\NormalFont\ShortTitle{Matthew}

{\MT Matthew

\par }{\IS Hay Aat Ten Liblu

\par }{\IP {\EM{Hay Nangitudo' eten Liblu:}} hi Matthew (unu hi Levi; Lk. 5:27).

\par }{\IP {\EM{Hay Nangitud'an Matthew eten Liblu:
}} nan Hudyu.

\par }{\IP {\EM{Hay Pohdon nan Ngadan ten Liblun Ibaga:}} nan adaw an indat Apo Dios.

\par }{\IP {\EM{Hay Gutud hi Nangitud'anan ten Liblu:
}} hidin numbattanan di 50 A.D. hi engganah 70 A.D.

\par }{\IP {\EM{Hay Teman ten Liblu:
}} hi Jesus di Alin Pento' Apo Dios an ma'alih
{\EM{Messiah}} (hinan hapit di Hudyu) unu
{\EM{Kristu}} (hinan hapit di iGreece), at Hiyay alin di Hudyu.

\par }{\IP {\EM{Hay Outline ten Liblu:}}

\par }{\IO Hay NAPATADAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (1:1-17)

\par }{\IO Hay NITUNGAWAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (1:18—2:18)

\par }{\IO Hay NANGIPAꞋINNILAH aat nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (3:1-17)

\par }{\IO Hay NATAPNGAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (4:1-11)

\par }{\IO Hay NUNTAMUAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (4:12—25:46)

\par }{\IO Hay NATAYAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (26:1—27:56)

\par }{\IO Hay NILUBUꞋAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (27:57-66)

\par }{\IO Hay NAMAHUAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (28:1-15)

\par }{\IO Hay NIPATTIGAN nan Alin Pento' Apo Dios an hi Jesus (28:16-20).



\par }\ChapOne{1}{\SH Hay Napatadan nan Ommod Jesus an hi Joseph
\par }
{\R (Ruth 4:18-22; I Chron. 3:10-17; Lk. 3:23-38)

\par }{\PP \VerseOne{1}Hiyah te napatad\FTNT{*}{{\FR 1:1 }{\FT{Nan patad an nitudo' hinan Lk. 3:23-38 ya hay napatadan Mary an hi inan Jesus. Mu nan patad an nitudo' hi Mat. 1:1-16 ya hay napatadan Joseph.}}} hi napu'agan Jesu Kristu an himpangapu ti hi Jesus di holag David hidin nahup an dana' Abraham:


\par }{\SHB Hi Abraham hi Engganan David
\par }
{\Q \VS{2}Hi Abraham ya nunholag ta hi Isaac,

\par }{\QB ya nunholag hi Isaac ta hi Jacob,

\par }{\QB ya nunholag hi Jacob ta da Judah ya nan a'aginan linala'i.


\par }{\Q \VS{3}Ya nunholag hi Judah ta da Perez ay Zerah an hi inadah Tamar,

\par }{\QB ya nunholag hi Perez ta hi Hezron,

\par }{\QB ya nunholag hi Hezron ta hi Ram.


\par }{\Q \VS{4}Ya nunholag hi Ram ta hi Amminadab,

\par }{\QB ya nunholag hi Amminadab ta hi Nahshon,

\par }{\QB ya nunholag hi Nahshon ta hi Salmon.


\par }{\Q \VS{5}Ya nunholag hi Salmon ta hi Boaz an hi inanah Rahab,

\par }{\QB ya nunholag hi Boaz ta hi Obed an hi inana ya hi Ruth,

\par }{\QB ya nunholag hi Obed ta hi Jesse,


\par }{\Q \VS{6}ya nunholag hi Jesse ta hi David an din ali.

\par }{\SHB Hi David hi Engganan Jehoiachin
\par }
{\QB Ya nunholag hi David ta hi Solomon\FTNT{†}{{\FR 1:6 }{\FT{Bahaom nan footnote di Lk. 3:31.}}} an hi inana ya ahawan Uriah hidin hopapna.


\par }{\Q \VS{7}Ya nunholag hi Solomon ta hi Rehoboam,

\par }{\QB ya nunholag hi Rehoboam ta hi Abijah,

\par }{\QB ya nunholag hi Abijah ta hi Asa.


\par }{\Q \VS{8}Ya nunholag hi Asa ta hi Jehoshaphat,

\par }{\QB ya nunholag hi Jehoshaphat ta hi Joram,

\par }{\QB ya nunholag hi Joram ta hi Uzziah.


\par }{\Q \VS{9}Ya nunholag hi Uzziah ta hi Jotham,

\par }{\QB ya nunholag hi Jotham ta hi Ahaz,

\par }{\QB ya nunholag hi Ahaz ta hi Hezekiah.


\par }{\Q \VS{10}Ya nunholag hi Hezekiah ta hi Manasseh,

\par }{\QB ya nunholag hi Manasseh ta hi Amon,

\par }{\QB ya nunholag hi Amon ta hi Josiah.


\par }{\Q \VS{11}Ya nunholag hi Josiah ta da Jehoiachin\FTNT{‡}{{\FR 1:11 }{\FT{Hay ohah ngadana ya
}}{\FT{{\EM{Jeconiah}}. Bahaom nan footnote di Lk. 3:31 ta innilaom di na'idutana (Jer. 22:30).}}} ya nan a'aginan linala'i. Hidin atagun Jehoiachin di nangabakan nan iBabylon hinan Hudyu, at inyuyda didad Babylon.


\par }{\SHB Hi Jehoiachin hi Engganan Jesu Kristu
\par }
{\Q \VS{12}Ya nunholag hidid Babylon hi Jehoiachin ta hi Shealtiel,

\par }{\QB ya nunholag hi Shealtiel ta hi Zerubbabel.


\par }{\Q \VS{13}Ya nunholag hi Zerubbabel ta hi Abiud,

\par }{\QB ya nunholag hi Abiud ta hi Eliakim,

\par }{\QB ya nunholag hi Eliakim ta hi Azor.


\par }{\Q \VS{14}Ya nunholag hi Azor ta hi Zadok,

\par }{\QB ya nunholag hi Zadok ta hi Akim,

\par }{\QB ya nunholag hi Akim ta hi Eliud.


\par }{\Q \VS{15}Ya nunholag hi Eliud ta hi Eleazar,

\par }{\QB ya nunholag hi Eleazar ta hi Matthan,

\par }{\QB ya nunholag hi Matthan ta hi Jacob.


\par }{\Q \VS{16}Ya nunholag hi Jacob ta hi Joseph an ahawan Mary an hi inan Jesus an Hiyay ma'alih Alin Pento' Apo Dios (unu Kristuh nan hapit di iGreece).


\par }{\PP \VS{17}Mipalpu ay Abraham ta nangamung ay David ya himpulu ta opat di napatad hi nahlanahlagan di Hudyu, ya nete"an David goh ta nangamung din nahbutandad Babylon ya himpulu ta opat di napatad hi nahlaganda, ya nete"an den nahbutandad Babylon ya un mitungaw hi Kristu ya himpulu ta opat goh di napatad hi nahlaganda.


\par }{\SH Hay Aat di A'ung'ungngan Jesus
\par }
{\SHB Hay Aat di Nitungawan Jesus
\par }
{\R (Lk. 2:1-7)

\par }{\PP \VS{18}Hiyah te ulgud hi aat di nitungawan\FTNT{§}{{\FR 1:18 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 5 unu 6 B.C.}}} Jesu Kristu: hi Mary\FTNT{*}{{\FR 1:18 }{\FT{Unu
}}{\FT{{\EM{Miriam}} hinan hapit di Hudyu. Agguy tu'u inilay pohdon nan ngadanan ibaga.}}} ya niyali ay Joseph\FTNT{†}{{\FR 1:18 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{olom ni' ya udman Apo Dios}}.}}} ta mun'ahawada, mu agguyda nun'addum. Ya palpaliwan ya i'innilan Mary an nawadaan, mu nan Na'abuniyanan an Lennaway nunlumun ne han inhabina.

\VS{19}Mu na'ahhamad di ugalin Joseph, ya adina pohdon an mabainan hi Mary, at hay ninomnomna ya ihiyana hiya an adina ipa'pa'innila.


\par }{\PP \VS{20}Ya otog di punnomnomanah aatna ya nolo', ya nun'enap, ya tinnigna han anghel Apu tu'u an inalinan hiyay, “He"a, Joseph an holag David, ya adi'a bumain an mangahawan Mary ti henen inhabina ya hay limmun nan Na'abuniyanan an Lennawa.

\VS{21}At itungawna, ya lala'i, ya hay ingadanyu ya hi Jesus\FTNT{‡}{{\FR 1:21 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{bumaliw}}.}}} ti Hiyay
{\EM{mamaliw}} hinan bahol di tatagu.”\FTNT{§}{{\FR 1:21 }{\FT{Psa. 130:8.}}}


\par }{\PP \VS{22}Ya na'at hana ta mipa'annung din inalin Apo Dios hidin propetana ti inalinay,


\par }{\Q \VS{23}“Munhabi han babain mid ah lala'ih nangelo' ay hiya,

\par }{\QC ya muntungaw, at lala'i,

\par }{\QB ya hay ipingadanda ya hi Emmanuel\FTNT{*}{{\FR 1:23 }{\FT{Isa. 7:14.}}}

\par }{\QC an hay pohdonan ibaga ya
{\EM{wah Apo Dios ay ditu'u}}.”


\par }{\PP \VS{24}Ya unat goh bimmangon hi Joseph ya inunudna din inalin di anghel, at inahawanah Mary.\FTNT{†}{{\FR 1:24 }{\FT{Ma'ahhapul an ag'agadan mun'ahawa ta adi mapatoy da Mary ya nan inhabina ti intudun nan Uldin an mapatoy nan balahang hi un munhabi (Deut. 21:20-21). Bahaom goh nan footnote di Jer. 31:22.}}}

\VS{25}Mu agguyda nundelloh an nolo' ta nangamung unna intungaw han lala'in imbaluyna. Ya nginadnan Joseph ta hi Jesus.




\par }\Chap{2}{\SHB Nan Nun'anomnoman an Linala'in Numbihhitan Jesus\FTNT{*}{{\FR 2: }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 4 B.C.}}}
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nepto' hi nun'alian Herod\FTNT{†}{{\FR 2:1 }{\FT{Hay nun'alian Herod an Nidugah ya hidin 37-4 B.C. Hi Herod ya ohah nan holag Esau, at nitulang hinan Hudyu, mu imbilang nan Hudyu hiya an bo'on Hudyu ti Hentil. Atata'ot hiyan ali ti impipatoyna nan ahawana, ya nan tulun imbabaluynan linala'i, ya hi inan ahawana, ya nan lala'in agin ahawana, ya hi ulitaona, ya nan linala'in ung'ungungngad Bethlehem (verse 16). Mu hay amaphodna ya hidin 20 B.C. ya ente"anan nangipipaphod hinan Timplun Apo Dios ad Jerusalem, ya ta"on un natoy hidin 4 B.C. mu ninaynayun di nangipaphodana ta engganah din 64 A.D. hi nangelpahana.}}} di nitungawan Jesus ad Bethlehem\FTNT{‡}{{\FR 2:1 }{\FT{Hay pohdon nan ngadan ten higib an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{babluy an awadan di ma'an}}.}}} hidih nan Provinciad Judea ya waday linala'ih nanginnilan mangimmatun hinan bittuan.\FTNT{§}{{\FR 2:1 }{\FT{Mattig an mid ah itudun nan Biblia an tuludan linala'i.}}} Ya agguy nadnoy hi nitungawan Jesus ya nakakdah nan babluydan buhu'an di algaw ta immuydad Jerusalem.

\VS{2}Ya ni'hapitdah din tatagun inaliday, “Goh di wadan ne han pa'ittungaw an mun'alih nan Hudyuh awni? Tinnigmi han bittuan an bimmuhu' hinan buhu'an di algaw hinan babluymi an hiyay nangimmatunanmih nitungawana, at hiyaat un ami immalih tu ta dayawonmi Hiya.”


\par }{\PP \VS{3}Ya unat goh dengngol nan Alin hi Herod hene han inalin din linala'i ya ma"od'od, ya umat goh hinan tatagud Jerusalem.

\VS{4}Ya inayagan Herod an amin din a'ap'apun di papadi ya din muntudtuduh nan Uldinda ta na'amungda, ya inalinan diday, “Hay itungawan nan dedennonyun Hudyun ma'alih Alin Pento' Apo Dios an ap'apuyu?”


\par }{\PP \VS{5}Ya tembaldan inaliday, “Hidid Judea hinan babluy ad Bethlehem, ti hay intudo' din propeta ya inalinay:


\par }{\Q \VS{6}Da'yun iBethlehem hinan Provinciad Judea

\par }{\QC ya wadan da'yu han ap'apu an na'abbagbagtu ya un an amin nan a'ap'apud Judea.

\par }{\QB Ti waday ohan da'yun mumbalin hi mumpapto',

\par }{\QC ya Hiyay manalimun hinan tatagu' an i'Israel.”\FTNT{*}{{\FR 2:6 }{\FT{Mic. 5:2.}}}


\par }{\PP \VS{7}At inayagan Herod danen nun'anomnoman an linala'in mangili ta mahmahanay anuud di hopap di nipattigan ne han bittuan, mu agguyna impa'innilah nan tataguy nangipa'ayaganan dida.

\VS{8}Ya hennagna dida ta umuydad Bethlehem, ya pinadana didan inalinay, “Ihamhamadyun manama' enen ung'ungngan nitungaw, mu adya inah'upanyu ya impaadyu ta umalia' an mi'dayaw.”


\par }{\PP \VS{9}Ya unat goh dengngoldah nen inalin Herod ya nakakda. Ya hidin nundaldallananda ya tinnigda goh din bittuan an hiyah de goh din bimmuhu' hi buhu'an di algaw an inyun'unnanan umuy ta itudunay owonda. Ya unat goh nitungul hinan wadan de han ung'ungnga ya inta'dogna.

\VS{10}At ma"am'amlongda!

\VS{11}Ya unat goh himmigupdan de han abung ya tinnigdah de han ung'ungnga ya hi inanan hi Mary. Ya nunhippidan nundayaw ay Hiya, ya inong'alday adaw de han ung'ungnga, ya indatdan Hiya nan balitu', ya incense, ya myrrh.\FTNT{†}{{\FR 2:11 }{\FT{Hiyah ne nabalul an ma"aphod di hunghungna an nalpuh nan ayiw an mabalin an miyagah.}}}


\par }{\PP \VS{12}Ya unat goh nolo'da ya nun'enapda, ya pinadanan Apo Dios dida ta adida mumbangngad ay Herod, at hiyanan ene'wadah udum an dalan hidin numbangngadandah babluyda.


\par }{\SHB Hay Nangilayawan Joseph ay Jesus ta Inyuynad Egypt
\par }
{\PP \VS{13}Unat goh nakak din nun'anomnoman an linala'i ya nolo' hi Joseph, ya nun'enap, ya tinnigna han anghel Apu tu'un inalinay, “Bumangon'a ta ekakmu han ung'ungnga ya hi inana ta lumayaw ayu ta umuy ayud Egypt. Ya mihina ayuh di ta nangamung di alyo' hi akakanyu ti henen ung'ungnga ya ipahama' Herod ta ipapatoyna.”


\par }{\PP \VS{14}At bimmangon hi Joseph eden labi, ya enekakna daden hin'ina ta immuydad Egypt,

\VS{15}at nihihinnadah dih engganay un natoy hi Herod. Heten na'at di nipa'annungan din impitudo' Apo Dios hidin propetan inalinay,

\par }{\QC “Ayaga' han Imbaluy'u ta taynanad Egypt.”\FTNT{‡}{{\FR 2:15 }{\FT{Hos. 11:1.}}}


\par }{\SHB Hay Nangipapatayan Herod hinan Ung'ungungngad Bethlehem
\par }
{\PP \VS{16}Unat goh inilan Herod an imbahhaw din mangiliy inalina ya bimmungot. At inyuldina ta patayondan amin di ung'ungungngan linala'id Bethlehem ya nan neheggon an babluy ad Bethlehem an mete"ah di an pa'ittungaw ta nangamung megpong hi duway tawona ti inalin din mangilin hiyay duway tawonah hopap di nannigandah din bittuan.\FTNT{§}{{\FR 2:16 }{\FT{Gapu ta it'ittang an babluy ad Bethlehem at manghan nin di napatoy hidi ya hinan neheggon an babluy hidi.
}}}

\VS{17}Ya heden inat Herod ya hiyay nangipa'annung hidin inalin din propetan hi Jeremiah an inalinay,


\par }{\Q \VS{18}“Waday madngol hidid Ramah

\par }{\QC ti wadaday mango"ongol an umanebel

\par }{\QB an nan holag Rachel ti lugwalugwaanda nan imbabaluyda.

\par }{\QC Ya lumugwalugwada an adida ma'al'alu'

\par }{\QB ti natoydan amin din imbabaluyda.”\FTNT{*}{{\FR 2:18 }{\FT{Jer. 31:15 (bahaom goh nan duwan footnotes ten verse).}}}


\par }{\SHB Hay Numbangngadan da Joseph an Nalpud Egypt\FTNT{†}{{\FR 2:18 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 3 unu 2 B.C.}}}
\par }
{\R (Lk. 2:39-40)

\par }{\PP \VS{19}Unat goh nalpah an natoy hi Herod ya nun'enap goh hi Joseph hidid Egypt, ya tinnigna han anghel Apu tu'un

\VS{20}inalinay, “Bumangon'a ta ekakmu han ung'ungnga ya hi inana ta mumbangngad ayud Israel ti nun'atoy din nangalih mamatoy enen ung'ungnga.”

\VS{21}At bimmangon hi Joseph, ya enekakna din hin'ina ta numbangngaddad Israel.


\par }{\PP \VS{22}Ya unat goh dimmatongdad Israel ya dengngol Joseph an nipallog hi Archelaus\FTNT{‡}{{\FR 2:22 }{\FT{Hay nun'aliana ya hidin 4 B.C. hi engganah din 6 A.D., ya impapto'nay duwan provincia an ad Judea ya ad Samaria. Ya gapu ta nidugah an atata'ot nan nun'aliana at inaanda hiyah din 6 A.D.}}} ay amanan hi Herod ta hiyay nun'ali goh hinan Provinciad Judea, at tuma'ot hi Joseph an mihinah di. Ya nun'enap goh, ya pinadanan Apo Dios, at immuydah nan Provinciad Galilee.

\VS{23}Ya immuyda nunhituh nan babluy an ngadanay Nazareth.\FTNT{§}{{\FR 2:23 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hapang}}.}}} Ya heden inatday nangipa'annung hidin inalin han propetah din penghanan inalinay Hiya ya ma'alih nan ay
{\EM{hapang}}.\FTNT{*}{{\FR 2:23 }{\FT{Isa. 11:1; Jer. 23:5; 33:15.}}}




\par }\Chap{3}{\SH Hay Aat di Nangul'ulgudan John hinan Hapit Apo Dios
\par }
{\R (Mk. 1:1-8; Lk. 3:1-20; Jn. 1:15-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Heden gutud\FTNT{*}{{\FR 3:1 }{\FT{Mid mapto' ya hidin 26 A.D.}}} ya wadah John an Mumbonyag an muntudtuduh nan mapulun hinan Provinciad Judea,

\VS{2}ya umat hituy intudunan inalinay, “Hay mahapul ya muntutuyu ayuh nan ina'inatyun nappuhi ta du'gonyu ti hi Apo Dios an mumpapto' ad abuniyan ya magadyuh di pumpapto'ana goh hitun luta!”

\VS{3}Ya hi John heden inulgud nan propetan hi Isaiah an inalinay,

\par }{\QB “Wada han mumbugaw an muntudtuduh nan mapulun an alyonay,

\par }{\QB Idadaanyu ta ipaphodyuy owon Apu tu'u!”\FTNT{†}{{\FR 3:3 }{\FT{Isa. 40:3.}}}


\par }{\PP \VS{4}Nan lubung John ya na"abol an nalpuh dutdut di kamilu,\FTNT{‡}{{\FR 3:4 }{\FT{Nan na"abol an lubung an nalpuh dutdut di animalnay immannung an lubung di propeta (Zech. 13:4).}}} ya hay imbalikisna ya lalat, ya hay onona ya dudun\FTNT{§}{{\FR 3:4 }{\FT{Hay kulugon nan udum ya hiyay ohan bungan di ayiw an ma'alih
}}{\FT{{\EM{ayiw an dudun}} (unu locust tree) ti do'ol di umat hitun ayiw hinan pingit di Wangwang an Jordan. Mu alyon nan udum an hiyay insecto an dudun, ya henen insecto ya mabalin an mihda (Lev. 11:21-22).}}} ya nan danum di iyu'an.

\VS{5}Ya immuydan hiya nan tatagun nalpud Jerusalem, ya ni'yuyda goh din do'ol an tatagun nalpuh nan abablubabluy ad Judea ya hinan neheggon hinan Wangwang an Jordan.

\VS{6}Ya waday numpangitutuyuh baholda, at numbonyagan John didah nan Wangwang an Jordan.


\par }{\PP \VS{7}Unat goh tinnig John an do'olday Pharisees\FTNT{*}{{\FR 3:7 }{\FT{Unu nan Palisiu, ya hay pohdon nan ngadanda an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan nilahhin}}. Dida ya ak'akiddidan sectah nan lelehyon di Hudyu ti ihihi'aldan mangunud hinan Uldin Moses, mu inunudda goh nan do'ol an ugalidan nalpuh nomnomda. Ya hay bilangdah abablubabluy ad Israel ya 6,000.}}} ya nan Sadducees\FTNT{†}{{\FR 3:7 }{\FT{Unu nan Haduki. Dida ya adida ak'akiddin sectah nan lelehyon di Hudyu, ya agguyda inabulut nan amahuan di tagu.}}} an immuy ay hiya ya inalinan diday, “Umat ayuh ha'u'u ti hay ugaliyu ya nala'eng ayun mangat hi nappuhi! Anaad ta umali ayuh tu? Undan alyonyuy un ayu mabonyagan at mabaliwan ayuh nan agadyuhan di bumungtan Apo Dios?

\VS{8}Mu bo'on, ti mahapul an atonyuy maphod ta hiyay pangimmatunan hi un makulug an nuntutuyu ayuh baholyu!

\VS{9}Alyonyu nin di mabaliwan ayu ti ditu'uy holag Abraham, mu bo'on hene abaliwan di tagu! At adiyu ehdol hi un ditu'uy holag Abraham, ti gulat ta pohdon Apo Dios at hatun batu ya pumbalinona ta diday holag Abraham ta mihukat ay da'yu, at hay mamaliw mah ay da'yu?

\VS{10}Ti ta"on un ad ugwan ya ten nadedennan nan nangdon hi wahay an munlongoh hinan ayiw an adi bumunga, at gulat ta da'yuy umat hinan ayiw at mipa'wah ayuh nan apuy!

\VS{11}Ha"in ya hay pamonyag'u ya danum ta hiyay panginnilaan hi nuntutuyuanyuh baholyu. Mu waday umalin nabagbagtu ya un ha"in an paddungnay adia' umdah himbutna, ya hay pamonyagnan da'yu ya nan Na'abuniyanan an Lennawa ya nan ay apuy.

\VS{12}Ya paddungnay ino'odnanay pallungan hi panaapnah bogah ta nan bogah ya amungona ta iyalangna, mu nan dugi ya gohbon nan apuy an adi mabmabba!”


\par }{\SH Hay Nabonyagan Jesus\FTNT{‡}{{\FR 3:12 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 26 B.C., ya tulumpuluy tawon Jesus nin (Lk. 3:23). Ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundadaanan Jesus.
}}}
\par }
{\R (Mk. 1:9-11; Lk. 3:21-23; Jn. 1:29-34)

\par }{\PP \VS{13}Palpaliwan ya immalih Jesus an nalpud Galilee, at immuy hinan Wangwang an Jordan an awadan John ta mumpabonyag.

\VS{14}Ya inal'alu' John hi Jesus an inalinay, “Hay maphod ya He"ay mamonyag ay ha"in ta bo'on ha"in di mamonyag ay He"a!”


\par }{\PP \VS{15}Ya tembal Jesus an inalinay, “Manu ti umat hina mu ad ugwan ya maphod hi unta unudon an amin di penhod Apo Dios hi ma'at.” At inabulut John mahkay.


\par }{\PP \VS{16}Unat goh nabonyagan hi Jesus ya intadunan dimma'al hinan pingit di wangwang. Ya niluwat ad abuniyan, ya tinnigna nan Na'abuniyanan an Lennawan mun'ohop an umat hinan kalapatiy tigawna, ya numpattu' ay Hiya.

\VS{17}Ya wada han himmapit ad abuniyan an inalinay, “Hiyah ne Imbaluy'un pa'appohpohdo' an mangipa'amlong ahan ay Ha"in!”




\par }\Chap{4}{\SH Hay Nampongan nan Diyablun Jesus\FTNT{*}{{\FR 4: }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 26 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundadaanan Jesus.
}}}
\par }
{\R (Mk. 1:12-13; Lk. 4:1-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Initnud nan Na'abuniyanan an Lennawah Jesus ta immuydah nan mapulun ta way aton nan diyablun mampong ay Hiya.

\VS{2}Ya napat di algaw hi agguy nanganan Jesus, at ma'ahhinnaang.

\VS{3}Ya immuy ay Hiya nan diyablu, ya inalinay, “Un ay He"ay Imbaluy Apo Dios at alyom ay danen batu ta mumbalindah tinapay.”


\par }{\PP \VS{4}Mu agguy inunud Jesus henen inalina, mu tembalnan inalinay, “Hay impitudo' Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QB Bo'on hay ma'an ya anggay di aptan hi itaguan di tagu

\par }{\QB ti mahapul an edenol hi an amin hinan Hapit Apo Dios.”\FTNT{†}{{\FR 4:4 }{\FT{Deut. 8:3.}}}


\par }{\PP \VS{5}Ya initnud nan diyabluh Jesus hi ad Jerusalem an nan me'gonan an babluy, ya impattu'nah nan na'abbagbagtun tulid nan Timplu,\FTNT{‡}{{\FR 4:5 }{\FT{Hay inata'nangna an nipalpuh nan Hadog an Kidron hi ampana ya 100 an umpi.}}}

\VS{6}ya inalinay, “Un ay He"ay Imbaluy Apo Dios ya iyugpahmu ti mi'id ma'at ay He"a! Ti inalin di impitudo' Apo Dios di,

\par }{\QB Mandalon Apo Dios nan a'anghelna ta diday manalimun ay he"a.

\par }{\QC At he'maton da'ah nan agaham

\par }{\QB ta adi mihuplit di hu'im hinan batu.”\FTNT{§}{{\FR 4:6 }{\FT{Psa. 91:11-12.}}}


\par }{\PP \VS{7}Ya tembal Jesus an inalinay, “Adi' unudon nan inalim ti paddungnay un'u tapngan hi Apo Dios. Ti hay impitudo'na goh ya inalinay,

\par }{\QB Adiyu tapngan hi Apuyun hi Apo Dios.”\FTNT{*}{{\FR 4:7 }{\FT{Deut. 6:16.}}}


\par }{\PP \VS{8}Ya initnud nan diyabluh Jesus ta immuydah nan ata'nang ahan an duntug ta impa'amang nan diyablun amin di numbino'ob'on an pumpapto'an hitun luta an mun'aphod ya ma'amnawan.

\VS{9}Ya inalin nan diyablun Hiyay, “Un adya munhippi'ah inayunga' ta dayawona' at an amin hadi ya idat'un He"a.”


\par }{\PP \VS{10}Ya tembal Jesus an inalinay, “He"a, Satanas, ya taynana'! Adi' unudon henen inalim! Ti hay impitudo' Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QB Hay mahapul ya Ha"in an Apuyun hi Apo Dios di dayawonyu ya anggay,

\par }{\QB ya Ha"in ya anggay di itamuanyu.”\FTNT{†}{{\FR 4:10 }{\FT{Deut. 6:13.}}}


\par }{\PP \VS{11}At tinaynan nan diyabluh Jesus, ya nidatong nan a'anghel ta hinalimunanda Hiya.


\par }{\SH Hay Nangete"an Jesus an Nuntudtudu
\par }
{\R (Mk. 1:14-15; Lk. 4:14-15; Jn. 4:3, 43-45)

\par }{\PP \VS{12}Unat goh dengngol Jesus an nibalud hi John\FTNT{‡}{{\FR 4:12 }{\FT{Hi John an Mumbonyag.}}} hidih nan Provinciad Judea ya tinaynanah den babluy ta numbangngad hinan Provinciad Galilee.

\VS{13}Ya immuy hi abungdad Nazareth, mu agguy nunhituh di ti immuy ad Capernaum an ni'hitu. Ya henen babluy ya wah nan pingit di Lobong an Galilee, ya henen lutan nunhituwana ya hiyay nunhituwan nan holag Zebulun ya nan holag Naphtali.

\VS{14}Hay nunhituwan Jesus hidi ya hiyay nipa'annungan din inalin di propetan hi Isaiah an inalinay,


\par }{\Q \VS{15}“Nan babluy an nunhituwan nan holag Zebulun ya nan holag Naphtali ya neheggon hinan baybay,

\par }{\QC ya nan tataguh nan neheggon hinan Wangwang an Jordan,

\par }{\QB ya nan babluy goh di bo'on Hudyud Galilee,


\par }{\Q \VS{16}ya hanan babluy ya paddungnay nahelngan nan numpunhituh di ti nun'abaholanda,

\par }{\QC ya henen helong ya pumatoy ay dida.

\par }{\QB Mu awniat paddungnay waday Ongol an Potang,

\par }{\QC at maptangandan ne han Potang!”\FTNT{§}{{\FR 4:16 }{\FT{Isa. 9:1-2.}}}


\par }{\PP \VS{17}Hay ni'hituwan Jesus hidid Capernaum di nangete"anan nuntudtudu an inalinay, “Muntutuyu ayuh nan inatyun nappuhi ta du'gonyu ti hi Apo Dios an mumpapto' ad abuniyan ya magadyuh di pumpapto'ana goh hitun luta.”


\par }{\SH Hay Nangayagan Jesus hinan Manidu'\FTNT{*}{{\FR 4:17 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 27 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 1:16-20; Lk. 5:1-11)

\par }{\PP \VS{18}Unat goh mundaldallanan hi Jesus hinan pingit di Lobong an Galilee ya tinnigna han hin'agin hi Simon (an mungngadan hi Peter) ya han aginan hi Andrew an manidu'da.

\VS{19}Ya inalin Jesus ay diday, “Mitnud ayun Ha"in ta puntamuo' hi paddungnay manidu' hinan tatagu ta kulugona'.”

\VS{20}Ya nonong ya tinaynanda din hidu'da ta inunudda Hiya.


