, at hiyanan mapatoy ayu an umat hidin namatayanyuh din bakah din nuntutulaganyu an nunduwaonyu,\FTNT{§}{{\FR 34:18 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan hapitda an
}}{\FT{{\EM{nitulag}}, at munhanul hi Apo Dios.}}} ya nunhiyanonyu ta ene'wayuh\FTNT{*}{{\FR 34:18 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan hapitda an
}}{\FT{{\EM{imbahhawyu}}, at munhanul hi Apo Dios.}}} nan numbatananda.\FTNT{†}{{\FR 34:18 }{\FT{Bahaom nan footnote di Gen. 15:17 ta innilaom di aat ten ugali.}}}

\VS{19}At da'yun a'ap'apun di iJudah, ya iJerusalem, ya da'yun u'upihyal hinan punhumalyaan, ya ta"on un da'yun papadi, ya an amin ayun tatagun nange'wah numbattanan nan nagodwan odol di baka

\VS{20}ya iyabulut'u da'yuh nan buhulyu ta pumpatoy da'yu. At awalitang di odolyuh nan luta ta onon di hamuti ya nan animal hi inalahan.


\par }{\PP \VS{21}Ya iyabulut'u goh hi Zedekiah an alid Judah ya nan u'upihyalnah nan tindalun nan alid Babylon an umi'ikay an mamatoy ay dida. Ad ugwan ni' ya dimminongdan mangubat ay da'yu,\FTNT{‡}{{\FR 34:21 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 34:11 ta innilaom di dalat din dimminngandan gimmubat hidin 588 B.C.}}}

\VS{22}mu awniat pumbangngado' didah tun babluyyu ta gubaton da'yu, ya genhobda, at mapa"i an amin tun babluyyud Judah ta minganuy an mi'id di munhitu.”




\par }\Chap{35}{\SH Hay Ma'adal hinan Holag Rekab
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hidin hi Jehoiakim an hina' Josiah di alid Judah\FTNT{*}{{\FR 35:1 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 609-598 B.C., ya mid mapto' ya 605 B.C. di tawon eten chapter (bahaom nan footnote di Jer. 35:11 ta innilaom di aatna).}}} ya inalin Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\VS{2}“Umuy'ah awadan da Rekab an hina"ama,\FTNT{†}{{\FR 35:2 }{\FT{Heten pamilya an gun nunle'le'od hinan abablubabluy, ya tutulangda nan holag Ken (I Chron. 2:55)}}} ya inayagam dida ta umuy ayuh nan Timpluh nan ohan kuwaltuh di\FTNT{‡}{{\FR 35:2 }{\FT{Mid mapto' ya hiyay puntalepnan hi gina'u unu punhituwan di tagu (I Ki. 6:5; I Chron. 28:12; II Chron. 31:11; Neh. 13:4-5).}}} ta immuy ayu ay hidi ya indadaanmuy bayah hi ipa'inummun dida.”


\par }{\PP \VS{3}At immuya' mah ta tinnig'uh Jaazaniah\FTNT{§}{{\FR 35:3 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{donglon Apo Dios}}.}}} an hina' Jeremiah an hina' Habazziniah. Ya inayaga' hiya ya an aminda nan linala'ih nan pamilyan Rekab

\VS{4}ta initnud'u didah nan Timpluh nan kuwaltun nan propetan hi Hanan an hina' Igdaliah. Heten kuwaltu ya neheggon hinan kuwaltun di u'upihyal an wah bagtun di kuwaltun Maaseiah an hina' Shallum an mumpapto' hinan papantaw di Timplu.

\VS{5}Ya indadaan'u nan malukung an nittuwan hi bayah ya nan bahu. Ya inali' di, “Uminum tu'u ni'!”


\par }{\PP \VS{6}Mu inaliday, “Ka'manna ti adi ami uminum hi bayah. Ti hidin hi apumin hi Jonadab\FTNT{*}{{\FR 35:6 }{\FT{Hay ohan ngadana ya
}}{\FT{{\EM{Jehonadab}}. Din amataguna ya numpaddung hinan amatagun din Alin hi Jehu (841-814 B.C.) an numpapto' ad Israel, at mattig an hi'itangan 236 an tawon di naluh hidin bimmadangana ay Jehu an nama"ih nan nundayaw ay Ba'al (II Ki. 10:15, 23).}}} an hina' Rekab ya intugtuganan da'mi ya hinan holagmi ta adimi ipatnan uminum hi bayah.

\VS{7}Ya intugtugana goh an adi ami mun'ammah abung hi punhituwanmi, ya adi ami munhabal unu muntanom hinan bungbungaan. Ta malgom di ayanmi ya un nan tulday iyammamih ihinanmi. Ya wa ay anu ta unudonmi hanan intugunan da'mi ya umadu"oy di pi'taguanmih tun luta.

\VS{8}At hiyanan da'min himpangapu ya inunudmi hanan intugun apumin hi Jonadab. At an amin ami an ta"on nan a'ahawami ya imbabaluymin binabai ya linala'i ya adi ami uminum hi bayah.

\VS{9}Ya umat goh an adi ami mun'ammah abung hi punhituwanmi, ya adi ami munlia' unu muntanom hi greyp ya nan udum an bungbungaan.

\VS{10}At nan abung an tulday nunhituwanmi ya anggay an inunudmin amin nongkay din intugun din hi apumin hi Jonadab.

\VS{11}Mu unat goh ginubat da Nebuchadnezzar an alid Babylon ya nan titindalun di i'Aram tun babluy tu'u\FTNT{†}{{\FR 35:11 }{\FT{Hidin 605 B.C. di nangete"anan gimmubat ad Jerusalem.}}} ya limmayaw ami ta immali amih tud Jerusalem, at hiyanan wah tu amih tu.”


\par }{\PP \VS{12}Ya palpaliwan ya inalin goh Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah di,

\VS{13}“Ha"in an nidugah di abalinanan Dios an dayawonyun holag Israel ya ibaga' ay he"a ta umuymu ibagah nan i'ibbam an iJerusalem ya nan udum an iJudah an alyom di, Hay inalin Apo Dios ay ditu'u ya undan mi'id di inadalyuh aat di pangunudan hinan Uldin'u?

\VS{14}Ya undan adiyu tigon nan inat Jonadab an hina' Rekab an tinuguna nan imbabaluynan linala'i ta adida uminum hi bayah? Ya inunudda kangan! At engganad ugwan ya adida uminum hi bayah ti inunudda din tugun din hi apuda! Mu Ha"in ya intugtuga' an gun himmapit ay da'yu, mu agguya' damdama inunud.

\VS{15}Ya intugtuga' an gun nannag hinan propeta' ta gunda inali ay da'yu ta du'gonyu nan nun'appuhin ato'atonyu ta bo'on nan udum an madayaw di punhulbianyu. Ta way atonyun minaynayun an munhitun ten babluy an indat'un da'yu ya din o'ommodyu. Mu nihimung an adi ayu umunud!

\VS{16}Onayna at goh hinan holag Rekab ti inunudday tugun din hi apudan hi Jonadab. Mu da'yun tatagu' ya adia' unudon!


\par }{\PP \VS{17}At hiyanan Ha"in an nidugah di abalinanan Dios an dayawonyun holag Israel ya ipa'ali' ay da'yun iJerusalem ya an amin ayun iJudah din inali' an mangubah ay da'yu. Ti ta"on unna' humapihapit ay da'yu ya adiyu donglon, ya adiyu tobalon.”


\par }{\PP \VS{18}Ya inalin goh Apo Dios ay ha"in ta alyo' heteh nan holag Rekab. At inali' ay diday, “Hay inalin nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel ya dumalat hi nangun'unudanyuh tugun apuyun hi Jonadab

\VS{19}ya immannung an waday holagyuh munhulbin Ha"in.”\FTNT{‡}{{\FR 35:19 }{\FT{Hay itudun nan ugalin nan Hudyu ya nidat hinan holag Rekab nan numbino'ob'on an ma"aphod an tamudah nan balbalun Timplun Apo Dios an impiyamman da Haggai ay Zerubbabel hidin numbangngadan nan Hudyun nalpud Babylon.}}}




\par }\Chap{36}{\SH Hay Inat Jehoiakim hinan Impitudo' Apo Dios ay Jeremiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hidin miyapat hi tawon\FTNT{*}{{\FR 36:1 }{\FT{Unu hidin 605 B.C. Ya hiyah ne aptan ahan an tawon hinan historyn di iJudah ti hiyah ne tawon hidin nangabakan da Alin hi Nebuchadnezzar (605-562 B.C.) an iBabylon ay da Alin hi Neco II (610-595 B.C.) an i'Egypt hinan nidugah an gubatdad Carchemish an ohan babluy an wah nan pingit di Wangwang an Euphrates. Ti dimmalat henen na'abakan nan i'Egypt ya napogpog mahkay nan abalinandan bumadang hinan iJudah, at mid ah udumnan babluy hi pumpabaddangan nan Alin hi Zedekiah ta abakonda nan iBabylon an mi'gubat ay dida. Ya henen tawon ya inlayaw da Nebuchadnezzar da Daniel hidin hopap di nangilayawandah nan Hudyu (bahaom nan footnotes di Jer. 25:11, ya Jer. 27:16, ya Dan. 1:1).
}}} hi nun'alian Jehoiakim\FTNT{†}{{\FR 36:1 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 609-598 B.C.}}} an hina' Josiah an alid Judah ya ni'hapit hi Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah an inalinay,

\VS{2}“Nete"ah din hi Josiah\FTNT{‡}{{\FR 36:2 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 640-909 B.C.}}} di alid Judah ta engganad ugwan ya do'ol di impa'innila' ay he"an ma'at hi ad Israel, ya ad Judah, ya nan udum an babluy. At alam di ohah nan puntud'an ta itudo'mun amin dade din inali'ali' ay he"a.

\VS{3}Ta mibahah nan tatagud Judah ta olom ni' ya donglonda ay nan nitudo' an pummolta' ay dida ya idinongda nan ato'atondan pumbaholan ta aliwa' mahkay nan nun'appuhin ato'atonda.”


\par }{\PP \VS{4}At inayaga' hi Baruch\FTNT{§}{{\FR 36:4 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nawagahan}}.}}} an hina' Neriah\FTNT{*}{{\FR 36:4 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{baginah Apo Dios an ay hilawna}}.}}} ta badangana'. At inali' an amin nan hinapit Apo Dios ay ha"in, ya intudo'nah nan nali'up an pangitud'an.

\VS{5}Ya hidin nalpah ya inali' ay Baruch di, “Ha"in ya nipawaa' ta adi mabalin an umuya' hinan Timplu.

\VS{6}At he"ay umuy hidih un madatngan nan algaw an punlangduan di tataguh dih nan Timplu, ya imbaham nan intudo'mun Hapit Apo Dios. At donglon nan tatagun ma'amung an malpuh nan abablubabluy hitud Judah.

\VS{7}At olom ni' ya du'gonda nan impa'enghadan pumbaholan, ya mumpahmo'dan Apo Dios ta adi miluh an mipa'annung nan pummoltan Apo Dios ay didan dumalat nan nidugah an bungotnah nan gunda aton!”


\par }{\PP \VS{8}At inat Baruch an hina' Neriah an amin din inali' an hi Jeremiah, at immuy hinan Timplun Apo Dios, ya imbahana din hinapit Apo Dios hinan tatagun na'amung.\FTNT{†}{{\FR 36:8 }{\FT{Hay mehnod an ma'at eten history ya nan nitudo' hinan Jeremiah chapter 45 (ti agguy nahayhaynod nan na'na'at eten Liblu an Jeremiah).}}}

\VS{9}Ya hay na'atan te ya nan algaw an punlangduan\FTNT{‡}{{\FR 36:9 }{\FT{Hiyah ne nahamad an punlangduan ti mid di na'alih punlangduan eden bulan. Mid mapto' ya ma'at ti dimmalat nan nangubatan nan iBabylon ay dida.}}} hidin miyahiyam an bulan hidin miyalemay tawon hi nun'alian Jehoiakim.\FTNT{§}{{\FR 36:9 }{\FT{Unu December, 604 B.C. Hiyah ne timpun di lawang (verse 22).}}} At an amin din i'ibba' an iJudah ya na'amungdan nundayaw hidih nan Timplu eden algaw.

\VS{10}Ya hidin numbahaan Baruch hidin impitudo"u an hi Jeremiah ya wah dih nan kuwaltun Gemariah\FTNT{*}{{\FR 36:10 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di mangipa'annung}}.}}} an hina' Shaphan\FTNT{†}{{\FR 36:10 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{kunihu}}.}}} an din nabagtun mumpapto' hinan punhumalyaan di ali.\FTNT{‡}{{\FR 36:10 }{\FT{Hiyay gun muntudtudo' hidin nun'alian Josiah (II Ki. 22:3).}}} Heden kuwaltu ya wah dih nan way nammagtun gettaw di Timplu an neheggon hinan ma'alih Pa'idyamman Pantaw nan Timplu.


\par }{\PP \VS{11}At hidin dengngol nan imbaluy Gemariah an hi Micaiah\FTNT{§}{{\FR 36:11 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios ya mid ah nipaddungana}} (bahaom nan footnote di I Ki. 22:8).}}} an ap'apun Shaphan din nibaha an Hapit Apo Dios

\VS{12}ya nundadyun immuy hinan palasyun di alih nan kuwaltun Elishama\FTNT{*}{{\FR 36:12 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios ya donglona}}.}}} an muntudtudo'.\FTNT{†}{{\FR 36:12 }{\FT{Hay kulugon nan udum ya bo'on hiyay muntudtudo' ti hiya anuy nabagtun mumpapto' hinan punhumalyaan.}}} Ya hay wah di ya hi amanan hi Gemariah an hina' Shaphan, ya nan i'ibbanan u'upihyal an umat ay Delaiah\FTNT{‡}{{\FR 36:12 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios ya ibo'tana' ay Hiya}}.}}} an hina' Shemaiah, ya hi Elnathan\FTNT{§}{{\FR 36:12 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{indat Apo Dios}}.}}} an hina' Acbor,\FTNT{*}{{\FR 36:12 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan it'ittang an bu'at}}.}}} ya hi Zedekiah\FTNT{†}{{\FR 36:12 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di nahamad}}.}}} an hina' Hananiah,\FTNT{‡}{{\FR 36:12 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{ma'ma'ullay hi Apo Dios}}.}}} ya nan udum.

\VS{13}At inalin Micaiah din dengngolnan imbahan Baruch hinan tatagu.

\VS{14}Ya hennag din u'upihyal hi Jehudi\FTNT{§}{{\FR 36:14 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan ohan Hudyu}}.}}} an hina' Nethaniah\FTNT{*}{{\FR 36:14 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di nangidat}}.}}} an ap'apun Shelemiah\FTNT{†}{{\FR 36:14 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{ligwan Apo Dios}}.}}} an holag din a'apun Cushi ta umuyna ayagan hi Baruch ta iyuyna din nali'up an nitud'an din imbahanah nan tatagu. At immuy hi Baruch hi awadan nan u'upihyal an inodnana din nali'up an nuntud'ana.

\VS{15}Ya inalidan hiyay, “Umbun'a ta ibaham ni' ta donglonmi.”

\par }{\PP At imbahan Baruch ay dida.

\VS{16}Mu hidin impada'puhnan imbaha ya nidugah di numanomnomandan alyonday, “Mahapul an ipa'innila tu'uh nan alih ten dengngol tu'u!”

\VS{17}Ya inalidan Baruch di, “Dan waday nangalin he"ah itudo'mu hana?”


\par }{\PP \VS{18}Ya tembal Baruch an inalinay, “O wada an hi Jeremiah di nangalih itudo"un ten nali'up daten inali'alina. At intudo"u.”


\par }{\PP \VS{19}Ya inalin nan u'upihyal ay Baruch di, “Mahapul an umuy ayu mipo"oy an duwa ay Jeremiah! Ya adiyu ipa'innilah malgom an taguy awadanyu!”


\par }{\PP \VS{20}Ya intalepon nan u'upihyal din impitudo"un hi Jeremiah hinan kuwaltun Elishama an muntudtudo',\FTNT{‡}{{\FR 36:20 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 36:12 ta innilaom di oha goh an kulugondah nan tamuna.}}} ya immuyda inalih nan ali din dengngolda.


\par }{\SH Hay Nanghoban nan Alin hi Jehoiakim hinan Nitud'an di Hapit Apo Dios
\par }
{\PP \VS{21}Ya hennag nan ali hi Jehudi ta immuyna innal din impitudo"u an hi Jeremiah hinan kuwaltun Elishama. Ya imbahanah nan ali an wan numpangata'dogda nan u'upihyalnah nan dellohna.

\VS{22}Ya heden miyahiyam an bulan ya lawang,\FTNT{§}{{\FR 36:22 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 36:9 ta innilaom di aat te.}}} at nidugah an tungnin, at nan ali ya wah din hinahagangna nan apuy an mun'anidu.

\VS{23}Ya wa ay ta binahan Jehudi di tulu unu opat an nalinyan nitudo' owan ginogod nan ali din nalpah an nibaha, ya intungunah nan apuy. At la'tot ya noghob an amin din nitud'an nan Hapit Apo Dios an din impitudo"u.

\VS{24}Mu mi'id di impattig nan ali ya nan u'upihyal hi puntutuyuanda unu ta'otdah nan dengngolda.

\VS{25}Ya ta"on tuwalih un hidin numpahpahmo'an da Elnathan ay Delaiah ya hi Gemariah hinan ali ta adina gohbon nan nitudo', mu adina dongdonglon.

\VS{26}Ti unnaat goh minandal hi Jerahmeel\FTNT{*}{{\FR 36:26 }{\FT{Hay pohdonan ibaga
}}{\FT{{\EM{ya olom ni' ya igohgohan Apo Dios}}.}}} an imbaluyna, ya hi Seraiah an hina' Azriel,\FTNT{†}{{\FR 36:26 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hi Apo Dios di bumadang}}.}}} ya hi Shelemiah an hina' Abdeel\FTNT{‡}{{\FR 36:26 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{baal Apo Dios}}.}}} ta umalida ta tiliwon da'mi ay Baruch. Mu mi'id ami ti hi Apo Dios di nangipo"oy ay da'mi.


\par }{\PP \VS{27}Ya hidin nalpah an genhob nan ali din nangitud'an Baruch hidin inali'ali' an hi Jeremiah ya inalin goh Apo Dios ay ha"in di,

\VS{28}“Ummal'a goh hi ohah puntud'an ta ipidwam an ipitudo' an amin din nitudo' hidin genhob Jehoiakim an alid Judah.

\VS{29}Ya inalim ay hiyay, Hay inalin Apo Dios ya manu ay genhobmu din nitudo' ya dumalat hidin nipa'innilan pa"ion nan alid Babylon heten babluy, ya numpatoynan amin nan tatagu ya animal.

\VS{30}At hiyanan umat hituy hinapit Apo Dios an inalinay, He"a, Jehoiakim an alid Judah, ya mi'id di holagmuh mihukat ay he"an mun'ali\FTNT{§}{{\FR 36:30 }{\FT{Un tuluy bulan ya han himpulun algaw ya anggay di nun'alian nan imbaluynan hi Jehoiachin an nun'alid Judah ti impiyuy nan Alin hi Nebuchadnezzar hiyad Babylon hidin March, 597 B.C. (II Ki. 24:15; II Chron. 36:10) ti inidutan Apo Dios hiya ya an amin nan holagna (bahaom nan footnote di Jer. 22:30). Ya nan ulitaona an hi Zedekiah di nihukat ay hiya.}}} ti pi'patoy da'a ta mitapal di odolmu.

\VS{31}At umat hinay pummolta' ay he"a ya nan pamilyam an dumalat nan numbaholanyu. Ya moltao' nongkay an amin nan tatagud Judah an ta"on un nan wad Jerusalem an kapitulyuna. Ti inali'ali' tuwalin da'yu an umat hinay pummolta' ay da'yu, mu paddungnay agguyyu dengngol.”


\par }{\PP \VS{32}At innal'un hi Jeremiah di oha goh hi puntud'an, ya indat'un Baruch an hina' Neriah. At impidwa' mah goh an inali an wan gunna itudo' an umat hidin hopapna ta engganah nalpah an amin. Mu do'do"ol di nitudo' eten miyadwa.




\par }\Chap{37}{\SH Hay Nihukatan Zedekiah an Nun'alid Judah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan ya hi Zedekiah an hina' Josiah di numbalinon Nebuchadnezzar hi alid Judah ta nihukat ay Jehoiachin an hina' Jehoiakim.\FTNT{*}{{\FR 37:1 }{\FT{Na'at hidin 597 B.C. Hay nun'alian Jehoiachin ad Judah ya hidin December, 598-March 16, 597 B.C. (II Ki. 24:8-17; 25:27-29; II Chron. 36:9-10), ya hay nun'alian Zedekiah ya hidin 597-586 B.C. (II Ki. 24:18-25:26; II Chron. 36:11-21).}}}

\VS{2}Mu ta"on damdamah un hiya, ya nan u'upihyalna, ya nan tatagud Judah ya agguyda inunud din impa'innila' ay didan hinapit Apo Dios ay ha"in.