\par }{\PP \VS{21}Ya unat goh bimmataanda ya tinnig Jesus goh han hin'agin dana' Zebedee an da Jacob\FTNT{†}{{\FR 4:21 }{\FT{Ta"on un nan ngadan an
}}{\FT{{\EM{Jacob}} di nitudo' hinan hapit di iGreece hitu mu nibahhaw nan do'ol an translation di English ti intudo'day
{\EM{James}}. Bahaom nan introduction di Liblu an Jacob ta innilaom di gapuna.}}} ay John an didan amin ay da amadan wah didah nan bangkan idadaanday hidu'da. At inayagana goh dida.

\VS{22}Ya nonong ya tinaynanda nan bangkada ya hi amada, ya inunudda goh hi Jesus.


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan way Dogohna\FTNT{‡}{{\FR 4:22 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 27 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 1:35-39; Lk. 4:42-44)

\par }{\PP \VS{23}Ya lene'od Jesus nan abablubabluy ad Galilee ta muntudtuduh nan ahimbahimba'an di Hudyu ta imbabbaagnay Maphod an Ulgud an hay aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan, ya nun'ipa'adaogna nan numbino'ob'on an dogoh din tatagu.

\VS{24}Ya nundongol hinan abablubabluy hinan Provinciad Syria hanan ina'inatna, at hiyanan nun'iyuydan Hiya din tatagun numbino'ob'on di dogohda, ya din mun'oldah, ya din nun'adahay. At impa'adaogna didan amin.

\VS{25}Ya do'olda ahan di tataguh mangunud ay Hiya an nalpud Galilee, ya ad Decapolis, ya ad Jerusalem an kapitulyud Judea, ya nan udum goh an babluy ad Judea, ya nan numpunhituh nan babluy hi dammang di Wangwang an Jordan.




\par }\Chap{5}{\SH Hay Intudun Jesus hinan Duntug\FTNT{*}{{\FR 5: }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 28 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Lk. 6:20-36)

\par }{\PP \VerseOne{1}Tinnig Jesus an do'ol di tatagu, at nunti'id hinan duntug, ya inumbun. Ya unat goh lini'ub nan himpulu ta duwan intudtuduwana Hiya

\VS{2}ya ente"anan nuntudtudun dida.

\par }{\SHB Hay Aat di Wagah
\par }
{\PP Ya inalin Jesus di,


\par }{\Q \VS{3}“Mawagahan nan tatagun iniladan adida abalinan hi un mid badang Apo Dios

\par }{\QC ti diday middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan!


\par }{\Q \VS{4}Mawagahan nan munlungdaya

\par }{\QC ti al'alu'on Apo Dios dida!


\par }{\Q \VS{5}Mawagahan nan ma'uya

\par }{\QC ti ipahakup Apo Dios ay dida tun luta!


\par }{\Q \VS{6}Mawagahan nan tatagun ma"amnaw an mangat hi pohdon Apo Dios

\par }{\QC ti ihamad Apo Dios an mangipa'annung hinan ato'atonda!


\par }{\Q \VS{7}Mawagahan nan mammo' hi ibbada

\par }{\QC ti hom'on goh Apo Dios dida!


\par }{\Q \VS{8}Mawagahan nan tatagun hi Apo Dios ya anggay di nomnomondah unudonda

\par }{\QC ti diday mannig ay Apo Dios!


\par }{\Q \VS{9}Mawagahan nan mangipapanuh hinan mumbobohhol

\par }{\QC ti ibilang Apo Dios didah imbabaluyna!


\par }{\Q \VS{10}Mawagahan nan mipaligligat an dumalat nan pangatandah nan pohdon Apo Dios

\par }{\QC ti diday middum hinan pumpapto'anad abuniyan!


\par }{\PP \VS{11}Immannung an mawagahan ayuh un da'yu hiwihiwitan hinan tatagu, ya impaligligat da'yu, ya ipabahobahol da'yu an dumalat di pangunudanyun Ha"in.

\VS{12}Dumenodenol ayu ti do'ol di lagbuyuh matalepon ad abuniyan. Ya hiyah ne umat hinan ina'inat din tataguh nan do'ol an propetah din penghana.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Umat hi Ahin ya Hilaw
\par }
{\PP \VS{13}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Da'yun kumulug ya umat ayuh ahin ta ahinanyun amin di tataguh tun luta. Mu pinumhaw ay nan ahin ya adi mabalin an mipabangngad di tamtamna, at mitapal, ya enegpa' nan tatagu.


\par }{\PP \VS{14}Ya umat ayu goh hinan hilaw ta hilawanyuy nomnom an amin nan tataguh tun luta. Ya umat ayu goh hinan babluy an nipattu' hinan buludnan mamallag di hilawda.

\VS{15}Tolganyu ay nan hilaw ya adiyu hanian hinan pamahan, mu unyuat ipattu' hinan nabagtu ta way aton nan tataguh nan abung an mabnangan.

\VS{16}Ya umat goh ay da'yu ti paddungnay benenanganyuy tatagu. At mahapul an atonyu ta way atondan mannig hinan maphod an ugaliyu, at hapitonday amaphodan Ama tu'ud abuniyan.”


\par }{\SHB Hay Nuntugunan Jesus hinan Hudyu ta Unudonday Uldin Moses
\par }
{\PP \VS{17}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Adiyu nomnomon an manu ay immalia' ya ta mi'ido' din inyuldin Moses ya din intudtudun din propetah din penghana, ti hay aat di inalia' ya ta itudtudu' di pohdondan ibaga.

\VS{18}Heten alyo' ya adiyu al'aliwan ti adi mapogpog di inyuldin Moses ta nangamung di pogpog tun luta ya ad abuniyan, ti ta"on ah ohah kulit an pa"it'ittang ya adi magahgahnian!

\VS{19}At hiyaat un nan tagun adi mangunud hi ta"on un itang hinan Uldin ya ituduwanay udum ta adida goh unudon ya henen tagu di na'ampa ahan hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan. Mu nan tagun mangunud hinan Uldin ya ituduna goh hinan udum an tatagu ta unudonda ya hiyay nabagtuh nan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan.

\VS{20}At padana' da'yu ta mahapul an nahamad di atonyun mangunud hinan pohdon Apo Dios ya un hay aton nan mangitudtuduh nan Uldin ya nan Pharisees, ti adiyu ay aton at adi ayu middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Aat di Bungot
\par }
{\PP \VS{21}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Hay intugundah din tataguh penghana ya inaliday, Adi ayu pumatoy hi tagu ti nan pumatoy ya humalyaon di huis, ya impapatoyna.\FTNT{†}{{\FR 5:21 }{\FT{Ex. 20:13.}}}

\VS{22}Mu hay alyo' ya ta"on nan tagun mabungot hi ibbana ya miyuy goh hinan huis. Ya gulat goh ta nan tagun mi'hapit hinan ibbana ta hiwitana ya miyuy hinan Konsehal\FTNT{‡}{{\FR 5:22 }{\FT{Unu Kabohelya unu Sanhedrin. Hiya ya umat hinan Supreme Court di Hudyu.}}} ta diday mangipanuh. Ya nan tagun mangalih nan ibbanay, Mid hulbim! ya moltaon Apo Dios hiyah nan apuy ad imbelnu.


\par }{\PP \VS{23}Gulat ta iyuyyuy onong Apo Dios hi epe'nongyu, ya henen pangiyayanyu ya nipaddeh an ninomnomyun waday umi'ingol ay da'yu,

\VS{24}at hay mahapul ya umuy ayuh nan numbaholanyu ta muntutuyu ayu ta aliwana ya unyu mahkay epe'nong nan onongyun Apo Dios.


\par }{\PP \VS{25}Gulat ta waday mangidiklamun da'yu ya mahapul an mi'hapit ayun hiya, ti adiyu ay at idiklamu da'yuh nan huis ta nan huwis di mangipiyuy ay da'yuh nan pulis, at mibalud ayu.

\VS{26}Mu ten alyo' ay da'yu an hay mahapul hi atonyuh un ayu mibo'tan hinan baludan ya idatyun amin di bayad di moltayu an ta"on un ah hepeng.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Aat nan Umilugtapan
\par }
{\PP \VS{27}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Dengngolyu goh nan tugun an alyonay, Adi ayu umilugtap.\FTNT{§}{{\FR 5:27 }{\FT{Ex. 20:14; Deut. 5:18.}}}

\VS{28}Mu alyo' ay da'yuy, Ta"on un wah nomnom di lala'iy umamnawanah nan babai ta penhodnan elo' ya paddungna damdamay unna enelo'.

\VS{29}At hiyanan gulat ta nan amnawan di matayu ta hiyay dumalat hi abaholanyu ya odolnah unyu ukiton ya intapalyu, ti onaynah un ohah nen matah mitapal ya un henen mitapal an amin di odol hi ad imbelnu.

\VS{30}Ya umat goh hinan amnawan di ngamay ti gulat ta hiyay dumalat hi abaholanyu ya onaynah unyu putulon ya intapalyu, ti onaynah un ohah nen ngamay hi mitapal ya un henen mitapal an amin di odol hi ad imbelnu.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Munhiyan an Nunhimbaluy
\par }
{\PP \VS{31}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Hay intugunda goh hidin penghana ya inaliday, Gulat ta ihiyan nan lala'iy ahawana ya mahapul an waday permaanah nitud'an di nunhiyananda ta idatnah nan ahawana.\FTNT{*}{{\FR 5:31 }{\FT{Deut. 24:1.}}}

\VS{32}Mu ten alyo' ay da'yuy, Nan lala'in mangihiyan hi ahawana an bo'on hay nangilugtapanan hiyay dumalat ya mabaholan hi un hiyay dumalat hi umilugtapan nan babai. Ya mabaholan goh nan lala'in mamentan hinan babain nihiyan.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Punhapataan hinan Way Itulag
\par }
{\PP \VS{33}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Dengngolyu goh din intugundah din penghanan inaliday, Adiyu ibahhaw di itulagyuh unyu ihapatan Apu tu'u.\FTNT{†}{{\FR 5:33 }{\FT{Ecc. 5:4.}}}

\VS{34}Mu ten alyo' ay da'yuy, Wada ay di itulagyu ya adiyu ihapata. At adiyu ihapatad abuniyan ti hiyay umbunan Apo Dios an mumpapto'.

\VS{35}Ya adiyu goh ihapatah tun luta ti paddungnay hiyay pangidah'ayanah hu'ina. Ya adiyu goh ihapatad Jerusalem ti hiyay babluy nan na'abbagbagtun Ali.

\VS{36}Ya ta"on nan odolyu ya adiyu ihapata ti hiyay limmun Apo Dios, at hi Apo Dios di okod ya bo'on da'yu. Ti ta"on un ah ohah uban unu bo'on uban ya mid ologyun munlumu ti Hiyay okod.

\VS{37}Hay maphod hi alyonyuh un ayu mi'tulag ya alyonyuan, Oo, ato'! ya un ay adiyu ya alyonyuan, Adi' aton! ya ammuna. Adi ayu munlayah, at adi mahapul hi unyu ihapatay itulagyu ti nan layah ya nalpuh nan diyablu.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Aat di Balloh
\par }
{\PP \VS{38}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Dengngolyu ya inilayu din tugun an alyonay, Pilukon ay nan taguy matan di ibbana ya mahapul an mapilok goh di matan nan pimmilok, ya pengawan ay goh nan taguy baban di ibbana ya mahapul an mapengawan goh nan pimmengaw.\FTNT{‡}{{\FR 5:38 }{\FT{Ex. 21:24; Lev. 24:20; Deut. 19:21.}}}

\VS{39}Mu ten alyo' ay da'yuy, Wa ay di aton di ibbayun da'yuh nappuhi ya adiyu iballoh. Ya gulat ta waday manapa' hi apengyu ya adiyu iballoh.

\VS{40}Ya gulat ta waday mangidiklamun da'yu ta alanday inlubungyu ya iddumyun idat nan jacketyu.

\VS{41}Ya gulat ta ipilit nan tindalun mangipadon hinan makutudan da'yuh ohay kilomitlu ya ta"on ya inodnanyuh duway kilomitlu.

\VS{42}Ya an amin di mun'adaw ya adi ayu na'ekkotan, at idatanyu. Ya un ay pohdondan bonhon di gina'uyu ya ipabnohyu.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Pamhodan hi Buhul
\par }
{\R (Lk. 6:27-28, 32-36)

\par }{\PP \VS{43}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Dengngolyu din tugun an alyonay, Pohdonyu nan mamhod ay da'yu,\FTNT{§}{{\FR 5:43 }{\FT{Lev. 19:18.}}} mu abohlanyu nan mi'bohhol ay da'yu.

\VS{44}Mu ten alyo' ay da'yuy, Ta"on un nan mamohol ay da'yu ya pohdonyu goh. Ya nan mamaligat ay da'yu ya iluwaluanyu dida

\VS{45}ta hiyay attigana an imbabaluy da'yun Ama tu'ud abuniyan. Ti limmun Apo Dios di potang ta way pun'algawan nan tatagun nahamad di ugalina ya nan nappuhiy pangatna, ya limmuna goh di udan hi pananum an amin nan tatagun un'unnud ya nan adi umunud hinan Uldina.

\VS{46}Gulat ta nan mamhod ay da'yuy pohdonyu ya anggay ya mid ahan lagbuyun ne, ti ta"on un nan mapihul an tatagun mun'amung hi buwit ya umat goh hinay atonda.

\VS{47}Ya gulat ta nan liligwayu ya anggay di apngaonyu ya umat ayu damdamah nan agguy kimmulug ti umat hinay atonda.

\VS{48}At hay mahapul ya na'ahhamad di ugaliyu ta umat hi ugalin Ama tu'ud abuniyan an na'ahhamad.”




\par }\Chap{6}{\SHB Hay Nuntudtuduwan Jesus hi Aat di Bumadangan hinan Nawotwot
\par }
{\PP \VerseOne{1}Innayun goh Jesus an nuntudtuduh din himpulu ta duwan intudtuduwanan inalinay, “Da'yun mangunud ya emayaanyu ta bo'on hay pannigan di do'ol an tataguy pangatanyuh maphod hinan tatagu. Ti atonyu ay hina ya mid lagbuyun Ama tu'ud abuniyan ene.


\par }{\PP \VS{2}At wa ay ta ehmo'anyu nan nun'awotwot ya adiyu ipatpattig hinan tatagu ta adi ayu umat hinan tatagun unda ipatpattig di pun'idatandah nan a'abung an a'amungan di tatagu ya hinan kulha ta way aton di tatagun mangiting'in dida. Mu umannung heten alyo' ay da'yu ti mi'id ahan di midat hi lagbuda ti nannalpah an nidat ay diday lagbuda.

\VS{3}At gulat ta way ipa'dawyuh nan nun'awotwot ya adiyu ipa'pa'innilah i'ibbayu

\VS{4}ta mid ah manginnila ti hi Ama tu'un nanginnilan amin an ta"on un hanan agguy nipa'innila ya idatnay lagbuyu.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Punluwaluan ay Apo Dios
\par }
{\R (Lk. 11:2-4)

\par }{\PP \VS{5}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Gulat ta munluwalu ayun Apo Dios ya adi ayu umat hinan aton nan tatagun balbaliy atonda. Ti popohdondan tuma'dog an munluwaluh nan himba'an di Hudyu ya hinan way pundittuman di kulha ta pangintitigan nan tatagu. Mu umannung heten alyo' ti nan pangiyamlaan nan tataguh atonda ya hiyay lagbuda ya anggay.

\VS{6}Mu hay atonyu ya humigup ayuh nan kuwaltuyu, ya intangobyuy pantaw ya un ayu munluwalun Ama tu'un adi matmattig. Ti hi Ama tu'un mannig ene han agguy na'innilan inatyu ya idatnay lagbuyu.


\par }{\PP \VS{7}Gulat ta munluwalu ayu ya bo'on nan mid hulbinay gunyu lupiton an alyon an umat hi aton nan adi kumulug. Ti hay inilada ya donglon Apo Dios di luwaluda ti inadu'adu"oyda.

\VS{8}At adiyu iyunnud hinan atonda ti i'innilan Ama tu'uy mahapulyu ya unyu ibagan Hiya.

\VS{9}At umat hituy atonyuh un ayu munluwalu:

\par }{\QB Amamin wad abuniyan,

\par }{\QB e'gonan da'a ni' ahan an Dios hinan tatagu.


\par }{\Q \VS{10}Ya He"ay mumpapto' goh hitun luta

\par }{\QB ti nan pohdom an ma'at hitun luta ya umat goh hi ad abuniyan.


\par }{\Q \VS{11}Idatmu ni' di itanudmih a'alga'algaw,


\par }{\Q \VS{12}ya aliwam ni' di baholmi

\par }{\QB ti ten aliwanmi goh di numbaholan di i'ibbamin da'mi.


\par }{\Q \VS{13}Ya adi ni' da'mi tapngan,

\par }{\QB ya baliwan da'mi ta adi da'mi itudul hinan diyablu.\FTNT{*}{{\FR 6:13 }{\FT{Nan udum an dadan an nali'up an pepel an nitud'an di Hapit Apo Dios ya intuluydan nangalih, “Ti pohdonmin minaynayun di pumpapto'am, ya nan abalinam, ya nan anabagbagtum hi enggana. Amen.”}}}


\par }{\PP \VS{14}Aliwanyu ay di bahol nan tagun numbahol ay da'yu at aliwan goh Ama tu'ud abuniyan di baholyu.

\VS{15}Mu adiyu ay aliwan di numbaholan di i'ibbayun da'yu ya adi goh aliwan Ama tu'ud abuniyan di baholyu.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Punlangduan
\par }
{\PP \VS{16}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Gulat ta munlangdu ayu ya ipaphodyuy angahyu ta adi mattig di punlangduanyu an umat hi aton nan munlayah an tagu ti ipattigdah angahda ta innilaon nan tatagu an dida ya munlangduda.\FTNT{†}{{\FR 6:16 }{\FT{Hay inat nan Hudyun namuhih angahdah unda munlangdu ya inloglogday dapul hi uluda.}}} Mu donglonyuh ten alyo' ti nan pangiyamlaan nan tatagun dida ya hiyay lagbuda ya ammuna.

\VS{17}Hay atonyun munlangdu ya munhugud ayu, ya ipaphodyuy angahyu\FTNT{‡}{{\FR 6:17 }{\FT{Hay inat nan Hudyun nangipaphod hi angahdah unda mun'am'amlong ya nun'ihudah angahda, ya linanaandah lanan danum di uluda.}}}

\VS{18}ta adi ma'innilah un ayu munlangdu, at hi Ama tu'un hi Apo Dios an nanginnilan amin an ta"on nan agguy nipa'innila ya idatnay lagbuyu.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Aat di Umadangyanan ad Abuniyan
\par }
{\R (Lk. 12:32-34)

\par }{\PP \VS{19}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Adiyu hayupon di umadangyananyuh tun luta ti malu'lu', ya lumati, ya akawon di mangakaw.

\VS{20}Mu hay hayuponyu ya nan nun'abalul an pumhodanyud abuniyan ti hidi ya mi'id di lu'lu', ya lati, ya mangakaw.

\VS{21}Ti hay awadan di inadangyanyu ya hiyay nonomnomonyu!”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Aat di Mata
\par }
{\PP \VS{22}Innaynayun Jesus an nun'ulgud an inalinay, “Hay matay panigaw di odol. Maphod ay di mata ya ma"aphod goh di pannig di odol,

\VS{23}mu mabulaw ay di mata ya pa'ahhelong di pannig di odol. Mu gulat ta nibahhaw di pannig di matayu at iyal'allan di odolyun pa'ahhelong di pannigna ya un nan nabulaw.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Aat nan Panalimunan Apo Dios hinan Taguna
\par }
{\R (Lk. 12:22-31)

\par }{\PP \VS{24}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Gulat ta han himbut ya adina olog an unudon di duwah apuna ti pahipahiwonay oha, ya pohpohdonay oha. Ya umat goh ay da'yu ti adiyu olog hi un mundehhan di pangamnawanyun Apo Dios ya nan inadangyan hitun luta.


\par }{\PP \VS{25}At hiyanan alyo' ay da'yuy, Adi ayu numanomnom hi tanudyu ya nan gina'uh manophop hi odolyu. Nan odol ya nan ataguan ya bo'on hay gina'u ya tanud ya anggay di aptan hi mahapulda ti limmun Apo Dios di odol, ya indatnay ataguana, at idatna goh di gina'una ya tanudna.

\VS{26}Nan hamuti ya adida mun'oho', ya adida goh mumboto', mu idat Ama tu'uy ononda damdama! At iyal'allanan da'yu an da'yuy pa'annomnomon Ama tu'uh halimunana ya un nan hamuti, at idatnay mahapulyu!

\VS{27}Adi ayu goh numanomnom hi atayanyu ti mid ologyu damdaman mangdum hi pi'taguanyu an ta"on ah ohay olas!


\par }{\PP \VS{28}Anaad tuwali ta numanomnom ayuh nan gina'uyu? Tigonyuy aat di habhabung hinan payaw an umongolda, mu adida muntamu, ya adida goh mun'abol hi gina'uda.

\VS{29}At ten alyo' ay da'yuy, Ta"on un adangyan ahan nan Alin hi Solomon an mun'aphod di gina'una mu adi damdama mipaddung hinan ama"aphod di tigaw nan habhabung!

\VS{30}Gulat ta umat hinay panalimun Apo Dios ay danen habhabung hi inalahan ad ugwan ya un na'amtang at moghob, at inyal'allanay panalimunanan da'yu. Un nin ahan itang di pangulugyu!

\VS{31}At hiyanan adi ayu numanomnom an alyonyuy, Hay ononmi? Ya hay inumonmi? Ya hay ilubungmi?

\VS{32}Ti hanan gina'uy nonomnomon nan adi umunud hi hapulonda, mu da'yu ya i'innilan Amayud abuniyan di mahapulyu.

\VS{33}Mu hay aptan ahan ya nan iddumanyuh nan Pumpapto'an Apo Dios ya nan pangatanyuh pohdona, at idatnan amin di mahapulyu.

\VS{34}At hiyanan adi ayu numanomnom hi punligatanyuh udum hi algaw ti mid damdamay ma'atyu ya ta adi mun'i'iddum hinan ligatyud ugwan.”




\par }\Chap{7}{\SHB Hay Nuntudtuduwan Jesus hi Adi Pamaholan hi Ibba
\par }
{\R (Lk. 6:41-42)

\par }{\PP \VerseOne{1}Innaynayun goh Jesus an nuntudtudun inalinay, “Adiyu ipanuh di aton di i'ibbayuh un bahol unu bo'on ta adi da'yu humalyaon ay Apo Dios hi awni

\VS{2}ti hanan atonyuh nan i'ibbayu ya hiya goh di ma'at ay da'yu.”


\par }{\PP \VS{3}Ya inalin goh Jesus di, “Anaad ta tigonyuy paddungnay bino'neh an immuy hi matan di ibbayu, ya adiyu nomnomon di paddungnay ongol an tablan wah matayu?

\VS{4}At hiyanan adiyu alyon hinan agiyuy, Ma'a ta ano' han paddungnay bino'neh hi matam! Ti ihna goh di immuy hi paddungnay ongol an tablah matayu, at mi'id tigonyu!

\VS{5}Munlayah ayu! Hay mahhun ya anonyu nan ongol an tablan immuy hi matayu, at mapatal hi panniganyuh nan bino'neh an immuy hi matan di ibbayu an anonyu.\FTNT{*}{{\FR 7:5 }{\FT{Hay pohdon ten verses an hapiton ya nomnomom hi mahhun di baholmu ya unmu tigon di bahol di ibbam. At hiyanan tugunom hi mahhun di odolmu ya unmu tugunon di ibbam.}}}


\par }{\PP \VS{6}Alyo' goh ay da'yuy, Adiyu idat di mapla'an hinan ahu,\FTNT{†}{{\FR 7:6 }{\FT{Bahaom nan footnote di Deut. 23:18 ta innilaom di aat ten animal.}}} ya adiyu goh idat di nabalul an buung hinan babuy ti inganuyda, at pun'egpa'dah nan pito', ya nun'alat da'yu.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Pangibagan hi Idat Apo Dios
\par }
{\PP \VS{7}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Ibagayu at midat, ya anaponyu at ma'ah'upan, ya kulkugonyu at mibughul.

\VS{8}Ti nan mangibaga ya hiyay midatan, ya nan manganap ya hiyay mangah'up, ya nan mangulkug ya hiyay mibughulan.


\par }{\PP \VS{9}Da'yun o'ommod, gulat ta mumbaga nan imbaluyyuh tinapay ya mi'id nin ahan di mangidat hi batu!

\VS{10}Unu gulat ta mumbagah ekan ya unyu dan idat di ulog?

\VS{11}Ta"on ahan hi un ayu nabaholan mu inilayun mangidat hi maphod hinan imbabaluyyu. At inyal'allanan Ama tu'ud abuniyan an idatna nan ma"aphod hinan mumbagan Hiya!

\VS{12}Nan pohdonyuh aton di i'ibbayun da'yu ya umat goh hinay pangatyun dida. Heten tugun ya inakamnan amin din inyuldin Apo Dios ay Moses ya din intudtudun din propeta.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Na'ullipit ya Ambilog an Pantaw
\par }
{\R (Lk. 13:22-24)

\par }{\PP \VS{13}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Paddungnay na'ullipit nan pantaw an humigupan hinan wadan di pi'taguan ay Apo Dios hi mid pogpogna. Ya paddungnay ambilog nan pantaw an humigupan hi ad imbelnu, at do'ol di umuy.

\VS{14}Mu nidugah an na'ullipit nan pantaw an humigupan hinan wadan di pi'taguan ay Apo Dios hi mi'id pogpogna, at manghan di umuy hidi.”


\par }{\SHB Hay Nitudtuduwan di Aat nan Pangimmatunan hi Aat di Tagu
\par }
{\R (Lk. 7:43-45)

\par }{\PP \VS{15}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Elanyuh un waday mangibalbalih mangalih unda propeta. Ibalbaliday odolda ti hay tigawda ya ma'ma"uyadan tagun umat hi kalnilu, mu nappuhiy wah nomnomdan umat hinan atata'ot an ahuh\FTNT{‡}{{\FR 7:15 }{\FT{Unu wolves.}}} inalahan an pumatoy ti amhanday nahamad hi nitugun ay da'yu.

\VS{16}Ya hay pangimmatunanyuh unda immannung an propeta ya nan aatda ya nan pangatda goh. Ti undan ibungan nan pagal di munlameeh an ma'an an umat hi greyp, ya undan goh ibungan nan beeng di bungan di fig? Adi ahan!

\VS{17}At nan munlutbun ayiw ya mun'aphod di bungana, mu nan munhagutin ayiw ya nappuhiy bungana.

\VS{18}At adi mabalin an pumuhi nan bungan di munlutbu an ayiw, ya adi goh mabalin an pumhod di bungan nan munhagutin ayiw.

\VS{19}At nan ayiw an madangaw di bungana ya malngoh ta mitapal hinan apuy.

\VS{20}Ya umat hina goh di pangimmatunanyuh aat nan mangibalbalih un diday propeta ti nan pangatda.”


\par }{\SHB Nan Agguy Nanginnilan Apo Dios
\par }
{\R (Lk. 13:22-30)

\par }{\PP \VS{21}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Adi an amin di mangalih un Ha"in di Apuda ya middumdah nan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ti ammuna nan mangunud hinan pohdon Amad abuniyan di middum.

\VS{22}Ya heden algaw hi punhumalyaan Apo Dios ya do'olday mangalih, He"a Jesus di Apumi, ya He"ay nangidat hi haadmi ta way inatmin nangulgud hinan Ulgud Apo Dios! Ya He"ay nangidat hi abalinanmi ta way inatmin nunla'ah hinan do'ol an dimunyun nun'ihu'lung hinan tatagu, ya ta way inatmin nangat hinan umipanoh'a!

\VS{23}Mu layahda, at alyo' ay diday, Agguy'u ahan da'yu inila! At makak ayun Ha"in ti da'yu din nanganangat hi nappuhi!”


\par }{\SHB Hay Aat di Nun'ammah Abung hinan Gungit ya hinan Panag
\par }
{\R (Lk. 6:46-49)

\par }{\PP \VS{24}Ya intuluy Jesus an inalinay, “An amin nan mangngol hitun hapito' ta unudonda ya nipaddung hinan nanomnoman an lala'in hay gungit di pangiha"adanah abungna.

\VS{25}Ya unat goh dimmolodoloh, ya nundatong nan wangwang, ya pimmuopuo', mu agguy natu"in din abung ti nihamad di nipabunan nan tu'ud.

\VS{26}Mu nan mangngol hitun hapito' ta adina unudon ya nipaddung hinan lala'in manangpah an hay panag di pangiha"adanah abungna.

\VS{27}Ya unat goh dimmolodoloh, ya nundatong nan wangwang, ya pimmuopuo', ya natu"in din abung ya nunnaud an nun'apa"i!”


\par }{\SH Hay Anabagtun di Haad Jesus
\par }
{\PP \VS{28}Unat goh impada'puh Jesus heden inulgudna ya manoh'a din do'ol an tatagun na'amung ti dumalat nan nanudtuduna

\VS{29}ti nan panudtuduna ya mattigda an nabagtuy haadna an adi umat hinan aton nan muntudtuduh nan Uldin an indat Apo Dios ay Moses.\FTNT{§}{{\FR 7:29 }{\FT{Nan muntudtuduh nan Uldin an indat Apo Dios ay Moses ya imbaagday ngadan di udumnan nundengwan muntudtudu ta ma'udman di haadda, mu hi Jesus ya agguyna inat ti nan haadna ya nalpun Apo Dios tuwali.}}}




\par }\Chap{8}{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Napalla'\FTNT{*}{{\FR 8: }{\FT{Nan ma'alih
}}{\FT{{\EM{napalla'}} hinan hapit di iGreece ya hiyana nan malgom an dogoh di up'up.}}}
\par }
{\R (Mk. 1:40-45; Lk. 5:12-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh nundadyuh Jesus hinan duntug an nuntudtuduwana ya do'olday tatagun nitnud ay Hiya.

\VS{2}Ya wada han napalla' an lala'in immuy ay Hiya, ya nunhippih inayungana, ya inalinay, “Apu, pohdom ay ni' ya ipa'adaogmu tun lewoho'!”


\par }{\PP \VS{3}At dinapan Jesus heden lala'i, ya inalinay, “Oo, pohdo' an umadaog'a!” Ya himbumagga ya immadaog din lewohona.

\VS{4}Ya inalin Jesus ay hiyay, “Adim ibaag heten na'at ay he"ah nan udumnan tagu, at eka ipattig di odolmuh nan padi an immadaog'a, ya empe'nongmuy onongmun Apo Dios ti hiyah ne Uldin an indatnan Moses hi aton tu'u ta way panginnilaan nan tatagun immadaog din lewohom.”\FTNT{†}{{\FR 8:4 }{\FT{Lev. 14:1-32.}}}


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Himbut di Ap'apun di Tindalu
\par }
{\R (Lk. 7:1-10)

\par }{\PP \VS{5}Immuy da Jesus ad Capernaum. Ya unat goh dimmatongdah di ya wada han ap'apun di tindalun iRome\FTNT{‡}{{\FR 8:5 }{\FT{Hiya ya ma'alih centurion, ya impapto'nay 100 an tindalu. Ya nibaag hinan Lk. 7:1-10 an bo'on hiyay ni'hapit ay Jesus ti nan liligwanan hennagna. Mu agguy nibahhaw hi Matthew damdamah nan intudo'na ti nan centurion ya impaadnay hinapitnan Jesus, at paddungnay hiyay ni'hapit ay Jesus damdama.}}} an immuy nanamun Jesus, ya inyal'alu'nan mumpabadang ay Jesus an inalinay,

\VS{6}“Apu, wah abungmi han himbut'un nadahay an nidugah di punholholtapana!”


\par }{\PP \VS{7}Ya inalin Jesus di, “Umuyta ta iyadaog'uy lewohona.”


\par }{\PP \VS{8}Ya tembal din ap'apun di tindalun inalinay, “Apu, adi'a ni' mi'yalih abungmi ti bumaina' ahan. Mu unmu hapiton at umadaog han himbut'u.

\VS{9}Ti umat ay ha"in an waday apu' hi puntamua'. Mu wada goh di haad'u ti waday tindalu' hi mangunud hinan alyo'. At wa ay ta alyo' hinan ohay, Umuy'a! ya umuy. Ya alyo' goh ay hinan ohay, Umali'a! ya umali. Ya alyo' ay goh hinan himbut'uy, Atom hene! ya atona. At iyal'allanan He"an ma'unud di hapitom, at umipa'adaog!”


\par }{\PP \VS{10}Ya unat goh dengngol Jesus hene han inalina ya manoh'a, ya inalinah nan tatagun nitnud di, “Donglonyuh te, ti ta"on un ditu'un Hudyu ya mi'id dengdengngol'uh umat eten nidugah di pangulugna!

\VS{11}Adiyu al'alliwan heten alyo' ti do'olday tatagun Hentil an malpuh nan numbino'ob'on an babluy an umuy hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan, ya mi'yamlongda ay da Abraham, ya hi Isaac, ya hi Jacob.

\VS{12}Mu do'olday holag Israel an nan pento' Apo Dios hi tatagunay mipa'wah hinan nahelngan an wadan di ahikikila ya ahingongolot.”


\par }{\PP \VS{13}At inalin Jesus hinan ap'apun di tindaluy, “Umanamut'a ti dumalat nan pangulugmu ya umadaog han himbutmu.” At immannung an henen gutud hi nangalyan Jesus ya immadaog din lewohon han himbut nan ap'apun di tindalu.


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Numpundogoh\FTNT{§}{{\FR 8:13 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 27 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 1:29-34; Lk. 4:38-41)

\par }{\PP \VS{14}Immuy da Jesus hi abung da Peter, ya tinnignah inan han ahawan Peter an nolo' ti lumahuy odolna.

\VS{15}Ya dinapanay ngamayna, ya himbumagga ya immadaog din lewohona, at bimmangon, ya indadaananah Jesus hi onona.


\par }{\PP \VS{16}Unat goh napuyaw ya nun'inyuydan Jesus din do'ol an nun'ahe'pan hi nun'appuhin lennawa, mu unna minandal din nun'appuhin lennawa ya nun'ala'ahda. Ya an amin din way lewohona ya nun'ipa'adaogna.

\VS{17}Ya henen inatnay nipa'annungan din inalin nan propetan hi Isaiah an inalinay,

\par }{\QB “Impa'adaognan amin di dogoh tu'u.”\FTNT{*}{{\FR 8:17 }{\FT{Isa. 53:4.}}}


\par }{\SH Hay Nangitudtuduwan Jesus hi Atondan Mangunud ay Hiya
\par }
{\R (Lk. 9:57-62)

\par }{\PP \VS{18}Tinnig Jesus an do'olday tatagun na'amung hi awadana, ya inalinah din intudtuduwanay, “Mumbangka tu'u ta bumad'ang tu'uh tun Lobong an Galilee ta umuy tu'uh dammangna.”

\VS{19}Ya immuy ay Jesus han muntudtuduh nan Uldin, ya inalinan Hiyay, “Apu, an amin di umayam ya mitnuda' ay He"a!”


\par }{\PP \VS{20}Mu inalin Jesus ay hiyay, “Oo, mu nan ma'alih fox\FTNT{†}{{\FR 8:20 }{\FT{Hay tigawna ya umat hi ahuh nan inalahan.}}} ya waday hawongda, ya nan hamuti goh ya waday agabanda, mu Ha"in an Napto' an Imbaluy di Tagu ya mi'id anhan di olo'a', at umungal.”


\par }{\PP \VS{21}Ya wada goh di ohan kimmulug an immuy ay Jesus, ya inalinan Hiyay, “Apu, an amin di umayam ya mitnuda' ay He"a! Mu payona' hi mahhun ta umuy'u ilubu' hi ama.”


\par }{\PP \VS{22}Ya inalin Jesus ay hiyay, “Hay maphod ya unudona' ad ugwan.\FTNT{‡}{{\FR 8:22 }{\FT{Hay inilan Jesus ya mabayag ya un matoy hi amana.}}} Nan adi mangunud ay Ha"in ya nanattoyda damdama, at ta"on hi un diday mangilubu' hinan natoy.”


\par }{\SH Hay Nangipadinngan Jesus hinan Puo'\FTNT{§}{{\FR 8:22 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 28 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 4:35-41; Lk. 8:22-25)

\par }{\PP \VS{23}Nunlugan da Jesus ya nan himpulu ta duwan intudtuduwanah nan bangka.

\VS{24}Ya unat goh impadehda ya himbumagga ya enlotnan pimmuo', ya nahuyatan din bangka, at na'uy an malbong. Mu nolo' hi Jesus.

\VS{25}At immuy din intudtuduwana ta binangonda Hiya, ya inaliday, “Apu, baliwan da'mi ti ten munlonong tu'u!”


\par }{\PP \VS{26}Ya inalin Jesus di, “Uya'anah ta'otyu? Hiyah ne a'itang di pangulugyu!” At bimmangon, ya inhingalna nan puo' ya nan ongol an dalluyun ta dimminong an mid al'ali.


\par }{\PP \VS{27}Ya manoh'adan amin an alyonday, “Anagoh udot heten tagun ta"on un nan puo' ya nan ongol an dalluyun ya unudonday alyona?”


\par }{\SH Hay Nunla'ahan Jesus hinan Neh'op an Nappuhin Lennawa
\par }
{\R (Mk. 5:1-20; Lk. 8:26-39)

\par }{\PP \VS{28}Unat goh nidatong da Jesus hinan dammangnah nan babluy di iGadera.\FTNT{*}{{\FR 8:28 }{\FT{Heten babluy ya hakup di Hentil, hiyaat un waday babuyda ti adi paniaw ay dida.}}} Ya wada han duwan linala'in nanamun didan nalpudah nan lubu'. Ya hanan linala'i ya nahe'pandah dimunyu, at atata'otda ahan, at hiyanan tuma'ot nan tatagun mange'wah di.

\VS{29}Ya bimmugaw daden duwan linala'in inaliday, “He"an Imbaluy Apo Dios, hay atom ay da'mi? Un'a dan immali ta moltaon da'mi ya wan bo'on gutudnad ugwan hi amoltaanmi?”


\par }{\PP \VS{30}Ya hidih nan way nibataan hi awadanda ya do'ol di babuy an mangmangan.

\VS{31}Ya inal'alu' nan dimunyuh Jesus an inaliday, “Un ay la'ahon da'mi ya ipihu'lung da'mi ni' hidih nan babuy!”


\par }{\PP \VS{32}Ya inalin Jesus di, “At umuy ayu mah.” At immuyda nun'ihu'lung hidin do'ol an babuy, ya numpunyapyappahandan immuy hidin lobong, ya nun'iloblobda.


\par }{\PP \VS{33}Ya numpangalayawda din linala'in manalimun hinan babuy, ya immuydah nan babluy, ya inulguddan amin din tinnigdan na'at, ya din na'at goh hidin duwan nahe'pan an linala'i.

\VS{34}At an amin din numpunhitun den babluy ya immuydan amin an nanamun Jesus. Ya unat goh tinnigda Hiya ya inal'alu'da ta taynana nan babluyda.




\par }\Chap{9}{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Nadahay
\par }
{\R (Mk. 2:1-12; Lk. 5:17-26)

\par }{\PP \VerseOne{1}Numbangka da Jesus ta bimmad'angda goh hinan Lobong an Galilee ta immanamut hinan ni'babluyanad Capernaum.

\VS{2}Ya unat goh nidatongdah di ya inyuydan Jesus han nidayun an nadahay. Ya unat goh inilan Jesus an nidugah di pangulugda ya inalinah din nadahay di, “Mundenol'a, agi', ti na'aliwan di baholmu!”

\VS{3}Ya wah diday muntudtuduh nan Uldin an alyondah nomnomday, “Hay ninomnom ten tagu nin ya Dios Hiya!”


\par }{\PP \VS{4}Ya i'innilan Jesus din ninomnomda, at inalinan diday, “Goh ta umat hinay nomnomyun nappuhi?

\VS{5}Mid olog di tagun mangaliw hi bahol, ya mid ologda goh an mangipa'adaog hi dogoh ten nadahay.

\VS{6}Mu Ha"in an Imbaluy di Tagu ya ipa'adaog'uy dogohna ta panginnilaanyuh anabagtun di haad'uh tun lutan mangaliw hi bahol.”

\par }{\PP Ya inalinah nan nadahay di, “Tuma'dog'a, ya impi'ugmu nan dayunmu ta umanamut'a.”

\VS{7}Ya timma'dog, ya immanamut.

\VS{8}Ya unat goh tinnig din tatagu ya manoh'ada, ya hinapitday anabagtun Apo Dios ti indatnay nabagtun haad hinan tagu.


\par }{\SH Hay Nangayagan Jesus ay Matthew\FTNT{*}{{\FR 9:8 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 27 A.D. an ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 2:13-17; Lk. 5:27-32)

\par }{\PP \VS{9}Ya unat goh nakak da Jesus ya heden pundaldallananda ya tinnigna han ohan tagun mungngadan hi Matthew\FTNT{†}{{\FR 9:9 }{\FT{Hi Levi di ohan ngadana (Mk. 2:14).}}} an inum'umbun hinan pun'am'amungandah buwit. Ya inalin Jesus ay hiyay, “Mitnud'an Ha"in.” At nitnud hi Matthew.


\par }{\PP \VS{10}Ya heden pangpanganan da Jesus hinan ohan abung ya numpangadatong din do'ol an mun'amung hi buwit ya din udumnan nun'abaholan an tagu,\FTNT{‡}{{\FR 9:10 }{\FT{Hay pohdonan hapiton ya nan puta.}}} ya ni'yibundan da Jesus ya din himpulu ta duwan intudtuduwana ta me"anda.

\VS{11}Ya tinnig din udumnan Pharisees din inat Jesus, ya inalidah din intudtuduwanay, “Anaad ta me"an han muntudtudun da'yuh nan mun'amung hi buwit ya nan nun'abaholan an tagu?”


\par }{\PP \VS{12}Ya dengngol Jesus heden inalida, at inalinan diday, “Nan mi'id dogohna ya adina mahapul di duktul ti nan way dogohnay manapul.

\VS{13}Ya umat ay Ha"in an immalia' ta ayaga' nan nabaholan an tatagu, ya bo'on nan nahamad di ugalida. At un adya innilaonyuy pohdon an ibaga nan impitudo' Apo Dios an inalinay,

\par }{\QB Nan homo'yuh nan ibbayuy potog hi pohpohdo'

\par }{\QB ya un nan moghob an e'nongyu.”\FTNT{§}{{\FR 9:13 }{\FT{Hos. 6:6.}}}


\par }{\SH Hay Nangitudtuduwan Jesus hi Aat di Adi Panganan
\par }
{\R (Mk. 2:18-22; Lk. 5:33-35)

\par }{\PP \VS{14}Waday intudtuduwan John an Mumbonyag an immuy ay Jesus, ya inalidan Hiyay, “Da'mi ya unudonmiy ugali tu'u ti hin'umu'uddum ya munlangdu ami an umat goh hinan aton di Pharisees. Mu nan intudtuduwam ya anaad ta adida unudon?”


\par }{\PP \VS{15}Ya tembal Jesus an inalinay, “Gulat ta waday mungkasal ya undan adi mangan nan ni'yamung an inayagan nan malhin an lala'i? Immannung an mangamanganda. Mu udum hi algaw ya heden lala'in nalhin ya mipabataan ay dida, at hin'uma"algawan munlangduda ta hiyay panginnilaan hi unda munlungdaya.


\par }{\PP \VS{16}Adiyu itakup nan balbalun lo'ob an agguy nun'ohon hinan dadan an lubung, ti takupanyu ay ya mun'ohon, at pa"iona nan nitakupanan lubung, ya ipadamunanay mapa"i.

\VS{17}Adiyu goh elhag nan tanaw hinan dadan an lalat an ittuwan di bayah, ti atonyu ay at mabughi nan lalat, ya mitapal nan bayah. At hay pangelhaganyuh nan tanaw ya nan pa'idyamman lalat an ittuwan di bayah.”


\par }{\SH Hay Nanaguan Jesus hinan Imbaluy di Ap'apun di Hudyu ya nan Nanapah Lupit di Lubungna\FTNT{*}{{\FR 9:17 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 28 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 5:25-34; Lk. 8:40-56)

\par }{\PP \VS{18}Otog di punhaphapitan Jesus ya immuy nan ohan ap'apun di Hudyun Hiya,\FTNT{†}{{\FR 9:18 }{\FT{Hay ngadana ya hi Jairus an ohan numpapto' hi himba'an di Hudyu (Mk. 5:22).}}} ya nunhippih inayungana, ya inalinay, “Apu, igohgohan da'mi ti pa'attoy han imbaluymi! Adya umali'a ta dapoom hiya at tumagu.”

\VS{19}At timma'dog hi Jesus, ya nuntunuddan immuy, ya nitnud goh din intudtuduwana.


\par }{\PP \VS{20}Ya heden pundaldallandan umuy ya immuy nebnog ay Jesus han babain himpulu ta duway tawon di adi atdu'an di dalah bumuhu' hi odolna. Ya dinapanay lupit di lubung Jesus an magayad

\VS{21}ti inalinah nomnomnay, “Ammunay lubungnah dapoo' at umadaoga'.”


\par }{\PP \VS{22}Ya nunhiggung hi Jesus, ya tinnigna hiya, ya inalinay, “Agi', mundenol'a ti dimminong nan lewohom an dumalat nan pangulugmu!” At himbumagga ya immadaog din lewohona.


\par }{\PP \VS{23}Ya unat goh nidatong da Jesus hi abung din ap'apun di Hudyu ya tinnigna din manungngali ya din tatagun humelhelda,

\VS{24}ya inalinan diday, “Pumitaw ayun amin! Heten ung'ungngan babai ya un nolo' an agguy natoy.” Ya inabatlanda Hiya.

\VS{25}Ya unat goh pimmitawdan amin ya immuy hi Jesus hinan kuwaltun awadan den babai, ya inodnan Jesus di ngamayna, ya timma'dog.

\VS{26}Ya heden inat Jesus ya nundongol hinan abablubabluy.


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Duwan Nabulaw
\par }
{\PP \VS{27}Tinaynan da Jesus heden abung din ap'apun di Hudyu. Ya heden nundaldallananda ya inah'upanday duwah nabulaw an linala'in mangun'unud ay didan gunda mumbugaw an inaliday, “He"an Ap'apun David ya igohgohan da'mi!”


\par }{\PP \VS{28}Ya unat goh himmigup hi Jesus hinan abung ya ni'higupda goh, ya inalin Jesus ay diday, “Undan kulugonyun waday olog'un mangipa'adaog ay da'yu?”

\par }{\PP Ya tembaldan inaliday, “Oo, Apu, kulugonmi.”


\par }{\PP \VS{29}Ya dinapan Jesus di matada, ya inalinay, “Ma'at nan penhodyu an dumalat nan pangulugyu!”

\VS{30}At mittig mahkay di matada. Ya inhamad Jesus an nanugun ay didan inalinay, “Adiyu iyal'alih nan tatagu tun na'at!”

\VS{31}Mu unat goh nakakda ya nun'iyalida damdamay aat Jesus hidih nan abablubabluy an wadanda.


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Nahe'pan an Natumum
\par }
{\PP \VS{32}Ya unat goh nakak da Jesus ya inyunudda goh ay Hiya din lala'in natumum an nahe'pan.

\VS{33}Ya lina'ah Jesus din nihu'lung, at humapit mahkay din lala'i. Ya manoh'adan amin, ya inaliday, “An amin nan tataguh tud Israel ya mid tintinnig tu'uh umat hitu!”


\par }{\PP \VS{34}Mu nan Pharisees an nannig ya inaliday, “Nan ap'apun di nappuhin lennaway nangidat hi haadna, at hiyanan abalinanan munla'ah.”


\par }{\SH Hay A'itang di Muntudtudu ya Do'ol di Mituduwan\FTNT{‡}{{\FR 9:34 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 28 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 6:6)

\par }{\PP \VS{35}Immuy da Jesus an nunle'le'od hinan o"ongol ya i"ikuy an babluy. Ya immu'immuy nuntudtuduh nan himba'an di Hudyuh aat di Maphod an Ulgud an hay aat di Pumpapto'an Apo Dios. Ya nun'ipa'adaog Jesus goh din tatagun numbino'ob'on di lewohonda.

\VS{36}Ya unat goh tinnigna din do'ol an tatagu ya nidugah di homo'nan dida ti numanomnomda, ya mid papuutandah unudondan umatdah nan kalnilun mi'id mangipahtul ay dida.

\VS{37}Ya inalinah din intudtuduwanay, “Nan tatagu ya ay ihunay unda nun'atong an paguy, mu nahnot di mumboto'.

\VS{38}At hiyanan munluwalu ayun Apo Dios an mipaddung an ad payaw ta wadaday umuy muntudtuduh Hapit'u.”




\par }\Chap{10}{\SH Nan Himpulu ta Duwan Intudtuduwan Jesus
\par }
{\R (Mk. 3:13-19; Lk. 6:12-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Inayagan Jesus din himpulu ta duwan intudtuduwana ta na'amungda. Ya indatnay haadda ta abalinandan munla'ah hinan nun'appuhin lennawa, ya abalinanda goh an mangipa'adaog hinan dogoh nan tatagu.

\VS{2}Hiyatuy ngadan nan himpulu ta duwan intudtuduwan Jesus an numbalin hi a'apostoles: hi Simon\FTNT{*}{{\FR 10:2 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{donglon}}.}}} an mum-Peter,\FTNT{†}{{\FR 10:2 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{batu}}.}}} ya hi Andrew\FTNT{‡}{{\FR 10:2 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hay aatna ya immannung an lala'i}}.}}} an pogtangna, ya da Jacob\FTNT{§}{{\FR 10:2 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mat. 4:21 ta innilaom di aat ten ngadan, ya hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{eyedonah mu'ud}}, ya hay ipa"elna ya
{\EM{nan bumalbali}} (Gen. 27:36).}}} ay John\FTNT{*}{{\FR 10:2 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{ma'ma'ullay hi Apo Dios}}.}}} an hin'agi an imbabaluy Zebedee,

\VS{3}ya hi Philip,\FTNT{†}{{\FR 10:3 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan mamhod hinan kabayu}}.}}} ya hi Bartholomew,\FTNT{‡}{{\FR 10:3 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan holag Tolmai}}. Hay ohan ngadana ya hi Nathanael (Jn. 1:45).}}} ya hi Thomas,\FTNT{§}{{\FR 10:3 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nunduppel}}.}}} ya hi Matthew\FTNT{*}{{\FR 10:3 }{\FT{Hi Levi di ohan ngadana (Mk. 2:14). Ya mid di pohdon nan ngadanan ibaga.}}} an din nun'am'amung hi buwit hidin hopapna, ya hi Jacob\FTNT{†}{{\FR 10:3 }{\FT{Bahaom nan footnote di verse 2 ta innilaom di aat ten ngadan.
}}} an hina' Alphaeus, ya hi Thaddaeus,\FTNT{‡}{{\FR 10:3 }{\FT{Mid di pohdon ten ngadanan ibaga. Hay ohan ngadana ya Judas an hina' Jacob (Lk. 6:16).}}}

\VS{4}ya hi Simon\FTNT{§}{{\FR 10:4 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{donglon}}.}}} an niddum hinan himpampun an ma'alih Zealot,\FTNT{*}{{\FR 10:4 }{\FT{Waday planun ten himpampun an mamakak hinan iRome an numpapto' ay didan Hudyu.}}} ya hi Judas\FTNT{†}{{\FR 10:4 }{\FT{Unu hi Judah. Ya hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{mipabagtu}}.}}} Iscariot\FTNT{‡}{{\FR 10:4 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan lala'in nalpud Kerioth}} (bahaom nan footnote di Jn. 6:71 ta innilaom di udumnan aat te).}}} an mangitudun Jesus hi udum hi algaw ta dapoponda.


\par }{\SH Hay Namaalan Jesus hinan Himpulu ta Duwan Intudtuduwana
\par }
{\SHB Hay Intudun Jesus ay Dida
\par }
{\R (Mk. 6:7-13; Lk. 9:1-6)

\par }{\PP \VS{5}Hennag Jesus daten himpulu ta duwan intudtuduwana ta umuyda muntudtudu, ya tinuguna dida ya unda makak an inalinay, “Adi ayu ahan umuy hinan babluy di Hentil ya hinan babluy di iSamaria.

\VS{6}Mu hay umayanyu ya nan babluy nan i'ibba tu'un holag Israel an nan Hudyun agguy nabaliwan ti umatdah nan kalnilun mid ah mumpapto' ay dida.

\VS{7}Ya hay ulgudonyuh nan umayanyu ya alyonyuy, Hi Apo Dios an mumpapto' ad abuniyan ya magadyuh di pumpapto'ana goh hitun luta!

\VS{8}Ya ipa'adaogyu nan way dogohna, ya taguonyu nan nun'atoy, ya ipa'adaogyu nan nun'apalla', ya la'ahonyu nan nun'eh'op an nun'appuhin lennawa. Ya adiyu ipabayad ti agguy impabayad Apo Dios ay da'yu nan indatnan abalinanyu.

\VS{9}Ya adi ayu mun'odon hi pihhu,

\VS{10}ya adiyu odnan di makutuyu, ya nan punhukatanyuh lubungyu, ya hapatusyu, ya hul'udyu ti nan baal ya mahapul an midatan hi mahapulnah nan umayana.


\par }{\PP \VS{11}At wa ay ta umuy ayuh nan ongol ya i"ikuy an babluy ya umuyyu hama'on nan ma'ammangili ta hiyay ihinanyu ta nangamung un ayu goh himmumbaat.

\VS{12}Ya wa ay ta dinatnganyu nan abung ya apngaonyu didan hina"ama!

\VS{13}Ya wa ay ta mundenol danen hina"amah dimmatnganyu ya alyonyun diday, Mid al'alin da'yuh tu! Mu adida ay ya adi mipa'annung, mu da'yuy ipa'annungana!

\VS{14}Ya gulat ta adida abuluton unu donglon nan ituduyu ya taynanyu dida. Ya hay akakanyu ya punyagyagyuy hupu' hinan hu'iyu ta way panginnilaandan du'gonyu dida.\FTNT{§}{{\FR 10:14 }{\FT{Hay ugalin di Hudyuh unda makak hinan lugal hi awadan nan ma'alih nalugit an Hentil ya yagyaganday hupu' hi hu'ida.}}}

\VS{15}Immannung heten alyo' ti heden algaw an punhumalyaan Apo Dios hinan tataguh tun luta ya nidugdugah di pummoltanan danen tatagun nen babluy ya un nan pummoltanad Sodom ya ad Gomorrah.”


\par }{\SHB Hay Ipaligligatan nan Baal Jesus
\par }
{\PP \VS{16}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Donglonyuh ten alyo'! Heten pannaga' ay da'yu ya umat ayuh kalnilun ma'ma"uyan honogo' ta umuy ayuh nan awadan di do'ol ya atata'ot an ahuh\FTNT{*}{{\FR 10:16 }{\FT{Unu wolves.}}} inalahan an umihdah kalnilu. At hay mahapul ya manomnoman ayun umat hi ulog, ya umat ayu goh hinan balug an ma'ma'ullay.

\VS{17}Emayaanyu ti waday mamhod an mampap ay da'yuh nan Hudyu, ya ipiyuy da'yuh nan punhumalyaanda, ya ipahaplat da'yu goh hinan himba'an di Hudyu.

\VS{18}Ya ipiyuy da'yu goh hinan a'ap'apuda ya hinan a'alida, at humalyaon da'yu ti Ha"in dumalat. At hiyah ne gutudnah pangul'ulgudanyun dida ya nan Hentil hinan Maphod an Ulgud.

\VS{19}At wa ay ta iyuy da'yu goh hinan punhumalyaan ya adi ayu mun'od'od hi pambalyu. Ti hay gutud di humapitanyu ya tuntunon Apo Dios di alyonyu.

\VS{20}Ya henen hapitonyu ya bo'on da'yuy ad hapit ti nan Lennawan Ama tu'un nan Na'abuniyanan an Lennawa.


\par }{\PP \VS{21}Nan udumnan mangunud ya ta"on un nan a'agida ya dapoponda ta iyuyda ipapatoy hinan upihyal, ya nan udumna ya umat hina goh di aton amadan dida, ya aton goh di udumnah nan o'ommodda ti iyuyda ipapatoy.

\VS{22}Ya do'do"olday tatagun mamohol ay da'yu ti Ha"in dumalat. Mu nan mange'edpol ta nangamung di angunuhna ya diday mabaliwan.

\VS{23}Adya paligaton da'yuh nan ohan babluy ya lumayaw ayu ta umuy ayu goh hinan udumnan babluy. Immannung an adiyu aminon an ba'ilon nan abablubabluy hitud Israel ya mumbangngada' an Imbaluy di Tagu.


\par }{\PP \VS{24}Nabagbagtu nan muntudtudu ya un nan intudtuduwana, ya nabagbagtu nan apun di himbut ya un nan himbutna.

\VS{25}Ya ma'abohlan ay nan muntudtudu at maphod hi un abuluton goh nan intudtuduwanay a'abohlanda, ya ma'abohlan ay nan apun di tagala at maphod goh hi un abuluton nan tagalay a'abohlanda. Ha"in an ommod nan Himpampun an Tagu' ya ma'abohlana' ti alyonday Ha"in hi Beelzebub\FTNT{†}{{\FR 10:25 }{\FT{Bahaom nan footnotes di II Ki. 1:2 ya Mat. 12:24 ta innilaom di aat ten ngadan Satanas.}}} an hi Satanas an ap'apun di dimunyu. At iyal'alladan mamohol ay da'yun tagu'!”


\par }{\SHB Hay Tuma'tan Tu'u
\par }
{\PP \VS{26}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Adi ayu tuma'ot hinan mangipaligligat ay da'yu ti udum hi algaw at an amin tu'un tatagu ya ma'innila mahkay di ina'inat tu'u an ta"on un nipo"oy ad ugwan.

\VS{27}Nan inulgud'un da'yu ya agguy dengngol nan tatagud ugwan, mu udum hi algaw at ulgudonyu ta donglondan amin.

\VS{28}Adi ayu tuma'ot hinan pumatoy an mid ologdan mangat hi nappuhih nan lennawa tu'u. Mu hi Apo Dios di tuma'tanyu ti olognan pumatoy, ya ologna goh an mangipiyuy hinan lennawad imbelnu.

\VS{29}Duwa unu tulun pihhu nin di pallog nan duwan uhhili, mu ta"on un nahnot di nginada mu adi al'alliwan Ama tu'u dida ti mahapul an iyabulutnah unda magah an matoy.

\VS{30}At iyal'allanan da'yu an i'innilanay aatyu ti ta"on un nan buu'yu ya inilanay uyapna.

\VS{31}At adi ayu numanomnom ti nabalbalul di punnomnoman Apo Dios ay da'yu ya un nan uhhili!”


\par }{\SHB Hay Mangibaag hi Iddumanan Jesus ya Hay Mangihaut
\par }
{\PP \VS{32}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Nan tagun makulug di ibaagnah nan ibbanan tatagun alyonay, Ha"in di tagun Jesus! ya ibaag'u goh ta alyo' ay Amad abuniyan di, Hiyah te tagu'!

\VS{33}Mu wada ay di mangihaut an mangalih nan tataguy, Bo'ona' tagun Jesus! ya inhaut'u goh ta alyo' ay Amad abuniyan di, Bo'on hete tagu'!”


\par }{\SHB Hay Inalia' di Dumalat hi Pumbobohholan di Hina"ama
\par }
{\PP \VS{34}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Mid mapto' ya alyonyuy malenggopday tataguh tun luta ti nan inalia', mu adida ti undaat goh mumbobohhol. Ti nan udum ya unudona', ya nan udum ya adida umunud.

\VS{35}Dumalat di inalia' ya

\par }{\QB mi'bohhol di linala'in amada,

\par }{\QC ya umat goh hinan binabai ti mi'bohholdan inada ya hinan inan di ahawada,


\par }{\Q \VS{36}at hay pi'bohholan nan ohan tagu ya nan pamilyana.


\par }{\PP \VS{37}Nan tagun ong'ongngol di pamhodnah nan o'ommodna ya un Ha"in ya agguy nidadaan hi tagu', ya nan ong'ongngol di pamhodnah nan imbabaluyna ya un Ha"in ya agguy nidadaan hi tagu'.

\VS{38}Hay mahapul ya e'edpolyuy ligatyu an ta"on hi un ayu mapatoy ta iluludyun mangunud ay Ha"in, ti adiyu ay ya adi ayu mibilang hi tagu'.

\VS{39}Ya nan tagun hay nitaguanay pahhunonan halimunan ya din umangunuh ya milahhin ay Apo Dios hi mid pogpogna. Mu nan mipaligligat unu mapatoy ti nan pangunudandan Ha"in ya hay umangunuh ya mi'tagudan Apo Dios hi mid pogpogna.”