\par }{\PP \VS{3}Mu waday nannagan nan Alin hi Zedekiah ay da Jehukal an hina' Shelemiah ya nan padi an hi Zephaniah an hina' Maaseiah ta immalidan ni'hapit ay ha"in. An inaliday, “Jeremiah, mumpahmo"a ni' ay Apo Dios an dayawon tu'u ta badangan ditu'u!”


\par }{\PP \VS{4}Ya heden timpu ya agguya' ni' nibalud, at mabalin an malgom di umaya'.\FTNT{†}{{\FR 37:4 }{\FT{Nibalud hi Jeremiah hi duway tawon (588-586 B.C.).}}}

\VS{5}Ya wan nan titindalud Babylon ya wah didan mangubat hinan iJerusalem. Mu hidin dengngoldan na'uyda nan tindalud Egypt\FTNT{‡}{{\FR 37:5 }{\FT{Nan Alin hi Pharaoh Hophra (Jer. 44:30).}}} an mangubat ay dida at tinaynandad Jerusalem.\FTNT{§}{{\FR 37:5 }{\FT{Na'at hidin 588 B.C.}}}


\par }{\PP \VS{6}Palpaliwan goh ya himmapit hi Apo Dios ay ha"in.

\VS{7}An inalinay, “Ipa'innilam hinan alid Judah an nannag hi mummahmah hi ma'at ta alyom di, Nan immalin tindalud Egypt\FTNT{*}{{\FR 37:7 }{\FT{Manu ay immuy nan titindalun nan Alin hi Pharaoh Hophra an nangubat hinan titindalun Nebuchadnezzar ti numpabaddang nan Alin hi Zedekiah ay hiya.}}} an bumadang ay he"a ya mumbangngaddah babluyda.

\VS{8}At nan iBabylon ya umalida goh ta engganah hogponda nan babluyyu ya genhobda.

\VS{9}At Ha"in an Dios ya alyo' ay da'yu ta adiyu e'ehdol hi un mi'id mahkay nan iBabylon ti makulug an mabanangngadda.

\VS{10}Ya ta"on hi un mahlina ya inabakyun amin nan titindalud Babylon mu itulid damdaman nan nun'ahugatan an bumangon ta gohbondah ten babluy!”


\par }{\PP \VS{11}At unat goh tinaynan nan iBabylon ad Jerusalem an dumalat nan dengngoldan umalian nan titindalud Egypt

\VS{12}ya nakaka' hi ad Jerusalem ta umuy'u tigon nan lutan banoh'uh nan babluy di holag Benjamin.

\VS{13}Mu hidin dimmatonga' hinan ma'alih Pantaw di Allup nan Holag Benjamin ya impadinonga' hinan ap'apun di guwalyah di an hi Irijah an hina' Shelemiah an ap'apun Hananiah. Ya inalinay, “Nen unmu nin padahon an lumayaw ta umuy'a middum hinan iBabylon!”\FTNT{†}{{\FR 37:13 }{\FT{Hay intugun Jeremiah hinan iJudah ya ta humukudah nan iBabylon (Jer. 21:9; 38:2). Ya immannung an do'ol di iJudah an himmukun dida (Jer. 38:19; 39:9; 52:15), at hanay ninomnom Irijah.}}}


\par }{\PP \VS{14}Ya tembal'un inali' di, “Agguy ahan immannung henen inalim ti mi'id di ninomnom'uh umat hina!” Mu adi donglon Irijah an unna' at goh tiniliw, ya inyuya' hinan u'upihyal di ali.

\VS{15}Ya ma'abbungotdan ha"in, ya inalidah nan titindalu ta punhaplata'. Ya unna' ibalud hinan numbalinondan baludan an abung nan muntudtudo'\FTNT{‡}{{\FR 37:15 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 36:12 ta innilaom di oha goh an kulugondah nan tamuna.}}} an hi Jonathan.

\VS{16}At hinan munhehellong an ay bitu an wah nan hiluk den abung\FTNT{§}{{\FR 37:16 }{\FT{Hay aat ten bitu ya ongol an pangittuwan hi danum.}}} di nangibaludandan ha"in hi nabayag.


\par }{\PP \VS{17}Palpaliwan ya impa'ayaga' hinan Alin hi Zedekiah hinan palasyuna, mu inli"udna, at mi'id di udum hi nanginnila. Ya inalinay, “Dan way impa'innilan Apo Dios?”

\par }{\PP Ya inali' di, “Wada an awniat miyuy'ah nan alid Babylon.”


\par }{\PP \VS{18}Ya innayun'un hinanhanan ay hiyan inali' di, “Hay dumalat ahan hi nangibaludam ay ha"in? Undan way numbahola' ay he"a, unu nan u'upihyalmu, unu nan tatagu?

\VS{19}Ya undan hay na'at hinan mumpunlayah an propetam an mangalih adi gubaton nan alid Babylon tun babluy ad Jerusalem? Dan imbaludmu dida?

\VS{20}Donglona' ahan, Apu Ali, ta adia' ipabangngad hinan nibaluda' an abung nan muntudtudo' an hi Jonathan! Ti atom ay at hidiy ataya'!”


\par }{\PP \VS{21}At inalin nan Alin hi Zedekiah ta hinan ihinan di mungguwalyah abung di aliy ibaluda'. Ya inalina goh an abigabigat ya midatana' hi tinapay ta engganah un mapuh di mihaang hidid Jerusalem.




\par }\Chap{38}{\SH Hay Nanguhbungandan Jeremiah hinan Bubun
\par }
{\PP \VerseOne{1}Wa han ohan algaw ya dengngol da Shephatiah an hina' Mattan, ya hi Gedaliah an hina' Pashhur, ya hi Jehucal an hina' Shelemiah, ya hi Pashhur an hina' Malkijah nan impa'innila' hinan tatagu.

\VS{2}Ti hay impa'innila' ya nan hinapit Apo Dios an inalinay, “An amin nan tatagun mihinad Jerusalem ya mun'a'atoydan dumalat di gubat, unu batel, unu dogoh. Mu nan mi'yuy hinan iBabylon ya mi'taguda.”

\VS{3}Ya inalin goh Apo Dios di un makulug an abakon nan titindalud Babylon nan titindalud Jerusalem.


\par }{\PP \VS{4}Ya palpaliwan ya immuyda nan u'upihyal hi awadan nan ali, ya inaliday, “Mahapul an ipapatoymuh Jeremiah! Ti dumalat nan gunna ipa'innilah nan tatagu ya ma'aan di tulid nan na'angang an titindalum ya ta"on un nan tatagu! Ya la'tot ya hiyay lummuh apa"ian ten babluy!”


\par }{\PP \VS{5}Ya inalin Zedekiah ay diday, “Atonyu nan pohdonyun aton ay hiya ti adi' ipawa.”


\par }{\PP \VS{6}At immalidan nangngal ay ha"in ta inyuya' hinan gettaw di mungguwalyah nan awadan han nalhu'an an bubun nan imbabaluy di ali an hi Malkijah. Ya gino'dana' hi tali ta inuhbunga' hidi. Mu heden bubun ya natdu', mu ma'alluhung di luyo'na, at nilutto'a'.


\par }{\PP \VS{7}Mu hi Ebed-Melek\FTNT{*}{{\FR 38:7 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{baal nan ali}}.}}} an i'Ethiopia an ohan nabagtun upihyal hinan palasyu ya dengngolnan inuhbunga' hinan bubun. Mu nan ali ya wah dih nan punhumalyaan hinan ma'alih Pantaw di Allup nan holag Benjamin an awadan di gunda pangipanuhan hi mahahapit.

\VS{8}At limmahun hi Ebed-Melek hinan palasyun di ali, ya immuy, ya inalinay,

\VS{9}“Apu an Ali, hi Jeremiah ya propeta! Ya nidugah an bahol nan inat nan linala'in hiya an nonong ya immuyda inuhbung hinan bubun! Ya umannung an hay hinaangnay iyatoynah di ti ten magadyuh an mi'id di ma'an eten babluy!”


\par }{\PP \VS{10}Ya inalin nan ali ay Ebed-Melek di, “Awitom di tulumpuluh\FTNT{†}{{\FR 38:10 }{\FT{Anaad nin ta
}}{\FT{{\EM{tulumpuluy}} inalina ti umda ahan nan
{\EM{lema}}? Manu ay ta mid ah aton nan buhul Jeremiah an mangipawan didah atonda ti mabalin an mi'pattoydan dida.}}} nan titindalu' ta umuyyu guyudon hi Jeremiah ta bo'on hidiy atayana.”


\par }{\PP \VS{11}At initnud Ebed-Melek din titindalu, ya immuy hinan bodegah hiluk di puntalepnan hi mun'apla'an an gina'un di ali an wah nan palasyu. Ya waday inah'upanah nun'apa"in lo'ob, ya innalna. Ya nun'eg'odnah din bongwah din talin, ya inuy'uydah bunol din bubun.

\VS{12}Ya nuntu'u' hi Ebed-Melek an inalinan ha"in di, “Ipitom hanan lo'ob hi yoyo'mu ta adi'a mahugatan hinan tali!” At hiyay inat'u,

\VS{13}ya ginuyuda' hidin linala'i. At nete"ah dih engganah nan ihinan di guwalyah nan palasyu di umatan di nangibaludandan ha"in.\FTNT{‡}{{\FR 38:13 }{\FT{Gapu ta hemmo' Ebed-Melek hi Jeremiah at hemmo' goh Apo Dios hiya (Jer. 39:15-18).}}}


\par }{\SH Hay Nunhanhanan goh Zedekiah ay Jeremiah
\par }
{\PP \VS{14}Palpaliwan goh ya impa'ayaga' hinan Alin hi Zedekiah ta mundammu amih nan miyatlun pantaw an miyuy hinan Timplu. Ya inalinan ha"in di, “Wada goh di hanhana' ay he"a, ya nan immannung di pohdo' an innilaon.”


\par }{\PP \VS{15}Ya inali' ay hiyay, “Gulat ta ibaag'uy makulug at ipapatoya' ay he"a. Ya umat goh an wa ay ta tuguno' he"a ya adia' damdama donglon!”


\par }{\PP \VS{16}Ya inalin Zedekiah di, “Ihapata' ay Apo Dios an nunlumuh an amin hi logom ya wagwadah mid pogpogna an adi' he"a patayon! Ya umat goh an adi' iyabulut an patayon da'ah nan namhod an mamatoy ay he"a!”


\par }{\PP \VS{17}At inali' mah ay Zedekiah di, “Umat hituy hinapit Apo Dios an nidugah di abalinana an dayawon tu'un holag Israel an inalinay, Gulat ta mumpa'ampa'ah nan u'upihyal nan alid Babylon at immannung an matagu ayun hina"ama an adi da'yu patayon ay dida, ya adida gohbon tun ad Jerusalem.

\VS{18}Mu gulat ta adi'a mumpa'ampah nan u'upihyal di alid Babylon ya abakon ditu'u, ya gohbonda tun babluy tu'u, ya ibalud da'an dida.”


\par }{\PP \VS{19}Mu tembal Zedekiah an inalinay, “Tuma'ota' hidin i'ibba tu'un nahhun an immuy ad Babylon! Ti ini ya iyokoda' ay didah nan i'ibba tu'un Hudyu ta paligatona' ay dida!”


\par }{\PP \VS{20}Ya inali' ay hiyay, “Unudom ay nan impa'innilan Apo Dios ya adi da'a iyokod ay didah nan i'ibba tu'un Hudyu. At melwang'a, ya maphod di ma'at ay he"a.

\VS{21}Mu gulat ta adi'a nongkay mumpa'ampa ya umat hituy impa'innilan Apo Dios hi ma'at:

\VS{22}Ti an amin nan binabain ma'angang hinan palasyum ya mipalahunda ta miyokoddah nan u'upihyal nan alid Babylon. Ya hay pun'ibagan danen binabain he"a ya alyonday,

\par }{\QB Tigom adya an linayahan da'ah nan imbilangmuh nahamad an liligwam!

\par }{\QC Ya ad ugwan an paddungnay nun'ilutto' di hu'im hinan pito',

\par }{\QB ya mi'iddan tinaynan da'a!


\par }{\PP \VS{23}Ya an amin nan a'ahawam ya imbabaluymu ya miyuydad Babylon. Ya ta"on un he"a ya abakon da'an dida, ya inyuy da'ah nan alid Babylon ya unda gohbon heten babluy.”


\par }{\PP \VS{24}Ya inalin Zedekiah ay ha"in di, “Tigom ni' ta mi'id di manginnilan ten nunhapitanta ta adi dumalat hi atayam!

\VS{25}Ti donglon ay nan u'upihyal an ni'hapita' ay he"a at umalidan munhanhan hi un hay nunhapitanta. At alyonday, Adim ihaut ay da'mi ti patayonmi he"a.

\VS{26}Ya hay pambalmun dida ya alyom di, Ni'hapita' hinan ali ta adia' ahan pumbangngadon hi abung Jonathan ta bo'on hidiy ataya'.”


\par }{\PP \VS{27}At palpaliwan tatagwa ya immalida din u'upihyal, ya hanhanandan ha"in di dumalat ta impa'ayaga' hinan ali. At din inalin nan ali di hiyay inali' ay dida.\FTNT{§}{{\FR 38:27 }{\FT{Nunlangkak hi Jeremiah ay dida ti bo'on hene di immannung an nunhapitanda? Mid di biyangdan manginnilah nunhapitanda, at adi ma'ahhapul an ulgudon Jeremiah. Ya hay oha goh ya hiyah ne immannung an imbaganah nan alih din hopapna (Jer. 37:20). At alyon nan do'ol an kimmulug an nepto' nan inat Jeremiah an agguy nunlangkak.}}} At nakakda an agguyda inilay immannung ti mi'id di ohah nangngol hidin nunhappitananmih nan ali.


\par }{\PP \VS{28}Ya ninaynayun an nibabaluda' hidih nan nihinan di mungguwalyah nan abung di ali ta engganay un inabak nan iBabylon di ad Jerusalem.




\par }\Chap{39}{\SH Hay Na'abakan ad Jerusalem
\par }
{\R (II Ki. 25:1-12; Jer. 52:4-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ya umat hituy na'at hi ad Jerusalem. Hidin miyapuluh bulan hidin miyahiyam an tawon\FTNT{*}{{\FR 39:1 }{\FT{Unu hidin January 15, 588 B.C.}}} hi nun'alian Zedekiah hi ad Judah ya immali da Nebuchadnezzar an alid Babylon ya nan titindaluna ta ginubat da'min iJerusalem.

\VS{2}Mu engganah din miyahiyam hi algaw hidin miyapat hi bulan hidin miyapulu ta ohay tawon\FTNT{†}{{\FR 39:2 }{\FT{Unu hidin July 18, 586 B.C. Hay anabayag nan nunli'uban nan iBabylon hidid Jerusalem ya duway tawon ya han godwa ya anggay.}}} ya unda pa"ion nan allup hitud Jerusalem.

\VS{3}Ya hinumgopdan amin nan u'upihyal Nebuchadnezzar, ya immuyda inumbun hinan ma'alih Nigagwan Pantaw di Allup ta mipa'innilan bagidah den babluy. Ya danen u'upihyal ya da Nergal-Sharezer\FTNT{‡}{{\FR 39:3 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{he"a, Nergal, ya baliwam nan ali.}} Hi Nergal ya ohan bulul di iBabylon, ya ipapto'na anu nan tagun hay malgom di pa"ionda (II Ki. 17:30). Ya hi Nergal-Sharezer di inapun nan Alin hi Nebuchadnezzar ti inahawanay babain imbaluyna. Ya palpaliwan ya natoy nan ali, ya hi Amil-Marduk di nipallog an nun'ali, mu inamnawan Nergal-Sharezer nan haadna, at pinatoyna ta hiyay nehnod an nun'alih nan Pumpapto'an nan iBabylon, ya hay nun'aliana ya hidin 560-556 B.C.}}} an iSamgar,\FTNT{§}{{\FR 39:3 }{\FT{Hay pohdon ten ngadan di babluy an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hom'on da'mi}}.}}} ya hi Nebo-Sarsekim an ap'apun nan u'upihyal, ya hi Nergal-Sharezer\FTNT{*}{{\FR 39:3 }{\FT{Mattig an duwadan upihyal an numpaddung di ngadanda, at nan nahhun ya alyonday iSamgar hiya.}}} an nabagtun upihyal, ya an amin nan udum an u'upihyal nan alid Babylon.

\VS{4}At unat goh tinnigda hanan hinumgom hi ad Jerusalem ya limmayaw da Zedekiah an alid Judah ya nan titindaluna. At tinaynanda nan babluyda eden nahdom an ene'wadah nan galden di ali an numbattanan nan duwan allup. Ya inipluydah nan nundotal an Jordan.


\par }{\PP \VS{5}Mu numpudug damdama nan iBabylon dida, ya inah'upanda didah nan nundotal ad Jericho. Ya tiniliwdah Zedekiah ta inyuydah awadan Nebuchadnezzar an alid Babylon hi ad Riblah hidid Hamath.\FTNT{†}{{\FR 39:5 }{\FT{Nan duwan babluy an ad Riblah hi ad Hamath ya wadah nan puun di Duntug an Hermon an wah nan igad ad Israel ya ad Syria, ya neheggon hinan Wangwang an Orontes (Num. 34:8, 11).}}} At hi Nebuchadnezzar di nangalih mamoltah Zedekiah.

\VS{6}At hidid Riblah di nangipipatayan nan alid Babylon hinan linala'in imbabaluy Zedekiah hi hinagangna. Ya ni'patoyda goh an amin din u'upihyal ad Judah.

\VS{7}Ya inukitda nan duwan matan Zedekiah ya unda bangkilingan hi gambang, ya inyuydad Babylon.


\par }{\PP \VS{8}Ya genhobda goh nan a'abung ad Jerusalem an ta"on un nan palasyun di ali. Ya numpa"ida goh nan allup hidi.

\VS{9}Ya imbalud Nebuzaradan\FTNT{‡}{{\FR 39:9 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{munholag hi Nebo.}} Hi Nebo ya ohan bulul di iBabylon, ya ipapto'na anu nan mun'ad'adal.}}}\FTNT{§}{{\FR 39:9 }{\FT{Immali hiyad Jerusalem hidin August, 586 B.C. (Jer. 52:12).}}} an ap'apun di guwalyan Nebuchadnezzar nan na'angang an tatagud Jerusalem, ya inyuyna didad Babylon, at didan amin hidin udum an i'ibbadan iJudah an niddum tuwalih nan iBabylon.

\VS{10}Mu inangang Nebuzaradan di udum hinan nun'awotwot hi ad Judah, ya indatana didah punhabalandah greyp ya nan payawonda.


\par }{\PP \VS{11}Ya hi Nebuchadnezzar ya inalinan Nebuzaradan an ap'apun di guwalyanay,

\VS{12}“Awitom hi Jeremiah, ya impapto'mu. Ya tigom ta mi'id di ma'at ay hiyah nappuhi, ya atom an amin nan ibagana.”

\VS{13}At hi Nebuzaradan an ap'apun di guwalya, ya hi Nebushazban\FTNT{*}{{\FR 39:13 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{Nebo, baliwana'!
}} Hi Nebo ya ohan bulul di iBabylon, ya ipapto'na anu nan mun'ad'adal.}}} an ap'apun di tindalu, ya hi Nergal-Sharezer an ohan nabagtun upihyal, ya nan udum an u'upihyal Nebuchadnezzar

\VS{14}ya hennagday immalin nangawit ay ha"in hinan nibaluda' hinan gettaw di mungguwalyah nan palasyun di ali. Ya ene'koda' ay Gedaliah\FTNT{†}{{\FR 39:14 }{\FT{Hiyay imbaluy Ahikam an nan nangibaliw ay Jeremiah hidin nun'alian Jehoiachin (Jer. 26:24), at ongol di homo' ten hina"aman hiya. Ya palpaliwan ya numbalin hi Gedaliah hi gobelnadol ad Judah (Jer. 40:5).}}} an hina' Ahikam an ap'apun Shaphan ta inyuya' ay hiyan iniddum hinan i'ibba' an na'angang an iJudah.


\par }{\PP \VS{15}Ya hidin nibaluda' ta'wa ya wada goh di impa'innilan Apo Dios

\VS{16}an inalinay, “Umuy'a ta ibaagmu ay Ebed-Melek an i'Ethiopia ta alyom di, Elam at ti magadyuh mahkay an ipa'annung nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel din inalina an apa"ian ten babluy. At bo'on hay pumhodanyuy ma'at.

\VS{17}Mu gapu ta Hiyay nangiyokodam\FTNT{‡}{{\FR 39:17 }{\FT{Hay nangipattiganah nan nangiyokodanan Apo Dios ya nan maphod an pangatnan nibaag hinan Jer. 38:7-13.}}} at mabaliwan'ah nan buhul an tuma'tam.

\VS{18}Ti baliwan da'a ta adi'a matoy hinan gubat. Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”




\par }\Chap{40}{\SH Hay Nangaanandah Bangkeleng Jeremiah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ni'hapit goh hi Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah hidin nangaanan nan ap'apun di guwalyan di iBabylon an hi Nebuzaradan hi bangkeleng'uh din niyayanmid Ramah.\FTNT{*}{{\FR 40:1 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 31:15 ta innilaom an inyuyda hiyah leman kilomitlu ya anggay an nalpud Jerusalem.}}} Ti inah'upana' ay hiya an nabangkelengan an niddum hidin i'ibba' an iJerusalem ya nan udum an iJudah an miyuy ad Babylon.\FTNT{†}{{\FR 40:1 }{\FT{Ta"on un imbo'tan Nebuzaradan hi Jeremiah (Jer. 39:11-14) mu dimmalat nan naguguluandad Judah ya nibalud goh, ya nabangkelengan. At impidwan Nebuzaradan an nangibo'tan ay hiya.}}}

\VS{2}Ya hidin inimmatunana' eden ap'apun di tindalu ya inalinan ha"in di, “Hi Apo Dios an un'unudom ya nahhun an inalinah nan tataguh ten ma'ma'at an apa"ian di babluyyu.

\VS{3}At ad ugwan ya impa'annungna ta na'at din inalina ti nihimung an mungngohoy ayun Hiya an agguyyu din'ug nan pumbaholan an impa'enghayu. At hiyanan ten impa'annungna din inalinan pummoltanan da'yu.

\VS{4}Mu ad ugwan ya ano' nan bangkeleng hi ngamaymu ta wa adya ta pohdom an mi'yalin ha"in hi ad Babylon ya tigo' ta mipapto"ah di. Mu adim ay pohdon an mi'yali ya okod'ah nan pohdom an umayan.”

\VS{5}Mu hidin wan umuya' ya inalin goh Nebuzaradan di, “Mumbangngad'ah awadan Gedaliah an hina' Ahikam an ap'apun Shaphan an pento' nan alih mumpapto' hinan babluy ad Judah ta hidiy umuymu ihinan ta da'yun amin hinan i'ibbayun tatagun ipapto'na. Bo'on ay ya immuy'ah nan pohdom an umayan ta okod'a.”

\par }{\PP Umat hinay inalin Nebuzaradan. Ya indatana' hi ma'an ya adaw, ya nakaka' hidi.


\par }{\PP \VS{6}At immuya' hi awadan Gedaliah hi ad Mizpah,\FTNT{‡}{{\FR 40:6 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{binattu an manalimun}} (Gen. 31:49). Ya hay nihinana ya wadah appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw an himpulu ta duwan kilomitluy inadagwina an nipalpud Jerusalem.}}} ya ni'hitua' hinan oh'ohhan na'angang an iJudah.


\par }{\SH Hay Immanamutan nan Tindalun iJudah
\par }
{\R (Jer. 41:1-3; II Ki. 25:22-26)

\par }{\PP \VS{7}Ya wadaday udum an a'ap'apun di tindalud Judah ya nan tindaluda an agguy ginubat nan iBabylon ti bo'on hinan babluy di nihinandah din awadan di gubat. Ya awni ya dengngoldan hi Gedaliah an hina' Ahikam di pento' nan alid Babylon hi gobelnadol. At hiyay mumpapto' hinan nun'awotwot an agguy niyuy ad Babylon.

\VS{8}At unat goh dengngoldah de ya immuydad Mizpah ta umuyda tigon hi Gedaliah. Ya daden immuy ad Mizpah ya da Ishmael an hina' Nethaniah, ya da Johanan ay Jonathan an dana' Kareah, ya hi Seraiah an hina' Tanhumeth, ya nan imbabaluy Ephai an nalpud Netophath, ya hi Jaazaniah an holag Maakah, ya an amin nan tindaluda.

\VS{9}Ya inalin Gedaliah ay diday, “Adi ayu tuma'ot hinan iBabylon. At mihina ayuh tu ta itamuanyu nan alid Babylon, at maphod an lumenggop ayu.

\VS{10}Ha"in ay ya hitud Mizpah di punhituwa' ta ha"in di mangihapit ay da'yuh unda umali nan iBabylon. Ya da'yu ay ya okod ayun mumpilih nan pohdonyun ihinan hitud Judah. Ya numpugah ayuh nan miyammah bayah, ya nan miyammah lana ya nan udum an bungbungaan ya intaleponyu.”


\par }{\PP \VS{11}Ya unat goh dengngol nan udum an Hudyu an wad Moab, ya ad Ammon, ya ad Edom, ya nan udum an babluy an nan alid Babylon ya waday inangangnah nan tatagud Judah ya pento'nah Gedaliah an hina' Ahikam an ap'apun Shapan hi gobelnadolda

\VS{12}at numpumbangngaddad Judah. Mu immuydah nahhun ad Mizpah an ni'hapit ay Gedaliah. Ya unda mahkay mumpapanguy hinan numbino'ob'on an babluy ad Judah ta umuyda mumpugah hinan bungbungaan, at do'ol di pinugahdah nan miyammah bayah ya nan udum an bungbungaan.


\par }{\PP \VS{13}Ya palpaliwan ya immuy goh ad Mizpah da Johanan an hina' Kareah ya an amin nan u'upihyal di tindalu an didana nan agguy nihinah nan babluy hidin immalian din gumubat ta umuyda mi'hapit ay Gedaliah.

\VS{14}Ya inaliday, “Immali ami ta ipa'innilamin he"ah unmu inila an hi Ba'alis an alin nan i'Ammon ya ninomnomnan ipapatoy da'a ay Ishmael an hina' Nethaniah.” Mu adi kulugon Gedaliah heden impa'innilada.


\par }{\PP \VS{15}Ya awni ya ohah Johanan an hina' Kareah an immuy ni'hapit ay Gedaliah hi ad Mizpah. At hidin immuy ya inalinay, “Iyabulutmu ta umuy'u patayon hi Ishmael, mu tigo' ta mi'id di manginnilan ha"in di nangat. Ti nan iJudah an na'angang hitu ya he"ay hahalimidondah bumadang ay dida. Ti hay ma'at nin goh ay da'mih un da'a patayon ay Ishmael? Umannung ahan an pumpatoy da'mi, ya na'utawda nan udum!”


\par }{\PP \VS{16}Mu tembal Gedaliah an inalinay, “Johanan, adim aton nan ninomnommu ti adia' patayon ay Ishmael.”




\par }\Chap{41}{\SH Hay Namatayan da Ishmael ay Gedaliah
\par }
{\PP \VerseOne{1}Mu hidin miyapituh bulan eden tawon\FTNT{*}{{\FR 41:1 }{\FT{Unu hidin Tishri/Ethanim (September-October), 586 B.C. Hiyah ne gutud di tulu an aptan an behtan di Hudyu: (1) nan Algaw hi Ahanian di Bahol (Tishri/Ethanim 10), ya (2) nan Behtan di A'ab'abbung (Tishri/Ethanim 15-21), ya (3) nan nahamad an ngilin (Tishri/Ethanim 22).}}} ya hi Ishmael an hina' Nethaniah an holag di ali ya ohah nan ap'apun di tindaluh din hopapna ya immuy ad Mizpah. Ya wadaday himpulun linala'in ni'yibbana. At hi Gedaliah an hina' Ahikam ya inayagana dida ta mangandan amin. Mu hidin angananda

\VS{2}ya natana'dog hi Ishmael ya din himpulun linala'in ni'yibbana, ya hinu'nutday hanggapda, ya pinatoydah Gedaliah an pento' nan alid Babylon hi gobelnadol ad Judah.

\VS{3}Ya numpi'patoydan amin nan Hudyu an ni'yibban Gedaliah hi ad Mizpah ya ta"on un nan titindalud Babylon.


\par }{\PP \VS{4}Ya heden nabiggat ya mi'id di nanginnilah nan na'at.

\VS{5}Ya palpaliwan ya wadaday nawalun linala'in nalpud Shechem, ya ad Shiloh, ya ad Samaria an nun'ih'ihanday hamayda, ya numpi"iday lubungda, ya nunhugatday odolda ta pangipattigandah punlungdayaanda. Ya inodnanday nalpuh nan bento'da ya incense an iyuyda e'nong ay Apo Dios hinan Timplu.\FTNT{†}{{\FR 41:5 }{\FT{Ta"on un napa"i nan Timplu mu mid mapto' ya inhinaday tuldah dih nan lugal ti imbilangdah me'gonan an lugal.
}}}


\par }{\PP \VS{6}Palpaliwan ya immuy hi Ishmael an manamun dida an kumanila. At un hi'itangan immatam ay dida ya inalinay, “Umali ayu ni' ta umuy tu'u tigon hi Gedaliah an hina' Ahikam.”


\par }{\PP \VS{7}Mu hiyah dimmatongdah nan babluy ya numpatoy da Ishmael an hina' Nethaniah ya nan i'ibbanan linala'i dida. Ya immuyda nun'uhbung daden pinatoydah nan bubun.

\VS{8}Mu nan himpulu ya inalidan Ishmael di, “Adi da'mi patayon! Ti waday impo"oymih nan payaw an wheat, ya barle, ya lana, ya iyu'an an mabalin hi idatmin he"a!” At agguyna pinatoy dida.

\VS{9}At nan bubun an nanguhbungan Ishmael hinan pinatoyna ya hiyah de nan ongol an bubun an impalhu' din Alin hi Asa\FTNT{‡}{{\FR 41:9 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 910-869 B.C.}}} hidin ni'gubatan nan Alin hi Baasha\FTNT{§}{{\FR 41:9 }{\FT{Hay nun'alianad Israel ya hidin 908-886 B.C.}}} hi ad Israel.\FTNT{*}{{\FR 41:9 }{\FT{I Ki. 15:22. Na'ah'upan ad ugwan nan numbino'ob'on an bubun hinan napa"in babluy ad Mizpah.}}} Mu ten pinnun Ishmael hi pinatoyna.


\par }{\PP \VS{10}At numbalinonah balud nan udum an tatagud Mizpah ya nan binabain imbabaluy di ali. Ti impipapto' Nebuzaradan an ap'apun di guwalyan Nebuchadnezzar dida ay Gedaliah hi ad Mizpah. Mu hi Ishmael ya inyuyna didad Ammon.


\par }{\PP \VS{11}Mu unat goh dengngol Johanan an hina' Kareah ya nan i'ibbanan ap'apun di tindalu nan inat Ishmael

\VS{12}ya inunudda an didan amin hinan titindaluda. Ya inah'upanda didah nan potto' nan ongol an lobong hi ad Gibeon.

\VS{13}Ya unat goh tinnig nan tatagun imbalud Ishmael da Johanan ya nan i'ibbanan ap'apun di tindalu ya nidugah di amlongda.

\VS{14}At numpangalayawda ta immuyda niddum ay Johanan.

\VS{15}Mu da Ishmael ya din walun\FTNT{†}{{\FR 41:15 }{\FT{Gapu ta wadan Ishmael nan himpulun ni'yibbanah din te"ana (verse 2) at mattig an natoy nan duwa ay dida.}}} ni'yibbana ya limmayawdah nan babluy di holag Ammon.\FTNT{‡}{{\FR 41:15 }{\FT{Manu ay ad Ammon di limmayawanda ti nan Alin hi Ba'alis ad Ammon di nannag ay dida (Jer. 40:14), at hiyay nanalimun ay dida.}}}


\par }{\SH Hay Limmayawan nan Na'angang an iJudah ta Umuydad Egypt
\par }
{\PP \VS{16}Ya initnud da Johanan ya nan i'ibbanan a'ap'apun di tindalu nan imbalud Ishmael ad Mizpah hidin nalpah di namatayanan Gedaliah. Ya daden binaliwan Johanan an imbalud Ishmael ya didana nan nalpud Gibeon an titindalu, ya nan binabai, ya ung'ungungnga, ya nan u'upihyal hinan punhumalyaan di udum.

\VS{17}At innaynayundan immuy ta engganah dimmatongdad Geruth Kimham\FTNT{§}{{\FR 41:17 }{\FT{Hay pohdon ten ngadan di babluy an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{punhituwan Kimham}}. Ya hi Kimham ya imbaluy Barzillai an nan nahamad an ligwan nan Alin hi David, ya ni'yuy hi Kimham ay David ad Jerusalem hidin nangipadahan Absalom an nun'ali (II Sam. 19:31-40), ya mid mapto' ya indatan David hiyah lutanad Bethlehem.}}} an neheggon hi ad Bethlehem. Ya nun'eblaydah dih na'amtang ta mundadaandan umuy ad Egypt.\FTNT{*}{{\FR 41:17 }{\FT{Intudun Apo Dios ay didan Hudyuh din amatagun Moses an adida ahan mumbangngad ad Egypt (Deut. 17:16), at mattig an adida unudon nan Hapit Apo Dios.}}}

\VS{18}Ti ita'otday aton nan iBabylon hi unda innilaon an pinatoy Ishmael hi Gedaliah an pento' nan alid Babylon hi gobelnadol hi ad Judah.




\par }\Chap{42}{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan ya nan a'ap'apun di titindalu an umat ay Johanan an hina' Kareah, ya hi Jezaniah\FTNT{*}{{\FR 42:1 }{\FT{Unu hi Azariah.}}} an hina' Hoshaiah, ya an amin nan tatagun inawitda ya immalidan ha"in.

\VS{2}Ya inaliday, “Odowonmi ni' ay he"a, Jeremiah, ta ihapit ni' ahan da'mih nan Dios an dayawom. Ti tigom adya an nonong ya un tu'u anggay hi umat hitun na'angang, ya wan hidin hopapna ya do'do"ol tu'un iJudah.

\VS{3}At hanhanam ni' ay Apo Dios hi un hay pohdonah aton tu'u ya hay pohdonah umayan tu'u.”


\par }{\PP \VS{4}Ya inali' ay diday, “Ta"omman ya ni'hapita' ay Apo Dios an dayawon tu'u ta nangamung di alyona, ya hiyay ipa'innila' ay da'yu.”


\par }{\PP \VS{5}Ya inalida goh di, “Nan ipa'innilana ya hiyay unudonmi. Ti Hiya an Dios di ihtiguh nan hinapitmi ta adimi ay unudon ya waday biyangnan mummoltan da'mi.

\VS{6}Ya ta"on hi un ini ya nan ipa'innilana ya adi miyunnudan hinan pohdonmi ya hi Apo Dios an dayawon tu'u damdamay unudonmi ti hiya nongkay nan inalimin he"a ta hanhanam hi un hay alyona. Ti Hiya ay di unudonmi ya umannung an maphod di ma'at ay da'mi.”


\par }{\PP \VS{7}At ni'hapita' ay Apo Dios ta inali' nan pohdondan hanhanan. Ya naluh di himpuluy algaw ya tembalna.

\VS{8}Ya impa'ayag'uh Johanan, ya nan i'ibbanan u'upihyal di tindalu, ya an aminda nan iJudah.

\VS{9}Ya inali' ay diday, “Inaliyun mi'hapita' ay Apo Dios an dayawon tu'un i'Israel, at hiyay inat'u. Ya hay nambalna ya inalinay,

\VS{10}Mihina ayu ay hitud Judah ya badanga' da'yu ta pumhod ayu an adi' da'yu ubahon. Ti paddungnay itanom'u da'yu an adi' da'yu bu'nuton an umat hinan holo'. Ti hohom'o' da'yun dumalat nan do'ol an nummolta' ay da'yu.

\VS{11}Ya adi ayu tuma'ot hinan alid Babylon ti Ha"in nongkay di bumadang ay da'yu ta mibaliw ayuh nan malgom an atona.

\VS{12}Ya dumalat di homo"un da'yu ya pumbalino' heden alih ma'ulay ay da'yu ta iyabulutnan hitun babluyyuy munnonong hi pumbabluyanyu.


\par }{\PP \VS{13}Mu gulat ta alyonyuy adi ayu mihinah tu ya nanongnan adiyu unudon hi Apo Dios an dayawon tu'u.

\VS{14}Mu gulat ta iluludyun umuy ad Egypt ti pundenlanyuy hidi, ya mi'id gubat, ya batel, ya nan udum an punligatan,

\VS{15}ya umat hituy hinapit Apo Dios ay da'yun na'angang an iJudah an inalinay, Iluludyu ay an umuy ad Egypt

\VS{16}ya nan ta'tanyun gubat ya batel ya unudon da'yuh di, ya hidiy atayanyu.

\VS{17}Ti an aminda nan mangilulud an umuy mumbabluy ad Egypt ya matoydah gubat, unu batel, ya dogoh. At mi'id di ohan didah melwang hinan puma"i an ipatnud'un dida.

\VS{18}Ti nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel ya inalinay, Umat hinan inat'un nummoltah nan iJerusalem an dumalat nan nidugah an bungot'u. Ya umat hina goh di ato' an mangubah ay da'yuh un ayu umuy ad Egypt. At mumbalin ayuh agaga"ihaw ya ababain hinan tataguh nan abablubabluy hitun luta. Ti delodeloon da'yu, ya imbilang da'yuh na'idutan. Ya adiyu mahkay ipidwan tigon heten babluyyu.”


\par }{\PP \VS{19}Ya impidwa' goh an inaliy, “Da'yun na'angang an iJudah ya inalin Apo Dios an adi ayu umuy ad Egypt! At nomnomonyu hatun padan an inali' ay da'yud ugwan an algaw!

\VS{20}Ti immali ayu, ya inaliyun ha"in ta hanhana' ay Apo Dios di pohdonah atonyu. Ya inaliyuy nan ipa'innilan Apo Dios di hiyay unudonyu. Mu bo'on, ti layahyu! Nidugah ahan heneh nibahhawanyu!

\VS{21}Ti ad ugwan an inali' ay da'yu nan hinapit Apo Dios an dayawon tu'u ya adiyu pohdon an unudon an umat tuwalih din hopapna.

\VS{22}At hiyanan umannung an ad Egypt di atayanyu an dumalat di gubat, ya batel, ya dogoh.”




\par }\Chap{43}{\PP \VerseOne{1}At an amin nan inalin Apo Dios ay ha"in ya hiyay inali' hinan tatagu.

\VS{2}Mu hi Jezaniah\FTNT{*}{{\FR 43:2 }{\FT{Unu hi Azariah.}}} an hina' Hoshaiah, ya hi Johanan an hina' Kareah, ya nan udum an umat ay didan mumbagtu ya inaliday, “Munlayah'a, Jeremiah! Ti mi'id di inalin Apo Dios hi ibagam ay da'min ipawanay umayanmid Egypt!

\VS{3}Mid mapto' ya un hi Baruch an hina' Neriah di nangalin he"ah umat hina! Ti pohdonan ipapatoy da'mih nan iBabylon unu iyuy da'mid Babylon!”


\par }{\PP \VS{4}At da Johanan, ya nan i'ibbanan u'upihyal di tindalu, ya an amin nan tatagu ya agguyda inunud din inalin Apo Dios an mihinadad Judah.

\VS{5}At impangulun Johanan ya nan u'upihyal di tindalu nan na'angang an tatagud Judah an immanamut an nalpuh nan nun'eheggon an babluy.

\VS{6}Ya niddumdah nan linala'i, ya binabai, ya ung'ungungnga, ya nan binabain imbabaluy nan ali an impipapto' nan kapitan di guwalya an hi Nebuzaradan ay Gedaliah an hina' Ahikam an ap'apun Shaphan, ya ha"in an propeta, ya hi Baruch an hina' Neriah.

\VS{7}At bo'on nan inalin Apo Dios di inunudmi ti unmiat goh inipluy hi ad Egypt. At immu'immuy amid Tahpanhes ta hidiy nihinanmi.


\par }{\PP \VS{8}Ya hidin awadanmih di ya ni'hapit hi Apo Dios ay ha"in an inalinay,

\VS{9}“Ummal'ah numbino'ob'on an o"ongol an batu, ya inyuymuh nan way pantaw hinan palasyun di alih tud Tahpanhes.\FTNT{†}{{\FR 43:9 }{\FT{Numbino'ob'on di palasyun di ali, at hiyah ne oha ay date.}}} Ya inayagam nan i'ibbam an iJudah ta tigonday pangilubu'am hi numbabattanan nan nida'da' hidin batu.