\par }{\SHB Hay Aat di Lagbu Tu'ud Abuniyan
\par }
{\PP \VS{40}Ya intuluy Jesus an inalinay, “Nan mundenol an mangabulut ay da'yuh nunhituwanda ya hiyay pangimmatunan hi unda abuluton an diday tagu'. Ya nan mangabulut an diday tagu' ya dida goh di mangabulut an diday tagun di nannag ay Ha"in.

\VS{41}Ya nan mangabulut hinan propeta ti ininnilanan propetan Apo Dios ya pi'yidat Apo Dios goh di lagbunan umat hinan midat hi lagbun nan propeta. Ya nan mangabulut ay da'yun nahamad di ugalina ti inilanan immannung an nahamad di ugaliyu ya pi'yidat Apo Dios goh di lagbunan umat hinan midat an lagbun di nahamad di ugalina.

\VS{42}At adiyu aliwan heten alyo' ti nan tagun bumadang hinan baal'u an ta"on hi unda na'ampa ya umannung an waday lagbuda an ta"on hi un danum di idatda.”




\par }\Chap{11}{\SH Hay Nannagan John an Mumbonyag hinan Baalnan Jesus
\par }
{\R (Lk. 7:18-35)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh lempah Jesus an tinugun nan himpulu ta duwan intudtuduwana ya tinaynandah den babluy ta immuy nunle'le'od hinan neheggon an abablubabluy, ya nuntudtuduh di.


\par }{\PP \VS{2}Ya hi John an Mumbonyag ya nibalud enen gutud. Ya unat goh dengngolna nan ina'inat Kristu ya hennagnay udumnah nan baalnah awadan Jesus ta umuyda ibagay impaadna.

\VS{3}At unat goh immatamdah wadan Jesus ya imbaagda din impaad John an inalidan Hiyay, “Undan He"ay Alin Pento' Apo Dios an honogona, unu waday ohah hodon tu'u?”


\par }{\PP \VS{4}Ya inalin Jesus di, “Mumbangngad ayu ta ul'ulgudonyun John tun dengngolyu ya tinnigyu.

\VS{5}Ti ten

\par }{\QB mittig mahkay di matan di nabulaw,

\par }{\QC ya dumalan nan napiklud,

\par }{\QB ya pinumhod di napalla',

\par }{\QC ya dumngol di napu'it,

\par }{\QB ya timmaguy natoy,

\par }{\QC ya miyulgudan nan nawotwot hinan Maphod an Ulgud.\FTNT{*}{{\FR 11:5 }{\FT{Isa. 35:4-6.}}}


\par }{\PP \VS{6}Ya alyonyun hiyay, Mundenol nan tagun adi munhinnumnong hinan aat'u!”


\par }{\PP \VS{7}Ya unat goh wan nakak din hennag John ya inulgud Jesus di aat John hinan tatagun inalinay, “Han tagun mibmiblun ya umat hinan bilau an mumbigwabiw hi un matuyupan, mu bo'on umat hinay ekayu tinnig hinan mapulun hidin inayanyun John.

\VS{8}Ya bo'on goh han tagun nunlubung hi mundongngol an lubung an nanginay immuyyu tinnig ti nan umat hinan tagu ya diday mihinah nan palasyu!

\VS{9}Hay inila' hi ekayu tinnig hidih nan mapulun ya nan propeta. Nepto' ahan an hay propeta di tinnigyu, mu ipa'innila' ay da'yu an na'abbagbagtuh John an Mumbonyag ya un nan udumnan propeta.

\VS{10}Ti hi John di inulgud nan impitudo' Apo Dios hidin penghanan inalinay,

\par }{\QB Hiyah te pumbabbaago',

\par }{\QC ya honago' ta mangun'unna ya un He"a.

\par }{\QB Ya idadaanay tatagu ta abulutonday aliam.\FTNT{†}{{\FR 11:10 }{\FT{Mal. 3:1.}}}

\par }{\PP Hiyah ne hinapit Apo Dios.”


\par }{\PP \VS{11}Ya inalin goh Jesus di, “Immannung heten alyo' ti mi'id ah taguh tun lutan nabagbagtu ya un hi John an Mumbonyag. Mu nan tagun mannig an middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya ta"on hi un na'am'ampay udumna mu onayna dida ya un hi John.

\VS{12}Ya nete"ah din nuntuduwan John ta nangamung ad ugwan ya mipaligligat nan tagun middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ti nan mamhod an middum ya ma'ahhapul an ihihi'alda ta nangamung hi unda ah'upan.

\VS{13}Ya nete"ah din penghana ya ina'allin tuwali din Propropeta ya nan Uldin Apo Dios an indatnan Moses hi aat di Pumpapto'an Apo Dios ta engganan den gutud di nun'ulgudan John.

\VS{14}At abulutonyu ay henen inulgudda ya kulugonyu an hi John henen hi Elijah an inalida.

\VS{15}At da'yun nangngol ete ya ihamadyun nomnomon henen inali'!”


\par }{\PP \VS{16}Ya inalin goh Jesus di, “Hay pangipaddunga' nin hinan aat di tataguh tun lutad ugwan? Dida ya umatdah nan pumilupiluh an ung'ungungngan um'umbun hinan malkadu! Ti nan ohan himpampun ya tu'u'anda nan ibbadan himpampun an alyonday,


\par }{\Q \VS{17}Nanungngali ami an umat hinan aton tu'uh nan kasal,

\par }{\QC mu agguy ayu nanayaw!

\par }{\QB Ya nun'ebel ami an umat hinan aton tu'uh un way matoy,

\par }{\QC mu agguy ayu ni'kilan da'mi!\FTNT{‡}{{\FR 11:17 }{\FT{Hinan timpun di pun'amlongan an umat hi kasal ya muntukal nan Hudyuh tungngali, ya hay ipa"elna ya nan ministryn Jesus. Ya hinan timpun di punlungdayaan an umat hi way matoy ya mun'ebelda, ya hay ipa"elna ya nan ministryn John an Mumbonyag. Ya intudun Jesus an ta"on hi un waday timpuh pun'amlongan ya punlungdayaan mu agguy damdama inabulut nan Hudyu nan mensahedan nuntudtudu ay John.}}}


\par }{\PP \VS{18}Hi John an Mumbonyag ya hin'umu'uddum ya nunlangdu ya agguy goh imminum hi bayah an umat hi aton di mun'ebel hinan gutud di matoy, ya inaliyu goh di un mun'angaw!

\VS{19}Mu Ha"in an Imbaluy di Tagu ya gunna' mangamangan, ya gunna' uminu'inum an umat hinan ma'at hi kasal, ya alyonyuy, Tigonyuh nen tagun ma'alom ya mabubutong, at nappuhin tagun ibban di mun'amung hi buwit ya nan udumna goh an nabaholan! Mu henen ina'inatmin duwa ya hiyah ne impatamun Apo Dios hi atonmi, mu agguy damdama da'mi inabulut. At makulug din gunda hapiton an alyonday, Hay pangimmatunanyuh un nepto' nan ipatamun Apo Dios hinan baalna ya mattig hinan pangatda.”


\par }{\SH Hay Padan hinan Tatagun Adi Muntutuyuh Baholda
\par }
{\PP \VS{20}Henen gutud ya ente"an Jesus an bimmohol hinan tataguh nan abablubabluy an nannig hinan ina'inatnan umipanoh'a ti agguyda din'ug din ina'inatdan nappuhi.

\VS{21}At inalinay, “Mahmo' ayun iKorazin ya iBethsaida! Ti ina'inat'uy umipanoh'ah nan babluyyu, mu agguy ayu damdama nuntutuyu! Mu gulat ta ad Tyre ya ad Sidon di na'atan nan umipanoh'a at immannung an numpunlubung nan tataguh langgut, ya nun'iloglogday dapul hi pangipattigandah nuntutuyuanda!

\VS{22}Mu immannung heten alyo' ay da'yu ti heden algaw an punhumalyaan Apo Dios hinan tataguh tun luta ya nidugah di pummoltanah nan nun'appuhiy pangatdan tataguh di ad Tyre ya ad Sidon, mu nidugdugah ahan di pummoltanan da'yun iKorazin ya iBethsaida.

\VS{23}Ya da'yun iCapernaum ya mid mapto' ya alyonyuy na'abbagbagtu ayu an da'yuy meheggon ad abuniyan ya un nan udum! Mu adi, ti mahnag ayud dolom! Gulat ta nan tatagud Sodom di nipattigan din ina'inat'un umipanoh'ah nan babluyyuat immannung an nuntutuyudah baholda, at agguy inubah Apo Dios dida, at wagwadadad ugwan!

\VS{24}Nomnomonyuh te ti heden algaw an punhumalyaan Apo Dios hinan tataguh tun luta ya nidugah di pummoltanah nan nun'appuhiy pangatdan tataguh did Sodom, mu nidugdugah di pummoltanan da'yun iCapernaum!”


\par }{\SH Hay Alenggopan di Mangunud ay Jesus
\par }
{\PP \VS{25}Unat goh lempah Jesus an nun'ulgud ya nunluwalun Apo Dios an inalinay, “Ama, He"ay Ap'apud abuniyan ya tun luta, ya edenol da'a ti lini"udam heden intudtudu' hinan mangalih unda nanomnoman ya nan nabagtuy adalda, mu impa'innilam hinan mid adalda.

\VS{26}Mundenola' hinan inatmu, Ama, ti hiyah ne penhodmuh ma'at.”


\par }{\PP \VS{27}Ya ni'hapit hi Jesus hinan tatagun inalinay, “Ha"in di okod an amin ti hiyah ne endenol Aman Ha"in hi tamu'. Mid nanginnilan amin hi aat'u an anggay hi Ama. Ya mid nanginnilan amin goh hi aat Ama an anggay Ha"in an Imbaluyna ya nan udumnan pilio' ti ipa'innila' ay dida.


\par }{\PP \VS{28}Da'yun do'ol di baholna ya nidugah di ligatna ya middum ayun Ha"in, at ipalenggop'u da'yu!

\VS{29}Abulutonyuy ipatamu' ay da'yu an paddungnay un ayu mi'pakun Ha"in hinan pakun waday duwah bakan mundehhan an manguyud hinan aladu unu kalesa. Ya hay atonyu ya titiggona' ta ada'adalonyuy aat'u ti ma'ma'uyaa' ya na'ampaa' an ibbayu, at malenggop ayu mahkay.

\VS{30}Ti nan ipatamu' ay da'yu ya madadawoh.”




\par }\Chap{12}{\SH Hay Aat di Ngilin an Habadu
\par }
{\R (Mk. 2:23-28; Lk. 6:1-5)

\par }{\PP \VerseOne{1}Agguy nadnoy ya immuy da Jesus an nunle'le'od hinan apayapayaw, ya henen algaw ya Habadu an ngilin di Hudyu. Ya munhinaang din intudtuduwan Jesus, at nangultudda ta linu"ibanda ta inanda.

\VS{2}Ya waday Pharisees an nannig eden inatda, ya inalidan Jesus di, “Tigom danen intudtuduwam an atonday mapaniaw ti ngilin an Habadu!”


\par }{\PP \VS{3}Ya tembal Jesus an inalinay, “Dan agguyyu binaha din inat David hidin penghanah nunhinaangandah nan ni'yibbana?

\VS{4}At himmigup hinan Tabernacle Apo Dios, ya innalna din tinapay an ne'nong ay Apo Dios, ya inana, ya ne"onona din ni'yibbana an ta"on un paniaw ti ammunay papadih mangan. Mu agguyyu pinahiw henen inatda, at anaad ta pahiwon da'mi?\FTNT{*}{{\FR 12:4 }{\FT{I Sam. 21:3-6. Hinan I Sam. 21:3-6 ya inalinay un ohah David hi nangan ti mi'id nan i'ibbana, mu mid mapto' ya inta'ina ta unna idat ay dida.}}}

\VS{5}Ya dan agguyyu goh binahah din Uldin Apo Dios an indatnan Moses an nan papadi ya muntamudah nan Timplun Apo Dios ad Jerusalem an ta"on hi un Habadun ngilin, mu agguyda numbahol enen inatda.\FTNT{†}{{\FR 12:5 }{\FT{Num. 28:9-10.}}}

\VS{6}Ya waday nabagbagtud ugwan ya un nan Timplun Apo Dios ad Jerusalem!

\VS{7}Hay impitudo' goh Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QB Nan homo'yuh nan ibbayuy pohpohdo' ya un nan e'nongyu.\FTNT{‡}{{\FR 12:7 }{\FT{Hos. 6:6.}}}

\par }{\MM Ya adya inilayuy itudun nan nitudo', at adiyu alyon hi un nabaholan nan tagun mid inatdah nappuhi.

\VS{8}Ya Ha"in an Imbaluy di Tagu ya ta"on un Habadu ya Ha"in di ad hakup hi mangalih ma'at enen algaw.”


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Na'akke' di Ngamayna
\par }
{\R (Mk. 3:1-6; Lk. 6:6-11)

\par }{\PP \VS{9}Tinaynan da Jesus heden babluy ta immuydah nan himba'an di Hudyu.

\VS{10}Ya wah di han na'akke' di ngamayna, ya inalidan Jesus di, “Undan paniaw an mumpa'adaog hi dogoh hi un ngilin an Habadu, unu adi?”\FTNT{§}{{\FR 12:10 }{\FT{Intudun nan muntudtudu an paniaw an mumpa'adaog hi dogoh nan taguh nan Habadu ti mabalin an atonah mabiggat. Mu gulat an magadyuh an matoy enen algaw ya mabalin an aton.}}} Inaliday umat hina ta pangidalatandah abaholan Jesus.


\par }{\PP \VS{11}Ya tembalnan inalinay, “Gulatna ta hinan ngilin an Habadu ya nagah di kalniluyuh nan bitu ya undan adiyu umuy alan ti paniaw?

\VS{12}At iyal'allanah nan tagun hiyay nahamad hi mabadangan, at adi paniaw hinan ngilin an Habaduh pangipa'adaogan hi dogohna.”


\par }{\PP \VS{13}Ya inalinah din na'akke' di ngamaynay, “Uyadom nan ngamaymu.” At inuyadna, ya pinumhod an nipaddung hidin oha!

\VS{14}Ya nun'akakda din Pharisees ta hahapitonday atondan mamatoy ay Jesus.


\par }{\SH Nan Pento' Apo Dios hi Baalna
\par }
{\R (Mk. 3:7-12; Lk. 6:17-19)

\par }{\PP \VS{15}I'innilan Jesus heden ninomnom nan Pharisees an hay pamatayandan Hiya, at nakak eden babluy. Ya do'olday tataguh nitnud ay Hiya, ya impa'adaognan amin di way dogohna.

\VS{16}Ya immandalnan dida ta adida ibabbaag di aatnah nan udumna.

\VS{17}Ya hanan inatnay nangipa'annung hidin impitudo' Apo Dios hinan propetan hi Isaiah an inalinay,


\par }{\Q \VS{18}“Tayay baal'un pento"u,

\par }{\QC ya Hiyay pohpohdo' ya mangipadenol ay Ha"in.

\par }{\QB Ya honogo' nan Lennawa' ay Hiya

\par }{\QC ta Hiyay mangibaag hinan panumalya' hi an amin hinan tatagu.


\par }{\Q \VS{19}Mu Hiya ya adi mi'hongngel,

\par }{\QC ya adi goh umuy hinan kulhan tumu'utu'u'.


\par }{\Q \VS{20}Ya badangana nan mahmo' an manghan di pangulugda an ayda bilaun ma'ipu'ipung,

\par }{\QC ya adina goh inganuy nan tagun mid ah namnamada an ayda hilaw an mun'ud'udimit

\par }{\QB ta nangamung un umameh di Tuguna.


\par }{\Q \VS{21}Ya an amin di tatagu ya namnamaonda Hiya.”\FTNT{*}{{\FR 12:21 }{\FT{Isa. 42:1-4.}}}


\par }{\SH Hay Aat Jesus ya Hi Satanas
\par }
{\R (Mk. 3:22-30; Lk. 11:14-23)

\par }{\PP \VS{22}Inyuy nan tatagun Jesus han nabulaw ya nawe'we' ti nahe'pan hi dimunyu. Ya lina'ah Jesus, at humapit mahkay, ya mittig goh din matana.

\VS{23}Ya manoh'ada din tatagu, ya inaliday, “Mid mapto' ya Hiyay Alin Pento' Apo Dios an ap'apun David an nan hohoddon tu'uh umali!”


\par }{\PP \VS{24}Ya unat goh dengngol din Pharisees heden inalida ya inaliday, “Hi Beelzebub\FTNT{†}{{\FR 12:24 }{\FT{Hiyay ohan ngadan Satanas (unu hi
}}{\FT{{\EM{Ba'al-Zebub}}) (bahaom nan footnote di II Ki. 1:2 ta innilaom di pohdonan ibaga).}}} an ap'apun di nun'appuhin lennaway nangidat hi abalinan Jesus ta way atonan munla'ah hinan nihu'lung an dimunyu!”


\par }{\PP \VS{25}Ya unat goh inilan Jesus henen ninomnomda ya inalinan diday, “Gulat ta han himpangili ta madughayda at mumpapattoyda, ya la'tot ya na'ubahda. Ya umat goh hinan babluy ya hinan hina"ama, ti gulat ta madughayda at mumpapattoyda, ya umat goh hinah nan hina"ama.

\VS{26}Ya umat goh ay Satanas ya hinan baalna ti gulat ta la'ahon Satanas di baalna at mumpapattoyda, at hiyah ne panginnilaan hi unda nadughay, ya la'tot ya ma'ubah nan hakup Satanas.

\VS{27}Ya gulat ta hi Beelzebub di nangidat hi abalina' an munla'ah hinan dimunyu ya hay alyonyu mah hi nangidat hi abalinan nan intudtuduwanyun munla'ah hinan nun'appuhin lennawa? At nan aton di intudtuduwanyuy mangipattig an nibahhaw nan inaliyuh aat'u.

\VS{28}At gulat ta nan abalinan di Na'abuniyanan an Lennawan Apo Dios an nidat ay Ha"in di punla'ah'uh nan dimunyu at hiyay pangimmatunan an wah tuh tun lutay Pumpapto'an Apo Dios.”


\par }{\PP \VS{29}Ya inalina goh di, “Undan nonong ya henggop nan mangakaw di abung nan mabi'ah an lala'i ta akawonay gina'una? Mahapul an hawidonah mahhun ya unna akawon nan gina'un pohdona.


\par }{\PP \VS{30}Nan tagun adi middum ay Ha"in ya hiyay panginnilaan an unna' adi pohdon. Ya nan adi bumadang hi idduman di tatagun Ha"in ya hiyay paddungnay mangabul ay dida.

\VS{31}At hiyanan alyo' ay da'yuy, An amin di bahol ya nan pamihupihulan hi ibbah tagu ya aliwan Apo Dios. Mu nan tagun mamihul hinan Na'abuniyanan an Lennawa ya adi ahan al'alliwan Apo Dios ta nangamung.

\VS{32}Ya aliwan goh Apo Dios di pamilupiluh nan tagun Ha"in an Imbaluy di Tagu, mu nan tagun mamihul hinan Na'abuniyanan an Lennawa ya adina ahan al'alliwan hi enggana.”


\par }{\SH Hay Aat di Ayiw ya nan Bungana
\par }
{\PP \VS{33}Ya inalina goh di, “Mahapul an munlutbu nan ayiw ya un maphod di bungana ti munhaguti ay ya nappuhiy bungana. Hay bunganay panginnilaan hi un munhaguti unu munlutbu.

\VS{34}At da'yun mangamangat hi nappuhi, mid ahan maphod hi hapitonyu an un hay nappuhiy hapihapitonyu ti hay nun'appuhiy nomnomnomonyu, at hiyaat un nan adi maphod di hapihapitonyu.

\VS{35}Nahamad ay di ugalin di tagu ya maphod di hapitona, mu nappuhi ay di ugalina ya nappuhi goh di hapitona.

\VS{36}Mu umat hituy alyo' ay da'yu ti heden algaw an punhumalyaan Apo Dios ya an amin di tatagun mid upid di hinapihapitna ya mamolta,

\VS{37}ya hanan nanapityuy ihumalyan Apo Dios ay da'yu, at Hiyay mangipanuh hi un nappuhi unu adi.”


\par }{\SH Hay Pumbagan nan Tatagun Jesus hi Umipanoh'a
\par }
{\R (Lk. 11:29-32)

\par }{\PP \VS{38}Waday udum hinan muntudtuduh nan Uldin di Hudyu ya hinan Pharisees an nangalin Jesus di, “Apu, pohdonmin tigon di atom hi umipanoh'a.”


\par }{\PP \VS{39}Ya tembal Jesus an inalinay, “Nappuhi ayu ahan an tatagud ugwan ti mid pangulugyu! Ya mumbaga ayuh umipanoh'ah pangimmatunanyu, mu un ohay mipattig ay da'yu an umat hidin nangimmatunan din tataguh penghanah na'at hinan propetan hi Jonah.

\VS{40}Hiya ya inaminul din ongol an ekan, ya nihinah putunah tuluy algaw ya tuluy labi.\FTNT{‡}{{\FR 12:40 }{\FT{Bahaom nan footnote di Jon. 1:17 ta innilaom di aat ten tulun algawna.}}} Ya umat goh ay Ha"in an Imbaluy di Tagu ti tuluy algaw ya tuluy labih ilubu'a', at hiyay pangimmatunan.

\VS{41}At heden algaw an agtudan di ahumalyaan di tatagu ya mahumalya ayu, ya umat goh hinan tatagud Nineveh. Ya tuma'dogdah ahumalyaanyu ta amuyuan da'yu ta mamolta ayu. Ti hidin nangituduwan Jonah hidin Tugun ay didad Nineveh ya kinulugda, ya din'ugday baholda.\FTNT{§}{{\FR 12:41 }{\FT{Jon. 3:1-10.}}} Mu ad ugwan an wan da'yu han tagun nabagbagtu ya un hi Jonah, mu adiyu damdama du'gon di baholyu!

\VS{42}Ya umat goh hidin queen ad Sheba\FTNT{*}{{\FR 12:42 }{\FT{Unu ad Yemen (mu nan i'Ethiopia ya alyonday ad Ethiopia di awadan ten lugal).}}} hidin penghana ya tuma'dog goh ta amuyuan da'yu ta mamolta ayu. Ti hiya ya nalpuh adagwin babluy ta donglonay nahamad an tugun Solomon.\FTNT{†}{{\FR 12:42 }{\FT{I Ki. 10:1-13; II Chron. 9:1-12.}}} Mu ad ugwan ya wan da'yu han tagun nabagbagtu ya un hi Solomon, mu adiyu donglon damdama!”


\par }{\SH Hay Numbangngadan nan Nappuhin Lennawah nan Niyo'odolana
\par }
{\R (Lk. 11:24-26)

\par }{\PP \VS{43}Ya inalina goh di, “Gulat ta mala'ah han dimunyuh nan niyo'odolanan tagu at umuy munle'le'od hinan mapulun ta manama' hi ihinana. Mu gulat ta mid ah'upana

\VS{44}ya alyonah nomnomnay, Mumbangngada' hidin niyodola' tuwali! Ya unat goh numbangngad ya tinnignan mi'id ah niyodol an paddungnay baun abung an nahigidan ya nidadaan.

\VS{45}At umuy mun'ayag di pituh na"appuhin lennawa ya un hiya ta meh'opdan amin enen tagu. Ya inyal'allan nen tagun pimmuhi ya un din hopapna! Ya umat hinay ma'at hinan tatagud ugwan an nun'appuhiy ugalida.”


\par }{\SH Hay Aat di Tutulang Jesus
\par }
{\R (Mk. 3:31-35; Lk. 8:19-21)

\par }{\PP \VS{46}Otog di punhaphapitan Jesus hinan tatagu ya immuy da inana ya din a'aginah\FTNT{‡}{{\FR 12:46 }{\FT{Hay ngadan nan a'agina ya nitudo' hi Mat. 13:55.}}} wadana ti pohdondan mi'hapit ay Hiya.

\VS{47}Ya impa'innilan di ohan Hiyay, “Tigom an wah di da inam ya nan a'agim an pohdondan mi'hapit ay He"a.”


\par }{\PP \VS{48}Ya tembal Jesus an inalinay, “Hay immannung hi ina' ya a'agi ya nan tatagun mangat hinan pohdon Ama an wad abuniyan. Ya tun intudtuduwa' di immannung hi ina' ya a'agi'.”

\VS{49}Ya tinuduna din intudtuduwana, ya inalinay, “Didanay hi ina' ya a'agi'!

\VS{50}Ti nan mangat hi pohdon Ama an wad abuniyan di hiyay ina' ya agi'.”




\par }\Chap{13}{\SH Hay Numbino'ob'on an Nipa"el an Intudun Jesus\FTNT{*}{{\FR 13: }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 28 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nundongolan Jesus.}}}
\par }
{\PP \VerseOne{1}Unat goh nalpah hanan na'at eden algaw an dimmatngan inana ya tinaynan da Jesus heden abung, ya immuydah nan pingit di Lobong an Galilee, ya inumbun hi Jesus ta muntudtudu.

\VS{2}Ya do"ol ahan di tatagun na'amung an mangngol ay Hiya, at immuy nunlugan hinan bangka ta inumbun hidi.\FTNT{†}{{\FR 13:2 }{\FT{Hiyah ne aat di Hudyun muntudtudu ti inumbunda.}}} Ya din tatagu ya wadadah nan pingit di baybay.

\VS{3}Ya do'ol di inulgudnan nipa"el an waday ibalinana.

\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Nunhabuag hi Oho'
\par }
{\R (Mk. 4:1-9; Lk. 8:4-8)

\par }{\PP Ya inalinay, “Wa han immuy hi umanan munhabuag hi oho'.

\VS{4}Ya unat goh inhabuagna ya waday nagah hinan dalan, at immali nan hamuti, ya nunhobatda.

\VS{5}Ya din udum ya nagah hinan way lutan nipa'pa' hi batu, ya ag'aga ya himmangaw ti mayapit nan luta.

\VS{6}Mu unat goh naptangan ya nalyaw, at nalangu ti mid aton di lamutnan lumhod.

\VS{7}Ya din udumna ya nagah hinan way lamut, at ni'hangawdah nan holo', ya na'ipit, at agguy pinumhod.

\VS{8}Mu din udumnan oho' ya nagah hinan way lo'eh an luta, at himmangawda, ya do'ol di bungada. At waday hinggahut hi bungan di udum, ya nanom di bungan di udum, ya tulumpuluy bungan di udum.”


\par }{\PP \VS{9}Ya inyangunuh Jesus an nangaliy, “Da'yun nangngol eten inulgud'u ya ihamadyun innilaon di pohdonan ibaga!”


\par }{\SHB Hay Dumalat ta nan Nipa"el di Inulgudna
\par }
{\R (Mk. 4:10-12; Lk. 8:9-10)

\par }{\PP \VS{10}Immuy ay Jesus nan intudtuduwana, ya inalidan Hiyay, “Anaad ta hay nipa"el di ulgudom ay dida?”


\par }{\PP \VS{11}Ya inalin Jesus di, “Manu ay hay nipa"el di ulgudo' ya ta da'yun mangunud ya anggay di manginnilah aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan an agguy nipa'innilah din penghana ta nan udum an tatagu ya adi mipa'innilan dida.

\VS{12}Ti nan tagun mangunud hi mitudun dida ya ma'udman di mitudun dida, at do'do"ol di inilada. Mu nan tagun adi mangunud hi mitudun didan ta"on hi un way itang hi mitudu ya henen nitudun dida ya mipa'aliw, at mid iniladah aat di mitudu.

\VS{13}Manu ay ulgudo' di nipa"el ti nan itudu' ay dida ya adida damdama innilaon. Ya ta"on unda donglon mu paddungnay agguyda dengngol ti mid iniladah aatna.

\VS{14}Ya heten aatday ipa'annungan din inalin nan propetan hi Isaiah hidin penghana an inalinay,

\par }{\QB Donglodonglonyu, mu adiyu ma'awatan,

\par }{\QC ya tigotigonyu, mu adiyu immatunan.


\par }{\Q \VS{15}Ya umatdah na danen tatagu ti immodhol di nomnomda,

\par }{\QC at adida hukatan di nomnomda.

\par }{\QB Adida dongdonglon di mitugun

\par }{\QC an paddungnay unda empop di ingada ta omod unda adi donglon.

\par }{\QB Ya paddungnay imi'imitonday matadah nan makulug an ma'ma'at

\par }{\QC ta omod unda adi immatunan di anahamad di ma'ma'at.

\par }{\QB Ti gulat ta adida umat hina danen tatagu

\par }{\QC ta innilaonday immannung hi aatna at baliwa' dida.”\FTNT{‡}{{\FR 13:15 }{\FT{Isa. 6:9-10.}}}


\par }{\PP \VS{16}Ya inaynayun Jesus an himmapit, ya inalinah din intudtuduwanay, “Odolnan da'yu ti inilayuy aat di tigotigonyu ya nan donglodonglonyu!

\VS{17}Adiyu al'alliwan heten alyo' ti do'ol di propeta ya nan udumnan tatagun nahamad di ugalidan mamhod an mannig eten tigotigonyu, mu agguyda tinnig, ya penhodda goh an donglon nan donglodonglonyu, mu agguyda dengngol.”


\par }{\SHB Hay Ibalinan nan Nipa"el hi Aat di Munhabuag hi Oho'
\par }
{\R (Mk. 4:13-20; Lk. 8:11-15)

\par }{\PP \VS{18}Ya inalina goh di, “Hiyah te ibalinan nan ulgud an hay aat di munhabuag hi oho':

\VS{19}nan oho' an nagah hinan dalan ya hiyah ne nan Tugun Apo Dios. Ya nan dalan an natoptop ya umat hi nomnom di tagun mangngol hi ulgud hi aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan, mu adida ma'awatan. Ya nan hamutin nambat hinan oho' ya umat hinan na"appuhiy atonan hi Satanas ti ipa'aliwnay Tugun Apo Dios ay dida.

\VS{20}Ya nan nihabuag hinan mabatun luta ya ay ihunay un nomnom di tagun nangabulut hinan Tugun Apo Dios, ti unat goh dengngolna ya mun'am'amlong,

\VS{21}mu agguy himmalatom ti un na'amtang di nangunudana, ti unat goh naligatan unu nipadildilah ya idinongnan umunud.

\VS{22}Ya nan holo' an ni'hangawan nan oho' ya umat hi ligat ya amnaw di tagun umadangyan ti amehonay Tugun Apo Dios, at adi pumhod nan tagu.

\VS{23}Ya nan lo'eh an luta ya ay ihunay un nomnom di tagun mangngol hinan Tugun Apo Dios ya ma'awatana. At maphod di gunna aton an paddungnay un bungan den neho' ti nan udum ya hinggahut di bungana, ya nan udum ya nanom di bungana, ya nan udum ya tulumpulu.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Holo'
\par }
{\PP \VS{24}Inulgud Jesus di oha goh an nipa"el an inalinay, “Hay aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hi punhabalan di ohan tagun natamman hi maphod an oho'.