\VS{10}Ta nalpah ay ya imbagam tun alyo' an alyom di: Hiyah te hinapit nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel. An inalinay, Honogo' nan baal'un hi Nebuchadnezzar an alid Babylon hi awadanyu.\FTNT{‡}{{\FR 43:10 }{\FT{Na'at hidin 568-567 B.C. hidin nun'alian nan Pharaoh Amasis ad Egypt.}}} At hinan potto' nan nangilubu'am hidin batu di pangihinanah nan ma'abbungan hi tuldan ihinanan mun'ali eten babluy.

\VS{11}At umali ta gubatona tun ad Egypt ta matoyda nan matoy hi gubat, ya mabaludda nan mabalud.

\VS{12}Ya genhobda nan timplun nan abulubulul hitud Egypt, ya innalda daden bulul. Ya umat hinan aton di mumpapto' hi kalnilu an mun'aan hi tumah lubungnay aton nan alid Babylon hitun ad Egypt. An engganah mi'id di ma'angang eten babluy hi pangatna. At malpah ay hene ya immanamut an mi'id al'ali.

\VS{13}Ya hay atonah nan impata'dogdan tu'ud an pundayawandah nan algaw\FTNT{§}{{\FR 43:13 }{\FT{Hi Ra (unu Re) di ngadan ten bulul an hay algaw anuy ipapto'na. Hay awadan ten timplu ya ad Heliopolis.}}} ya pa"iona ya genhobna nongkay nan numbino'ob'on an timplun di bulul an dayawondad Egypt.”




\par }\Chap{44}{\SH Hay Nummoltaan Apo Dios hinan iJudah an Immuy ad Egypt
\par }
{\PP \VerseOne{1}Palpaliwan ya himmapit goh hi Apo Dios ay ha"in ta inalina nan pohdonan mipa'innilah nan i'ibba' an Hudyun ni'babluy ad Migdol, ya ad Tahpanhes, ya ad Memphis, ya nan wah nan bagtun ad Egypt.

\VS{2}An inalinay, “Da'yu ya tinnigyuy inat'un nama"id Jerusalem ya an amin nan babluy ad Judah. At engganad ugwan ya napa"i ta ninganuy.

\VS{3}Mu na'at hatu ti nunheglay nangipabungtanyun iJudah ay Ha"in an dumalat nan nundayawanyu ya nan nunggohobanyuh incense hinan mata'tan an dayawon di udum an babluy an agguyyu inilay aatda. Ya ta"on un nan o'ommod tu'u ya mi'id di iniladah aat daten mata'tan an madayaw.

\VS{4}Ya wan gun'u hennag nan propetan baal'u ta gunda pinadanan nan iJudah ta idinongda nan impa'enghadan lumihog,

\VS{5}mu agguyda indinong an nunggohob hi incense hinan bulul an dayawon di udum.

\VS{6}At hiyanan la'tot mahkay ya impa'dam'un diday bungot'u ta ay gimmaban apuy, ya genhobnan amin nan babluy ad Judah an ta"on un ad Jerusalem an kapitulyuna. At hiyanan nun'apa"idad ugwan.”


\par }{\PP \VS{7}Ya nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel ya inalina goh di, “Anaad ta un hihidya damdamay gunyu aton ad ugwan ta omod un dumalat hi a'ubahanyu ta mi'id ahan di ma'angang ay da'yu an ta"on un nan ungunga ya nan ung'ungungnga?

\VS{8}Ya anaad ta pabungtona' goh ay da'yuh tud Egypt? Ti immali ayu, ya nun'amma ayuh pun'onnganyuh incense ta pundayawyuh nan bulul an dayawon nan i'Egypt, at mumbalin ayuh ma'ab'abatlan ya pangidut di tataguh udum an babluy!

\VS{9}Undan inaliwanyu din nun'appuhin ina'inat din o'ommodyu, ya nan a'aliyu, ya nan a'ahawayu ta hiyanay nangiyunnudanyuh awadanyuh nan babluy ad Judah an umat hi ad Jerusalem?

\VS{10}Ya anakkayah an engganad ugwan ya hihidyan adia' ibilang ay da'yuh Dios! At dumalat nan pumpahiyaanyu ya agguyyu inunud din Uldin'un indat'un da'yu ya din o'ommodyu!


\par }{\PP \VS{11}At hiyanan alyo' an nidugah di abalinanan Dios an dayawonyun holag Israel di, Umannung an ubaho' da'yun amin an iJudah!

\VS{12}Da'yun na'ang'angang an iJudah ya inluludyun immalih tud Egypt. At da'yun amin an waday abalinana unu nun'awotwot ya mun'a'atoy ayuh tud Egypt an dumalat di gubat ya batel. At mumbalin ayuh agaga"ihaw ya ababain hinan tataguh abablubabluy ta deldeloon da'yu, ya pumbalinon da'yuh pangidutda.

\VS{13}Hiya nongkay nan moltao' da'yun immalih tud Egypt ta mun'a'atoy ayun dumalat nan gubat, ya batel, ya dogoh an umat hidin nummolta' hidin i'ibbayun iJerusalem.

\VS{14}At da'yun immalih tud Egypt ya ta"on hi unyu ninomnom an umanamut hi ad Judah hi udum hi algaw mu un anggay ah tuttuluh mabalin hi lumayaw ta mumbangngadda.”


\par }{\SH Hay Inat nan Tatagun Nangidinong an Mundayaw ay Apo Dios
\par }
{\PP \VS{15}Nan i'ibba' an Hudyun wad Egypt an nangngol hinan impa'innila' an inalin Apo Dios, ya nan nalpuh iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw, ya nan nalpuh appit hi agwan, ya an amin din linala'in nanginnila an nan a'ahawada ya munggohobdah incense hi pundayawdah nan bulul an dayawon di udum an babluy ya alyondan ha"in di,

\VS{16}“Adimi ahan pohdon an donglon nan hapihapitom an nalpun Apo Dios!

\VS{17}Ti da'mi ay damdama ya atonmin amin din inalimin atonmi ta gohbonmi nan incense ta pundayawmih nan bululmin Queen hi ad Abuniyan.\FTNT{*}{{\FR 44:17 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 7:18 ta innilaom hi aat ten babain bulul.}}} At ene'nongmin hiyay ma'inum ta umat hi inat din o'ommod tu'u, ya din a'ali tu'u, ya a'ap'apu tu'uh nan babluy ad Judah! Ti hidin gunda nangatan hi umat hina ya mahawal di ma'an, ya malenggop amin maphod di ma'ma'at.\FTNT{†}{{\FR 44:17 }{\FT{Hidin nun'alian da Manasseh (697-642 B.C.) ay Josiah (640-609 B.C.) ad Judah ya do'ol di amaphod den timpu.}}}

\VS{18}Mu nete"ah din nangidinnganmin mange'nong hi incense ya nan ma'inum ta pundayawmih nan Queen hi ad Abuniyan ya nidugah di impalauhmin gubat ya batel.”\FTNT{‡}{{\FR 44:18 }{\FT{Nuntutuyu nan tatagun Apo Dios hidin nun'alian Josiah, at indinongdan nundayaw hinan Queen hi ad Abuniyan an hi Ishtar. Mu hidin natayan Josiah hidin 609 B.C. ya pimmuhih den timpu ti waday gubat, ya nilayaw nan udumnan i'ibbadan Hudyu, ya numbuwitdan Hudyuh nan alid Egypt (II Ki. 23:33-35; 24:2, 10-16; 25:1-7). At ninomnom nan tatagu an hay nangidinngandan nundayaw ay Ishtar di dimmalat hinan do'ol an nappuhin na'at ay dida.}}}


\par }{\PP \VS{19}Ya inalin goh nan binabaiy, “Undan agguy inilan nan a'ahawami nan gunmi nange'nongan hi ma'inum hinan Queen hi ad Abuniyan ya nan nanghobanmih incense ta pundayawmin hiya? Ya inilada goh an gun ami nun'ammah tinapay an pen'olmih umat ay hiya.”


\par }{\PP \VS{20}At inali' hinan na'amung di,

\VS{21}“Undan hay punnomnomanyu ya agguy inilan Apo Dios hanan ina'inatyun nundayaw hi bulul? Hiya ya i'innilana nongkay tuwalin hiyay ina'inat din o'ommod tu'u, ya a'ali tu'u, ya din a'ap'apu tu'uh nan babluy ad Judah an inyal'allanad Jerusalem.

\VS{22}At hiyanan hidin adi pa"edpol hi Apo Dios hi bungotnah nan nun'appuhin gunyu inat ya numbalinona nan babluy tu'uh mi'id di hulbina an mi'id di nunhituh dih engganad ugwan!

\VS{23}Ya na'at di umat hinan nidugah an dumalat nongkay hi nundayawanyuh nan bulul an din'ugyuh Apo Dios ti agguyyu inunud nan Uldina ya tudtuduna!”


\par }{\PP \VS{24}Ya innayun'un inalin amin ay dida di, “Da'yun i'ibba' an iJudah an immalin ni'babluy hitud Egypt ya donglonyu goh heten hinapit Apo Dios.

\VS{25}Ti nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel ya inalinay, Da'yun numpunhimbaluy an iJudah ya inaliyuy adiyu idinong an munggohob hi incense ya mange'nong hi ma'inum hinan Queen hi ad Abuniyan ta pundayawyun hiya. At umat ay hina ya okod ayuh nan inaliyun atonyu ta hiyay inaynayunyu!

\VS{26}Mu Ha"in an Dios ya adi' iyabulut an da'yun Hudyun wah tud Egypt ya ngadanonyuy ngadan'uh un waday ihapatayuh atonyu!

\VS{27}Ti bo'on mahkay hay pangipapto"un da'yuy nomnomnomo' ti un hay pangubaha' ay da'yu! At da'yun udum ya matoy ayuh gubat, ya da'yun udum ya matoy ayun dumalat di hinaangyu ta engganah mun'atoy ayun amin.

\VS{28}At un tuttulun da'yuy mabalin an lumayaw ta mumbangngad hi ad Judah. At umat hituy ma'at ta innilaonyun iJudah an ni'babluy hitud Egypt an nan hinapit'u ya hiyay ipa'annung'u.

\VS{29}Ya hay pangimmatunanyun ma'at ay da'yu nan hinapit'un a'ubahanyuh tud Egypt

\VS{30}ya iyokod'u nan alih tun hi Hophra\FTNT{§}{{\FR 44:30 }{\FT{Hay nun'alianad Egypt ya hidin 589-570 B.C.}}} hinan buhulna an namhod an mamatoy ay hiya.\FTNT{*}{{\FR 44:30 }{\FT{Hi Ahmose an ni'papto' ay hiya ya nan baalnay namatoy ay hiya.}}} At umat hi nangiyokoda' ay Zedekiah an alid Judah ay Nebuchadnezzar an alid Babylon. Ha"in an Dios di nangalin te.”




\par }\Chap{45}{\SH Hay Pamaliwan Apo Dios ay Baruch
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hidin ta'wa miyapat hi tawon\FTNT{*}{{\FR 45:1 }{\FT{Unu hidin 605 B.C.}}} hi nun'alian Jehoiakim an hina' Josiah hi ad Judah ya nalpah an intudo' Baruch an amin din inali' hi itudo'na,

\VS{2}ya waday inalin Apo Dios hi ipa'innila' ay Baruch.

\VS{3}An inalinay, “Munlili'a, Baruch, an alyom di, Nidugah ahan tun inat Apo Dios ay da'mi ti inudmana nan nunheglan ay'u numanomnoman! At himmigaa' mahkay hitun nitagua'!


\par }{\PP \VS{4}Mu alyo' ay he"a, Baruch, an pa"io' heten babluy an limmu' an paddungnay intanom'u ya un'u bu'nuton.

\VS{5}At adim dedenlon di pumhodam.\FTNT{†}{{\FR 45:5 }{\FT{Nan agin Baruch an hi Seraiah ya waday nabagtun haadnah nan gubelnun impapto' nan Alin hi Zedekiah (Jer. 32:12; 51:59), ya mid mapto' ya inamnawan Baruch goh.}}} Mu ibaliw'u he"ah pumatoy an ta"on un malgom di umayam. Ha"in an Dios di nanapit ete.”




\par }\Chap{46}{\SH Hay Inalin Apo Dios hi Ma'at hi Udum an Babluy
\par }
{\PP \VerseOne{1}Hiyatuy inalin Apo Dios ay ha"in an ma'at hi udum an babluy.


\par }{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at ad Egypt
\par }
{\R (Isa. 19:1—20:6; Ezek. 29:1—32:32)

\par }{\PP \VS{2}Hidin miyapat hi tawon\FTNT{*}{{\FR 46:2 }{\FT{Unu hidin 605 B.C.}}} hi nun'alian Jehoiakim\FTNT{†}{{\FR 46:2 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 609-598 B.C.}}} hi ad Judah ya inabak Nebuchadnezzar an alid Babylon nan alid Egypt an hi Neco\FTNT{‡}{{\FR 46:2 }{\FT{Hay nun'alian Neco II ad Egypt ya hidin 610-595 B.C.}}} hidin nunggugubatandad Carchemish\FTNT{§}{{\FR 46:2 }{\FT{Hay pohdon ten ngadan di babluy an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan nahamad an binattun Chemosh,}} ya hi Chemosh di na'abbagtun bulul ad Moab.}}} an neheggon hinan Wangwang an Euphrates. At hi Apo Dios ya umat hituy inalinah ipa'innila' hinan titindalud Egypt:


\par }{\Q \VS{3}“Mundadaan ayun umuy mi'gubat

\par }{\QC ta idadaanyuy hapiawyu an i"itang ya o"ongol.


\par }{\Q \VS{4}Ya nan kabayun\FTNT{*}{{\FR 46:4 }{\FT{Nan ma'abbi'ah ya nundengwan kabayuh din timpu ya nalpud Egypt (I Ki. 10:28).}}} itakayanyu ya inad'adanyu nan pahulyu ta umela'elat,

\par }{\QC ya inhu'lubyu nan gumo' an lubungyu ya nan uklupyu.

\par }{\QB Ya immuy ayu mahkay hinan na'alin ihinanyu.


\par }{\Q \VS{5}Mu hay ma'at hi punggugubatanyu ya ma'a"abak ayun i'Egypt

\par }{\QC ta mumpangalayaw ayun adiyu iwingwingih ta'otyu

\par }{\QB ti nidugah an atata'ot di munli'ub ay da'yu.


\par }{\Q \VS{6}At ta"on un nan nun'atulid ya mid ologdan mangibaliw hi odolda,

\par }{\QC ya nan mun'abi'ah an tumagtag ya mid ologdan lumayaw.

\par }{\QB Ti ah'upan da'yuh nan buhulyu,

\par }{\QC ya numpatoy da'yuh nan potto' di Wangwang an Euphrates.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}Ngadan nan babluy an nidugah di abalinana

\par }{\QC an umat hinan nundatong an Wangwang an Nile?


\par }{\Q \VS{8}Henen babluy ya ad Egypt!

\par }{\QC At hiyanan alyonday,

\par }{\QB Nidugah di abalinanmi,

\par }{\QC at mabalin an pa"ionmiy abablubabluy hitun luta

\par }{\QB an paddungnay lobngonmi tun luta ta mun'a'atoyday tatagu!


\par }{\Q \VS{9}At aga ta umuy ayu akkay tuwali

\par }{\QC an da'yun titindalud Egypt an numpungkabayu ya numpunlugan hi kalesay udum!

\par }{\QB At badangan da'yuh nan tindalud Ethiopia, ya Libya, ya Lydia

\par }{\QC an numpunhapiaw ya nun'ala'eng an pumana.


\par }{\Q \VS{10}Mu Ha"in an nidugah di abalinanan Dios di mangabak eten gubat,

\par }{\QC at ad ugwan di pummoltaa' hinan buhul'u ta iballoh'u nan inatda.

\par }{\QB Hay pummolta' ya nan ispada' an adi matmattupun mipalapalang hi tatagu,

\par }{\QC at paddungnay tagun pun'inumnay dala ta engganay ma'aan di inuwawna.

\par }{\QB At hay pamataya' hinan buhul'un i'Egypt ya hinan appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw

\par }{\QC hinan way pingit di Wangwang an Euphrates.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya da'yun i'Egypt ya mi'id di agah hi mangipa'adaog ay da'yu

\par }{\QC an ta"on un nan maphod an lana an malpud Gilead.\FTNT{†}{{\FR 46:11 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 8:22.}}}


\par }{\Q \VS{12}At donglon di tataguh abablubabluy hitun lutay kilayu

\par }{\QC an dumalat nan nidugah an abainanyu.

\par }{\QB Ti nan mun'abi'ah an tindaluyu ya mun'atu"inda,

\par }{\QC at punduplugda nan udum.”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{13}Ya hidin immalian da Nebuchadnezzar an mangubat ad Egypt\FTNT{‡}{{\FR 46:13 }{\FT{Na'at hidin 568-567 B.C.}}} ya umat hituy impa'innilan Apo Dios ay ha"in. An inalinay,


\par }{\Q \VS{14}“Jeremiah, umuy'a nongkay ta pun'ibaagmuh nan i'Egypt ta mundadaandan mi'gubat

\par }{\QC an inyal'allanah nan numpunhitud Migdol, ya ad Memphis, ya ad Tahpanhes ti na'uyday buhulda,

\par }{\QB at pumpatoyday tataguh nan babluyda.


\par }{\Q \VS{15}Mu nan titindaluda ya lumayawdan dumalat di ta'otda

\par }{\QC ti mi'id di abalinanda ti Ha"in an Dios di mamdug ay dida.


\par }{\Q \VS{16}At mun'ihubagda owan nun'aduplugda nan udum ta muntutu'unda.

\par }{\QC Mu alyonda damdamay,

\par }{\QB Bumangon tu'u kaymu ta umanamut tu'u

\par }{\QC ti undan adi ditu'u patayon hinan buhul tu'u!


\par }{\Q \VS{17}At hay pangalidah nan alid Egypt

\par }{\QB ya hi
{\EM{Manuy hapitna, ya mi'id di nun'atna}}.\FTNT{§}{{\FR 46:17 }{\FT{Hidin dengngol Nebuchadnezzar an natoy hi amanad Babylon at immanamut hidi. Mu nan i'Egypt ya mid di inatdan den timpu an nangubat hinan iBabylon.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}Mu Ha"in an nidugah di abalinanan Dios di immannung an Ali,

\par }{\QC at ibaga' ay da'yun i'Egypt an na'uyda nan buhulyun nidugah di abalinanda

\par }{\QB ya un da'yun mipaddungdad Tabor an ata'nang ahan an duntug

\par }{\QC unu nan Duntug an Carmel an matangad hinan pingit di baybay.


\par }{\Q \VS{19}At idadaanyuy mabalin hi ita'inyuh nan pangiyayanda ay da'yuh udum an babluy

\par }{\QC ti pa"ionda nan ongol an babluyyu ad Memphis ta mabau

\par }{\QB an mi'id di ta"on hi ohah taguh munhituh di.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}At mipaddung ad Egypt hinan mapmaphod an bakan pa'ahe"on,

\par }{\QC mu awniat waday ay lalog\FTNT{*}{{\FR 46:20 }{\FT{Unu nan Alin hi Nebuchadnezzar.}}} an malpuh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw an mangalat ay hiya.


\par }{\Q \VS{21}At ta"on un nan nabayadan an tindalun nalpuh udum an babluy ya mipaddungdah nipataban bakan mapalti

\par }{\QC ti mi'id di abalinandan mi'gubat an nonong ya limmayawda.

\par }{\QB Ti nadatngan mahkay di amoltaanda.


\par }{\Q \VS{22}Ya mipaddungda goh hinan ulog\FTNT{†}{{\FR 46:22 }{\FT{Nan cobra di attigan di aat nan a'alid Egypt.}}} an anggay di lumayawanah ma"adngol

\par }{\QC an dumalat di dimmatngan nan nunwawahay an buhul

\par }{\QB an ay ihunay unda umuy munli'oy hi ayiw.


\par }{\Q \VS{23}At paddungnay munli'oy hi do'ol an ayiw di pangatda

\par }{\QC ti nidugah an do'do"ol nan buhul ya un hay ado'ol di dudun.


\par }{\Q \VS{24}At nidugah di ipa'ampaan nen babluy hi pangabakan nan buhulna

\par }{\QC an malpuh iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw.”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{25}Ya inalin goh nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel di, “Adi madnoy ya paddungnay moltao' hi Amon\FTNT{‡}{{\FR 46:25 }{\FT{Hiyay na'abbagbagtun bulul di i'Egypt eden timpu. Ya mid mapto' ya nginadnan nan Alin hi Manasseh nan netob an imbaluynah Amon ta e'gonanah ten bulul (II Ki. 21:18; II Chron. 33:21-22).}}} an dayawon di iThebes\FTNT{§}{{\FR 46:25 }{\FT{Ohan kapitulyuh nan ohan babluy ad Egypt.}}} ya an amin nan bululdad Egypt ti moltao' nan alid Egypt ya an amin nan mangiyokod ay hiya.