\VS{25}Mu unat goh nahdom ta nun'olo'dan amin di tatagu ya immuy han buhulna ta hinabuaganah bugwan di holo' ta niddum hinan nitanom an paguy, ya nakak.

\VS{26}At unat goh himmangaw din paguy ta mumbuhug ya ni'hangaw din holo'.


\par }{\PP \VS{27}Ya immuyda din baal den ad uma, ya inalidan hiyay, Apu, maphod din eneho'muh nan umam, mu hay nalpuwan nan do'ol an holo' an ni'hangaw?


\par }{\PP \VS{28}Ya inalinan diday, Inila' an un nan mi'bohhol ay ha"in di immuy an nangihabuag hinan bugwan di holo'!

\par }{\PP Ya inalin din baalnay, Pohdom ay ya umuymi gabutan nan holo'.


\par }{\PP \VS{29}Mu inalinay, Adiyu ti ini ya pi'gabutyuy udumnah nan paguy!

\VS{30}At ta"on un mi'yongol nan holo' ta nangamung un ma'ala, ya ibaga' hinan mun'ala ta hunnondan anon nan holo', ya bento'da ta ipa'wahdah nan apuy ya unda alan nan paguy, ya inamungdah nan alang'u.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Oho' an Pa"it'ittang
\par }
{\R (Mk. 4:30-34; Lk. 13:18-19)

\par }{\PP \VS{31}Inulgud Jesus goh di ohah nipa"el an inalinay, “Hay aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hinan oho' an ma'alih mustard an inyuy han lala'ih nan galdenan eneho'.

\VS{32}Ya ta"on un hiyay pa"it'itang hi an amin hinan a'oho'oho' hitud Israel mu unat goh himmangaw ya nidugah an ongol ya un nan udum an nitanom hinan galdena. Ya immuy nan hamuti, ya nun'agabandah nan hapangna.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Bino'bo'
\par }
{\R (Lk. 13:20)

\par }{\PP \VS{33}Inulgud Jesus goh di ohah nipa"el an inalinay, “Hay aat goh di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hinan bino'bo'. Ya innal han babai, ya inlamutnah nan tuluy halub an alena ta mun'ammah tinapay ta hiyay nangipa'ongol hinan tinapay.”


\par }{\SHB Hay Dumalat hi Nangulgudan Jesus hi Nipa"el
\par }
{\PP \VS{34}Hay nanudtudun Jesus hinan tatagu ya hay nipa"el an ulgud, ya agguy nun'ulgud ay didah un bo'on hay nipa"el.

\VS{35}Ya hanan inatnay nangipa'annung hidin inalin din ohan propetah din penghanan inalinay,

\par }{\QB “Hay nipa"el an ulgud di panudtudu' ay dida,

\par }{\QC ya din agguy na'innilah nete"ah nalmuwan tun luta ta nangamung ad ugwan

\par }{\QB ya ibaag'un dida.”\FTNT{§}{{\FR 13:35 }{\FT{Psa. 78:2.}}}


\par }{\SHB Hay Ibalinan nan Nipa"el hi Aat di Holo'
\par }
{\PP \VS{36}Tinaynan Jesus nan do'ol an tatagun na'amung, ya immuy himmigup hinan ohan abung. Ya nitnud nan intudtuduwana, ya inalidan Hiyay, “Itudum ni' di ibalinan ne han aat di holo' hinan uma an inulgudmu.”


\par }{\PP \VS{37}Ya inalin Jesus di, “Henen lala'in nun'oho' hi maphod an oho' ya Ha"in an Imbaluy di Tagu.

\VS{38}Ya nan punhabalan ya hiyah ten luta, ya nan maphod an oho' an paguy ya didanay middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan. Ya nan holo' ya didanay tatagun middum ay Satanas.

\VS{39}Ya nan ni'bohhol ay Ha"in an nangihabuag hi holo' ya hiyah neh Satanas. Ya henen gutudnah pumbot'andah nan paguy ya hiyah ne pogpog tun ma'ama'at ad ugwan. Ya nan mumboto' hi paguy ya didanay a'anghel.

\VS{40}Ya din nabu'nut an holo' ta na'uyun ya ma'apuyan ya hiyah ne goh di ma'at hinan nun'appuhiy ugalidan tataguh din pogpog tun ma'ama'at ad ugwan.

\VS{41}Ti Ha"in an Imbaluy di Tagu ya honogo' nan a'anghel'u ta umuydan amin hinan lutan Pumpapto'a' ta amungondan amin nan tatagun immitudul hi ibbadan mangat hi nappuhi ya nan udumna goh an nappuhiy pangatda

\VS{42}ta ipa'wahda didah nan ongol an apuy an awadan di ahikikila ya ahi'itti'ittib di babada an dumalat hi punholholtapanda.

\VS{43}Ya hanan tatagun nahamad di ugalida ya ma'amungdah nan Pumpapto'an Ama tu'u, ya umatdah nan algaw an humili. At pa'annomnomonyuh ten inulgud'u!”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Nanginan Gina'u
\par }
{\PP \VS{44}Ya inalina goh di, “Hay aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hinan nabalul an gina'un nilubu' hinan uma an mi'id nanginnila. Ya wada han lala'in munggabut, ya otog di punggabutana ya inah'upanah den nilubu', ya imbangngadnan ginabunan goh. Ya mun'am'amlong, at immanamut ta inla'unan amin din gina'una ta penla'na din lutan awadan di balitu'.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Buung
\par }
{\PP \VS{45}Ya inalina goh di, “Hay aat goh di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hinan buung an mapla'an. Ya wada han mungkumildu, ya immuy nunle'le'od ta manama' hi mapla'an an buung.

\VS{46}Ya unat goh inah'upana nan na'angnginan buung ya immanamut ta inla'unan amin di gina'una ta penla'na din buung an tinnigna.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Hidu'
\par }
{\PP \VS{47}Ya inalina goh di, “Hay aat goh di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hinan hidu' an nitamol hinan baybay, ya numbino'ob'on di mahidu'.

\VS{48}Ya unat goh napnuh den hidu' ya daden manidu' ya ginuyudda ta inda'aldah nan pingit di baybay. Ya inumbunda ta pinilida din nahidu' an mihda. Ya nan maphod ya hiyay inittudah nan bahkitda, ya nan nappuhi ya intapalda.

\VS{49}Ya umat hinay ma'at hi apogpogan tun ma'ama'at ad ugwan ti nan a'anghel ya umuyda amungon di tatagu ta ilahhinda nan tatagun nappuhiy ugalidah nan tatagun nahamad di ugalida.

\VS{50}Ti nan nun'appuhiy ugalida ya mipa'wahdah nan apuy an awadan di ahikikila ya ahi'itti'ittib di babada an dumalat di punholholtapanda.”


\par }{\SHB Hay Aat di Nituduh din Penghana ya Hay Pa'ituddun Jesus
\par }
{\PP \VS{51}Inalin Jesus hinan intudtuduwanay, “Dan inilayuy aat hatu tun intudu'?”

\par }{\PP Ya tembaldan inaliday, “Oo, inilami.”


\par }{\PP \VS{52}Ya inalin goh Jesus ay diday, “Nan udumnan muntudtuduh Uldin di Hudyu an nitudtuduwan hi aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya nipaddungdah nan tagun ap'apuh nan ohan abung an mumpangibuhu' hinan nun'italepona an gina'un pa'angnginana ya nan dadan.”


\par }{\SH Hay Agguy Nangunudan nan iNazareth ay Jesus
\par }
{\R (Mk. 6:1-6)

\par }{\PP \VS{53}Unat goh lempah Jesus an nangulgud hinan nipa"el di aatna ya tinaynanah den babluy

\VS{54}ta numbangngad hinan ni'babluyanad Nazareth. Ya immuy nuntudtuduh nan himba'an nan Hudyu. Ya nan mangngol hinan hapitna ya manoh'adah din nanudtuduna, ya inaliday, “Hay nangadalanah nan anala'engna nin ya nan umipanoh'an gunna aton?

\VS{55}Undan bo'on Hiyay imbaluy din mun'am'ammah abung? Ya undan bo'on hi Mary hi inana? Ya undan bo'on goh da Jacob\FTNT{*}{{\FR 13:55 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mat. 4:21 ta innilaom di aat ten ngadan.}}} ay Joseph,\FTNT{†}{{\FR 13:55 }{\FT{Hiya ya hi Joseph Junior.}}} ya hi Simon, ya hi Judas di a'agina?

\VS{56}Ya undan bo'on hituy ni'hituwan nan a'aginan binabai? Ya hay nangadalanah an amin ay dane?”

\VS{57}At binohol nan ni'babluyana, ya agguyda penhod Hiyan unudon.

\par }{\PP Mu inalin Jesus ay diday, “An amin di ayan nan propetan munle'le'od ya e'gonan nan tatagu hiya, mu anggay nan ni'babluyana ya didan hina"amay adi mange'gon ay hiya.”

\VS{58}Ya adi do'ol di inatnah umipanoh'ah di ti mi'id pangulug nan tatagun Hiya.




\par }\Chap{14}{\SH Hay Namatayandan John an Mumbonyag\FTNT{*}{{\FR 14: }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 6:14-29; Lk. 3:18-20; 9:7-9)

\par }{\PP \VerseOne{1}Hidin nuntudtuduwan Jesus ya dengngol nan Alin hi Herod Tetrarch\FTNT{†}{{\FR 14:1 }{\FT{Nan ma'alih Tetrarch ya nan mun'alih nan godwah nan godwan nan babluy (unu 1/4) ti hiya ya impapto'nay 1/4 an babluy an impapto' amanan nan Alin hi Herod an Nidugah. Hay immannung an ngadan ten ali ya hi Herod Antipas, ya impapto'nay duwan provincia an ad Galilee ya ad Perea hidin 4 B.C. ta engganah din 39 A.D.}}} an numpapto' hinan Provinciad Galilee nan ina'inatna ti nundongol di aat Jesus hinan himpapangili.

\VS{2}Ya inalinah nan baalnay, “Henen hi Jesus ya hiyah ne din hi John an Mumbonyag an un namahuan, at hiyanan waday abalinanan mangat hi umipanoh'a!”


\par }{\PP \VS{3-4}Manu ay impapatoy Herod hi John ti nan namentanan Herod ay Herodias an ahawan din aginan hi Philip. Ti inali'alin John an Mumbonyag di, “Adi maphod hi un boltanon di ahawan di agi!” At ben'on Herod, ya hennagnay nampap ay John, ya impabobodna, ya impibaludna.

\VS{5}Ya penhon Herod an ipapatoy hi John, mu timma'ot hinan Hudyu ti ibilangdan propetah John.


\par }{\PP \VS{6}Mu unat goh nadatngan di algaw hi punnomnomandah nan nitungawan Herod ya nanayaw nan babain imbaluy Herodias hi hinagang nan do'ol an tatagun na'amung, ya nidugah di nangipadenolanan Herod.

\VS{7}At intulagnan hiya an idatnay malgom hi ibagan nen babai.

\VS{8}Ya henen babai ya intutuddun inanay pambalnan Herod, at inalinay, “Hay odowo' ya nan ulun John an Mumbonyag an mittuh duyu.”

\VS{9}Mu nuntutuyu nan alih nan intulagna, mu mahapul an atona ti dengngol din do'ol an tatagu. At nunhonag hi umuy mamutul hi ulun John an Mumbonyag hinan baludan.

\VS{10}At immuyda, ya pinutulanda din ulun John hinan baludan,

\VS{11}ya inittu'dah nan duyu, ya indatdan nen babai, ya inyuynan inanan hi Herodias.


\par }{\PP \VS{12}Ya innal din intudtuduwan John di odolna ta inyuyda inlubu'. Ya unat goh inlubu'da ya immuydan nangibaag ay Jesus.


\par }{\SH Hay Namanganan Jesus hinan Lemay Libun Tatagu\FTNT{‡}{{\FR 14:12 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 6:30-44; Lk. 9:10-17; Jn. 6:1-14)

\par }{\PP \VS{13}Unat goh dengngol Jesus an pinatoydah John ya tinaynandah nen babluy an wadanda, at numbangkada ta immuydah nan babluy an mid ah tatagu. Unat goh dengngol nan tatagu an nakak da Jesus ya din intudtuduwana ya nakakda goh hinan babluyda, ya dinalandan nangunud ay Hiya.

\VS{14}Unat goh wan dimmatong da Jesus hinan babluy ya tinnigna din do'ol an tatagun mamanod ay Hiya ti diday nahhun ya un dida, ya nidugah di homo'nan dida, at impa'adaogna nan way dogohna.


\par }{\PP \VS{15}Unat goh napuyaw ya immuy din intudtuduwanan Hiya, ya inaliday, “Mi'id nunhituh tu, at akkay mahdoman nan tatagun ninitnud ay ditu'u! At payom dida ta umuydah nan neheggon an bababbabluy ta umuyda luma'uh ononda ti ten mi'id luma'uan hitu.”


\par }{\PP \VS{16}Ya inalin Jesus di, “Adi mahapul an makakda ti da'yuy mangidat hi ononda.”


\par }{\PP \VS{17}Ya tembaldan inaliday, “Mu adi umanay heten tinapay ti un lema ya un duway ekan!”


\par }{\PP \VS{18}Ya inalinay, “Iyaliyuh tu.” At inyuydan Hiya.

\VS{19}Ya impabuna din tataguh nan way holo', ya innalna din leman tinapay ya din duwan ekan, ya intangadnad daya, ya endenolnan Apo Dios. Ya inupe'upengnah den tinapay, ya indatnah nan intudtuduwana ta impiyapongdah din tatagu.

\VS{20}Ya nangandan amin, at nun'abhugda. Ya inamung din intudtuduwana din na'angang, ya himpulu ta duway bahkit hi napnu.

\VS{21}Ya mid mapto' ya lemay libuy linala'ih nangan an agguy ni'bilang din binabai ya ung'ungungnga.\FTNT{§}{{\FR 14:21 }{\FT{Paniaw hinan ugalin di Hudyuh un me"an nan binabai ya ung'ungungngah nan ado'lan di tatagu, at nilahhinda.}}}


\par }{\SH Hay Nanalanan Jesus hinan Tu'yap di Danum\FTNT{*}{{\FR 14:21 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 6:45-52; Jn. 6:15-21)

\par }{\PP \VS{22}Unat goh nalpah hene ya impapilit Jesus hinan intudtuduwana ta mumbangkada ta ipangpang'udan bumad'ang hinan dammang di Lobong an Galilee. Ya nataynan hi Jesus ta nun'ipa'anamutna din tatagu.

\VS{23}Ya unat goh nun'akakda ya immuy hinan way buludna ta nunluwalun Apo Dios, ya nun'o'ohha Hiyah di ta engganah nahdom.

\VS{24}Ya wah nan gagwan di lobong din bangka, ya wan gun malupilupig din dalluyun ya gun mi'dammu din puo' ay dida.

\VS{25}Ya unat goh wan mun'awawa'ah ya immuy hi Jesus hi wadanda an mundaldalan hinan tu'yap di danum.

\VS{26}Unat goh tinnig din intudtuduwana Hiyan mundaldallanan hinan tu'yap di danum ya timma'otdan inaliday, “Na'uy han banig!” Ya nidugah ahan di ta'otda.


\par }{\PP \VS{27}Ya himmapit hi Jesus an inalinan diday, “Adi ayu tuma'ot ti Ha"in!”


\par }{\PP \VS{28}Ya himmapit hi Peter an inalinay, “Apu, un adya He"a ya ayagana' ta dumalana' goh hinan tu'yap di danum an umalin He"a!”


\par }{\PP \VS{29}Ya inalin Jesus di, “Kan oo, umali'a.” At gimmawah Peter hinan danum ta dalanona nan tu'yapna an umuy ay Jesus.

\VS{30}Mu unat goh tinnigna din mabi'ah an puo' ya timma'ot, ya na'uy an munlonong, ya inalinay, “Apu, baliwana'!”


\par }{\PP \VS{31}At himbumagga ya ginuyud Jesus hiya, ya inalinay, “Anaad ta munduwaduwa'a an adia' kulugon?”


\par }{\PP \VS{32}Ya immuydah nan bangkan nunlugan, ya namahngan din puo'.

\VS{33}Ya numpunhippida din wah nan bangkah inayungan Jesus ta dayawonda Hiya an inaliday, “Immannung an He"ay Imbaluy Apo Dios!”


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Dogoh nan Tatagud Gennesaret
\par }
{\R (Mk. 6:53-56)

\par }{\PP \VS{34}Unat goh bimmad'angdah dammang din Lobong an Galilee ya nidatongdah nan babluy ad Gennesaret.

\VS{35}Ya inimmatunan din tataguh dih Jesus, ya nun'ipa'ayagdan amin din way dogohnan numpunhituh nan neheggon hinan babluy ta inyuydan Jesus.

\VS{36}Ya inal'alu'da Hiya ta iyabulutna an dapoon nan numpundogoh di lupit di lubungna. At an amin din nanapa ya immadaogda.




\par }\Chap{15}{\SH Nan Tudtudun din Tataguh Penghana
\par }
{\R (Mk. 7:1-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Waday udumnan Pharisees ya nan muntudtuduh nan Uldin di Hudyun nalpud Jerusalem, ya immuydan Jesus, ya inalidan Hiyay,

\VS{2}“Anaad ta nan intudtuduwam ya adida unudon din intudun din a'apu tu'uh penghana an mahapul mun'ihu ya un mangan?”\FTNT{*}{{\FR 15:2 }{\FT{Hidin immanamutan nan Hudyud Israel an nalpud Babylon ya ente"an nan muntudtuduh nan Uldin an iyammay numbino'ob'on an uldin ta middum hinan Uldin Apo Dios an indatnan Moses, ya manu ay inatda ta olom ya mihamad nan ugalin di Hudyu. Ya hanan uldin an hay taguy ad nomnom ya nitudo' ya niddum hinan libluh din 200 A.D. hinan
}}{\FT{{\EM{Liblu an Mishnah}}, mu hidin amatagun Jesus ya agguy ni' niyamma.}}}


\par }{\PP \VS{3}Ya tembal Jesus an inalinay, “Anaad mah ta da'yu ya ngohoyonyuy Uldin Apo Dios ta din intudun din a'apuh penghanay unudonyu?

\VS{4}Hay intugun Apo Dios, ya inalinay, Mahapul an e'gonanyu nan ommodyu.”\FTNT{†}{{\FR 15:4 }{\FT{Ex. 20:12; Deut. 5:16.}}} Ya inalina goh di, “Adya hapitonyuy anappuhin di aat di ommodyu ya mahapul an mapatoy ayu.\FTNT{‡}{{\FR 15:4 }{\FT{Ex. 21:17; Lev. 20:9.}}}

\VS{5}Mu da'yun Pharisees ya nob'on di itudtuduyu ti alyonyuy, An amin nan ibadang hi ommod ya ta"on hi un adi idat ta hi Apo Dios di idatana

\VS{6}an adi mahapul e'gonanay o'ommodna. At hiyah ne attigana an din'ugyuy Uldin Apo Dios an dumalat nan tudtudun din a'apuh penghana.

\VS{7}Munlayah ayu! Immannung din inalin Isaiah hidin penghana ti da'yuy nibaaganan inalinay,


\par }{\Q \VS{8}Da'yun tatagu ya alyonyuy un Ha"in an Dios di e'gonanyu,

\par }{\QC mu bo'on ti unyu hinapit ya anggay an bo'on Ha"in di wah nomnomyu.


\par }{\Q \VS{9}At mid hulbin di pundayawandan Ha"in

\par }{\QC ti malpuh nomnom di tagu nan tugun an itudtududa.”\FTNT{§}{{\FR 15:9 }{\FT{Isa. 29:13.}}}


\par }{\SH Hay Pumuhih Ugali
\par }
{\R (Mk. 7:14-23)

\par }{\PP \VS{10}Inayagan Jesus nan tatagu ta meheggondan Hiya, ya inalinan diday, “Donglonyuh ten alyo' ta innilaonyuy aatna!

\VS{11}Bo'on hay u'munon di taguy mamuhih ugalina ti nan hapit an bumuhu' hinan timidna.”


\par }{\PP \VS{12}Ya immuy din intudtuduwanan Hiya, ya inaliday, “Henen inalim ya umipabohol hinan nangngol an Pharisees!”


\par }{\PP \VS{13}Ya tembal Jesus didan inalinay, “An amin di nitanom an bo'on hi Amad abuniyan di nangitanom ya mabu'nut.

\VS{14}At okod danen Pharisees ti didanay muntuduh owon nan nabulaw! At gulat ta nan nabulaw di mangituduh owon di nabulaw goh at la'tot ya nagahdan duwah nan bitu.”


\par }{\PP \VS{15}Ya inalin Peter di, “Ibaagmu ni' di aat nen inulgudmun nipa"el.”


\par }{\PP \VS{16}Ya tembal Jesus an inalinay, “Da'yu nan intudtuduwa' ya uya'a ya adiyu ma'awatan!

\VS{17}Undan agguyyu innilay aatna? Gulat ta nan ma'u'mun ta umuy hi putu at bumuhu'.

\VS{18}Mu nan bumuhu' hi timid ya nalpuh nomnom at hiyah ne mamuhih ugalin di tagu.

\VS{19}Ti hay nomnom di alpuwan di nun'appuhi an umat hi punnomnoman an pumatoy, ya umilugtap, ya lumihog, ya mangakaw, ya layah, ya nan pangulgudan hi layah hi aat di i'ibba.

\VS{20}Hiyanay pumuhih ugalin di tagu an bo'on nan adi pangihuan hi ngamay ya un mangan.”


\par }{\SH Hay Aat nan Babain iCanaan an Ongol di Pangulugna\FTNT{*}{{\FR 15:20 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 7:24-30)

\par }{\PP \VS{21}Tinaynan da Jesus henen babluy, at immuydah nan abablubabluy an neheggon ad Tyre ya ad Sidon.

\VS{22}Ya wah di han babain iCanaan an Hentil an immuy ay Jesus, ya inalinay, “Apu, He"an Ap'apun David, ya igohgohan da'mi ni'! Nan imbaluy'un babai ya nahe'pan an paligaton nan dimunyu hiya!”


\par }{\PP \VS{23}Mu agguy tembal Jesus. At immuy nan intudtuduwanan Hiya, ya inal'alu'dan inaliday, “Pakakom henen babai ti te an mangun'unud ay ditu'u, ya nen un tumungog!”


\par }{\PP \VS{24}Ya inalin Jesus di, “Hay nahnaga' ya anggay ya nan agguy nabaliwan hinan holag Israel an Hudyu, ya bo'on di udumnan tatagun bo'onda Hudyun umat enen babai.”


\par }{\PP \VS{25}Mu immuy damdama din babai, ya nunhippih inayungan Jesus, ya inalinay, “Apu, badangan da'mi ni'!”


\par }{\PP \VS{26}Ya tembal Jesus an inalinay, “Adi maphod hi un alan di onon di ung'ungungnga ya impa'wah ta onon di ahu.”\FTNT{†}{{\FR 15:26 }{\FT{Bahaom nan footnote di Deut. 23:18 ta innilaom di aat nan ahu.}}}


\par }{\PP \VS{27}Mu tembal nen babai an inalinay, “Immannung henen inalim, Apu, mu ta"on un nan ukkon ya ononday ogohon den ad ukkon hi unda mangan.”


\par }{\PP \VS{28}Ya inalin goh Jesus di, “Inila' an ongol di pangulugmu! At henen pohdom ya ma'at.” Ya unat goh inalin Jesus hene ya himbumagga ya immadaog din imbaluy nen babai.


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Numpundogoh
\par }
{\PP \VS{29}Nakak da Jesus goh enen babluy, ya numbangngaddah dih nan Lobong an Galilee. Ya ene'wadah nan pingitna, ya nunti'idda ta immuydah nan buludna, ya inumbun hi Jesus.

\VS{30}Ya do'olday tataguh immuy ay Hiya, ya nun'itnudda nan nun'apilay, ya nan nun'abulaw, ya nan nun'awe'we', ya nan nun'adahay, ya nan udum an way dogohna. Ya enheggondah nan inayungan Jesus, ya nun'ipa'adaogna dida.

\VS{31}Ya manoh'ada din tatagu ti din nun'awe'we' ya humapitda, ya din nun'adahay ya immadaogda, ya din nun'apilay ya pinumhodda at dumalanda, ya din nun'abulaw ya mittig di matada, at impabagbagtudah Apo Dios an dayawon di i'Israel.


\par }{\SH Hay Namanganan Jesus hinan Opat di Libun Linala'i\FTNT{‡}{{\FR 15:31 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 8:1-9)

\par }{\PP \VS{32}Inayagan Jesus din intudtuduwana ta immuydan Hiya, ya inalinay, “Igohgoha' tun tatagu ti tuluy algaw di ni'hinandan ditu'u, at napuh di balunda. Ya adi' pohdon an ipa'anamut dida ta nangamung un'u dida panganon ti ini ya mahinaanganda, at ma'ulawdah nan owondan mumbangngad hi abungda.”


\par }{\PP \VS{33}Ya inalin din intudtuduwanay, “Oo, mu mapulun hitu, at hay pangngalan tu'u mah hi ipa'an tu'un dida an den do'olda ahan?”


\par }{\PP \VS{34}Ya inalin Jesus di, “Atnay tinapay hi wan da'yu?”

\par }{\PP Ya inaliday, “Un pituy tinapay hi wah tu, ya tuttulun i"itang an ekan.”


\par }{\PP \VS{35}Ya pinabun Jesus nan tatagu,

\VS{36}ya innalna din pitun tinapay ya din ekan ta endenolnan Apo Dios, ya inupe'upengna, ya indatnah din intudtuduwana ta umuyda ipiyapong hinan tatagu.

\VS{37}At nangandan amin ta nun'abhugda. Ya inamung din intudtuduwana din na'angang, ya pituy bahkit di napnu.

\VS{38}Ya mid mapto' ya opat di libuy linala'ih nangan an agguy ni'yuyap din binabai ya ung'ungungngan niddum an ne"an.


\par }{\PP \VS{39}Ya unat goh nalpah ya impa'anamut Jesus din tatagu. Ya nunlugan da Jesus hinan bangka ta immuydad Magadan.\FTNT{§}{{\FR 15:39 }{\FT{Hay ohan ngadan ten babluy ya
}}{\FT{{\EM{Magdala}} an hiyah ne babluy hi nalpuwan Mary an iMagdala. Mid mapto' ya wada goh di ohah ngadana an
{\EM{Dalmanutha}} (Mk. 8:10).}}}




\par }\Chap{16}{\SH Hay Pumbagan nan Tataguh Pangatan Jesus hi Umipanoh'a
\par }
{\R (Mk. 8:10-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Immuy din udumnan Pharisees ya din Sadducees ay Jesus, ya tinapnganda Hiya, at inaliday atonay umipanoh'ah un makulug an indat Apo Dios di haadna.

\VS{2}Mu agguy inabulut Jesus, at inalinan diday, “Gulat ta ma'unug han algaw ta munlattigad daya ya hiyah ne panginnilaanyuh un hi maweet ya ma'ugaw.

\VS{3}Ya gulat goh ta nan helhelong ta munlattiga ta mungngongolbot ya hiyah ne panginnilaanyuh un lumomlom. Inilayun mangimmatun hi itudun nan wad daya an hay aat di maphod an algaw ya nappuhin algaw, mu adi ayu pa"immatun hinan ma'ma'at ad ugwan!

\VS{4}Nidugah ahan di anappuhiyun tatagud ugwan ti mid ah pangulugyu! Pohdonyun tigon di ohah pangimmatunan, mu un ohay mipattig ay da'yu an umat hidin nangimmatunan din tataguh penghanah na'at ay Jonah.” At nala"uy hi Jesus ta tinaynana dida.


\par }{\SH Hay Ibalinan nan Bino'bo' di Pharisees ya nan Sadducees
\par }
{\R (Mk. 8:14-21)

\par }{\PP \VS{5}Numbangka da Jesus ya nan intudtuduwana ta binad'angda nan lobong. Ya inaliwan nan intudtuduwana din tinapay an balunda.

\VS{6}Ya inalin Jesus ay diday, “Emayaanyu nan bino'bo' di Pharisees ya nan Sadducees.”


\par }{\PP \VS{7}Ya nunhahapit din intudtuduwana, ya way ohaan inaliday, “Mid mapto' ya nan nangaliwan tu'uh nan tinapay di nangalyah umat hina.”


\par }{\PP \VS{8}Ya inilan Jesus henen hinahapitda, at inalinan diday, “Goh ta hay nangaliwanyuh din tinapay di hahapitonyu? Kayah an un itang di pangulugyu!

\VS{9}Dan agguyyu inilay aat di abalina'? Dan inaliwanyu din inat'uh din leman tinapay an inupe'upeng'u ta nidat hinan lemay libun linala'i? Atnay bahkit hi pinnuyuh din na'angang?

\VS{10}Ya mid mapto' ya inaliwanyu goh din inat'uh din pitun tinapay an inan din opat di libun linala'i. Atnay bahkit hi pinnuyuh nan na'angang?

\VS{11}Anaad ta adiyu ma'awatan an bo'on nan tinapay di inali' ay da'yuh nangalya' hi emayaanyu nan bino'bo' di Pharisees ya nan Sadducees?”

\VS{12}At na'awatan mahkay din intudtuduwanay aatna ti bo'on nan tinapay an nabino'bo'an di inalin Jesus hi emayaanda, ti hay ibalinan nen bino'bo' ya hay itudtudun nan Pharisees ya nan Sadducees di hiyay emayaanda.


\par }{\SH Hay Inalin Peter hi Aat Jesus\FTNT{*}{{\FR 16:12 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 8:27-30; Lk. 9:18-20)

\par }{\PP \VS{13}Unat goh nidatong da Jesus hi ad Caesarea Philippi ya binagana din intudtuduwanan inalinay, “Hay ma'alin nin nan tataguh aat'un Imbaluy di Tagu?”


\par }{\PP \VS{14}Ya tembaldan inaliday, “Nan udumna ya alyonday He"ah John an Mumbonyag, ya din udum goh ya alyonday un He"ah Elijah, ya umat goh hinan udum an alyonday He"ah Jeremiah unu oha'ah nan propetah din penghana.”


\par }{\PP \VS{15}Ya inalin Jesus di, “Oya da'yu mah, hay alyonyuh aat'u?”


\par }{\PP \VS{16}Ya tembal Simon Peter an inalinay, “He"ah Kristu\FTNT{†}{{\FR 16:16 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan Alin Pento' Apo Dios}}. Hiyay hapit di iGreece, ya
{\EM{Messiah}} di hapitdah nan hapitdan Hudyu.}}} an nan Imbaluy Apo Dios an adi matmattoy!”


\par }{\PP \VS{17}Ya inalin Jesus ay Peter di, “Mawagahan'a, Simon an imbaluy Jonah, ti nan inalim ya bo'on hay ninomnommu an hay impanomnom Apo Dios an wad abuniyan!

\VS{18}At alyo' ay he"a an he"ah Peter (an hay ibalinana ya
{\EM{batu}}). Ya he"ay paddungnay pognad hi pangulugan nan tatagun Ha"in an dumalat hinan inalim hi aat'u.\FTNT{‡}{{\FR 16:18 }{\FT{Nan paddungnay pognad di Himpampun an Tatagun Kristu ya
}}{\FT{{\EM{hi Jesus an nan Alin Pento' Apo Dios ti Hiyay nahnag ay Apo Dios}}. Nan adi mangabulut ene ya adida middum hinan Himpampun an Tatagun Kristu.}}} Ya henen pangulugdan Ha"in ya mi'id di abalinan Satanas an mangameh an ta"on un nan atoy.

\VS{19}Ya idat'un he"a, Peter, di nabagtun haadmun paddungnay tulbu' di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan, at nan iyadim hitun luta ya iyadin goh Apo Dios ad abuniyan, ya nan iyabulutmuh tun luta ya iyabulut goh Apo Dios ad abuniyan.”\FTNT{§}{{\FR 16:19 }{\FT{Gapu ta inabulut nan 3,000 an Hudyuh nan Behta an Pentecost an hi Jesus ya nan Alin Pento' Apo Dios at paddungnay tinolbu' Peter nan pantaw di Himpampun an Tatagun Kristu ta humigupda (Ac. 2:14-41). Ya inatna goh hinan iSamaria an mestiso (Ac. 8:14-17) ya hinan Hentil (Ac. 10:1-11:18) ta himmigupda goh. At nagtud mahkay nan Himpampun an Tatagun Kristu.}}}

\VS{20}Ya tinugun Jesus nan intudtuduwana ta adida mangupid hi ibaagdah nan tataguh un Hiyah Kristu.


\par }{\SH Hay Nangibaagan Jesus hi Aat nan Ipaligligatana ya Atayana\FTNT{*}{{\FR 16:20 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 8:31-38; Lk. 9:21-27)

\par }{\PP \VS{21}Ente"an Jesus an nangipa'innilah din intudtuduwana an mahapul an umuy Hiyad Jerusalem ta holtapona nan do'ol an ligat hi aton nan a'ap'apun di Hudyu ya nan a'ap'apun di papadi, ya nan muntudtuduh nan Uldin. Ya mahapul an mapatoy, mu maluh di tuluy algaw at mamahuan.


\par }{\PP \VS{22}Ya inyohhan Peter hi Jesus, ya inhingalnan inalinay, “Adi ahan umat hina, Apu! Adi mabalin an ma'at ay He"ah ne!”


\par }{\PP \VS{23}Ya nunligguh hi Jesus, ya inalinan Peter di, “Taynana', Satanas!\FTNT{†}{{\FR 16:23 }{\FT{Hay pohdon ten ngadan an Satanas an ibaga ya
}}{\FT{{\EM{buhul}}.}}} Hay pohdom ya ipawam di mahapul an ato'! Heten ninomnommun inalim ya bo'on hi Apo Dios di nalpuwana ti nalpuh nomnom di tagu!”


\par }{\SH Hay Aat di Itaguan di Tagu
\par }
{\PP \VS{24}Inalin Jesus hinan intudtuduwanay, “Pohdon ay han tagun umunud ay Ha"in ya mahapul an adina hunnon di itaguanah tun luta, ya edpolnay punholholtapanan gapuh pangunudanan Ha"in an ta"on un hiyay dumalat hi iyatoyna.

\VS{25}Nan adi umunud ti adina abuluton di ipaligligatana unu nan apatayana, mu hidin angunuhna ya milahhin ay Apo Dios hi mid pogpogna. Mu nan mipaligligat unu nan mapatoy ti dumalat di pangunudandan Ha"in ya hay umangunuh ya mi'tagun Apo Dios hi mid pogpogna.

\VS{26}Ta"on un alan di tagun amin di wah tun luta ya mid hulbina damdama ti adi ay kumulug at hay umangunuhna ya milahhin ay Apo Dios hi mid pogpogna. Ti nan tagun milahhin ay Apo Dios hi mid pogpogna ya mid di abalinana.

\VS{27}Mu mumbangngada' an Imbaluy di Tagu an impabagbagtun Ama an mitnuda' hinan a'anghel'u. Ta hana din nangat hi nappuhi ya hay nappuhi goh di idat'uh lagbuna, ya din nangat hi maphod ya hay maphod goh di idat'uh lagbuna.

\VS{28}Immannung heten alyo' ti nan udumnan da'yuh tu ya adi ayu matoy ta nangamung unyu tigon di gutud hi Pumpapto'a' an Imbaluy di Tagu.”\FTNT{‡}{{\FR 16:28 }{\FT{Mipa'annung heten verse hinan Mat. 17:1-13.}}}




\par }\Chap{17}{\SH Hay Numbo'onan Jesus\FTNT{*}{{\FR 17: }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 9:2-13; Lk. 9:28-36)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh naluh di onom hi algaw ya immuy hi Jesus hinan ata'nang an duntug. Ya ni'yalionah Peter, ya da Jacob\FTNT{†}{{\FR 17:1 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mat. 4:21 ta innilaom di aat ten ngadan.}}} ay John an hin'agi ta miyohhada.

\VS{2}Ya heden wadandah di ya numbo'on di angah Jesus an humili an umat hinan algaw, ya hay lubungna ya ma'appaha' an umat hinan humilin potang.

\VS{3}Ya himbumagga ya wah di da Moses ay Elijah an ni'hapit ay Jesus.


\par }{\PP \VS{4}Ya himmapit hi Peter an inalinan Jesus di, “Apu, maphod ta wada tu'uh tu! At pohdom ay ya iyamma' di tuluh allung ta hinohhonyun da Moses ya hi Elijah!”


\par }{\PP \VS{5}Ya otog di punhaphapitan Peter ya hin'alina ya wada han humilin bunut, ya nahlig, at nitungul ay dida. Ya waday himmapit hinan bunut an inalinay, “Hiyah ne Imbaluy'un pohpohdo' ya mangipa'amlong ay Ha"in, at unudonyuy alyona!”


\par }{\PP \VS{6}Ya unat goh dengngol din intudtuduwanah den himmapit ya ma'atta'otda, ya numpunlu'bubda.

\VS{7}Ya immuy hi Jesus, ya dinapana dida, ya inalinay, “Adi ayu tuma'ot ta un ayuat tuma'dog!”

\VS{8}Ya unat goh inta'wadda ya anggay hi Jesus hi wah di.


\par }{\PP \VS{9}Ya hidin nundadyuanda ya tinugun Jesus didan inalinay, “Henen tinnigyu ya adiyu iyal'alih nan tatagu ta nangamung unna' mamahuan an Imbaluy di Tagu.”


\par }{\PP \VS{10}Ya inalin din intudtuduwanan Hiyay, “Anaad ta nan muntudtuduh Uldin ya alyonday mahhun an mumbangngad hi Elijah ya un umali nan Alin Pento' Apo Dios?”\FTNT{‡}{{\FR 17:10 }{\FT{Manu ay inalidah ne ti hiyah ne intudun Malachi hi ma'at (Mal. 4:5-6).}}}


\par }{\PP \VS{11}Ya tembal Jesus an inalinay, “Immannung an hay mahapul ya mahhun an mumbangngad hi Elijah ta idadaanay ma'ma'at.

\VS{12}Mu imma'ali an agguy inimmatunan di tatagu, at pinaligligatda hiya. Ya Ha"in an Imbaluy di Tagu ya umat goh an paligatona' ay dida.”

\VS{13}Ya unat goh inalin Jesus hene ya inilada mahkay an hi John an Mumbonyag heden inalina.


\par }{\SH Hay Nangipa'adaogan Jesus hinan Mun'oldah
\par }
{\R (Mk. 9:14-29; Lk. 9:37-43)

\par }{\PP \VS{14}Numbangngad da Jesus hinan wadan di tatagu, ya immuy han lala'in Hiya, ya nunhippih inayungana, ya inalinay,

\VS{15}“Apu, igohgoham ni' han mun'oldah an imbaluy'u ti nidugah di punholholtapana! Ya gun niga"ab hi apuy, ya gun nitabunno' hi danum!

\VS{16}Ya inyuy'u hiyah nan intudtuduwam, mu mid ologdan mangipa'adaog.”


\par }{\PP \VS{17}Ya inalin Jesus ay diday, “Uya'a ya adi mihamad di pangulugyun tatagu ya nan ugaliyu, ti unna' dan mimiddum ay da'yuh enggana? Ya uya'ah pange'edpola' ay da'yu? Iyaliyuh tu han ung'ungnga!”

\VS{18}Ya minandal Jesus din dimunyun neh'op ay hiya, at nala'ah, ya himbumagga ya immadaog din ung'ungnga.


\par }{\PP \VS{19}Hidin niyohhah Jesus ya immuy nan intudtuduwanan Hiya, ya inaliday, “Goh ta mid ologmin munla'ah hinan dimunyun neh'op hinan mun'oldah an ung'ungnga?”


\par }{\PP \VS{20}Ya tembal Jesus an inalinay, “Manu ay ya un agguy nihamad di pangulugyu. Nomnomonyuh te, ti ta"on hi un itang di pangulugyun umat hinan a'ongol di oho' an mustard\FTNT{§}{{\FR 17:20 }{\FT{Nan oho' an mustard di pa"it'ittang hinan a'oho'oho' ad Israel (Mat. 13:32).}}} ya abalinanyun mangalih nan duntug hi mahlig, at mahlig.

\VS{21}Mu nan umat hinan dimunyu ya mahapul an ilangduanyun munluwalun Apo Dios ya un mabalin an la'ahonyu.”\FTNT{*}{{\FR 17:21 }{\FT{Heten verse ya mi'id hinan do'ol an nabayag an nali'up an pepel an nitud'an di Hapit Apo Dios.}}}


\par }{\SH Hay Nangipidwaan Jesus an Nangibaag hi Atayana
\par }
{\R (Mk. 9:30-32; Lk. 9:43-45)

\par }{\PP \VS{22}Hidin nunle'le'dan da Jesus hidid Galilee ya inalinah din intudtuduwanay, “Ha"in an Imbaluy di Tagu ya magadyuh an itudua' ta dapopona' hinan linala'i.

\VS{23}At patayona' ay dida, mu maluh di tuluy algaw ya mamahuana'.”

\par }{\PP Ya unat goh dengngol din intudtuduwanah ne ya ma'allungdayada.


\par }{\SH Hay Pallog di Buwit hinan Timplun Apo Dios\FTNT{†}{{\FR 17:23 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 29 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\PP \VS{24}Immuy da Jesus ya nan intudtuduwanad Capernaum. Ya immuy din mun'amung hi buwit hinan Timplun Apo Dios ay Peter, ya inaliday, “Henen muntudtudun da'yu ya unna dan palgan di buwitna an opat di gramos an pihhuh\FTNT{‡}{{\FR 17:24 }{\FT{Unu ma'alih duway drachmas (bahaom nan footnote di Neh. 10:32 ta innilaom di aat ten buwit di Timplu).}}} nan Timplu, unu adi?”


\par }{\PP \VS{25}Ya tembal Peter an inalinay, “Kan oo an palgana.”

\par }{\PP Ya unat goh himmigup hi Peter hinan abung an awadan Jesus ya nahhun hi Jesus an himmapit, ya inalinay, “Simon, hay punnomnommuh aat ten alyo'? Undan hay mamallog hinan buwit di a'alih tun luta? Nan tono' an tagu, unu nan bunag?”


\par }{\PP \VS{26}Ya inalin Peter di, “Hay bunag di mamallog.”

\par }{\PP Ya inalin Jesus di, “Umat ay mah hina at adi mahapul an bayadan nan tono' di buwitda, ya paddungnay ditu'uy tono' hinan Timplun Apo Dios, at adi mahapul an bayadantay buwitta.

\VS{27}Mu ta"on un umat hinay aatna ya ta mid di alyondan ditu'u ya umuy'ah nan lobong, ya impa'wahmu din bungwitmu. Ya wa ay di ma'nah ekan ya tina'angmuy timidna, at waday pihhuh di. Ya innalmu ta ibayadtah buwitta.”




\par }\Chap{18}{\SH Hay Nabagbagtun Taguh nan Pumpapto'an Apo Dios
\par }
{\R (Mk. 9:33-37; Lk. 9:46-48)

\par }{\PP \VerseOne{1}Hidin wadandah di ya immuy nan intudtuduwan Jesus ay Hiya, ya waday imbagadan Hiyan inaliday, “Hay nabagbagtu nin an taguh nan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan?”


\par }{\PP \VS{2}Ya inayagan Jesus han ung'ungnga, ya impata'dognah nan hinagangda,

\VS{3}ya inalinay, “Heten alyo' ya adiyu al'aliwan, ti hay mahapul ya hukatanyuy nomnomyu ta umat hi nomnom di ung'ungnga, ti adiyu ay ya adi ayu middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan.

\VS{4}At nan nabagbagtuh nan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya didanay mangipa'ampah odolda ta mipaddungdan ten ung'ungnga.

\VS{5}Ya nan mamhod hinan umat hitun ung'ungnga ti nan pangunudandan Ha"in ya dida goh di mamhod ay Ha"in.”


\par }{\SH Hay Aat di Itudulanyu
\par }
{\R (Mk. 9:42-50; Lk. 17:1-4)

\par }{\PP \VS{6}Ya inalina goh di, “Gulat ta waday mangitudul hinan umat hitun ung'ungngan mangunud ay Ha"in ya onaynah un meg'od di ongol an batuh bagangna ta mipa'wah hinan baybay ta munlonong, ti nidugdugah di ma'at ay hiya.

\VS{7}Agogohgoh nan tatagun wah tun luta ti mitudutudulda ta omod unda mumbahol! Hitun luta ya gagangayna an mitudulda, mu nidugah di ma'at hinan ahitutudul!

\VS{8}At gulat ta nan ngamay unu hu'iy dumalat hi pumbaholanyu ya onaynah unyu putulan, ya intapalyu. Ti onaynah un maputulan mu ta wadaat di pi'taguanyun Apo Dios ya un henen waday duwan ngamay unu duwan hu'i, mu ad imbelnun awadan di apuy an adi mabmabbay ayan.

\VS{9}Ya umat goh hinan amnawan di matayu ti gulat ta hiyay dumalat hi pumbaholanyu ya onaynah unyu ukiton, ya intapalyu. Ti onaynah un ohay matah ma'angang mu ta wadaat di pi'taguanyun Apo Dios ya un henen waday duwah mata, mu ad imbelnuy ayan.”


\par }{\SH Hay Nipa"el an Hay Aat di Na'utaw an Kalnilu
\par }
{\PP \VS{10}Ya inalina goh di, “Tigonyu ta adiyu pahiwon di umat hitun ung'ungnga. Ti halimunan Ama dida, ya waday a'anghel di ung'ungungngan mangihapit ay Amad abuniyan hi aatda.

\VS{11}Ya umat goh ay Ha"in ti immalia' hitun luta ta way ato' an mamaliw hinan nibataan ay Apo Dios an paddungnay na'utawda.\FTNT{*}{{\FR 18:11 }{\FT{Heten verse ya agguy niddum hinan nabayag an nali'up an pepel an nitud'an di Hapit Apo Dios.}}}


\par }{\PP \VS{12}Gulat ta waday lala'in hinggahut di kalniluna ya bimmataan ay di oha ta na'utaw ya hay nomnomonyuh aton nen ad kalnilu? Hay atona ya taynana nan nahiyam ta hiyam hinan duntug ta umuyna anapon din ohan nilahhin.

\VS{13}Ya unat goh inah'upana ya immannung an nidugah di pangiyamlonganan nen kalnilu ya un din nahiyam ta hiyam an agguy na'utaw.

\VS{14}Ya umat hinay aat di ung'ungungnga ti adi pohdon Ama tu'ud abuniyan an ta"on un oha ay dida ya paddungnay ma'utaw.”


\par }{\SH Hay Pumbaholan di Ibbayun Da'yu
\par }
{\PP \VS{15}Ya inalina goh di, “Gulat ta waday inat han agiyun da'yuh nappuhi ya maphod un'a umuy, ya inyohham an mi'hapit ay hiya ta ipa'innilam di inatnan he"a. Ya abulutona ay an numbahol ay he"a at mipabangngad din maphod an pun'unnudanyun munhin'agi.

\VS{16}Mu gulat ta adina abuluton di panugunmu ya ayagam di oha unu duwa ta mumbangngad ayu ta ipidwayun tugunon ta unudonyu din impitudo' Apo Dios hidin penghanan inalinay,

\par }{\QB Adya mibaag di bahol nan nangat hi nappuhi

\par }{\QB ya mahapul an duwa unu tuluy mangibaag hi aatna

\par }{\QB ta ipa'annungdan amin di inatna.\FTNT{†}{{\FR 18:16 }{\FT{Deut. 19:15.}}}


\par }{\MM \VS{17}Ya gulat ta adina goh donglon di panugunyu ya ipa'innilayuy aatnah nan himba'an an a'amungan di kimmulug. Ya gulat ta adina goh donglon di panugun nan mangunud ay Ha"in at okod hiya, ya adiyu piddumon ay da'yu ta ibilangyu hiyah adi umunud unu umat hinan mun'amung hi buwit.”


\par }{\SH Nan Miyadi ya Miyabulut
\par }
{\PP \VS{18}Ya inalinay, “Hay alyo' ay da'yun amin ya nan iyadiyuh tun luta ya iyadin goh Apo Dios ad abuniyan, ya nan iyabulutyuh tun luta ya iyabulut goh Apo Dios ad abuniyan.”


\par }{\PP \VS{19}Ya inalin goh Jesus di, “Adya waday ibagayuh badang Amad abuniyan an ta"on hi un ayu dudduwa mu mun'unnudan ayu at idat Amad abuniyan henen ibagayu.

\VS{20}Ti ta"on hi un dudduwa unu tuttuluy ma'amung an dumalat di pangulugandan Ha"in ya wadaa' an middum ay dida.”


\par }{\SH Hay Nipa"el an Hay Aat nan Baal an Adi Umaliw hi Bahol
\par }
{\PP \VS{21}Immuy hi Peter ay Jesus, ya inalinay, “Apu, gulat ta han ibba' ya itugtuganan mangat hi nappuhin ha"in ya bumangngabangngad an mangibaga ta aliwa' di inatnah nappuhi. Mu la'tot akkay ya humigaa', at adi' aliwan, ya atna mah di alyom hi pumbinnangngadana ya un'u ipogpog an mangaliw hinan inatnan ha"in? Undan engganay miyapitu ya un'u adi aliwan?”


\par }{\PP \VS{22}Ya inalin Jesus di, “Bo'on miyapitu, ti ta"on un mumpapituy napituh umaliana! Mu maphod hi unmu aliwan damdamay atonah nappuhin he"a.

\VS{23}Ulgudo' di nipa"el an hay aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ta hiyay mangituduh aat di pangaliwan. Ti wada han ali an ninomnomna an bayadan nan baalnay utangdan hiya.

\VS{24}Ya unat goh ente"anan munhengel ya inyuydan hiya han baalnan ohay milyon di pihhuh utangna.

\VS{25}Ya mi'id ahan abalinanan mamayad, at inalin nan apuna ta mihbutdan hina"ama ta nan hubutdan pihhu ya hiyay pamayadna eden utangna.


\par }{\PP \VS{26}Mu nunhippih den baalnah inayungan di apuna, ya pimagmagoh ay hiyan inalinay, Hodom ni' ahan, ya adi'a umiyahup, at la'tot ya pinalga' an amin heten utang'u!


\par }{\PP \VS{27}At enehmo'an din apuna hiya, ya inalinay, Aliwa' heten utangmu, at adim nonomnomon, at umanamut'a.


\par }{\PP \VS{28}Ya unat goh nakak din baal ya dinamuna din ibbanan baal an impa'utangana, mu un nin nabongley pihhuh inutangna. Ya hen'olna, ya inalinay, Bayadam din inutangmun ha"in!

\VS{29}Ya nunhippih den ibbanan baal an immutang ay hiyah inayungana, ya pimagmagoh an inalinay, Hodom ni' ta adi'a umiyahup, at la'tot ya pinalga' din utang'un he"a!

\VS{30}Mu agguyna inggohgohan din ibbanan baal, at immuyna impibalud ti gahin ahan unna bayadan din utangna.

\VS{31}Ya unat goh tinnig din ibbadan baal heden na'at at munha'it di punnomnomanda ti igohgohandah den nabalud, at immuydah nan alin apuda, ya inulguddan amin di inat din ohan baalna.

\VS{32}Ya impa'ayag den ali din baalna, ya inalinan hiyay, Mid hulbim an baal! Inaliwa' di utangmun ha"in ti pimagmagoh'a,

\VS{33}at hay maphod ya enehmo'am goh henen impa'utangam an ibbam an baal an umat hinan inat'un he"a!

\VS{34}At dumalat di bungot nen alin apuna ya impabaludna goh hiya ta engganay unna binayadan an amin din utangna.”


\par }{\PP \VS{35}Ya inalin Jesus ay diday, “Umat hinan inat di alih nan nappuhin baalnay aton Amad abuniyan ay da'yun amin hi unyu adi aliwan di aton di i'ibbayuh nappuhi ti mahapul an aliwanyu ta adiyu u'unnungon.”




\par }\Chap{19}{\SH Hay Aat di Hiyan
\par }
{\R (Mk. 10:1-12; Lk. 16:18)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh lempah Jesus an inulgud an amin hana ya nakak hinan Provinciad Galilee ta immuy hinan abablubabluy hinan Provinciad Judea an wah nan dammang di Wangwang an Jordan.

\VS{2}Ya do'olday tataguh nangunud ay Hiya, ya nun'ipa'adaognan amin di way dogohnah di.


\par }{\PP \VS{3}Ya wadaday Pharisees an immuy ay Jesus ta tapnganda Hiya, ya inaliday, “Iyabulut nin di Uldin an nonong ya inhiyan nan lala'iy ahawana an dumalat nan malgom an aton nen babai?”\FTNT{*}{{\FR 19:3 }{\FT{Heden timpu ya waday duwan nundengwan muntudtuduh Uldin an da Shammai ay Hillel, ya gunda nunhongngel an dimmalat nan na'awatandah nan Deut. 24:1-4 hi aatna. Ti intudun Shammai an un ohay dalatnah pangihiyanan nan lala'ih ahawana, ya henen dalatna ya nan immilugtapana. Mu hi Hillel (60 B.C.-20 A.D.) ya intudunay malgom di dalatna an ta"on un hinan panghoban di ahawanah nan ihdana. Mu impa'innilan Jesus an nepto' nan intudun Shammai (verse 9).}}}


\par }{\PP \VS{4}Ya inalin Jesus di, “Dan agguyyu binaha din impitudo' Apo Dios hidin penghanan inalinay,

\par }{\QB Din nalmuwan tun luta ya ni'lumun Apo Dios di tagu

\par }{\QB ta lala'i oha ya babai oha?\FTNT{†}{{\FR 19:4 }{\FT{Gen. 1:27.}}}


\par }{\MM \VS{5}Ya impitudo' goh Apo Dios di,

\par }{\QB Taynan nan lala'i ommodna ta way atonan mi'yaddum hinan ahawana,

\par }{\QB at danen duwa ya paddungnay ma'ohhadah odol.\FTNT{‡}{{\FR 19:5 }{\FT{Gen. 2:24.}}}


\par }{\MM \VS{6}At mun'addum ay danen duwa ya adi duway odol ti paddungnay ohadah odol. At nan nun'addumon Apo Dios ya adi punhiyanon di tagu.”


\par }{\PP \VS{7}Ya inalin goh di Pharisees ay Hiyay, “Oo, mu anaad mah ta inyuldin Moses hidin penghana an idat nan lala'ih nan ahawanay pepel an nitud'an di punhiyananda ya unna hiya pakakon?\FTNT{§}{{\FR 19:7 }{\FT{Deut. 24:1-4.}}} Ya goh ta He"a ya alyom di unda adi munhiyan?”


\par }{\PP \VS{8}Ya tembal Jesus an inalinay, “Manu ay inyabulut Moses di pangihiyananyuh nan ahawayu ti un ayu ngumhay hi mituduwan. Mu din nunlumuwan Apo Dios hinan tatagu ya adi umat hinay na'at.

\VS{9}Ya hay alyo' ay da'yu ya gulat ta nan lala'in mangihiyan hi ahawana an ta"on un agguy immilugtap nan babai ya ihiyana damdama ta mumbentan at mumbahol ti umilugtap. Ya nan mangahawah nan babain nihiyan ya mumbahol goh ti umilugtap.”


\par }{\PP \VS{10}Ya inalin di intudtuduwanan Hiyay, “Adya umat hinay aatna ya naligat hi unudon, at onaynah un mid ah malhin!”


\par }{\PP \VS{11}Ya inalin Jesus di, “Immannung an naligat heten itugun'u, at mid olog di udum an mangunud. Mu wa ay ta idat Apo Dios di abalinanda at matugunda, at unudonda.

\VS{12}Adi malhin di udumna ti nitungawda an napa"i tuwaliy bagida, ya nan udumna goh ya un binahigan di ibbadan tagu. Mu nan udum ya adida malhin ti inyohhaday puntamuandan Apo Dios, at nan tatagun mangabulut eten tugun ya maphod hi unda abuluton.”


\par }{\SH Hay Namhodan Jesus hinan Ung'ungungnga\FTNT{*}{{\FR 19:12 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 30 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 10:13-16; Lk. 18:15-17)

\par }{\PP \VS{13}Waday inyuydah ung'ungungngan Jesus ta way atonan manapah uluda ta iluwaluana dida. Mu inhingal din intudtuduwana din tatagun nangiyuy ay dida.


\par }{\PP \VS{14}Mu inalin Jesus di, “Adiyu ipaway ung'ungungngan umalin Ha"in ti nan tagun middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umatdah aat di ung'ungungnga.”

\VS{15}At dinapana dida, ya inalinay, “Adaog ayu, at pumhod ayu!”

\par }{\PP Ya unat goh nalpah ya tinaynanda dida.


\par }{\SH Hay Aat di Adangyan an Tagu\FTNT{†}{{\FR 19:15 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 30 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 10:17-31; Lk. 18:18-30)

\par }{\PP \VS{16}Wa han ohan algaw ya immuy han lala'in Jesus, ya inalinay, “Apu, hay
{\EM{maphod}} hi ato' ta mi'tagua' ay Apo Dios hi mid pogpogna?”


\par }{\PP \VS{17}Ya tembal Jesus an inalinay, “Anaad ta hay
{\EM{maphod}} di ibagam? Un oha ya anggay di
{\EM{maphod}} an hi Apo Dios! Mu gapu ta pohdom an innilaon di atom ta mi'tagu'an Apo Dios hi munnononnong ya hay alyo' ya mahapul an unudom nan niyuldin.”


\par }{\PP \VS{18}Ya inalin din lala'i, “Ngadan nen niyuldin hi unudo'?”

\par }{\PP Ya inalin Jesus di, “Adi ayu pumatoy, ya adi ayu umilugtap, ya adi ayu mangakaw, ya adi ayu munlayah,

\VS{19}ya e'gonanyuy ommodyu,\FTNT{‡}{{\FR 19:19 }{\FT{Ex. 20:12-16; Deut. 5:16-20.}}} ya nan pamhodyuh odolyu ya umat goh hinay pamhodyuh i'ibbayu.”\FTNT{§}{{\FR 19:19 }{\FT{Lev. 19:18.}}}


\par }{\PP \VS{20}Ya tembal din ungan lala'in inalinay, “Inunud'un amin hana nan inalim, at hay udumna mah hi ato'?”


\par }{\PP \VS{21}Ya inalin Jesus ay hiyay, “Adya pohdom an na'ahhamad di ugalim at umuy'a ta eka ila'un amin di gina'um ta nan pola'na ya ipiyapongmuh nan nun'awotwot ti hidid abuniyan di umadangyanam. Ya immali'a ta unudona'.”


\par }{\PP \VS{22}Ya unat goh dengngol din ungan lala'ih ne ya ma'allungdaya ti adangyan ahan an tagu.\FTNT{*}{{\FR 19:22 }{\FT{Inilan Jesus an nan inadangyan ten lala'iy diosna an bo'on hi Apo Dios, at agguyna inunud nan udumnan nitudo' hinan Himpulun Uldin an nibaag hi Ex. 20:3 ya Deut. 5:7.}}}


\par }{\PP \VS{23}Ya inalin Jesus hinan intudtuduwanay, “Umannung heten alyo' an adi ag'agay adangyan an taguh middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan!

\VS{24}Ya ten alyo' goh ay da'yuy, Nalaklakay humgopan di kamiluh nan Puntalunayan hinan Tantan\FTNT{†}{{\FR 19:24 }{\FT{Do'ol di mangali an heten Puntalunayan hinan Tantan ya ngadan di it'ittang an pantaw ad Jerusalem, ya hiyay pange'wan nan tatagun maladaw an umanamut hi un nitangob nan ongol an pantaw.}}} ya un nan pumpa'ampaan nan adangyan ta middumdah nan Pumpapto'an Apo Dios.”


\par }{\PP \VS{25}Ya unat goh dengngol din intudtuduwanah ne ya ma'annoh'ada, ya inaliday, “Oot, hay mabaliwan mah?”


\par }{\PP \VS{26}Ya teten'ol Jesus dida, ya inalinay, “Nan adi olog di tagun mangat ya olog Apo Dios ti abalinanan amin.”


\par }{\PP \VS{27}Ya tembal Peter an inalinay, “Tigom an tinaynanmin amin di logom ta nitnud amin He"a! At hay lagbumi mah hinan inatmi?”


\par }{\PP \VS{28}Ya inalin Jesus ay diday, “Umannung heten alyo' an hi awnih pumhodan tun luta ya Ha"in an Imbaluy di Tagu ya umbuna' hinan trono, at mumpapto'a'. Ya da'yun himpulu ta duwan mangunud ay Ha"in ya mi'yibun ayuh nan trono ta ipapto'yu nan himpulu ta duwan himpampun an nahlagan nan holag Israel.

\VS{29}Nan tagun taynanay abungna, unu a'agina, unu ommodna, unu imbabaluyna, unu lutana ti Ha"in dumalat hi unudona ya do'do"ol di midat ay hiyah ataguanah tun luta, ya mi'tagun Apo Dios hi mid pogpogna.