\VS{26}At iyokod'u didah nan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar ya nan titindaluna. Mu Ha"in an Dios ya ipa'innila' an udum hi algaw ya wadada goh damdamay mumbabluy ad Egypt ta umat hidin hopapna.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}At da'yun holag Israel an baal'u ya adi ayu tuma'ot, ya adi ayu numanomnom.

\par }{\QC Ti udum hi algaw ya iyanamut'u da'yu an ilpu' da'yuh nan nun'iyadagwin babluy,

\par }{\QB at la'tot ya mi'id di ayyu ita'ot ta lumenggop ayu ya nan holagyu.


\par }{\Q \VS{28}At da'yun holag Israel an baal'u ya adi ayu tuma'ot

\par }{\QC ti wadaa' ay da'yu an ta"on hi un ayu nibalud hi udum an babluy.

\par }{\QB Ya ta"on goh hi un'u pa"ion nan abablubabluy an nangibaluda' ay da'yu mu ipapto"u da'yu damdama.

\par }{\QC Mu mahapul an gilato' da'yu ta atugunanyu.

\par }{\QB Ha"in an Dios di nanapit ete.”




\par }\Chap{47}{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at ad Philistia
\par }
{\R (Isa. 14:28-32; Ezek. 25:15-17; Joel 3:4-8; Zeph. 2:4-7; Zech. 9:5-7)

\par }{\PP \VerseOne{1}Hidin agguy nangubatan nan alid Egypt\FTNT{*}{{\FR 47:1 }{\FT{Agguy tu'u inilah un nan Alin hi Neco II (610-595 B.C.) di ituduna (Jer. 46:2) unu nan Alin hi Hophra (589-570 B.C.) di ituduna (Jer. 37:5; 44:30).}}} hinan babluy ad Gaza ya hiyah te hinapit Apo Dios ay ha"in hi ma'at hinan iPhilistia.

\VS{2}An inalinay,

\par }{\QC “Do'ol ahan di ma'amung an buhul an malpuh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw

\par }{\QB an paddungnay nundatong an danum,

\par }{\QC at punhe'nobna nan babluyda ta pumpa"inan amin di wah di.

\par }{\QB Ya an amin nan tataguh nan abablubabluy ad Philistia ya ahikikiladah


\par }{\Q \VS{3}unda donglon di gumanitu an kabayun di buhul ya nan kumanaludukud an pilid di kalesa.

\par }{\QC At nidugah di tuma'tan nan mina'ilog an mangluy di ngamaydan mamadang hinan imbabaluyda.


\par }{\Q \VS{4}Ti Ha"in an Dios ya nadatngan di pumpamataya' hi an amin an iPhilistia

\par }{\QC an pangiyokodan nan iTyre ya iSidon hi bumadang ay dida.

\par }{\QB At pumpatoy'u nongkay an amin nan iPhilistia an ta"on un nan na'angang an nalpud Crete hidin penghana.


\par }{\Q \VS{5}At an amin nan tatagud Gaza ya ad Ashkelon

\par }{\QC ya mumpumpamulmuldah pangipattigandah punlungdayaanda.

\par }{\QB At uya'anah pangipattiganyuh numanomnomanyu an hugatonyuy odolyun da'yun na'angang an iPhilistia!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Ya kumiladan alyonday,

\par }{\QC Undan anuud di pangidinngam, Apo Dios, hinan pumpamatayam ay da'mi?


\par }{\Q \VS{7}Mu adi mabalin ti Ha"in an hi Apo Dios di nangimandal an mumpamatoy

\par }{\QC hinan tatagun numbabluy ad Ashkelon

\par }{\QB ya an amin nan numpunhituh nan pingit di baybay.”\FTNT{†}{{\FR 47:7 }{\FT{Na'at hidin 604 B.C. ti inabak da Alin hi Nebuchadnezzar dida.}}}




\par }\Chap{48}{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at ad Moab
\par }
{\R (Isa. 15:1—16:14; 25:10-12; Ezek. 25:8-11; Am. 2:1-3; Zech. 2:8-11)

\par }{\PP \VerseOne{1}Hiyatu goh di impa'innilan nan nidugah di abalinanan Dios an dayawon tu'un holag Israel ay ha"in an hi Jeremiah hi ma'at ad Moab.\FTNT{*}{{\FR 48:1 }{\FT{Intudun Flavius Josephus (37-100 A.D.) an ohan Hudyun nuntudo' hi historyn di Hudyu an nipa'annung heten impa'innilan Jeremiah hidin 582 B.C.}}} An inalinay,

\par }{\QC “Mahmo' ayun iMoab hi ad Nebo ya ad Kiriathaim ti makulug an mun'a'ubah ayu!

\par }{\QB Ti la'tot ya abakon da'yuh nan buhulyu ti pumpa"ida nan allupyu,

\par }{\QC at nidugah di abainanyun tatagu.


\par }{\Q \VS{2}At mi'id mahkay di manaphapit hi amaphod ad Moab

\par }{\QC ti nan buhul ya nonomnomonday atondan
{\EM{mama"id}} Heshbon\FTNT{†}{{\FR 48:2 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan hapitda an
}}{\FT{{\EM{mama"id}}, at munhanul hi Apo Dios. Ya hiyay kapitulyun di iMoab (mu bahaom goh nan footnote di Jer. 48:45).}}} ta mi'idon da'yun iMoab.

\par }{\QB At ta"on un da'yun tatagud
{\EM{Madmen}} ya duminong\FTNT{‡}{{\FR 48:2 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan hapitdah babluydad
}}{\FT{{\EM{Madmen}}, at munhanul hi Apo Dios.}}} ayu goh mahkay ti gubaton da'yu.


\par }{\Q \VS{3}Ya ta"on un da'yud Horonaim ya awniat madngol di ahikikila

\par }{\QC an dumalat di a'ubahanyu.


\par }{\Q \VS{4}Ti mapa"i nongkay ad Moab,

\par }{\QC at ahikikila nan ung'ungungnga.


\par }{\Q \VS{5}At munti'id ayu ta ipluyud Luhith an adi medpol di kilayu,

\par }{\QC ya wan madngol nongkay di ahikikilah nan kalatad Horonaim.


\par }{\Q \VS{6}At Ha"in an hi Apo Dios ya alyo' ay da'yuy,

\par }{\QC Umuy ayu ta mun'ipo"oy ayuh nan mapulun!


\par }{\Q \VS{7}Ti gapu ta inyokodyuh nan abalinanyu ya nan inadangyanyu

\par }{\QC at miyuy hi udum an babluy nan bululyu an hi Chemosh,\FTNT{§}{{\FR 48:7 }{\FT{Hi Chemosh di na'abbagbagtun bulul ad Moab.}}}

\par }{\QB ya nan padiyu, ya nan mangipangpanguluh nan pundayawanyun hiya,

\par }{\QC ya da'yun amin ta hidiy ibaludanyu.


\par }{\Q \VS{8}At mi'id di ta"on hi ohah nan babluyyud Moab hi adi mapa"i

\par }{\QC ti Ha"in an Dios di nangalih pa"ion nan buhulyun amin nan babluy hinan nundotal ya hinan nammagtu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}At alyo' hinan buhulyuy,

\par }{\QC Pa"ionyud Moab ta mi'id di mabalin hi munhituh di!


\par }{\Q \VS{10}At da'yun tatagun adi mangat hi ipatamu' ya nidugah di pummolta' ay da'yu!

\par }{\QC Ya da'yun adi mumpamatoy hinan iMoab

\par }{\QB ya umat goh an nidugah di pummolta' ay da'yu!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya Ha"in an hi Apo Dios ya alyo' goh di,

\par }{\QC Da'yun iMoab ya mi'id di na'at ay da'yu an nete"ah din immelganyu,

\par }{\QB at hiyanan ninaynayun di pinumhodanyu.

\par }{\QC At umat ayuh nan bayah an nunnonong hinan tibung an nittuwana an agguy neyew'ewel hinan udum an tibung,

\par }{\QB ta hiyanan maphod di tamtamna ya hunghungna.\FTNT{*}{{\FR 48:11 }{\FT{Nundengwa ad Moab hi abablubabluy an dimmalat nan greyp ya bayahda.}}}


\par }{\Q \VS{12}Mu hay alyo' an Dios ya adi madnoy at honogo' di mi'buhul

\par }{\QC ta paddungnay pun'ihiitda nan nun'ittuh nan atibutibung an nittuwanda ta mi'id di mittu,

\par }{\QB ya numpohalda nan tibung.


\par }{\Q \VS{13}At mabainan ayun iMoab ti nan bululyun hi Chemosh ya adina abalinan an mangibaliw ay da'yu,

\par }{\QC at umat hidin nabainan nan holag Israel hidin nangiyokodandah nan bululdad Bethel.\FTNT{†}{{\FR 48:13 }{\FT{Nabainan nan i'Israel ti nan titindalun di alid Assyria di nangabak ay didah din 722 B.C., ya impiyuyda didad Assyria, ya agguy inabalinan nan bakan bululdad Bethel an impiyamman nan Alin hi Jeroboam I (930-909 B.C.) an namaliw ay dida (I Ki. 12:28-30).}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}Ya alyo' goh ay da'yun iMoab di,

\par }{\QC Goh mah din alyonyu an nidugah an abalinanyun mi'gubat?


\par }{\Q \VS{15}Ti ten punggohob di buhulyu nan babluyyu an pumpatoyda nan mumpangilog an titindaluyu.

\par }{\QC Ti Ha"in an Ali an hay ngadan'u ya Nidugah di Abalinanan Dios di mangalih mapa"id Moab!


\par }{\Q \VS{16}Ya hitun apa"ian di babluyyu ya adi madnoy at mipa'annung,


\par }{\Q \VS{17}at da'yun nun'eheggon hi ad Moab an nanginnilah nundongolana ya kilaanyu.

\par }{\QC An alyonyuy,

\par }{\QB Nidugah ahan di napogpogan nan nundongol an ongol di abalinanan mumpapto' hi udum an tatagu!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}At da'yun iDibon an e'gonan din tatagu

\par }{\QC ya umbun ayuh hupu' ti pa"ionda nan allupyu,

\par }{\QB ya pa"iondan amin nan babluyyud Moab.


\par }{\Q \VS{19}Ya da'yun i'Aroer ya umuy ayuh nan kalata ta malauhda ay nan lumayaw an tatagu

\par }{\QC ya hinanhananyuh un hay na'at.


\par }{\Q \VS{20}At dida ya alyondan da'yuy,

\par }{\QC Nidugah an ababain di na'at ay ditu'un iMoab ti na'a"abak tu'u!

\par }{\QB At olton tu'uy kila tu'u,

\par }{\QC ya nun'ibaga tu'uh nan tataguh nan pingit di Wangwang an Arnon an napa"i mahkay di babluy tu'u!


\par }{\Q \VS{21}Ti nadatngan mahkay di amoltaan tun babluy tu'uh nan nun'abagtu

\par }{\QC an ad Holon,

\par }{\QB ya ad Jahzah,

\par }{\QC ya ad Mephaath,


\par }{\Q \VS{22}ya ad Dibon,

\par }{\QC ya ad Nebo,

\par }{\QB ya ad Beth Diblathaim,


\par }{\Q \VS{23}ya ad Kiriathaim,

\par }{\QC ya ad Beth Gamul,

\par }{\QB ya ad Beth Meon,


\par }{\Q \VS{24}ya ad Kirioth,

\par }{\QC ya ad Bozrah,

\par }{\QB ya an amin nan nun'eheggon ya nan nun'iyadagwin babluy tu'un iMoab!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{25}At Ha"in an hi Apo Dios ya alyo' di,

\par }{\QC Mapogpog mahkay nan ongol an abalinanyun iMoab an mi'gubat!


\par }{\Q \VS{26}Ti da'yun iMoab ya nginohoya',

\par }{\QC at hiyanan alyo' hinan buhulyu ta paddungnay butngon da'yun dida.

\par }{\QB At mun'atu"in ayu ta olo'anyuy inutayu,

\par }{\QC at mumbalin ayuh aba'abatlan di tatagu.


\par }{\Q \VS{27}Hidin hopapna ya gunyu inaba'abatlan nan holag Israel.

\par }{\QC Mu undan nangakawda ta wa ay ta nadalat di ngadanda

\par }{\QB ya nungwigiwig ayuh pamihulyun dida?


\par }{\Q \VS{28}At da'yun iMoab ya taynanyu nan babluyyu an numpunhituwanyu,

\par }{\QC ya immuy ayuh nan awadan di daplah ta umat ayuh nan kalapati

\par }{\QB an hay pangiyammaandah agabanda ya hinan way pantaw di liyang!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}Immannung an dengngol'uy nidugah hi pumpahiyaanyu

\par }{\QC ti hay punnomnomyu ya nabagtu ayu ya un nan udum an tatagu.


\par }{\Q \VS{30}Mu Ha"in ya inila' nan pumpahiyaanyu,

\par }{\QC mu mi'id di hulbina ti manuy hapityu,

\par }{\QB ya mi'id di ipa'annungyu.


\par }{\Q \VS{31}At hiyanan kilaa' da'yun iMoab,

\par }{\QC an inyal'allanah nan linala'id Kir Hareseth an munha'it di punnomnoma' hi atayanda.


\par }{\Q \VS{32}Ya nidugah goh di kila' ay da'yun iSibmah ya un nan kumilaa' hinan iJazer

\par }{\QC ti umat ayu ahan hinan nitanom an greyp an nanaphapeng hi engganah nan Natoy an Lobong

\par }{\QB ta nidatong hinan baybay ad Jazer.

\par }{\QC Mu ad ugwan ya paddungnay pina"in di buhulyu nan na'allum an bungbungaanyu ya nan greypyu.


\par }{\Q \VS{33}At din emmenghan pun'am'amlonganyun iMoab hi un ayu mumpugah hi intanomyu ya mami'id mahkay

\par }{\QC ti hay madngol ya tu'u' di titindalun mi'gubat

\par }{\QB an bo'on hay gangoh di mun'apal hi greyp.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{34}Ya ma"adngol hi ad Elealeh ta engganad Jahaz nan ahipopokaw hi ad Heshbon,

\par }{\QC ya ad Zoar, ya ad Horonaim, ya ad Eglath Shelishiyah.

\par }{\QB Ti ta"on un nan danum hinan ala' ad Nimrim ya natdu' mahkay.


\par }{\Q \VS{35}Ti Ha"in an Dios ya pogpogo' nongkay nan babluyyu,

\par }{\QC ya nan munggohob hi incense,

\par }{\QB ya nan udum an mun'onong ta e'nongyuh nan bululyu.


\par }{\Q \VS{36}Mu munlungdayaa' damdaman dumalat nan ma'at ay da'yu

\par }{\QC ti mami'id nan inadangyanyu an intamutamuanyu.

\par }{\QB Ya hay aat di lumungdayaa' ya umat hinan tukal di kantah un way matoy.


\par }{\Q \VS{37}At an amin ayu ya ih'ihanyuy hamayyu ya buu'yu,

\par }{\QC ya gulatonyun hugaton di ngamayyu,

\par }{\QB ya numpunlubung ayuh langgut ta ipattigyun munlungdaya ayu.


\par }{\Q \VS{38}Ya an amin nan nundotal an atap di a'abungyud Mo'ab

\par }{\QC ya ta"on un hinan kalata ya wadaday mumpunlungdaya.

\par }{\QB Ti hitun pama"ia' hinan babluyyu ya mumbalin hi umat hinan napohla' an banga an mi'id mahkay di iyusalana.


\par }{\Q \VS{39}At nidugah ahan di napa"iana,

\par }{\QC at ahikikila ayu an dumalat di nabainanyu.

\par }{\QB Ti numbalin hi atata'ot di tigaw nan babluyyu

\par }{\QC ta omod hi un aba'abatlan di tataguh nan nunlene'woh an babluy.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{40}Ya Ha"in an hi Apo Dios ya waday ipa"el'un alyo' di,

\par }{\QC Nan buhulyu ya umatdah nan muntadyapan an agila

\par }{\QB an un himbumagga ya inlayawnay babluyyu!\FTNT{‡}{{\FR 48:40 }{\FT{Hay ipa"elna ya nan titindalun nan Alin hi Nebuchadnezzar.}}}


\par }{\Q \VS{41}Ti polhon di buhulyu nan babluyyu an ta"on un nan nun'ihamad an nun'a'allup,

\par }{\QC at nidugah an mi'id di bi'ah nan titindaluyu an umatdah nan babain nuntungaw.


\par }{\Q \VS{42}At mun'apa"i mahkay nan babluyyu ti nginohoya' ay da'yu,


\par }{\Q \VS{43}at hay hohoddonyu ya nan nidugah an umipata'ot

\par }{\QC ya nan agahanyuh nan bitu,

\par }{\QB ya nan ahuluanyu.


\par }{\Q \VS{44}Ya nan lumayaw ay da'yu an dumalat di ta'otna ya magah hinan bitu,

\par }{\QC ya gulat ta abalinanan bumuhu' hinan bitu ya mahulu damdama goh.

\par }{\QB At umat hina nongkay di ma'at ay da'yun iMoab ti nadatngan di amoltaanyu!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{45}At nan lumayaw ya mipogpogdad Heshbon an nun'alian din hi Sihon\FTNT{§}{{\FR 48:45 }{\FT{Ta"on un ad Heshbon di kapitulyudad Moab mu hin'umu'uddum ya penloh nan holag Ammon henen siudad ta hinakupda goh an umat hinan inat nan Alin hi Sihon (Num. 21:26). Hidin amatagun Jeremiah ya hakup nan holag Ammon (Jer. 49:3).}}}

\par }{\QC ti waday nidugah an apuy hidi.

\par }{\QB At heden apuy di mama"in amin hinan babluyyud Moab

\par }{\QC ya nan mumpungngohoy ay Ha"in an Dios.


\par }{\Q \VS{46}At mahmo' ayun iMoab an nundayaw ay Chemosh ti ad ugwan ya mun'a'ubah ayu!

\par }{\QC Ya miyuy hi udum an babluy nan imbabaluyyu ta hidiy ibaludanda!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{47}Mu udum di algaw damdama ya pumbangngado' da'yun iMoab hinan babluyyu.

\par }{\QC Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”

\par }{\BB \par }
{\QB At hiyah te nipogpogan nan inalin Apo Dios hi ma'at hi ad Moab.




\par }\Chap{49}{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at ad Ammon
\par }
{\R (Ezek. 21:28-32; 25:1-7; Am. 1:13-15; Zeph. 2:8-11)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ya umat hituy inalin goh Apo Dios hi ma'at hinan holag Ammon an inalinay,

\par }{\QC “Nan holag Israel ya do'ol di holagdah midatan hi luta,

\par }{\QB at anaad udot ta da'yun holag Ammon an mundayaw ay Molek\FTNT{*}{{\FR 49:1 }{\FT{Hiyay na'abbagbagtun bulul nan holag Ammon. Hay oha goh an ngadana ya
}}{\FT{{\EM{Milcom}}.}}} di numbabluy hinan nidat ay Gad?\FTNT{†}{{\FR 49:1 }{\FT{Hay ituduna nin ya hidin nangubatan nan Alin hi Tiglath-Pileser III (745-727 B.C.) an alid Assyria hinan holag Ammon hidin 734-732 B.C.}}}


\par }{\Q \VS{2}At dumalat henen inatyu ya la'tot ya moltao' da'yu

\par }{\QC ta pa"io' ad Rabbah\FTNT{‡}{{\FR 49:2 }{\FT{Hiyah ne ngadan di kapitulyudah din timpu, mu hay ngadanad ugwan ya Amman an niyunnudan hinan ngadan di babluydah din penghana, ya hihidya nan kapitulyudah nan Kingdom of Jordan.}}} an ongol an babluyyu,

\par }{\QB at mumbalin hi dapul.

\par }{\QC Ya milagatdan moghob nan babluy hinan nunlene'woh,

\par }{\QB at hay a'atan ne ya bangngadon nan holag Israel ay da'yu nan babluyda.