\VS{30}At do'olday miyangunuh, mu awniat onaynan dida ya un din udumnan nahhun.”




\par }\Chap{20}{\SH Hay Nipa"el an Hay Aat di Nahhun ya nan Niyangunuh
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nun'ulgud hi Jesus, ya inalinay, “Hay pangipaddunga' hinan aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hinan galden. Immuy han ad galden hi helhelong ta ayaganay linala'i ta umuyda muntamuh galdena.

\VS{2}Ya hinahapitda ta hay mabo'lah ohay algaw di idatnan dida, at hennagna dida ta immuyda nuntamuh nan galdena.

\VS{3}Ya unat goh nahoyang hi alas nuebe\FTNT{*}{{\FR 20:3 }{\FT{Hete ya olas di Hudyu an usalondah unda humapit hi aat nan mapatal an adi umat hinan olas di iRome (bahaom nan footnote di Jn. 1:39 ta innilaom di aat nan olas di iRome). Hay te"an ten olas ya hinan helhelong hi alas sais, ya hay angunuha ya hinan miyapulu ta duwan olas an alas sais hi mahdom. At
}}{\FT{{\EM{nan miyatlun olas}} ya alas nuebe hi helhelong (Mat. 20:3; Mk. 15:25), ya
{\EM{nan miyonom an olas}} ya alas dose hi muntonga (Mat. 20:5; 27:45; Mk. 15:33; Lk. 12:44), ya
{\EM{nan miyahiyam an olas}} ya alas tres hi mapuyaw (Mat. 20:5; 27:45; Mk. 15:33-34; Lk. 23:44), ya
{\EM{nan miyapulu ta han ohan olas}} ya alas singko hi mapuyaw (Mat. 20:6), ya
{\EM{nan miyapulu ta han duwan olas}} ya alas sais hinan mahdom (Mat. 20:8).}}} ya immuy heden ad galden hinan pummalkaduan, ya tinnignay linala'in tuma'ta'dog an mid tamuda.

\VS{4}Ya inalinan diday, Umuy ayu muntamuh nan galden'u ta idat'uy mun'olog hi bo'laonyu.

\VS{5}At immuyda nuntamu.

\par }{\PP Ya unat goh nuntonga an alas dose ya immuy goh hinan malkadun mun'ayag, ya immat goh hinan noyob an alas tres an immuy nun'ayag.

\VS{6}Ya unat goh na'uy an mapuyaw an alas singko ya immuy goh hi malkadu ta ayaganay linala'in tuma'ta'dog an agguy nakak. Ya inalinan diday, Anaad ta iyal'algawyun tuma'ta'dog hitun malkadu an adi ayu muntamu?


\par }{\PP \VS{7}Ya inaliday, Oo, ti mid mumpabo'la.

\par }{\PP Ya inalinay, At umuy ayu mah mi'tamuh nan galden'u.


\par }{\PP \VS{8}Ya unat goh munhinag an alas sais ya inalin nan ad galden hinan mun'endog di, Ayagam nan bimmo'la ta idatmuy bino'lada, mu din angunuh an nuntamu di mahhun hi idatam ta engganah din nahhun.


\par }{\PP \VS{9}At immuyda din nangete"an nuntamuh napuyaw ay hiya, ya indatana didah bino'ladah ohay algaw.

\VS{10}Ya unat goh immatam hidin nahhun an nangete"an nuntamuh din helhelong ya hay ninomnomda ya mid mapto' ya do'do"ol di midat ay dida. Mu nipaddung di nidat hi bino'lada an nan mabo'lah ohay algaw.

\VS{11}Ya unat goh innalda ya amuyuanda nan mumpabo'la,

\VS{12}ya inaliday, Date ya un na'amtang di nuntamuanda, mu da'mi ya immanal'algaw amin nuntamu, ya nanaptangan amih ohay algaw, ya anaad ta ni'papaddung di bino'ladan da'mi?


\par }{\PP \VS{13}Ya tembal nan ad galden, ya inalinah nan ohan diday, Agi', agguy da'a binalbaliyan ti hiyah ne din hinahapit tu'un hay mabo'lah ohay algaw di idat'u.

\VS{14}At alam nan bino'lam, ya inyanamutmu ti okoda' hi ato' hi un'u pohdon an ipaddung di bino'lan din niyangunuh an nuntamu ay da'yun nahhun.

\VS{15}Ha"in di okod hi ato' hinan pihhu'. Mid mapto' ya umamoh'ah nan niyangunuh ti ma'an'aniddata'!”


\par }{\PP \VS{16}Ya inalin Jesus goh di, “Nan miyangunuh ya diday mahhun, ya din nahhun ya diday miyangunuh.”


\par }{\SH Hay Nangipitluan Jesus an Nangibaag hinan Atayana\FTNT{†}{{\FR 20:16 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 30 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 10:32-34; Lk. 18:31-34)

\par }{\PP \VS{17}Heden nunti'idan da Jesus hi immayandad Jerusalem ya inyohhana din himpulu ta duwan intudtuduwana, ya inalinan diday,

\VS{18}“Donglonyuh ten alyo': Hay umataman tu'ud Jerusalem ya Ha"in an Imbaluy di Tagu ya itudua' ta dapopona', at iyuya' hinan a'ap'apun di papadi ya hinan muntudtuduh nan Uldin ta humalyaona' ay dida, at ipapatoya'.

\VS{19}Mu hay mahhun ya idawata' hinan Hentil ta ilayalayahana', ya haplahaplatona', ya ilanhaa' hinan krus. Mu nan miyatluh algaw ya mamahuana'.”


\par }{\SH Hay Aat di Mun'ap'apu ya nan Mumbagtu
\par }
{\R (Mk. 10:35-45)

\par }{\PP \VS{20}Immuy ay Jesus din ahawan Zebedee ya din duwan imbabaluyna an din niniddum ay Jesus, ya nunhippih nen babaih inayungana ta ibaganay badang Jesus.

\VS{21}Ya inalin Jesus ay hiyay, “Hay pohdom hi ato'?”

\par }{\PP Ya tembalnan inalinay, “Iyabulutmu ni' an hi awnih pun'aliam ya mi'yibun di ohah tun duwan imbaluy'uh appit hi agwanmu, ya nan ohah appit hi iggidmu ta mi'papto'dan He"a.”


\par }{\PP \VS{22}Ya inalin Jesus ay daden linala'iy, “Mid inilayuh aat nen pohdon inayun odowon. Undan hiya dan unyu olog an holtapon nan holtapo' hi pangipaligligatandan Ha"in?”

\par }{\PP Ya inaliday, “Oo, ologmi.”


\par }{\PP \VS{23}Ya inalin goh Jesus di, “Umannung an mipaligligat ayun umat ay Ha"in!\FTNT{‡}{{\FR 20:23 }{\FT{Ni'ligatdan Jesus ti hi Jacob ya naputulan (Ac. 12:2), ya hi John ya napakak ad Ephesus ta paddungnay nibalud ad Patmos (Rev. 1:9).}}} Mu bo'on Ha"in di mamto' hi umbun hi appit hi agwan'u unu iggid'u ti okod hi Aman munnomnom hi pot'onan mi'yibun ay Ha"in.”


\par }{\PP \VS{24}Ya unat goh dengngol din himpulun intudtuduwan Jesus din inalin danen duwan hin'agi ya bimmungotdan dida.

\VS{25}Ya inayagan Jesus didan amin ta ma'amungda, ya inalinay, “Inilayu an nan a'ap'apun di tataguh tun luta ya mandalonday tatagu, ya hay pohdonday ma'unud ti diday ap'apu.

\VS{26}Mu adi maphod un hiyah ne atonyu! Ti gulat ta waday mamhod an mun'ap'apu ya ma'ahhapul an hiyay baal di i'ibbana.

\VS{27}Ya gulat goh ta han mamhod an bumagbagtu ya un nan ibbana ya ma'ahhapul an ibilangnay odolnah tagalan di i'ibbanan

\VS{28}umat ay Ha"in an Imbaluy di Tagu. Ti bo'on hay ahalimuna' di immalia' hitun luta ti hay panalimuna' hitun tatagu ta mihandia' hinan atayan di do'ol an tataguh baholda ti Ha"in di pallogna.”


\par }{\SH Hay Nittigan di Matan nan Nabulaw\FTNT{§}{{\FR 20:28 }{\FT{Mid mapto' ya na'at hidin 30 A.D., ya henen timpuy ma'alih Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 10:46-52; Lk. 18:35-43)

\par }{\PP \VS{29}Tinaynan da Jesus ad Jericho, ya do'olday tatagun nangunud ay dida.

\VS{30}Ya hidih nan pingit di kulha ya waday duwan linala'in nabulaw an inum'umbun. Ya unat goh dengngoldan hi Jesus di maluh at nuntu'u'dan inaliday, “He"an Ap'apun David, igohgohan da'mi ni'!”


\par }{\PP \VS{31}Ya inhingal din tatagu didan inaliday, “Dindinong ayu!”

\par }{\PP Mu inyal'alladan nuntu'u' damdaman inaliday, “Apu, He"an Ap'apun David ya igohgohan da'mi!”


\par }{\PP \VS{32}Ya inta'dog Jesus, ya inayagana dida, ya inalinay, “Hay pohdonyuh ato' ay da'yu?”


\par }{\PP \VS{33}Ya inaliday, “Apu, pohdonmin mittig tun matami!”


\par }{\PP \VS{34}Ya inggohgohan Jesus dida, at dinapana nan matada, ya himbumagga ya mittig, at inunudda Hiya.




\par }\Chap{21}{\SH Hay Na'at hidin Ma'alih Palma an Dumingguh din Hopap di Simana Santa\FTNT{*}{{\FR 21: }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib (March-April) 10, 30 A.D. hinan Gutud di Nipaligligatan Jesus. Ya henen algaw di namto'an nan Hudyuh uyaw an kalniluda ta milahhin hi opat an algaw (Ex. 12:1-6), at paddungnay inalin Jesus hinan tataguh din inayanad Jerusalem di, “Ad ugwan ya pot'ona' ay da'yu ta Ha"in di paddungnay Uyawyu!”}}}
\par }
{\R (Mk. 11:1-10; Lk. 19:28-40; Jn. 12:12-19)

\par }{\PP \VerseOne{1}Wan neheggon da Jesus ad Jerusalem an immatamdad Bethphage\FTNT{†}{{\FR 21:1 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{higib hi awadan nan do'ol an ayiw an figs}}.}}} an ohan babluy an wah nan aluhadhad di Duntug an Olibo. Ya hennag Jesus din duwah nan intudtuduwana, ya inalinan diday,

\VS{2}“Umuy ayuh nan mehnod an higib hinan dammangna, ya heden umatamanyu ya ah'upanyu han dongki an nehebod ya ne'hebod goh han uyaw an imbaluyna. Ya ubadonyuy go'odda, ya inyaliyuh tu.

\VS{3}Ya wa ay di mangalih, Anaad ta alanyuh ne? ya alyonyuy, Mahapul Apu tu'u! at abulutonan ekakyu.”


\par }{\PP \VS{4}Ya hanan inatday nangipa'annung hidin inalin din propetah din penghanan inalinay,


\par }{\Q \VS{5}“Alyonyuh nan tatagud Jerusalem di,

\par }{\QC Na'uy di aliyu an ma'ma'uyan tagun

\par }{\QB muntakay hinan uyaw an imbaluy di dongki.”\FTNT{‡}{{\FR 21:5 }{\FT{Zech. 9:9.}}}


\par }{\PP \VS{6}Ya immuy din intudtuduwana, ya inunudda din inalin Jesus hi atonda.

\VS{7}At inyuydan Jesus din dongki ya din imbaluyna, ya innalday ma'ugtul hi lubungda ta enedpondah bonog din uyaw, ya nuntakay hi Jesus.

\VS{8}Ya impadehdan immuy ad Jerusalem, ya do'olday tatagun nitnud, ya nun'aanday ma'ugtul an lubungda, ya inyannapdah nan owon din uyaw an nuntakayan Jesus. Ya din udumnan tatagu ya innalda goh di tubun di palman umat hi liyug, ya inyannapda goh hinan dalan. Ya manu ay inatday umat hina ya ta pangipattigandan e'gonandah Jesus an alida.

\VS{9}Ya din tatagun nangipangpang'u ya un hi Jesus ya din tatagun nangun'unud ay Hiya ya nundedehhandan nuntu'u' an inaliday,

\par }{\QB “Nabagbagtu'an Ap'apun David!

\par }{\QC Nabagtu nan Pento' Apo Dios hi Ali tu'u!

\par }{\QB Na'abbagbagtuh Apo Dios!\FTNT{§}{{\FR 21:9 }{\FT{Psa. 118:26.}}}

\par }{\QC Ya ta"on nan wad abuniyan ya ipabagbagtu da'a.”


\par }{\PP \VS{10}Unat goh dimmatongdad Jerusalem ya immogyatda din tatagun numpunhituh di, ya inaliday, “Hay ngadan nen tagu?”


\par }{\PP \VS{11}Ya tembal din do'ol an tatagun nitnud ay Hiyan inaliday, “Hiyah teh Jesus an propetan iNazareth hidid Galilee!”


\par }{\SH Hay Na'na'at hidin Lunes hidin Hopap di Simana Santa\FTNT{*}{{\FR 21:11 }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib 11, 30 A.D. hinan Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\SHB Hay Immayan Jesus hinan Timplun Apo Dios ad Jerusalem
\par }
{\R (Mk. 11:15-19; Lk. 19:45-46)\FTNT{†}{{\FR 21:11 }{\FT{Adi middum nan Jn. 2:13-17 ete ti hiyah ne inat Jesus hidin nete"aan di nuntamuana, mu hete ya din angunuhna.}}}

\par }{\PP \VS{12}Immuy hi Jesus hinan Timplun Apo Dios,\FTNT{‡}{{\FR 21:12 }{\FT{Heten lugal ya nan Gettaw di Hentil (bahaom nan Mk. 11:15 ya nan footnotena).}}} ya numpakakna din munla'u ya din ngumina. Ya nuntu"ina din lamehaan din munhukhukat hi pihhun di iRome hinan pihhun di Hudyu ya din umbunan di munla'uh balug.

\VS{13}Ya inalinan diday, “Hay nitudo' hinan Hapit Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QC Nan Abung'u ya hiyay punluwaluanyun Ha"in.\FTNT{§}{{\FR 21:13 }{\FT{Isa. 56:9.}}}

\par }{\PP Ya makulug nan oha goh an nitudo' hidi an inalinay,

\par }{\QC Pumbalinonyuh malkadu

\par }{\QC ta way pangakawanyuh pihhun di umalin mi'miha!\FTNT{*}{{\FR 21:13 }{\FT{Jer. 7:11.}}}

\par }{\PP Immannung an hiyah ne inatyu!”


\par }{\PP \VS{14}Ya immuy din nun'abulaw ya din nun'apilay ay Jesus hinan Timplun Apo Dios, ya impa'adaogna dida.

\VS{15}Ya tinnig din a'ap'apun di papadi ya din udumnan muntudtuduh nan Uldin nan inat Jesus an umipanoh'a, ya dengngolda goh di tim'u'an din ung'ungungngah nan Timplun inaliday, “He"an Ap'apun David ya nabagbagtu'a!” ya bimmungotda.

\VS{16}Ya inalidan Jesus di, “Goh ta adim ihingal nan ung'ungungnga? Dan adim donglon nan it'u'it'u'da?”

\par }{\PP Ya inalin Jesus di, “Dengngol'uy inalida, mu mahapul an mipa'annung nan impitudo' Apo Dios. Dan agguyyu binaha din nitudo' an inalinay,

\par }{\QC Intudtuduwam din ung'ungungnga ya din e'eppola'

\par }{\QC ta nahamad di pangipabagtuandan He"a?”\FTNT{†}{{\FR 21:16 }{\FT{Psa. 8:2.}}}


\par }{\PP \VS{17}Ya nakak da Jesus ta immuydad Bethany\FTNT{‡}{{\FR 21:17 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{higib hi awadan nan agguy nalum an figs ya dates}}.}}} ta hidiy immiyananda.


\par }{\SHB Hay Nanomyawan Jesus hinan Ayiw an Fig
\par }
{\R (Mk. 11:12-14, 20-26)

\par }{\PP \VS{18}Unat goh nabiggat\FTNT{§}{{\FR 21:18 }{\FT{Ta"on un paddungnay intudun Matthew hitu an inidutan Jesus nan ayiw an fig hi
}}{\FT{{\EM{Adwana}} mu intudun Mark an inatnah din
{\EM{Lunes}} (Mk. 11:12), at hay nepto' mah ay daten duwa? Do'ol di mangali an hi Mark di nangulgud hinan nahayhaynod an na'na'at hidin hopap di Simana Santa ti hiyah ne aat di atona, at hiyaat un niddum di Lunes ete. Gulat ta makulug at anaad udot ta paddungnay nibahhaw hi Matthew hi algaw? Hay inhihi'al Matthew anuh ituduna ya nan doctrinan mangituduh aat Jesus an Alin Pento' Apo Dios, at impa'ampanay history ta impabagtunay doctrina. At gapu ta nob'on di temana at nob'on goh di nahayhaynod an na'na'at.}}} hi numbangngad da Jesus ad Jerusalem ya nahinaangan.

\VS{19}Ya tinnigna han ayiw an fig hinan pingit di kalata, ya immuy an nannig hi bungana, mu mi'id an anggay di tubuna.\FTNT{*}{{\FR 21:19 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mk. 11:13 ta innilaom di anaad ta waday tubuna mu mid pay di bungana.}}} Ya inalinah nan ayiw di, “Adi'a bumungbunga!” Ya himbumagga ya nalyaw.


\par }{\PP \VS{20}Ya unat goh tinnig din intudtuduwanah ne han na'at ya manoh'ada, ya inalidan Jesus di, “Hay na'at enen ayiw ta himbumagga ya nalyaw?”


\par }{\PP \VS{21}Ya tembal Jesus didan inalinay, “Immanung heten alyo' ti wada ay di pangulugyu ta adi ayu goh munduwaduwa at atonyu goh heten inat'uh nan ayiw. Ya bo'on hene ya anggay di abalinanyun aton ti alyonyu ay goh eten duntug di, Mitapal'ah nan baybay! at ma'at.

\VS{22}Ti ma'at an amin di ibagayun Apo Dios hi unyu kulugon an abalinana.”


\par }{\SH Hay Na'na'at hidin Adwanah din Hopap di Simana Santa\FTNT{†}{{\FR 21:22 }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib 12, 30 A.D. hinan Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\SHB Hay Nangibagandah Aat di Haad Jesus
\par }
{\R (Mk. 11:27-33; Lk. 20:1-8)

\par }{\PP \VS{23}Unat goh numbangngad hi Jesus hinan gettaw di Timplun Apo Dios ad Jerusalem ya immuy goh nuntudtudu. Ya heden puntudtuduwana ya immuy ay Hiya din a'ap'apun di padi ya din mumpumpapto' hinan Hudyu, ya inalidan Hiyay, “Dan hay haadmu ta ato'atom hana? Ya hay nangidat hi haadmu?”


\par }{\PP \VS{24}Ya tembal Jesus an inalinay, “Wada goh di ibaga' ay da'yu ta tobalonyu ay ya ibaag'uy nalpuwan di haad'u.

\VS{25}Hay nangidat hi haad John ta numbonyag? Indat Apo Dios, unu hay tagu?”

\par }{\PP Ya himmanohongngelda din a'ap'apuh aat di pambalda, ya inaliday, “Hay pambal tu'u nin? Ti gulat ta alyon tu'uy, Hi Apo Dios di nangidat, at alyonay, Anaad mah ta agguyyu kinulug hi John?

\VS{26}Ya gulat ta alyon tu'u goh di, Hay taguy nangidat hi haad John, at bumungot nan tatagu, at ini ya waday atondan ditu'u ti alyonday hi John di propeta.”


\par }{\PP \VS{27}At hay nambaldan Jesus, ya inaliday, “Mid inilamih nalpuwan di haad John.”

\par }{\PP Ya inalin Jesus ay diday, “Ooat adi' goh ibaag di nalpuwan di haad'un mangamangat hitun ato'ato'.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el hi Aat nan Nunhin'agi
\par }
{\PP \VS{28}Inalin Jesus goh hidin a'ap'apuy, “Nomnomonyu adyay aat te han ulgudo'. Ti wada han lala'i, ya duway imbaluynah linala'i goh. Ya immuy hi amadah din pangpangullu, ya inalinan hiyay, Umuy'a muntamuh galden tu'u.


\par }{\PP \VS{29}Ya tembal din pangpangullun inalinay, Adi' pohdon! Mu unat goh nun'innomnom ya immuy nuntamuh nan galden damdama.


\par }{\PP \VS{30}Ya immuy goh hi amadah din netob, ya hennagna goh ta umuy muntamu.

\par }{\PP Ya inalin den netob di, Oo ama, umuya' muntamu! Mu agguy immuy.”


\par }{\PP \VS{31}Ya inalin Jesus hinan a'ap'apuy, “Hay inilayun daden duwan imbaluy di nangunud ay amana?”

\par }{\PP Ya inaliday, “Han pangpangullu.”

\par }{\PP Ya inalin goh Jesus ay diday, “Da'yuy umat hinan netob! Nan nun'appuhin tatagun umat hinan mun'amung hi buwit ya nan puta ya diday umat hinan pangpangullu ti hay umangunuh ya inunudda, ti od'odolnada ya un da'yu ti nalaklakadan middum hinan Pumpapto'an Apo Dios.

\VS{32}Immannung an intudun John an Mumbonyag di makulug hi unudonyu, mu agguyyu kinulug. Mu nan umat hinan mun'amung hi buwit ya nan puta ya didaat goh di nangunud. Ya ta"on unyu tinnig mu agguyyu damdama hinukatan di nomnomyu, at agguyyu kinulug din intudun John.”


\par }{\SHB Hay Aat di Nipa"el an Munggalden
\par }
{\R (Mk. 12:1-12; Lk. 20:9-18)

\par }{\PP \VS{33}Inalin goh Jesus di, “Ulgudo' goh di ohah nipa"el. Wada han munggalden an intanomnay greyp hinan lutana, ya inallupnay nunlene'woh. Ya inyammanay maluhung hi pumpoghan hinan greyp, ya inyammana goh di ata'nang an abung ta waday ihinan di mun'adug. Ya impalia'nah nan udumnan tatagu, ya numbaat hi adagwin babluy.

\VS{34}Ya unat goh nadatngan di pamugahandan de han impalia'na ya hennagnay himbutna ta umuydah nan numpangipalia'ana ta alanday dagwana.

\VS{35}Mu dempap din numpunlia' din himbutna, ya hinuplitday oha, ya pinatoyday oha, ya nundotnaydah batuy oha.

\VS{36}Ya impidwan nan ad galden an nunhonag goh hi do'do"ol ya un dade han nahhun an nahnag. Ya nan numpunlia' ya hiyah de inatda goh an umat hi inatdah din nahhun.

\VS{37}Ya la'tot ya hennagna han lala'in imbaluynan dida ti alyonay, Olom ya e'gonanda hiya!

\VS{38}Mu unat goh tinnig nan numpunlia' han imbaluyna ya nunhahapitdan inaliday, Hiyah te mamnoh hitun galden! At umuy tu'u patayon ta bagi tu'uh te han galdena!\FTNT{‡}{{\FR 21:38 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mk. 12:7 ta innilaom di aat nan ugalin di Hudyuh un mid di ad luta.}}}

\VS{39}At dempapda hiya, ya enekakdah nan galden, ya pinatoyda.”


\par }{\PP \VS{40}Ya inalin goh Jesus di, “Umali ay nan ad galden ya hay atona nin hinan numpunlia'?”


\par }{\PP \VS{41}Ya tembaldan inaliday, “Pumpatoyna dane han nun'appuhin linala'i, ya impalia'na goh hinan udumnan tatagun nan mangidat hi dagwana.”


\par }{\PP \VS{42}Ya inalin goh Jesus hinan a'ap'apuy, “Undan agguyyu binaha din impitudo' Apo Dios hidin penghanan inalinay,

\par }{\QB Nan batun namlinan di mun'ammah abung

\par }{\QC di hiyay na'alah niyammah pognad di niha"adan di abung.

\par }{\QB Ya hi Apu tu'uy nangat ete,

\par }{\QC ya mapmaphod di pannigan tu'uh inatna.”\FTNT{§}{{\FR 21:42 }{\FT{Psa. 118:22-23.}}}


\par }{\PP \VS{43}Ya inalin goh Jesus hinan a'ap'apuy, “Danen nunlia' ya nan mun'ammah abung ya nan Hudyuy nipa"ilanda. Bangngadon Apo Dios nan indatnan da'yu an biyangyun ma'alih tataguna ta ipaboltanah nan tatagun mangunud hinan immandalna.

\VS{44}An amin di midungpup enen batun namlinanda ya mun'a'ipung di tungalda. Ya gulat goh ta magah henen batu ya mangupung nan tagun epto'ana.”\FTNT{*}{{\FR 21:44 }{\FT{Isa. 8:14-15.}}}


\par }{\PP \VS{45}Ya unat goh dengngol din a'ap'apun di papadi ya din Pharisees hana nan inulgud Jesus an nipa"el ya inilada mahkay an diday alyona.

\VS{46}At penhoddan dapopon Hiya, mu timma'otdah din tatagu ti inalin nan tatagun hi Jesus goh di ohan propeta. At nakakda.




\par }\Chap{22}{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Gotad di Mun'ahawa
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nun'ul'ulgud hi Jesus hinan tatagu, ya hay nipa"el goh di inulgudna.

\VS{2}Ya inalinay, “Heten ulgudo' ya itudunay aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan. Ti umat hinan ali an malhin han imbaluynan lala'i, at impidadaan nan aliy gotad.

\VS{3}Ya impa'innilan nan alih den gotad hinan pohdonan ayagan. Ya unat goh nidadaan ya hennagnay baalna ta ayaganda mahkay dida, mu nan na'ayagan ya adida pohdon an me'egtad.


\par }{\PP \VS{4}At hennagna goh di udumnah baalna, ya inalinan diday, Alyonyuh nan inayaga' di, Nidadaan nan do'ol an ma'an ti pinalti' nan manilhig ya nan uyaw an baka, at umali ayun me'egtad ti ten malhin han imbaluy'u!

\VS{5}Mu adi haghaggungon nan na'ayagan heden inalin nan baal, at innayunayundah de han tamuda ti han oha ya immuy muntamuh nan payawna, ya nan oha ya immuy hinan punla'uana,

\VS{6}mu nan udum ya dempapda nan baal di ali, ya hinuplitda, ya pinatoyda.

\VS{7}Ya unat goh dengngol han alih de han inatda ya ma'ama'abbungot, at hennagnay tindaluna ta pinatoyda nan namatoy hidin baalna, ya genhobda nan babluyda.


\par }{\PP \VS{8}Ya inayagana goh di udumnah baalna, ya inalinan diday, Nidadaan di kasal hi pangahawaan ten imbaluy'u, mu din nahhun an inayaga' ya adida ahan mabalin an umali ti nappuhida!

\VS{9}At umuy ayuh nan akalakalata ta ayaganyun amin nan ah'upanyuh di.

\VS{10}At immuyda nan baalnah nan akalakalata, ya inamungdan amin din tatagun inah'upanda an ta"on hi unda nun'appuhi unu mun'aphod ta inyuyda didah nan kasal. At do'ol ahan di tatagun ni'kasal.


\par }{\PP \VS{11}Ya immuy heden ali ta tigona dida, ya tinnigna han lala'in agguy nunlubung hi lubung di umuy mi'kasal.

\VS{12}Ya inalin han alin hiyay, Agi', anaad ta agguy'a nunlubung hi lubung di mi'kasal?\FTNT{*}{{\FR 22:12 }{\FT{Gapu ta nun'wotwot an amin di nipallog an na'ayagan hi kasal at mid di maphod hi lubungda, at mid mapto' ya indat nan alin diday nepto' an lubungda ta adida mabainan. Mu gapu ta tinnigna han ohan lala'in agguy nangabulut hinan adaw an nidat ay hiya at bimmungot ay hiya ti munha'it di punnomnomana.}}}

\par }{\PP Mu agguy tembal den lala'i.


\par }{\PP \VS{13}Ya inalin nan alih nan baalnay, Hawidonyuy ngamayna ya hu'ina, ya impa'wahyu hiyah nan way helong an awadan di ahikikila ya ahingengelot di babada.”


\par }{\PP \VS{14}Ya inalin goh Jesus di, “Do'ol di ma'ayagan, mu manghanday mapili.”


\par }{\SHB Hay Aat di Buwit an Midat ad Rome
\par }
{\R (Mk. 12:13-17; Lk. 20:19-26)

\par }{\PP \VS{15}Tinaynan din Pharisees hi Jesus ta immuyda hinahapit di ibagadan Jesus ta wada ay di mibahhaw hi pambalna ya hiyay pangidalatandan mummoltan Hiya.

\VS{16}At hennagday udumnan intudtuduwanda an Pharisees, ya initnudda goh din udumnah nan Herodians\FTNT{†}{{\FR 22:16 }{\FT{Unu Helodyanos. Inabulutda an waday biyang nan Alin hi Herod an mumpapto' ay didan Hudyu ti niddum hi Herod hinan Pumpapto'an nan iRome, mu nan do'ol ay didan Hudyu an umat hinan Pharisees ya agguyda ahan inabulut hene.}}} ta umuydan Jesus. Ya inalidan Jesus di, “Apu, inilamin nahamad di nomnommu, ya nahamad di puntudtudum hinan Tugun Apo Dios ti ta"on un nan pahiwon di tatagu ya itudum damdama ti bo'on hay taguy nomnomom hi ipadenolmu.

\VS{17}Ya wada han ibagamin He"a. Hay punnomnommuh aat nan buwit ti undan ipawan di Uldin tu'un Hudyuy buwit an midat hinan alid Rome, unu adi?”


\par }{\PP \VS{18}Mu inilan Jesus an nappuhiy wah nomnomda, at inalinan diday, “Layahyu! Anaad ta padahonyun mamalbalin Ha"in?

\VS{19}Ipattigyun Ha"in nan palatan pihhun midat hi buwit!”

\par }{\PP Ya impattigda han palatan Hiya.


\par }{\PP \VS{20}Ya inalinan diday, “Ad latlatu ya ad ngadan enen nitudo'?”