\par }{\Q \VS{3}Ya alyo' goh an hi Apo Dios ay da'yun numpunhitud Heshbon\FTNT{§}{{\FR 49:3 }{\FT{Bahaom nan footnotes di Jer. 48:2 ya Jer. 48:45 ta innilaom di aat ten siudad.}}} ya ad Rabbah di,

\par }{\QC Kilaanyud Ai\FTNT{*}{{\FR 49:3 }{\FT{Nat'on an babluy an impipa"in Joshua (Josh. 8:1-29).}}} hitun apa"iana,

\par }{\QB ya nunlubung ayuh langgut,

\par }{\QC ya nonongan nuntinnagtagan ayuh nan na'allup an babluyyu ta pangipattiganyuh punlungdayaanyu.

\par }{\QB Ti nan bululyun hi Molek ya iyuydah udum an babluy

\par }{\QC an middumda nan papadina ya nan mangipangpanguluh nan pundayawanyu.


\par }{\Q \VS{4}Ya ipahiyayu nan malumong ya nundotal an lutayu,

\par }{\QC mu adi madnoy at mapa"ida.

\par }{\QB Da'yun mumpungngohoy an holag Ammon ya nan inadangyanyuy pangiyokodanyu

\par }{\QC ti hay inilayu ya mi'id di mabalin hi mama"in da'yu.\FTNT{†}{{\FR 49:4 }{\FT{Mu intudun Flavius Josephus (37-100 A.D.) an ohan nuntudo' hinan historyn di Hudyu an impipa"in da Alin hi Nebuchadnezzar ad Ammon hidin 582 B.C.}}}


\par }{\Q \VS{5}Mu Ha"in an nidugah di abalinanan Dios ya honogo' di mangipata'ot ay da'yu

\par }{\QC ta pumpakak da'yuh nan numbabluyanyu an malpudah nan nun'eheggon an babluy.

\par }{\QB At mi'id di adiyu lumayawan,

\par }{\QC mu mi'id di bumadang ay da'yu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Mu udum hi algaw ya pumbangngadon da'yun holag Ammon hinan babluyyu.

\par }{\QC Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”


\par }{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at hinan i'Edom
\par }
{\R (Isa. 21:11-12; Ezek. 25:12-14; 35:1-15; Am. 1:11-12; Obad. 1:1-21)

\par }{\PP \VS{7}Inalin goh Apo Dios an nidugah di abalinana ay ha"in di umat hituy ma'at hinan i'Edom an inalinay,

\par }{\QC “Undan mi'id mahkay nan nun'anomnoman hi ad Teman

\par }{\QB an mabalin an mangibaag hi nepto' hi atonyun tatagu?\FTNT{‡}{{\FR 49:7 }{\FT{Nundongol ad Edom an dimmalat nan nun'anomnoman an tataguda (Job 1:1; 2:11; Obad. 1:8).}}}


\par }{\Q \VS{8}Pumpatoy da'yun i'Edom!\FTNT{§}{{\FR 49:8 }{\FT{Unu
}}{\FT{{\EM{holag Esau}}.}}}

\par }{\QC At da'yun iDedan ya lumayaw ayu,

\par }{\QB ya immuy ayu nun'ipo"oy ti pa"io' ad Edom,

\par }{\QC at milagat ayu.


\par }{\Q \VS{9}Nan
{\EM{mumpugah}} hi greyp ya waday ang'angonda ta alan di nun'awotwot,\FTNT{*}{{\FR 49:9 }{\FT{Hay ugalin nan mumpugah ya ang'angonday udumnan greyp, unu olibo, unu paguy hinan payaw ta alan nan nun'awotwot ti hiyah ne inyuldin Apo Dios hi atonda (Lev. 19:9-10; 23:22; Deut. 24:19-22).}}}

\par }{\QC ya ta"on un nan mangakaw hinan mahdom ya alanda nan abalinandan alan ya anggay.


\par }{\Q \VS{10}Mu Ha"in ya pa"io' an amin ad Edom ta ay nabladan an mi'id di ipo"oyan nan tatagu,

\par }{\QC at mun'atoyday imbabaluyda, ya i'ibbada, ya heneggonda,

\par }{\QB at mi'id di ma'angang ay dida.


\par }{\Q \VS{11}Mu ipapto"u nan i'ibbadan nguhu ya nan nun'abalun binabai.”


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{12}Ya inalin goh Apo Dios di, “Nan mi'id di baholda ya milagatdan mamolta, at inyal'allanan da'yun numbahol. Hiyanan mahapul an mamolta ayu.

\VS{13}Ti Ha"in an Dios ya makulug an pa"io' an amin ad Edom an ta"on un ad Bozrah\FTNT{†}{{\FR 49:13 }{\FT{Nob'on ad Bozrah an nibaag hinan Jer. 48:24 ti hiyah ne Bozrah ad Moab, ya hiyah tey Bozrah ad Edom. Ya mid mapto' ya heten Bozrah di kapitulyud Edom hidin amatagun Jeremiah (ti wada goh di ohan kapitulyuda an ad Sela).}}}\FTNT{‡}{{\FR 49:13 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan hapitda an
}}{\FT{{\EM{mumpugah}} (verse 9), at munhanul hi Apo Dios.}}} an ongol an babluy ta mumbalin hi nidugah an atata'ot ta pihulon di tatagu, ya numbalinondah pangidutdah udum. At henen apa"ianda ya minaynayun hi enggana.”


\par }{\PP \VS{14}Ya ha"in an hi Jeremiah ya dengngol'un inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Hennag'uh nan abablubabluy di umuy mangipa'innilah nan tatagu

\par }{\QB ta mundadaanda ta ma'ohhadan mangubat ay da'yun i'Edom.


\par }{\Q \VS{15}Ya pumbalino' nan babluyyuh manghan di abalinana

\par }{\QC ta pihulon di tataguh udum an babluy.


\par }{\Q \VS{16}At dumalat nan pumpahiyaanyu ya hay punnomnomyu ya ta'tan da'yuh nan tataguh udum an babluy.

\par }{\QC Manu ti nahamad an daplah di numbabluyanyu an wadah nan ata'nang an duntug,

\par }{\QB at umat hinan ata'nang di numbabluyan di agila.\FTNT{§}{{\FR 49:16 }{\FT{Ad Petra ya ad Sela di duwan babluy ad Edom, ya hay ibalinandan duwa ya
}}{\FT{{\EM{batu}}. Ya hidid Petra ya inyamman nan holag Edom nan numbino'ob'on an uddu' ya liyang hinan ata'nang ahan an daplah ta ihinandah di (Obad. 1:3-4).
}}}

\par }{\QC Mu ipa'ampa' da'yu damdama.


\par }{\Q \VS{17}At nidugah ahan di amoltaanyun i'Edom,

\par }{\QC at nan maluh an mannig hinan numbalinan di babluyyu ya manongngo'dah ta'otda.


\par }{\Q \VS{18}Ti umat hi napa"ian ad Sodom, ya ad Gomorrah,\FTNT{*}{{\FR 49:18 }{\FT{Gen. 19:1-29.}}} ya nan nun'eheggon an babluy,\FTNT{†}{{\FR 49:18 }{\FT{Didana ad Admah ya ad Zeboiim (Deut. 29:23).}}}

\par }{\QC at mi'id mahkay an adi mababluyan.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}At nomnomonyu an ipalayaw da'yun i'Edom,

\par }{\QC at umat hi aton di layon an nalpuh nan ma'inayiw an wah nan pingit di Wangwang an Jordan an munti'id an umuy hinan pahtu

\par }{\QB an nonong ya nabannuhu', ya numpudugna nan kalnilu.

\par }{\QC Mu Ha"in ya anggay di mabalin an mangat ete

\par }{\QB ti mi'id di mabalin hi mangipalayaw ay Ha"in unu mangipawah nan pohdo' an ma'at.


\par }{\Q \VS{20}At donglonyu nan ninomnom'un Dios an ma'at ay da'yun i'Edom an numpunhitud Teman:

\par }{\QC Nidugah di amoltaanyu,

\par }{\QB at ta"on un nan ung'ungungngan imbabaluyyu ya miyuydah udum an babluy.


\par }{\Q \VS{21}At hitun apa"ian nan babluyyud Edom ya ma"adngol an paddungnay umalyog tun luta,

\par }{\QC ya ta"on un nan kilan di tatagu ya madngol hi engganah nan Mumbolah an Baybay.\FTNT{‡}{{\FR 49:21 }{\FT{Unu Red Sea.}}}


\par }{\Q \VS{22}Ti nan buhulyu\FTNT{§}{{\FR 49:22 }{\FT{Mid mapto' ya duway ituduna: (1) nan buhulda an da Nebuchadnezzar an iBabylon, ya (2) nan Arabo an nalpud Nabatea an nangabak ay didah din 550 B.C.}}} ya umatdah nan muntadyapan an agila

\par }{\QC an himbumagga ya immalida, ya lini'ubdad Bozrah.

\par }{\QB Ya eden algaw ya nan titindalud Edom ya nidugah an mid poto' di punnomnomanda,

\par }{\QC at umatdah nan babain nadatngan di puntungawana.”


\par }{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at ad Damascus
\par }
{\R (Isa. 17:1-3; Am. 1:3-5; Zech. 9:1)

\par }{\PP \VS{23}Hiyah te goh di inalin Apo Dios ay ha"in hi ma'at ad Damascus.\FTNT{*}{{\FR 49:23 }{\FT{Hiyay kapitulyudad Syria (unu ad Aram).}}} An inalinay,

\par }{\QC “Nan tatagud Hamath ya ad Arpad ya mawaday nidugah hi ta'otdah pangngolandah apa"ian nan babluyda,

\par }{\QB at nidugah an mi'id di lenggopda

\par }{\QC an umat hinan baybay hi un way puo'.


\par }{\Q \VS{24}Ya ayda na'alenganga an nonongan limmayawda,

\par }{\QC ya nidugah di numanomnomanda

\par }{\QB an umatdah nan babain nadatngan di puntungawana.


\par }{\Q \VS{25}At nan nundongol an babluy ad Damascus an do'ol di pun'am'amlongan di tatagu ya minganuy mahkay,


\par }{\Q \VS{26}at adi madnoy ya mun'a'atoy nan ungungan titindaluh nan kalata.


\par }{\Q \VS{27}Ya hay ato' goh ya gohbo' nan allup ad Damascus,

\par }{\QC at bumi'ah ya genhobna nan palasyun nan Alin hi Ben-Hadad.”


\par }{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at hi ad Kedar ya ad Hazor\FTNT{†}{{\FR 49:27 }{\FT{Hiyanay duwan babluy ad Arabia.
}}}
\par }
{\PP \VS{28}Umat hituy inalin Apo Dios ay ha"in hi ma'at ad Kedar ya ad Hazor\FTNT{‡}{{\FR 49:28 }{\FT{Nob'on ad Hazor an wah appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw hinan Lobong an Galilee (Josh. 11:1).}}} an umuy gubaton nan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar:\FTNT{§}{{\FR 49:28 }{\FT{Ginubat da Nebuchadnezzar didah din 599-598 B.C.}}}

\par }{\QC “Ha"in an hi Apo Dios ya alyo' ay Nebuchadnezzar di,

\par }{\QB Umuy ayu ta gubatonyu nan iKedar ya nan numpunhituh appit hi buhu'an di algaw.


\par }{\Q \VS{29}Ya nun'alayuy tuldada, ya kalniluda, ya kamiluda, ya an amin nan gina'uda,

\par }{\QC ya nun'it'u'yun alyonyuy,

\par }{\QB Na'uyday pumatoy!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{30}At inalin Apo Dios di,

\par }{\QC “Lumayaw ayun iHazor ta umuy ayuh nan liyang ta mun'ipo"oy ayu

\par }{\QB ti nundadaan man nan alid Babylon an mangubat ay da'yu!


\par }{\Q \VS{31}Ti inali' ay hiyay,

\par }{\QC Umuyyu gubaton nan tatagun pundedenlanday unda maphomaphod hi enggana!

\par }{\QB Umuy ayu, at mi'id di allupna,\FTNT{*}{{\FR 49:31 }{\FT{Nan numbino'ob'on an tribon numpunhituh nan mapulun ad Arabia ya mid ah siudadda ti unda nuntulda ya anggay, ya gunda muntolman an lumane'le'od.}}}

\par }{\QC ya mi'id di heneggondah bumadang ay dida!


\par }{\Q \VS{32}Ya nun'alayuy kamiluda ya nan do'ol an animalda,

\par }{\QC at lumayawdan nunhituh nan abablubabluy hitun luta.

\par }{\QB Ti inyabulut'un do'ol di umalin mamalpaligat ay dida.


\par }{\Q \VS{33}At mumbalin ad Hazor hi mapulun

\par }{\QC ta ihinan nan animal hi inalahan an umat hinan ma'alih jakal.”


\par }{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at ad Elam\FTNT{†}{{\FR 49:33 }{\FT{Heten nasyon ya wah nan aduntuduntug hi appit hi Wangwang an Tigris hi buhu'an di algaw an nedelloh ad Babylon. Hay kapitulyun nan i'Elam ya ad Susa, ya numbino'ob'on an triboy numpunhituh di. Ya hiyay hakup di nasyon ad Iran ad ugwan an gutud.}}}
\par }
{\PP \VS{34}Ya umat goh hituy inalin Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah hi ma'at hi ad Elam hidin hopap di nun'alian Zedekiah\FTNT{‡}{{\FR 49:34 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 597-586 B.C., at 597 B.C. di tawon hidin nangipa'innilan Apo Dios ay Jeremiah eten ulgud.}}} hi ad Judah:


\par }{\Q \VS{35}Hiya an nidugah di abalinanan Dios ya inalinay,

\par }{\QC “Patayo' nan nun'ala'eng an pumana

\par }{\QB an nangidat hi nidugah an abalinan nan tatagud Elam.\FTNT{§}{{\FR 49:35 }{\FT{Nan titindalud Elam ya nundongoldan pimmana (Isa. 22:6).}}}


\par }{\Q \VS{36}Ti ipa'ali' nan buhuldan malpuh nan nunlene'woh an babluy ta mun'iwa'atda nan i'Elam

\par }{\QC hi an amin an babluy hitun luta


\par }{\Q \VS{37}ti pumpatoy nan buhulda dida

\par }{\QC an dumalat nan nidugah an bohol'un dida.


\par }{\Q \VS{38}At ipapatoy'u nan alida ya nan u'upihyalda,

\par }{\QC ya Ha"in di mihukat hi mun'ap'apu ta pumpatoy'u dida.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{39}Mu udum di algaw

\par }{\QC ya paphodo' goh damdamah nen babluy ad Elam.”




\par }\Chap{50}{\SHB Hay Impa'innilan Apo Dios hi Ma'at ad Babylon
\par }
{\R (Isa. 13:1—14:23; 21:1-10)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ya ni'hapit goh hi Apo Dios ay ha"in an hi Jeremiah ta impa'innilanay ma'at hi ad Babylon.\FTNT{*}{{\FR 50:1 }{\FT{Hay tawon hidin himmapitan Apo Dios ay Jeremiah ya hidin 593 B.C.}}}

\VS{2}An inalinay,

\par }{\QC “Pun'ipa'innilam hinan abablubabluy ta innilaon di tatagu an nan babluy ad Babylon ya ma'abak,

\par }{\QB at mun'apa"i nan bululda an hi Bel an Marduk\FTNT{†}{{\FR 50:2 }{\FT{Hay nipaddungan ten na'abbagbagtun bulul di iBabylon ya nan Ba'al an dios di iCanaan. Ya hay pohdon nan ngadana an Bel an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{apu}}. Ya hiyay bulul an mangidat anuh pi'taguan di tatagu, ya hiya goh anuy manalimun hinan udan, ya ilat, ya idul, ya namamah nan apuy.}}} di ohah ngadana.

\par }{\QC Ya mun'apa"ida goh nan udum an abulubulul\FTNT{‡}{{\FR 50:2 }{\FT{Nan immannung an nibalin di
}}{\FT{{\EM{abulubulul}} hitu ya
{\EM{nan do'ol an ta"in umat hinan numbino'ob'on an ta"in di gandeng}}. At mattig an boholon Apo Dios ahan nan bubulul.}}} hidi an inyamman nan tatagu.


\par }{\Q \VS{3}Ya nan umalin mangubat hinan iBabylon ya malpudah appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw,\FTNT{§}{{\FR 50:3 }{\FT{Hay nangabak hinan Pumpapto'an di iBabylon ya nan titindalun di Pumpapto'an di iPersia an na'at hidin October 29, 539 B.C. (bahaom nan footnote di Dan. 5:31).}}}

\par }{\QC at pumbalinondah mapulun ti ma"appa"ih pangatda.

\par }{\QB Ya nan tatagun adi mi'yatoy an ta"on un nan animalda ya taynandah den babluy,

\par }{\QC at minganuy.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{4}Ya hitun a'atan hana\FTNT{*}{{\FR 50:4 }{\FT{Ma'at hinan te"an di Hinlibuy Tawon.}}} ya nan i'Israel ya iJudah ya kumiladah puntutuyuanda

\par }{\QC ti mabalin mahkay an mumpumbangngaddah nan numbabluyanda

\par }{\QB ta Ha"in an Dios di dayawonda,


\par }{\Q \VS{5}ya hanhanandah un hay owon an umuy ad Zion.

\par }{\QC At hay umalianda ya middumda mahkay ay Ha"in,

\par }{\QB ya itulagdan ipa'annungda nan punhahapitanmi ta adi ma'aliwan.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Da'yun tatagu' ya umat ayuh nan na'utaw an kalnilun tinaynan nan mumpahtul,

\par }{\QC at immuy ayu limmane'le'od hinan aduntuduntug ya dudunduntug,\FTNT{†}{{\FR 50:6 }{\FT{Hanay lugal hi nundayawan nan Hudyuh nan bubululda (Jer. 2:20).}}}

\par }{\QB at inaliwanyu nan nahamad an pun'eblayan.


\par }{\Q \VS{7}At hiyanan nan buhul an mangah'up ay da'yu ya adi tuma'ot an mamatoy ay da'yu

\par }{\QC ti inilada an din'uga' an Dios an alpuwan di mahapulyu ya nangiyokodan din o'ommodyu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{8}At himbumagga ya taynanyuh nen babluy ad Babylon

\par }{\QC ta umat ayuh nan buta'al an gandeng an mamahhun an umuy ta ipanguluna nan i'ibbana!


\par }{\Q \VS{9}Ti honogo' di do'ol ahan an titindalun malpuh nan abablubabluy hi appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw

\par }{\QC ta gubatondad Babylon ta abakonda.

\par }{\QB Dida ya nun'ala'engdan pumana an mi'id di mihallah nan ipanada.


\par }{\Q \VS{10}Ya inabakda ay nan iBabylon ya nun'aladan amin nan pohdondan alan.

\par }{\QC Ha"in an hi Apo Dios di nanapit ene.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya inalin goh Apo Dios hinan iBabylon di,

\par }{\QC “Da'yu ya nidugah di amlongyuh din nama"ianyuh nan babluy'u

\par }{\QB an inyal'allanay umamlonganyu ya un nan bakan mun'elek

\par }{\QC ya nan mumpinnaytu' an bulug an kabayu.


\par }{\Q \VS{12}Mu nan babluyyud Babylon an paddungnay hi inayu ya mapa"i damdama

\par }{\QC ta mumbalin hi mi'id di hulbina an umipabain.

\par }{\QB Ya mumbalin hi mapulun ta adi mahkay mababluyan.


\par }{\Q \VS{13}Ti dumalat nan bungot'un Dios ya pa"io' nongkay ad Babylon ta mi'id di munhituh di,

\par }{\QC at an aminday maluh ya umogyatdah ta'otdah pannigandah nan ma'at.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}At da'yun mangubat hi ad Babylon ya mundadaan ayuh nan nunlene'woh hidi ta pumpanayu nan iBabylon

\par }{\QC ti ongol di numbaholandan Ha"in an Dios.


\par }{\Q \VS{15}Ya nun'it'u'yun mangubat ay dida ta tuma'otda ya numpa'ampada,

\par }{\QC ya numpa"iyu nan allupda ya nan pungguwalyaanda.

\par }{\QB At Ha"in an Dios ya ato' hinan iBabylon din ina'inatdah din udum an babluy ta iballoh'u.


\par }{\Q \VS{16}At pogpogonyu mahkay nan mumpunhabal unu mumpumboto' hi ad Babylon,

\par }{\QC ya honogonyu nan tatagun nalpuh udum an babluy an niyalih na

\par }{\QB ta mumpanga'anamutdah babluyda ta adi pi'patoy nan umalin gumubat.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{17}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Da'yun i'Israel ya umat ayuh nan kalnilun numpudug di layon,

\par }{\QB at nun'iwa'at ayu.

\par }{\QC An hay nahhun hi paddungnay nangan ay da'yu ya nan alid Assyria\FTNT{‡}{{\FR 50:17 }{\FT{Na'at hidin 722-721 B.C.}}}

\par }{\QB ya un da'yu mahkay iyangunuh ay Nebuchadnezzar an alid Babylon

\par }{\QC an paddungnay nunggag'alnay tungalyu ta nun'agimu'.\FTNT{§}{{\FR 50:17 }{\FT{Na'at hidin 586 B.C.}}}


\par }{\Q \VS{18}At hiyanan Ha"in an nidugah di abalinanan Dios an dayawonyun holag Israel ya minolta' nan alid Assyria,\FTNT{*}{{\FR 50:18 }{\FT{Na'abak ad Nineveh an kapitulyud Assyria hidin 612 B.C., ya na'abak goh nan Pumpapto'an nan i'Assyria hidin 609 B.C. hidin nangabakan nan iMedia ya iBabylon ay dida.}}}

\par }{\QC ya umat goh an moltao' nan alid Babylon.


\par }{\Q \VS{19}Mu da'yun holag Israel ya pumbangngado' da'yuh nan babluyyu tuwali,\FTNT{†}{{\FR 50:19 }{\FT{Ma'at hinan te"an di Hinlibuy Tawon.}}}

\par }{\QC at nan tummol an ma'an hi ad Carmel ya ad Bashan di pangngalanyuh tanudyu,

\par }{\QB ya ta"on un nan ma'an hinan madinuntug hi ad Ephraim ya hi ad Gilead.


\par }{\Q \VS{20}Ya heden a'atana ya da'yun tuttulun i'Israel ya iJudah an imbaliw'u

\par }{\QC ya aliwa' di numbaholanyu.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{21}Ya inalin goh Apo Dios hinan buhul di iBabylon di,

\par }{\QC “Gubatonyud Merathaim\FTNT{‡}{{\FR 50:21 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{numpidwadan nan'ug ay Apo Dios}}.}}} ya ad Pekod\FTNT{§}{{\FR 50:21 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{minoltan da'min Apo Dios}}.}}} ta pumpudugyu ya numpatoyyu nan tataguh di ta ma'aminda,

\par }{\QB at tigonyu ta adiyu ibahhaw hatun inali' ay da'yu.


\par }{\Q \VS{22}At madngol di munggugubat ya nan gun apa"ian ad Babylon


\par }{\Q \VS{23}an ta"on un didan iBabylon ya paddungnay unda mattilyu an napa"ih nan abablubabluy hitun luta.

\par }{\QC Mu ad ugwan ya diday na"appa"i ahan,

\par }{\QB at manoh'aday tataguh nan abablubabluy hi numbalinan ad Babylon.


\par }{\Q \VS{24}Ti da'yun iBabylon ya inangita' an Dios,

\par }{\QC mu agguyyu inilan paddungnay binitu' da'yu.


\par }{\Q \VS{25}At inukat'u nan almas'uh nan nangitalepna',

\par }{\QC ya impattig'uy bungot'un da'yun iBabylon.

\par }{\QB At Ha"in an nidugah di abalinanan Dios ya pumpatoy'u da'yu.


\par }{\Q \VS{26}At da'yun malpuh nan niyadagwin babluy an buhul nan iBabylon ya umali ayu ta gubatonyu dida!

\par }{\QC Ya pumpa"iyu nan alangda ya an aminda ta mi'id di ma'angang ay didah matagu!


\par }{\Q \VS{27}Ya ta"on un nan titindaluda ya pi'patoyyu

\par }{\QC ti nadatngan di amoltaanda.


\par }{\Q \VS{28}At nan lumayaw an malpud Babylon an umuy ad Jerusalem ya ulgudonday ma'at

\par }{\QC an alyonday nidugah di nangiballohan nan Dios tu'un holag Israel hinan inatdah nan Timpluna.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Da'yun nala'eng an pumana ya umuyyu li'ubon ad Babylon ta mi'id di lumayaw ay dida,

\par }{\QB ya atonyun dida din umat hidin ina'inatdah nan udum an babluy.

\par }{\QC Ti nidugah an nginohoya' an Dios an me'gonan an dayawon nan holag Israel!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{30}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Da'yun iBabylon ya mun'a'atoydan amin nan titindaluyu

\par }{\QB an ta"on un nan ungungan titindalu ya mun'atoydah nan kalata.


\par }{\Q \VS{31}At da'yun iBabylon an mumpumpahiya ya nadatngan mahkay di pummoltaa' ay da'yu.


\par }{\Q \VS{32}At ta"on un ayu mumpahiya ya mapatoy ayu damdama,

\par }{\QC ya mi'id di bumadang ay da'yu.

\par }{\QB At hay ato' ya gohbo' nan babluy ad Babylon ta mi'yoghobdan amin nan wah nan nunlene'woh.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{33}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Da'yun iBabylon ya gunyu pinaligligat nan i'Israel ya iJudah,

\par }{\QB ya an amin ayun namalud ay dida ya hinamadyu didan ginuwalyaan

\par }{\QC an agguyyu pina'anamut dida.


\par }{\Q \VS{34}Mu Ha"in an nidugah di abalinanan Dios ya mabi'aha' an mamaliw ay dida,

\par }{\QC at Ha"in di mangihapit ay dida ta way atondan umanamut hi babluyda ta wan lumenggopda mahkay.

\par }{\QB Mu da'yun iBabylon ya mi'id di alenggopanyu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{35}At alyo' ay da'yun iBabylon an Ha"in di mangubat ay da'yu,

\par }{\QC ya nan u'upihyalyu,

\par }{\QB ya nan nun'ala'eng an muntugun ay da'yu.


\par }{\Q \VS{36}At mipapatoyda nan mumpunlayah an propetayu ta ipattigan di layahda,

\par }{\QC ya nidugah di ta'ot nan titindaluyu ti pumpatoyda dida.


\par }{\Q \VS{37}Ya mipapatoyda goh nan kabayun itakayanyun umuy mi'gubat,

\par }{\QC ya nan kalesan iluganan di titindalu ya mun'apa"ida.

\par }{\QB Ya ta"on un nan tinangdananyun titindalun nalpuh udum an babluy ya mipapatoyda goh

\par }{\QC ti awniat mid ologdan umatdah binabai.

\par }{\QB Ya nun'alan di buhulyu nan nun'abalul an gina'uyu.


\par }{\Q \VS{38}Ya mami'id goh di danum hi babluyyu

\par }{\QC ti napnuh ten babluy hi bulul ta numbalinonda nan tataguh ay nawe'we'.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{39}At hay pumbalinan ten babluy ya awniat punhituwan di tu'u'an ya hayinas an nan animal hinan inalahan

\par }{\QC ti adi mahkay mabalin hi pumbabluyan di tataguh enggana.


\par }{\Q \VS{40}At umat hinan inat'un nama"id Sodom, ya ad Gomorrah,\FTNT{*}{{\FR 50:40 }{\FT{Gen. 19:1-29.}}}

\par }{\QC ya nan nun'eheggon an babluy hidi.\FTNT{†}{{\FR 50:40 }{\FT{Hanan babluy ya ad Admah ya ad Zeboiim (Deut. 29:23).}}}

\par }{\QB At mi'id nongkay di munhituh taguh di.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{41}At donglonyu an umaliday do'ol ahan an tindalun malpuh iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw

\par }{\QC ti do'olday a'ali an numpundadaan an umalin gumubat.


\par }{\Q \VS{42}At numpun'odondah pana ya gayang,

\par }{\QC ya mun'abungotda an mi'id di homo'da.

\par }{\QB Ya hay gangoh nan gun umalin numpungkabayu ya umat hi gangoh di dalluyun hinan baybay.

\par }{\QC At napanuh di inatdan numpundadaan an gumubat ay da'yun iBabylon.


\par }{\Q \VS{43}At hidin dengngol nan alid Babylon nan inalidan ma'at ay dida ya limmungtuy hi ta'otna,

\par }{\QC at nonong ya un umat hinan babain magadyuh muntungaw.


\par }{\Q \VS{44}At nomnomonyu an himbumaggay a'ubahanyu

\par }{\QC an umat hinan aton di layon hinan pahtu an nonong ya nabannuhu',

\par }{\QB ya numpudugna nan kalnilu.

\par }{\QC Mu Ha"in ya anggay di mabalin hi mangat hina

\par }{\QB ti mi'id di mabalin hi mangipapto' ay Ha"in unu mangipadinong hinan pohdo' an ma'at.


\par }{\Q \VS{45}At donglonyun iBabylon nan ninomnom'un Dios an aton ay da'yu:

\par }{\QC At ta"on hi un nan ungunga ti awniat punlapdu' nan buhulda dida ta iyuyda didah nan udum an babluy

\par }{\QB ti pumpa"i' nan babluyda.


\par }{\Q \VS{46}Ya hitun a'abakanyun iBabylon ya ma"adngol,

\par }{\QC at paddungnay umalyog tun luta.

\par }{\QB Ya ta"on un nan kilan di tatagu ya ma"adngol hinan abablubabluy.”




\par }\PoetryChap{51}{\Q \VerseOne{1}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Immannung an ipa'ali' han umat hi puo'

\par }{\QB ta pa"ionad Babylon ya pumpatoyna nan tataguh di.


\par }{\Q \VS{2}Ti honogo' di mangubat hinan iBabylon

\par }{\QC an malpudah udum an babluy\FTNT{*}{{\FR 51:2 }{\FT{Nan iMedia ya iPersia (verse 11).}}} ta li'ubonda dida,

\par }{\QB ya himbumagga ya numpatoyda dida ta umatdah nan dugi an itayap di dibdib.


\par }{\Q \VS{3}At mi'id di atondan mangidadaan hi panada unu mangilubung hinan gumo' an lubung di mi'gubat.

\par }{\QC Ya pumpatoydan amin nan tindaluda

\par }{\QB an mi'id di ang'angngondan ta"on un nan ungungan linala'i.


\par }{\Q \VS{4}At mun'a'atoydah nan kalatad Babylon


\par }{\Q \VS{5}ti Ha"in an nidugah di abalinanan Dios ya agguy'u ingnganuy nan i'Israel ya iJudah

\par }{\QC an ta"on hi un ongol di numbaholandan Ha"in

\par }{\QB an Me'gonan an Dios an dayawonda.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}At lumayaw ayun bo'on iBabylon ta taynanyud Babylon!

\par }{\QC At adi ayu middum an matoy hinan pummoltaa' ay didah nan baholda

\par }{\QB ti nadatngan di pangiballoha' an Dios hinan ina'inatda.


\par }{\Q \VS{7}Hay aat ad Babylon hidin hopapna ya umat hinan nabalitu'an an bahu

\par }{\QC an napnuh nan bumutong an nipaddungan di bungot'u an Dios.

\par }{\QB At binutongnan amin din tataguh tun luta ta paddungnay un nun'a'utaw di nomnomda.


\par }{\Q \VS{8}Mu ad ugwan ya makulug an mapa"i,

\par }{\QC at hiyanan kilaanyuh nen babluy.

\par }{\QB Ya inummal ayuh lana ta olom ya ma'agahan nan hugatda ta pumhodda.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}Mu alyon nan iBabylon di,

\par }{\QC “Impadahmin inagahan din hugatda, mu adi mabalin.

\par }{\QB At inayunyu an alyon hinan i'ibbayuy,

\par }{\QC Ma ayuat ta un tu'u mumbangngad hinan numpumbabluyan tu'u

\par }{\QB ti nadatngan mahkay nan nidugah an amoltaanda

\par }{\QC an gulat ta mattig at dimmatong ad dayay aat di moltada!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Ya alyon nan iJudah di,

\par }{\QC “At iballoh Apo Dios nan inat nan iBabylon ay ditu'u!

\par }{\QB At ma ayu ta umuy tu'u ipa'innilad Jerusalem di nangat Apo Dios hi ad Babylon!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Ya impabungota' an Dios hinan iBabylon,

\par }{\QC at hiyanan inali' hinan iMedia di,

\par }{\QB “Punhaityuy tadom di panayu,

\par }{\QC ya indadaanyuy hapiawyu ta iballohyu din nama"iandah nan Timplu!


\par }{\Q \VS{12}Ya inta'nangyu nan bantilayu ta gubatonyu nan iBabylon,

\par }{\QC ya udmanyu nan titindalun mungguwalyah nan nunlene'woh hi ad Babylon.

\par }{\QB Ti ninomnom'u nongkay an pa"ion ad Babylon,

\par }{\QC at mi'id di mabalin hi mangipadinong ay Ha"in.


\par }{\Q \VS{13}Da'yun iBabylon an lene'woh di wangwang\FTNT{†}{{\FR 51:13 }{\FT{Unu nan Wangwang an Euphrates. Ya wada goh hidid Babylon nan do'ol an ala' an ipa'wan di danum an umuy hinan abablubabluy.}}}

\par }{\QC ya immadangyan ayuh nan nun'abalul an gina'u,

\par }{\QB mu nadatngan mahkay di apogpoganyu.


\par }{\Q \VS{14}Ti Ha"in an Dios an nidugah di abalinana ya ninomnom'un honogon hinan babluyyuy

\par }{\QC do'ol ahan an titindalun mi'gubat ay da'yu.

\par }{\QB At mapnudah nan babluyyu ta ay payaw an mapnuh dudun an miho'nap,

\par }{\QC at daden buhul ya pun'it'u'day pangabakandan da'yu.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}At ha"in an hi Jeremiah ya ikanta' an alyo' di,

\par }{\QC “Hi Apo Dios ya limmuna tun luta ya ad daya

\par }{\QB an dumalat di abalinana ya la'engna.


\par }{\Q \VS{16}Ya impa'idulna ay ya mungkakaludukud ad daya,

\par }{\QC ya ipatulunay bunut hi ad daya.

\par }{\QB Ya awni ya impa'alinay ilat, ya udan, ya puo' an malpuh nan nangiyamungana.


\par }{\Q \VS{17}At hiyatuy mangipattig an hay tagu ya mi'id di inilada

\par }{\QC an adida umat hinan anala'eng Apo Dios.

\par }{\QB At nan mun'ammah nabalitu'an an bulul ya mabainanda

\par }{\QC ti hanan gunda iyamma ya mi'id di yahyah ya abalinanda.


\par }{\Q \VS{18}At mi'id ahan di hulbida ti unda bulul ya anggay.

\par }{\QC Ti unda hay ma'ab'abatlan hinan adatngan di amoltaanda ti ma'ubahda.


\par }{\Q \VS{19}Mu hi Apo Dios an Dios tu'un holag Israel ya adi umat hina

\par }{\QC ti Hiyay nunlumun amin an ta"on un nan pento'nah tataguna.

\par }{\QB Ya hay ngadana ya Nidugah di Abalinanan Dios.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}Ya inalin goh Apo Dios di,

\par }{\QC “Manu ti da'yun iBabylon ya nipaddung ayuh
{\EM{mattilyu}}

\par }{\QB an numpa"i'\FTNT{‡}{{\FR 51:20 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan hapitda an
}}{\FT{{\EM{mattilyu}}, at munhanul hi Apo Dios.}}} hinan do'ol an babluy ya pumpapto'an.


\par }{\Q \VS{21}Ya da'yuy dumalat hi nangubaha' hinan do'ol an titindalu,

\par }{\QC ya kabayu,

\par }{\QB ya kalesa,

\par }{\QC ya nan numpuntakay.


\par }{\Q \VS{22}Ya da'yu goh di dumalat hi numpamataya' hinan ungungan binabai ya linala'i,

\par }{\QC ya ta"on un nan ung'ungungnga ya mina'ma'ilog.


\par }{\Q \VS{23}Ya da'yuy dumalat hi namataya' hinan do'ol an kalnilu ya nan mumpumpahtul,

\par }{\QC ya mumpumpayaw ya nan pun'aladun baka,

\par }{\QB ya ta"on un nan gogobelnadol ya nan u'upihyalda.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{24}Mu ad ugwan ya tigonyu goh damdaman iballoh'u ay da'yun amin

\par }{\QC an numpunhitud Babylon nan ina'inatyun nun'appuhih ad Jerusalem.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{25}Ya alyo' goh an Dios ay da'yun iBabylon an Ha"in di mangubat ay da'yu

\par }{\QC an ta"on hi un ayu mipaddung hinan ata'nang an duntug an ongol di abalinana

\par }{\QB ti da'yuy nama"ih nan do'ol an babluy hitun luta.

\par }{\QC Mu ad ugwan ya paddungnay ituldun'u da'yuh nan daplah ta damunah dumatnganyuh puuna,

\par }{\QB ya numbalin ayuh nan na'upun an batu.


\par }{\Q \VS{26}Ya minganuy di babluyyuh enggana,

\par }{\QC at ta"on un ah batuh nan awadanyu ya adi mabalin hi miyammah pognad unu tu'ud.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}At amungonyuy do'ol ahan hi kabayu ta umatdah nan muntadyapan an dudun,

\par }{\QC ya inta'nangyuy bantilayun umuy mi'gubat.

\par }{\QB Ya impagangohyuy talampet hinan abablubabluy

\par }{\QC ta ayaganyu nan titindalu an i'Ararat,\FTNT{§}{{\FR 51:27 }{\FT{Unu ad Turkey.}}} ya iMinni,\FTNT{*}{{\FR 51:27 }{\FT{Unu ad Armenia.}}} ya i'Ashkenaz,\FTNT{†}{{\FR 51:27 }{\FT{Unu ad Russia hi awadan nan ma'alih Scythians (bahaom nan footnote di Col. 3:11 ta innilaom di aat ten tribo).}}}

\par }{\QB ya pento'yuy mangipangpangulun dida.


\par }{\Q \VS{28}Ti nundadaanda nan a'alid Media,

\par }{\QC ya nan gobelnadolda,

\par }{\QB ya nan u'upihyaldah an amin an babluy hidi an mi'gubat.


\par }{\Q \VS{29}Ya umalyog tun luta

\par }{\QC ti Ha"in an Dios ya adi mibahhaw an pumbalino' ad Babylon hi mapulun

\par }{\QB ta mi'id di mabalin hi munhituh di.


\par }{\Q \VS{30}At nan titindalud Babylon ya duminongdan umuy mi'gubat ti
{\EM{mami'id di tulidda}},

\par }{\QC at nonong ya dimminongdah nan babluyda an nahamad di allupna

\par }{\QB an numbalindah ay binabain\FTNT{‡}{{\FR 51:30 }{\FT{Heten hapit hinan Hudyu ya umat hinan nalammung an hapitda an
}}{\FT{{\EM{mami'id di tulidda}}, at munhanul hi Apo Dios.}}} nangintata'ot.

\par }{\QC Ya wan nan buhulda ya pumputungday da'ig di pantaw di allupda,

\par }{\QB ya nunggohobday a'abung ad Babylon.


\par }{\Q \VS{31}Ya mahinhinukatday umuy mangipa'innilah nan alid Babylon

\par }{\QC an henggop mahkay di buhul di babluyda.


\par }{\Q \VS{32}Ya ta"on un hinan pungguwalyaan hinan wangwang an bumad'angan

\par }{\QC ya nan buhul di nihukat hi nungguwalya.

\par }{\QB Ya genhobda goh nan ipo"oyan di lumayaw,

\par }{\QC at nonong ya ayda na'alenganga nan titindalud Babylon hi ta'otda.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{33}At Ha"in an nidugah di abalinanan Dios ya alyo'

\par }{\QC an adi madnoy ya ma'at dateh nan iBabylon,

\par }{\QB at umat hinan aton di mangidadaan hi pun'elekan di atondan dida

\par }{\QC an pundotalonda ya hinodhodda ti nadatngan mahkay di abto'anda.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{34}Ha"in an hi Jeremiah ya inali' di,

\par }{\QC “Nan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar

\par }{\QB ya umat hinan buwaya di nangatnad Jerusalem an paddungnay inana dida.

\par }{\QC Ti an amin nan penhodna ya innalna,

\par }{\QB ya intapalnay udum.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{35}At alyon nan iJerusalem di,

\par }{\QC “Nan nidugah an nangat nan iBabylon ay da'mi

\par }{\QB ya olom ni' ya miballoh kogoh ay dida

\par }{\QC ta bayadandan amin nan pinatoyda!”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{36}Ya inalin Apo Dios hinan iJerusalem di,

\par }{\QC “Ha"in an Dios ya baliwa' da'yun tatagu'

\par }{\QB ta nan inatdan da'yu ya iballoh'uh nan iBabylon.

\par }{\QC At putto' nan wangwang,

\par }{\QB ya minagana' nan obob hinan babluyda.


\par }{\Q \VS{37}At mumbalin ad Babylon hi nipu"ul an lugit

\par }{\QC ta ammunada nan animal hi umuy hi munhituh di.

\par }{\QB At mumbalin hi atata'ot ya mapihul


\par }{\Q \VS{38}ti nan iBabylon ya umatdah nan layon

\par }{\QC an munheeldah panganandah nan pinatoyda.


\par }{\Q \VS{39}Ya gapuh nan ina'inatdah nan tatagu ya iballoh'un dida

\par }{\QC ta paddungnay ipa'inuma' didah ma'inum.

\par }{\QB At ma'abbutongda ta umaningalda ya unda molo' hi enggana

\par }{\QC an adida mahkay bumangon.


\par }{\Q \VS{40}At umatdah nan imbabaluy di kalnilu unu gandeng

\par }{\QC an iyuy'u didah nan pumpaltian.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{41}At umat hinay aat di iBabylon

\par }{\QC an ta"on hi un ene'gonan nan tataguh nan abablubabluy.

\par }{\QB At nonong ya manoh'aday tataguh tun lutah a'abakanda.


\par }{\Q \VS{42}Ti umuyday buhul an ay dalluyun an malpuh nan baybay,

\par }{\QC at pa"iondah den babluy.


\par }{\Q \VS{43}At an aminda nan babluy hidi ya mumbalindah mapulun,

\par }{\QC at mi'id di taguh umuy munhituh di,

\par }{\QB ya mi'id di mange'wa.


\par }{\Q \VS{44}Ya mapa"i nan allupdah di.\FTNT{§}{{\FR 51:44 }{\FT{Waday duwan allup an nunlene'woh ad Babylon. Nan allup hi luwal ya himpulu ta duwan umpiy inambilogna, ya nan allup hi unig ya duwampulu ta ohan umpiy inambilogna. Ya waday ala' hi numbattanan daten duwan allup, ya hay inambilog ten ala' ya duwampulu ta tuluy umpi. Mu ta"on un nidugah mu mapa"i anu damdama.}}}

\par }{\QC Ya an amin din innal nan iBabylon hinan udum an babluy an ene'nongdan Bel\FTNT{*}{{\FR 51:44 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 50:2 ta innilaom di aat ten bulul.}}} an bululda

\par }{\QB ya ala' ta ipabangngad'uh nan nangngalanda,

\par }{\QC ya ubaho' di denol di tatagun Bel ta adida mahkay dayawon.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{45}At da'yun tatagu' ya makak ayuh nad Babylon

\par }{\QC ta adi ayu milagat hi pama"ia' enen babluy an gapuh bungot'u!


\par }{\Q \VS{46}At adi ayu numanomnom,

\par }{\QC ya adi ayu tuma'ot hinan donglodonglonyuh atawotawon an waday umalin gumubat.

\par }{\QB At munggugubatdad Babylon di a'ali.


\par }{\Q \VS{47}Ti makulug an madatngan di pummoltaa' eten babluy

\par }{\QC ta mipattig an mi'id di abalinan nan bululda.

\par }{\QB Ti mun'a'atoydan amin nan nunhituh di,

\par }{\QC at nidugah di ipa'ampaan ad Babylon.


\par }{\Q \VS{48}At an amin nan wad daya ya nan wah tun luta ya umamlongda

\par }{\QC ti wadaday umalin titindalun malpuh appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw

\par }{\QB ta pa"iondad Babylon.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{49}Manu ay hi mahapul an ma'abakda nan iBabylon

\par }{\QC ti diday numpamatoy hinan i'Israel,

\par }{\QB ya ta"on un nan tataguh udum an babluy.


\par }{\Q \VS{50}At da'yun tatagu' an nelwang hi atoy ya lumayaw ayu

\par }{\QC ta adiyu palpaliwan ta taynanyud Babylon!

\par }{\QB At ta"on hi un niyadagwin babluy di awadanyu ya mundenol ayun Ha"in an Dios

\par }{\QC ta nomnomonyud Jerusalem an babluyyu.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{51}Ya alyon nan iBabylon di,

\par }{\QC “Nidugah di nababainanmi ti gun da'mi pinadngopadngolan

\par }{\QB ti henggop di tatagun nalpuh udum an babluy nan mipawah nan Timplun Apo Dios.”\FTNT{†}{{\FR 51:51 }{\FT{Na'at hidin 586 B.C. hidin nanggopan nan iBabylon hinan Timplun Apo Dios.}}}


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{52}Mu alyon Apo Dios di,

\par }{\QC “Magadyuh mahkay an madatngan nan pummoltaa' hinan iBabylon

\par }{\QB ta mipattig an mi'id di abalinan nan bululda.

\par }{\QC Ti mun'ahugatanda nan tataguh nan abablubabluy ad Babylon,

\par }{\QB at madngol di kilada.


\par }{\Q \VS{53}Ya ta"on hi un dimmatong ad daya nan allup ad Babylon

\par }{\QC ya pa"ion damdama nan titindalun honogo' hidi.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{54}Ti undan adiyu donglon nan ahikikilan iBabylon

\par }{\QC an dumalat hi pumpama"ian nan buhul hinan babluyda?


\par }{\Q \VS{55}Pa"io' nan babluyda ta way atondan duminong!

\par }{\QC Ya hay gehom nan umalin buhulda ya mipaddung hinan gongaah di dalluyun.


\par }{\Q \VS{56}Ti daten umalin mangubat hi ad Babylon ya ibaludda nan titindaluda,

\par }{\QC ya numpa"ida nan almasda.

\par }{\QB Ti Ha"in nan Dios an mangiballoh hinan nun'appuhin inatda,

\par }{\QC ya nidugah di pangat'un dida.


\par }{\Q \VS{57}An paddungnay butngo' nan u'upihyalda,

\par }{\QC ya nan nun'anomnoman an tatagu,

\par }{\QB ya nan gobelnadolda,

\par }{\QC ya an amin nan titindaluda an ta"on un nan a'ap'apuda.

\par }{\QB At inayundan mun'olo' hi enggana an adida mahkay bumangbangon.”


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{58}Ya inalin goh nan nidugah di abalinanan Dios di,

\par }{\QC “Nan ma'ugtul an allup ad Babylon\FTNT{‡}{{\FR 51:58 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 51:44 ta innilaom di aat nan ama'ugtulna.}}} ya nan pantaw di allupda\FTNT{§}{{\FR 51:58 }{\FT{Nan nundongol an pantaw di allupda an ma'alih Pantaw Ishtar ya hi'itangan napat di umpiy inata'nangna.}}} ya mun'atu"in

\par }{\QB ta mi'papaddungdah nan luta ti mun'oghobda.

\par }{\QC At mumbalin hi dapul nan tinamutamuan di do'ol an tatagun nalpuh numbino'ob'on an babluy.”


\par }{\SHB Hay Nangipadonan Jeremiah hi Tudo' hinan Holag Israel an Wad Babylon
\par }
{\PP \VS{59}Hidin miyapat hi tawon\FTNT{*}{{\FR 51:59 }{\FT{Unu hidin 593 B.C.}}} hi nun'alian Zedekiah hi ad Judah ya ni'yuy ay hiyad Babylon\FTNT{†}{{\FR 51:59 }{\FT{Anaad ta niyuy ad Babylon? Bahaom nan footnote di Jer. 27:3.}}} nan upihyalnan\FTNT{‡}{{\FR 51:59 }{\FT{Hay immannung an tamuna ya hiyay mannig hi pungkampuan nan titindaluh unda umuy hi adagwin babluy.}}} hi Seraiah\FTNT{§}{{\FR 51:59 }{\FT{Hiyay agin Baruch an puntudtud'on Jeremiah (Jer. 32:12). Ya na'ah'upan ad Israel nan niyammid an tudo', ya hay nitudo' ya
}}{\FT{{\EM{Bagin Seraiah an hina' Neriah}}. Immannung an bagin ten agin Baruch!}}} an hina' Neriah an ap'apun Mahseiah. At ha"in an hi Jeremiah ya impadon'u ay Seraiah nan tudo"u an mipa'innilah nan i'ibban iJerusalem an wadad Babylon.

\VS{60}At hay intudo"u ya nan umipata'ot an ma'at hi ad Babylon hi udum di algaw.\FTNT{*}{{\FR 51:60 }{\FT{Mid mapto' ya hiyah ne nitudo' hi Jer. 50:1-51:58.}}}

\VS{61}At inali' ay Seraiah di, “Wa ay ta dumatong ayud Babylon ya tigom ta ibaham an amin nan nitudo'.

\VS{62}At wa ay ta inda'puhmu ya nunluwalu'a ta alyom di, He"a Apo Dios di nangalih mapa"ih ten babluy ta mi'id di munhituh tuh tagu unu animal. At minganuy hi enggana.

\VS{63}Ya nalpah ay an imbaham hinan tatagu ya inli'upmuh ten nitud'anah nan batu, ya inawidmuh nan Wangwang an Euphrates.

\VS{64}Ya inalim di, Umat hinay ma'at hitud Babylon. Ti matoydan amin nan tataguh tu, at adi mahkay mabalin hi mibangon goh.”

\par }{\PP Hiyah ne angunuh hi hinapit'un hi Jeremiah.\FTNT{†}{{\FR 51:64 }{\FT{Hiyah ne intudo' nan tagun nangelpah eten liblu. Hay kulugon di udum ya hi Baruch di nangelpah.}}}




\par }\Chap{52}{\SH Hay Napa"ian ad Jerusalem
\par }
{\R (II Ki. 24:18—25:7; II Chron. 36:11-16; Jer. 39:1-10)

\par }{\PP \VerseOne{1}Hi Zedekiah ya duwampulu ta han ohay tawonah din nun'alianad Judah, at himpulu ta ohay tawon di nun'alianah di\FTNT{*}{{\FR 52:1 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 597-586 B.C.}}} an ad Jerusalem di nihinana. Hay ngadan inana ya hi Hamutal an hina' Jeremiah\FTNT{†}{{\FR 52:1 }{\FT{Bo'on hi Jeremiah an nangitudo' eten liblu.}}} an iLibnah.

\VS{2}Mu hi Zedekiah ya umat damdama ay Jehoiakim\FTNT{‡}{{\FR 52:2 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin 609-598 B.C.}}} an hay pumbaholan ay Apo Dios di gunna inat.

\VS{3}At hiyanan bimmungot hi Apo Dios hinan iJudah, ya numpakakna dida. At impiyuyna didah udum an babluy ti nginohoy Zedekiah nan alid Babylon an hi Nebuchadnezzar.\FTNT{§}{{\FR 52:3 }{\FT{Anaad ta impiyuynah udum an babluy? Bahaom nan footnote di Jer. 27:3.}}}


\par }{\PP \VS{4}At impangulun Nebuchadnezzar an amin nan titindaluna ta immuyda lini'ub ad Jerusalem hidin miyapuluh algaw eden miyapulun bulan hidin miyahiyam an tawon hi nun'alian Zedekiah hi ad Judah.\FTNT{*}{{\FR 52:4 }{\FT{Unu hidin January 15, 588 B.C.}}} At nungkampudah pangngel nan allup ad Jerusalem, ya ente"adan nun'ammah pumpattu'andan pumangngel hinan allup ta gubatonda dida.

\VS{5}At innaynayundan nunli'ub ad Jerusalem ta engganah din miyapulu ta ohay tawon hi numpapto'an Zedekiah.\FTNT{†}{{\FR 52:5 }{\FT{Unu 586 B.C.}}}


\par }{\PP \VS{6}At hidin miyahiyam an algaw hinan miyapat di bulan eden tawon\FTNT{‡}{{\FR 52:6 }{\FT{Unu hidin July 18, 586 B.C.}}} ya napuhandan amin hi ma'an hi ad Jerusalem, at nidugah di nabtelanda.

\VS{7}Ya pina"in nan buhul nan allup ta henggopdad Jerusalem. Mu hi Zedekiah ya nan titindaluna ya limmayawdah nan nahdom an ta"on unda inilan lini'ub nan buhul heden babluyda. An ene'wadah nan pantaw nan allup hi numbattanan nan duwan allup an neheggon hinan galden di ali. Ya inipluydah appit hinan nundotal an babluy ad Jordan.

\VS{8}Mu numpudug damdama nan iBabylon dida, ya inah'upanda didah nan nundotal ad Jericho. At tiniliwda, mu limmayawdan amin din titindaluna.

\VS{9}At inyuydah awadan nan alid Babylon hi ad Riblah hidid Hamath.\FTNT{§}{{\FR 52:9 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jer. 39:5 ta innilaom di awadan ten babluy.}}} At hi Nebuchadnezzar di nangalih mamoltah Zedekiah.

\VS{10}At hidid Riblah di nangipipatayan nan alid Babylon hinan linala'in imbabaluy Zedekiah hi hinagangna. Ya ni'patoyda goh an amin din u'upihyal ad Judah.

\VS{11}Ya inukitda din duwan matan Zedekiah ya unda bangkilingan hi gambang, ya inyuydad Babylon. At hidiy nibaludanah engganah natayana.


\par }{\SH Hay Numpama"iandah nan Timplu
\par }
{\R (II Ki. 25:8-21; II Chron. 36:17-20; Jer. 39:1-10)

\par }{\PP \VS{12}Hidin miyapuluh algaw hidin miyaleman bulan eden miyapulu ta han hiyam di tawon\FTNT{*}{{\FR 52:12 }{\FT{Unu hidin August 17, 586 B.C. Mu gapu ta hinan II Ki. 25:8 ya nitudo' di algaw an
}}{\FT{{\EM{miyapituh algaw}} (unu August 14) an bo'on
{\EM{miyapuluh algaw}} (unu August 17) at mattig an nibahhaw nan ohan nangitudo' hinan nali'up an pepel, at agguy tu'u inilah un nepto' nan nibaag hi II Ki. 25:8 unu Jer. 52:12. Mu adi tu'u alyon an nibahhaw nan Biblia ti bo'on nan nangitudo' hidin hopapnay nangibahhaw ti un nan nitudo' ya anggay. At nepto' damdamay hopap di nitudo'.}}} hi nun'alian Nebuchadnezzar ad Babylon ya immuy ad Jerusalem hi Nebuzaradan an ap'apun di guwalyan nan ali.

\VS{13}Ya genhobna nan Timplu, ya nan palasyu, ya an amin din a'abung hi ad Jerusalem.

\VS{14}Ya impapa"in Nebuzaradan hinan titindalud Babylon nan allup hinan nunlene'woh hi ad Jerusalem.

\VS{15}Ya nun'ibaludna nan na'angang ad Jerusalem an nun'ala'eng hinan numbino'ob'on an tamu, ya nan udum an nun'awotwot, ya ta"on un nan tatagun immuy ay Nebuchadnezzar.

\VS{16}At hay inangang Nebuzaradan ya nan nun'awotwot ya anggay ta waday muntamuh nan natamman hi greyp ya nan payaw.


\par }{\PP \VS{17}Ya innaldan amin nan gambang hinan Timplu an umat hinan o"ongol an tu'ud, ya nan kalesa, ya nan ongol an palyu'. At nunggimu'da, ya inyuydad Babylon.

\VS{18}Ya ni'yalada goh nan banga, ya nan punggaud hi dapul, ya nan pamutul hi mitsa, ya nan batya, ya duyu, ya an amin nan ma'usal hinan pangidawatan hi me'nong ay Apo Dios.

\VS{19}Ya nun'alan goh da Nebuzaradan nan balitu' ya silver di niyamma an i"itang an malukung, ya din daludun di bala, ya nan batya, ya nan banga, ya nan ipattu'an di hilaw, ya nan duyu, ya malukung an ittuan di me'nong an ma'inum.


\par }{\PP \VS{20}Ya nan gambang an niyammah nan duwan o"ongol an tu'ud, ya nan kalesan di danum, ya nan ongol an palyu', ya nan himpulu ta duwan buta'al an bakan nipabunana ya naligatdan makilu ti nidugah di damotda. Didanay impiyamman din Alin hi Solomon ta ma'usal hinan Timplu.

\VS{21}Ya nan ohan tu'ud ya ba'inti ta han pituy umpi di inadu"oyna, ya himpulu ta han waluy umpi di inongolna. Ya hay bunol den tu'ud ya nalungatan, mu hay inugtul nan gambang ya tuluy pulgada.

\VS{22}Ya henen gambang an nitu'un hinan ngamngam nan tu'ud ya pitu ta han godway umpiy inadu"oyna. Ya na'al'altian hi gambang an umat hi bangkeleng an nele'woh, ya nibattabattan di umat hi bungan di pomegranate. Ya umat goh hinah nan miyadwan ongol an tu'ud.

\VS{23}At hay uyap nan umat hi bungan di pomegranate an niyal'altih nan nihu"up hi ngamngam nan tu'ud ya hinggahut an amin, mu nahiyam ta onom ya anggay di matangad.


\par }{\PP \VS{24}Ya imbalud Nebuzaradan hi Seraiah an Nabagtun Padi, ya hi Zephaniah an miyadwan padi, ya nan tulun mungguwalyah nan pantaw di Timplu.

\VS{25}Ya iniddumna goh an imbalud di ohan upihyal di tindalud Judah, ya pituh nan gun muntugun hinan ali, ya nan puntudtud'on nan ap'apun di tindalu an hiyana nan muntudo' hi balbalun tindalu. Ya ni'baludna goh di nanom an udum an tatagu.

\VS{26}Ya impangulun Nebuzaradan didan amin hi ad Riblah an awadan nan alid Babylon.

\VS{27}Ya impapatoy nan ali didad Riblah an babluy Hamath.

\par }{\PP At nan iJudah ya niyuydad Babylon, at tinaynanday numbabluyanda.


\par }{\PP \VS{28}Ya hiyatuy uyap nan iJudah an impiyuy Nebuchadnezzar hi ad Babylon:

\par }{\QB Hidin miyapituh tawon hi numpapto'ana\FTNT{†}{{\FR 52:28 }{\FT{Unu hidin 597 B.C.}}} ya tuluy libu ya han duwampulu ta han tulu di Hudyu,


\par }{\Q \VS{29}ya hidin miyapulu ta waluy tawon hi numpapto'ana\FTNT{‡}{{\FR 52:29 }{\FT{Unu hidin 586 B.C.}}} ya inyuyna goh di waluy gahut ta han tulumpulu ta duwa,\FTNT{§}{{\FR 52:29 }{\FT{Mid mapto' ya un anggay nan linala'iy niddum eten uyap ti itudun II Ki. 24:14, 16 an 18,000.}}}


\par }{\Q \VS{30}ya hidin nunduwampulu ta tuluy tawon hi numpapto'an Nebuchadnezzar\FTNT{*}{{\FR 52:30 }{\FT{Unu hidin 581 B.C. Mid mapto' ya inyuy Nebuzaradan ad Babylon ta iballohna nan inat da Ishmael an namatoy ay Gobelnadol Gedaliah (Jer. 40:7-41:15).}}} ya pituy gahut ta han napat ta lema di inyuy nan ap'apun di guwalyana an hi Nebuzaradan.

\par }{\Q At hay lammung an amin nan iJudah an niyuy ad Babylon ya opat di libu ya han onom di gahut.


\par }{\SH Hay Napogpogan di Nibaludan Jehoiachin
\par }
{\R (II Ki. 25:27-30)

\par }{\PP \VS{31}Hidin miyatulumpulu ta pituy tawon hi nibaludan Jehoiachin\FTNT{†}{{\FR 52:31 }{\FT{Hay nun'alianad Judah ya hidin December 598 hi engganah din March 16, 597 B.C.}}} an alid Judah ya hay ali mahkay ad Babylon ya hi Evil-Merodach\FTNT{‡}{{\FR 52:31 }{\FT{Hay nun'alianad Babylon ya hidin 562-560 B.C. Hay ohan ngadana ya Amel-Marduk.}}} di nihukat ay amanan hi Nebuchadnezzar.\FTNT{§}{{\FR 52:31 }{\FT{Hay nun'alianad Babylon ya hidin 605-562 B.C.}}} Ya ma'ulay hi Evil-Merodach ay Jehoiachin, at hidin miyaduwampulu ta lemay algaw hidin miyapulu ta duway bulan hidin hopap di tawon hi nun'aliana\FTNT{*}{{\FR 52:31 }{\FT{Unu hidin March 20, 561 B.C. Mu nitudo' nan algaw an March 22, 561 B.C. hinan II Ki. 25:27, at nibahhaw nan ohan nangitudo' hinan Hapit Apo Dios (bahaom nan footnote di Jer. 52:12 ta innilaom di udumnan aat nan nibahhawan nan nuntudo' hinan Biblia).}}} ya impibo'tanah Jehoiachin hi baludan.

\VS{32}At an aminda nan a'alin nibalud hi ad Babylon ya hi Jehoiachin di hemmo' Evil-Merodach.

\VS{33}At indatanah Jehoiachin hi ilubungna ta bo'on mahkay nan lubung di balud di ilubungna. Ya niddum an ne"an hinan panganan di alih abigabigat hi engganah un natoy.

\VS{34}Ya waday gun indat nan Alin hi Evil-Merodach ay Jehoiachin hi inggina'unah nan mahapulnah binigat. At umat hinay na'at hi engganah natayana.

\par }