\par }{\PP \VS{21}Ya tembaldan inaliday, “Han alid Rome an hi Caesar.”\FTNT{‡}{{\FR 22:21 }{\FT{Nan pangngelna ya nilatlatuy angah nan Alin hi Tiberius (14-37 A.D.), ya nan pangngelna ya waday nitudo' hinan hapit di iRome an ma'alih Latin an inalinay,
}}{\FT{{\EM{Tiberius Caesar Augustus an imbaluy nan madayaw an hi Augustus}}. Ya manu ay impiyamman Tiberius hanan do'ol an palatan pihhu ta way aton nan tataguh alutalutan mumbayad hi buwitdan hiya.}}}

\par }{\PP Ya inalin Jesus ay diday, “Nan bagin Caesar ya idatyun hiya, ya nan bagin Apo Dios ya idatyu goh ay Hiya.”


\par }{\PP \VS{22}Unat goh dengngoldah nen nambalna ya manoh'ada, ya tinaynanda Hiya.\FTNT{§}{{\FR 22:22 }{\FT{Manoh'ada ti gulat ta inalin Jesus an adida idat di buwitda ay Caesar at ipa'innilan nan Herodians heneh nan gobelnadol ta ipapatoynah Jesus, mu gulat ta inalin Jesus an mahapul an idatda at ipa'innilan nan Pharisees hinan tatagu an mid di pamhod Jesus hinan Hudyu. Mu agguy nahuluh Jesus ti nob'on din inalina.}}}


\par }{\SHB Hay Aat di Amahuan di Tagu
\par }
{\R (Mk. 12:18-27; Lk. 20:27-40)

\par }{\PP \VS{23}Wada han himpampun an Sadducees di ngadanda, ya diday muntudtudun mangalih un adi mamahuan di tagu. Ya heden algaw di inayan din intudtuduwan di Pharisees ay Jesus ya immuy goh di udumnah nan Sadducees ay Hiya.

\VS{24}Ya inaliday, “Apu, hay intudun Moses hidin penghana ya gulat ta matoy nan lala'i ta waday ahawana mu mi'id imbaluyda ya mahapul an ahawaon han agin di natoy henen babai ta waday hanat de din natoy.\FTNT{*}{{\FR 22:24 }{\FT{Deut. 25:5-6.}}}

\VS{25}Ya din hopapna ya waday pitun linala'in hina"agin nunhituh tu. Ya nalhin heden pangpangullu, mu natoy, ya mid ah imbaluyna, at numbentanan din aginan netob ay hiya din babai.

\VS{26}Mu la'tot ya natoy goh, ya mid imbaluyna. Ya numbentanan goh din miyatlu, ya na'at hete ta nangamung hidin miyapitun udidian.

\VS{27}Ya la'tot goh ya natoy heden babai.

\VS{28}Ya heden algaw an amahuan di nun'atoy ya hay ad ahawa mah eden babai ti an amindan pitu ya inahawada hiya?”


\par }{\PP \VS{29}Ya inalin Jesus ay diday, “Nahihinnuh ne han inaliyu ti mi'id inilayuh aat di impitudo' Apo Dios, ya mi'id inilayu goh hi aat di abalinan Apo Dios.

\VS{30}Ti hay amahuan di tatagu ya umatdah nan a'anghel ad abuniyan an adida mangahawa.

\VS{31}Mu anaad ta adi ayu pa"innilah un mamahuan di tagu? Dan agguyyu na'awatan din impitudo' Apo Dios an inalinay,


\par }{\Q \VS{32}Ha"in hi Apo Dios an dayawon da Abraham, ya hi Isaac, ya hi Jacob?\FTNT{†}{{\FR 22:32 }{\FT{Ex. 3:6.}}}

\par }{\PP Ya hay itudun te ya Hiyay Dios di matagu an bo'on hay natoy.”


\par }{\PP \VS{33}Ya unat goh dengngol din tataguh den inalina ya manoh'adan de han panudtuduna.


\par }{\SHB Hay Aat di Ma'ahhapul an Uldin
\par }
{\R (Mk. 12:28-34)

\par }{\PP \VS{34}Dengngol nan Pharisees an mi'id pambal nan Sadducees ay Jesus, at na'amungda ta hinahapitday atonda.

\VS{35}Ya waday ohan didan abugadu, ya immuy ay Jesus ta tinapngana Hiya, at inalinan Hiyay,

\VS{36}“Apu, hay aptan nin an Uldin hi unudon ya un nan udumnan Uldin?”


\par }{\PP \VS{37}Ya tembal Jesus an inalinay,

\par }{\QC “Mahapul an pa'appohpohdonyuh\FTNT{‡}{{\FR 22:37 }{\FT{Hene ya hapit di iGreece an
}}{\FT{{\EM{agape}} an bo'on
{\EM{phileo}}.}}} Apuyun hi Apo Dios

\par }{\QC ya un nan pamhodyuh nan udumnan numbino'ob'on\FTNT{§}{{\FR 22:37 }{\FT{Deut. 6:5.}}}


\par }{\PP \VS{38}ti heten Uldin ya hiyay ma'ahhapul ya un nan udumnan ma'unud.

\VS{39}Ya hay miyadwa ya,

\par }{\QC Pohdonyuy ibbayun tagu an umat hi pamhodyuh odolyu.\FTNT{*}{{\FR 22:39 }{\FT{Lev. 19:18.}}}


\par }{\PP \VS{40}Ya daten duwan Uldin di puun an amin din inyuldin Moses ya nan intudtudun din propetah din penghana.”


\par }{\SHB Hay Aat nan Alin Holag David an Pento' Apo Dios
\par }
{\R (Mk. 12:35-37; Lk. 20:41-44)

\par }{\PP \VS{41}Unat goh na'amung din Pharisees ya inalin Jesus ay diday,

\VS{42}“Hay inilayuh aat Kristu, ya hay ad holag?”

\par }{\PP Ya inaliday, “Henen Alin Pento' Apo Dios an hodon tu'u ya ap'apun David.”


\par }{\PP \VS{43}Ya tembal Jesus an inalinay, “Oo, immannung hene, mu intudun nan Na'abuniyanan an Lennaway hapiton David, at hiyanan inalinay Apunah nen Alin Pento' Apo Dios. Ti immannung an inalin David di,


\par }{\Q \VS{44}Hi Apo Dios ya inalinah nan Apu' di,

\par }{\QC Umbun'ah appit hi agwan'u

\par }{\QC ta engganay ameho' an amin nan buhulmu.\FTNT{†}{{\FR 22:44 }{\FT{Psa. 110:1.}}}


\par }{\PP \VS{45}Ya gulat ta alyon David di
{\EM{Apuna}} Hiya at undan mabalin ta alyon tu'uy
{\EM{imbaluy}} David Hiya?”


\par }{\PP \VS{46}Ya mid ah ohan didah nambal hinan inalin Jesus, at nete"an den algaw ya mi'id mangitulid an mamagbagan Hiya.




\par }\Chap{23}{\SHB Hay Nangibagan Jesus hinan Aat di Nuntudtuduh nan Uldin ya nan Pharisees
\par }
{\R (Mk. 12:37-40; Lk. 20:45-47)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh nalpah hene ya himmapit hi Jesus hinan do'ol an tatagu ya hinan intudtuduwana,

\VS{2}ya inalinan diday, “Nan muntudtuduh nan Uldin ya nan Pharisees di way haaddan muntudtuduh din inyuldin Moses hidin penghana.

\VS{3}At hay mahapul ya unudonyun amin din intudtududan da'yu, mu adiyu enghon nan pangatda ti adida aton nan itududan da'yu.

\VS{4}Ya do'londay itududah nan uldindah nan tatagu ta ma'ungaldan mangunud, mu ta"on un dida ya adida ahan pa"unud, ya wan mid homo'dah nan tatagu.


\par }{\PP \VS{5}Ya unda hay ipatpattig hinan tataguy atonda, ti hay atonda ya o"ongolonday iyammadah nan uppig an ittuwan di nitudo' an Hapit Apo Dios an mepngot hi ulu ya ngamay ta ma"attig,\FTNT{*}{{\FR 23:5 }{\FT{Hay nalpuwan ten ugalin di Hudyu ya nan inyuldin Apo Dios hi Ex. 13:9, ya Deut. 6:8, ya Deut. 11:18.}}} ya adukkayonday ngumay di magayad an lubungda ta ma"attig goh. Ya manu ay atondah na ya ta way aton di tatagun mangalih nabagtudan tatagu.

\VS{6}Ya hay pohdondah umbunan ya nan umbunan di nabagtun taguh nan way gotad ya hinan ma"aphod an umbunan hinan himba'an di Hudyu.

\VS{7}Ya pohdonda goh hi un e'gonan nan tatagu didah nan pummalkaduan an nido'lan di tatagu, ya pohdonda goh an ngadnan nan tatagu didah Apu.


\par }{\PP \VS{8}Mu da'yu ya adi maphod hi un mingadan ay da'yuy Apu ti da'yun amin ya munhina"agi ayu ya un ohay Apuyu.

\VS{9}Ya adi maphod hi un way ngadanonyuh tun lutah amayu, ti un ohay hi Ama tu'un wad abuniyan.

\VS{10}Ya adi goh maphod hi mingadan ay da'yuy Apu ti un oha ya anggay hi Apuyun hi Kristu an pento' Apo Dios an mangipapto' hi an amin hi tagu.

\VS{11}Ya nan tagun mamhod an mun'ap'apu ay da'yu ya mahapul an ibilangnay odolnah baal nan i'ibbana.

\VS{12}Ya nan mumpahiya ya hiyay mipa'ampah awni, mu nan mumpa'ampa ya hiyay mipabagtuh awni.”


\par }{\SHB Hay Nangihingalan Jesus hinan Pharisees ya hinan Muntudtuduh nan Uldin
\par }
{\R (Lk. 11:37-54)

\par }{\PP \VS{13}Inalin goh Jesus di, “Mahmo' ayun muntudtuduh nan Uldin ya da'yun Pharisees ti un balbaliy ato'atonyu! Nan itudtuduyuh nan tatagu ya nibahhaw, at nan mangunud enen ituduyu ya adida middum hinan Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan. Ya ta"on un da'yu ya adi ayu goh middum!


\par }{\PP \VS{14}Mahmo' ayun muntudtuduh nan Uldin ya da'yun Pharisees ti un balbaliy ato'atonyu! Adukkayonyuy luwaluyun Apo Dios ta ay ihunay un ayu maphod, ya wan balbaliyanyu damdama nan binabain umu'utun ta way atonyun mangngal hinan gina'uda. At iyal'allanay amoltaanyu ti dumalat nan pangatyun umat hina!\FTNT{†}{{\FR 23:14 }{\FT{Heten verse ya mid hinan do'ol an nabayag an nali'up an pepel an nitud'an di Hapit Apo Dios.}}}


\par }{\PP \VS{15}Mahmo' ayun muntudtuduh nan Uldin ya da'yun Pharisees ti un balbaliy ato'atonyu! Gun ayu mumbaat hinan adadagwin luta ya hinan baybay an umuy muntudtudu ta wa ay di tinudduwanyuh mangunud hinan intudtuduyu ya unyuat goh mamaon didan umuy ad imbelnu! Ta"on un da'yu ya nidadaan ayu goh, mu namaman dida ti unudonday ituduyu.


\par }{\PP \VS{16}Mahmo' ayu! Ti umat ayuh nan nabulaw an mangituduh owon di nabulaw! Ti itudtuduyuy, Gulat ta waday itulag nan taguh dih nan Timplun Apo Dios ya ta"on unna adi ipa'annung at mid baholna. Mu gulat anu ta nan balitu' an wah nan Timplun Apo Dios di pangihapataana ya ma'ahhapul an ipa'annungna nan tulagna, ti adina ay ya mabaholan.

\VS{17}Ay ayu ahan nun'abulaw ya mun'anangpah! Hay nabalbalul nin? Nan balitu', unu nan Timplun nihinan nen balitu'?

\VS{18}Ya hay ituduyu goh ya alyonyuy, Gulat ta waday itulag nan tagu ta nan pun'onngan ya anggay di pangihapataana, ya ta"on unna adi ipa'annung at mid baholna. Mu gulat ta nan me'nong an wah nan pun'onngan di pangihapataana ya ma'ahhapul di ipa'annungna nan tulagna, ti adi ay ya mabaholan.

\VS{19}Nun'abulaw ayu ahan! Hay nabalbalul tuwali? Nan ne'nong, unu nan pun'onngan an nihinan nan me'nong?

\VS{20}Ya gulat ta nan pun'onngan di pangihapataan nan tagu, mu an amin nan me'nong an wah nan pun'onngan ya middumda damdamah nan pangihapataan.

\VS{21}Ya umat goh hinan Timplun Apo Dios ti gulat ta hiyay pangihapataan nan tagu mu middum goh hi Apo Dios damdamah nan pangihapataan ti heden Timplu ya Abungna.

\VS{22}Ya gulat ta ad abuniyan di pangihapataan han tagu ya ihapatanah nan Pumpapto'an Apo Dios ya middum goh hi Apo Dios ti hidiy awadan di trononan mumpapto'.


\par }{\PP \VS{23}Mahmo' ayun muntudtuduh nan Uldin ya da'yun Pharisees ti un balbaliy ato'atonyu! Ti idatyuy miyamiyapuluh nan inhabalyun mangipapolhat hi ma'an an ma'alih mint, ya dill, ya cumin. Mu naliwanyun aton nan ma'ahhapul an atonyun itudun di Uldin an hay atonyun munhumalyah nahamad ti adiyu hom'on di ibbayu, at hay adiyu punlayahan? Hiyah te Uldin hi ma'ahhapul hi unudonyu, mu maphod goh hi unyu adi inganuy di udum an tamuyu.

\VS{24}Nun'abulaw ayu ahan an mangituduh owon di tatagu! Ti nan Uldin an ma'ahhapul ya din'ugyu ta nan adi ma'ahhapul an Uldin di hinaggungyu an paddungnay umat hinan langaw an wadah nan inumonyu ti hiyay gunyu anon,\FTNT{‡}{{\FR 23:24 }{\FT{Nan Pharisees ya ihamhamaddan mannig hi inumonda ta innilaondah un way langaw hidi, ya manu ay atonday umat hina ti hiyah ne pa"it'ittang an insecto an mapaniaw hi mihda (Lev. 11:20).}}} mu adiyu haghaggungon nan kamilu\FTNT{§}{{\FR 23:24 }{\FT{Paniaw goh nan kamiluh mihda (Lev. 11:4).}}} ya ininumyu!


\par }{\PP \VS{25}Mahmo' ayun muntudtuduh nan Uldin ya da'yun Pharisees ti un balbaliy ato'atonyu! Hay aatyu ya umat ayuh nan howo' an pun'inumanyu ti ulahanyu nan mattig, mu adiyu ulahan di bunolna, at numbino'ob'on di galut hi wah di an umat hinan pangakawanyu ya nan ana'ekkotanyu.

\VS{26}Nun'abulaw ayun Pharisees! Hay mahapulyu ya ulahanyuy bunol di howo'yu, at mi'yulah goh di luwal!


\par }{\PP \VS{27}Mahmo' ayun muntudtuduh nan Uldin ya da'yun Pharisees ti un balbaliy ato'atonyu! Hay aatyu goh ya umat ayuh nan batun lubu' an hay mattig ya maphod an mumpaha' ti napentolan,\FTNT{*}{{\FR 23:27 }{\FT{Gapu ta hay alyon di Uldin ya wa adyay mange'wah nan way lubu' ya mumbalin hi agguy naleneh hi pituy algaw (Num. 19:16) at numpentolan nan Hudyu nan lubu'dah mumpaha' ta ma"attig, ya namamah nan mahdom.}}} mu hay bunolna ya nappuhi ti waday tungal ya nan napitay an lamoh di tagu!

\VS{28}Hiyah ne umatanyu goh ti hay ipattigyuh nan tatagu ya maphod, mu layah ya nan numbino'ob'on an bahol di wah nomnomyu.


\par }{\PP \VS{29}Mahmo' ayun muntudtuduh nan Uldin ya da'yun Pharisees ti un balbaliy ato'atonyu! Iyammayuy ma"aphod hi lubu' di propeta, ya inal'altianyuy lubu' di udumnan tatagun nahamad di ugalida,

\VS{30}ya inaliyuy, Gulat ta ni'tagu amih din atagun din o'ommodmih penghana at agguy ami niddum ay didah din ina'inatdan namatoy hinan propeta!

\VS{31}Mu henen inaliyuy panginnilaan hi un din o'ommodyuy namatoy ay didan propeta!

\VS{32}At itagayu ta inayunyu din ina'inat din o'ommodyuh din penghana ta mi'id ma'angang hi propeta!

\VS{33}Umat ayuh ha'u'u ya nan ap'apun di ha'u'u! Hay atonyu mah an mabaliwan hinan amoltaanyuh ad imbelnu?

\VS{34}Hay alyo' ay da'yu ya ten honogo' ay da'yuy udumnan propeta, ya nan nanginnilan tagu, ya nan muntudtudun da'yu. Mu hay atonyun dida ya patayonyuy udumna, ya ilanhayuy udumnah nan krus, ya punhuplityuy udumnah nan himba'an di Hudyu, ya nan udumna ya ipa'anapyu didah nan aya'ayandan babluy ta paligatonyu dida.

\VS{35}At hiyah ne dumalat ya da'yuy mamoltah nan nun'atayan din tatagun nun'ahamad di ugalidah tun alutaluta an nete"ah nan maphod an tagun hi Abel ta nangamung ay Zechariah an imbaluy Berakiah an din pinatoydah din numbattanan di pun'onngan ya din Timplu.\FTNT{†}{{\FR 23:35 }{\FT{Nitudo' di aat nan napatayan Abel hinan Gen. 4:8, ya nitudo' di aat nan napatayan Zechariah hinan II Chron. 24:20-22. Hinan nahayhaynod an liblun di Hudyuh nan Old Testamentda ya nahhun nan Genesis, ya niyangunuh nan II Chronicles (an bo'on nan Liblu an Malachi an umat hinan Old Testament tu'ud ugwan). At imbaag Jesus nan historyn di nangipaligligatandah din propetah din nahhun ta engganah din angunuhna.}}}

\VS{36}At immanung heten alyo' ay da'yu ti da'yun tatagud ugwan di manoltap hinan moltan din o'ommodyuh penghana!”


\par }{\SHB Hay Namhodan Jesus hinan Tatagud Jerusalem
\par }
{\PP \VS{37}Ya inalina goh di, “Da'yun o'ommod ya i'ibbah tud Jerusalem ya pinatopatoyyu din propeta, ya nunggayangyuh batu din hennag Apo Dios ay da'yu. Uya'an intugtuga' an nangiddum ay da'yu an umat hi ubuan an obobanay imbabaluyna, mu agguya' inabulut!

\VS{38}At inganuy Apo Dios tun babluyyu!

\VS{39}Ya umannung heten alyo' ti adia' tigtiggon ay da'yu ta nangamung un madatngan nan algaw an pangalyanyuh, Mapmaphod di umalian ten Alin Pento' Apo Dios!”




\par }\Chap{24}{\SHB Hay Nangibaagan Jesus hi Apa"ian nan Timplun Apo Dios ad Jerusalem
\par }
{\R (Mk. 13:1-2; Lk. 21:7)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh wan makak da Jesus hinan Timplun Apo Dios ad Jerusalem ya immuy din intudtuduwanan Hiya ti penhoddan ipattig ay Hiya nan a'abung an numbino'ob'on an niddum hinan Timplu.

\VS{2}Ya inalin Jesus ay diday, “Tigonyu hatu tun a'abung. Umannung an udum di algaw at an amin tun tigonyu ya mun'apa"i, at mi'id ah ohah batuh adi magah.”\FTNT{*}{{\FR 24:2 }{\FT{Nipa'annung hidin 70 A.D. hidin nama"ian General Titus ad Jerusalem.}}}


\par }{\SHB Hay Punligatan di Tataguh Awni
\par }
{\R (Mk. 13:3-13; Lk. 17:20-37; 21:7-14)

\par }{\PP \VS{3}Nunti'id da Jesus hinan Duntug an Olibo, ya inumbun hi Jesus. Ya immuy din intudtuduwanan Hiya ta unda anggay, ya inalidan Hiyay, “Anuud nin di apa"ian den Timplun Apo Dios, ya hay panginnilaan hi gutud di pumbangngadam ya hay pogpog tun ma'ama'at ad ugwan?”


\par }{\PP \VS{4}Ya inalin Jesus ay diday, “Emay'anyu ta adi ayu mabalbaliyan hinan malgom an tagu.

\VS{5}Ti awniat do'ol di mangalih un dida Ha"in an hi Kristu, at balbaliyanday do'ol hi tatagu.

\VS{6}Ya donglonyun waday gubat ya nan punhahapitandah atondan munggugubat, mu adi ayu numanomnom ene ti mahapul an ma'at hana, mu bo'on hiyay apogpogan tun luta.

\VS{7}Ti nan ohan himpangili ya didaan nunggugubatda, ya nan ohan himpamabluy ya didaan nunggugubatda goh, ya waday babatel, ya umalyo'alyog hinan numbino'ob'on an babluy.

\VS{8}Hiyah ne ete"an di ligat.


\par }{\PP \VS{9}Ya henen a'atan hana ya dapopon da'yu, ya ipaligligat da'yu, ya patayon goh da'yu. Ya an amin di tataguh tun luta ya boholon da'yu ti Ha"in dumalat.

\VS{10}Ya henen gutud ya do'olday mangipogpog an mangunud ay Ha"in, ya way ohaan idiklamunay ibbana, ya way ohaan boholona goh di ibbana.

\VS{11}Ya do'olday mangalih un diday propetan Apo Dios ta balbaliyanday do'ol hi tatagu.

\VS{12}Ya mun'itolman hinan tatagu nan nun'appuhin ugali, at mabauy pamhod di do'ol an mangunud ay Ha"in hinan i'ibbada.

\VS{13}Mu nan mange'edpol an manginaynayun hi pangulugda ta nangamung di angunuhna ya diday mabaliwan.

\VS{14}Ya heten Maphod an Ulgud an ulgudo' an hay aat di Pumpapto'an Apo Dios ya ma'ulgud an amin hinan alutaluta ta donglondan amin. Ya unat goh malpah hana ya hiyah de mahkay di apogpogan tun luta.”


\par }{\SHB Hay Aat di Umipapuhih Wadan Apo Dios
\par }
{\R (Ezek. 39:17-20; Mk. 13:14-23; Lk. 21:20-24; Rev. 19:21)

\par }{\PP \VS{15}Ya intuluyna goh an inalinay, “At wa ay ta tigonyuh nan way Timplu han tuma'ta'dog an nidugah an umipabain at inilayun hiyay mamuhih nan Timplun Apo Dios an din intudo' nan propetan hi Daniel.\FTNT{†}{{\FR 24:15 }{\FT{Dan. 9:27; 11:31; 12:11. Hay inat Antiochus Epiphanes IV (175-164 B.C.) hidin 168 B.C. ya impiha"adnay pun'onngan ay Zeus Olympius hinan Timplun Apo Dios ad Jerusalem. Ya henen inatna ya intudun Jesus an ipa"elna nan duwa goh an agguy na'at hidin amatagun Jesus: (1) nan apa"ian ad Jerusalem an na'at hidin 70 A.D., ya (2) nan aton AntiKristuh nan Punligatan di Tatagun mangiha"ad hi bulul hinan Timplun Apo Dios ad Jerusalem, ya alyon di udum an henen bulul ya hiya tuwali.}}} At da'yun mamahan te ya pohdo' an innilaonyuy aatna!

\VS{16}Unat goh ma'at hana ya nan wad Judea ya mahapul an mumpangalayawda ta umuydah nan duntug.

\VS{17}Ya nan tatagun wah nan balkon di abungda ya mahapul an adida humgop hi abung an mangngal hi gina'uda ti nonong ya unda lumayaw.

\VS{18}Ya umat goh hinan wah payawda an adida umeet an mangngal hi gina'uda an umat hi jacketda ti nonong ya unda lumayaw.

\VS{19}Hede han a'atana ya mahmo'day binabaih mumpunhabi ya nan mumpumpa'inum!

\VS{20}At munluwalu ayun Apo Dios ta hay epto'an di pumpangalayawanyu ya bo'on ni' hay lawang\FTNT{‡}{{\FR 24:20 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mk. 13:18 ta innilaom di aat nan lawang ad Israel.}}} unu nan Habadu\FTNT{§}{{\FR 24:20 }{\FT{Intudun nan Pharisees an un 1.2 an kilomitluy mabalin hi pundaldallanan nan Hudyuh nan algaw an Habadu.}}} an pumpaniawanyun mangat hi logom!

\VS{21}Ti hede han a'atana ya nidugah di ligat ya un din ligat hi nete"ah din nalmuwan tun luta ta nangamung ad ugwan. Ya ta"on hi udum di algaw ya mi'id umat hinah na'alligat.

\VS{22}Ya gulat ta agguy ninonomnom Apo Dios an honton nan algaw an aatan hana at mid ah melwang hinan tatagu. Mu dumalat nan homo'nah nan pento'nan tataguna ya hennotnay algaw an punligligatanda.


\par }{\PP \VS{23}Ya heden a'atana ya gulat ta waday mangalih, Ihnah tuy Alin Pento' Apo Dios! unu alyonday, Wah dih Kristu! ya adiyu kulugon.

\VS{24}Ti wadaday bumalbalin alyonday diday Alin Pento' Apo Dios, ya nan udumna goh ya alyonday propetada. Ya abalinandan mangat hi umipanoh'a ta way atondan mangipattig an nunheglay abalinanda ta hiyay pamalbalidah nan tatagu. Ya ta"on nan tagun pento' Apo Dios hi taguna ya balbaliyanda goh hi unda abalinan.

\VS{25}At nomnomonyu ahan ti te an imbaag'un amin hi mahhun ya un ma'at.


\par }{\PP \VS{26}Ya gulat ta way mangalih, Numbangngad hi Kristun wah dih nan mapulun! ya adiyu umuy tigon. Ya gulat ta alyonda goh di, Wah tun nipo"oy! ya adiyu goh kulugon.

\VS{27}Ti Ha"in an Imbaluy di Tagu ya hay aat di pumbangngada' ya umat hinan ilat an himbumagga ya mumbenang hi bumuhu'an di algaw ta nangamung di alimuhana.


\par }{\PP \VS{28}Ya hay awadan di odol nan natoy ya hiyay a'amungan di bannug.”


\par }{\SHB Hay Aat di Pumbangngadan nan Imbaluy di Tagu
\par }
{\R (Mk. 13:24-27; Lk. 21:25-28)

\par }{\PP \VS{29}Ya intuluyna goh an inalinay, “Wa ay ta malpah hana nan ligat an inali'

\par }{\QB ya homelong nan algaw,

\par }{\QC ya homelong goh nan bulan, at adi dumilag.

\par }{\QB Ya nan bibittuan ya ayda duhduhnug an mun'agah,

\par }{\QC ya an amin di dumilag an wad daya ya mid poto' di dalanonda.\FTNT{*}{{\FR 24:29 }{\FT{Isa. 13:10; 34:4.}}}


\par }{\PP \VS{30}Ya unat goh ma'at hana ya waday pangimmatunan ad dayah gutud di pumbangngada' an Imbaluy di Tagu. Ya an amin nan tataguh tun alutaluta ya lumugwadah pannigandan Ha"in an Imbaluy di Tagun na'uya' an midduma' hinan bunut, ya nidugah di abalina' ti na'abbagbagtua'.

\VS{31}Ya waday ongol an mun'alumium an talampet, ya honogo' di a'anghel'uh tun luta ta nangamung di pingitna, ya amungondan amin di tatagun pento"uh tagu' an wah tun alutaluta.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Ayiw an Fig
\par }
{\R (Mk. 13:28-31; Lk. 21:29-33)

\par }{\PP \VS{32}Ya intuluy Jesus goh an inalinay, “Innilaonyuy itudun nan ayiw an fig. Ti unat goh bumallu nan tubuna ya hiyay panginnilaan hi un na'uy an tumiyalgaw.

\VS{33}Ya umat goh hinay aat di pumbangngada', ti wa ay ta ma'at hana nan inali' ya hiyah ne panginnilaan hi gutudnah pumbangngada' hitun luta.

\VS{34}At adiyu al'alliwan hete ti waday udumnah nan tatagud ugwan an adida matoy ta nangamung ma'at hanan amin nan inali'.

\VS{35}Ya ma'ubah tun luta ya ad daya, mu nan Hapit'u ya adi ma'ma"ubah.”


\par }{\SHB Hay Adi A'innilaan di Pumbangngadan Jesus
\par }
{\R (Mk. 13:32-37; Lk. 17:20-37)

\par }{\PP \VS{36}Ya inalin goh Jesus di, “Mid manginnilah nan algaw ya nan olas an a'atan hana an ta"on nan a'anghel ad abuniyan ya Ha"in goh an Imbaluy Apo Dios, ti anggay hi Amah nanginnila.

\VS{37}At hay pumbangngada' an Imbaluy di Tagu ya umat hidin na'na'at hi atagun Noah.

\VS{38}Ti hidin agguy nalbongan tun luta ya nanganangan nan tatagu, ya imminu'inumda, ya numpun'ah'ahawada ta nangamung nadatngan heden algaw an himmigupan da Noah hinan pupul,

\VS{39}ya agguyda ahan inilah un way umat hinah ma'at ta engganah un himbumagga ya nalbong tun luta, at nun'iyanudna din tatagu.\FTNT{†}{{\FR 24:39 }{\FT{Gen. 6:1-9:19.}}} At umat goh hinay ma'at hi unna' mumbangngad.

\VS{40}Ti gulat ta waday duwan linala'in muntamuh nan payaw ya ma'alay oha, ya mataynan di oha.

\VS{41}Ya waday duwan binabain mun'ahhud an mumbayu ya ma'ala goh di oha, ya mataynan di oha.

\VS{42}At elanyuat ti mi'id inilayuh algaw ya olas hi pumbangngada' an hi apuyu.

\VS{43}At adiyu al'alliwan hete an gulatna ta inilan han ad abung di gutudnah umalian di mangakaw at tumu'al ta iyadugnay abungna ta mid aton nan mangakaw an humgup.

\VS{44}Ya umat goh hinay umalia' an adiyu amtan, at mahapul di umat ayuh nan ad abung an midadaan.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el hi Aat di Un'unnud an Baal ya nan Adi Mangngol an Baal
\par }
{\PP \VS{45}Inulgud Jesus di oha goh an nipa"el an inalinay, “Ulgudo' di aat di un'unnud ya nan nanginnilan tagala. Nan umat hinan tagala ya hiyay pento' han apunah mangipapto' hinan i'ibbanan tagalah nan abungna ta hiyay mangipiyapong hi onondah nan gutudnah pangananda. At numbaat han apuda.

\VS{46}Ya gulat ta un'unnud henen tagalan pento'na at mipadenol ahan hi pumbangngadan nan apuna ti ah'upana hiyan tumamutamu!

\VS{47}Ya umannung ahan hete han alyo' ti idat han apunay nabagtuh haadna ta hiyay manalimun an amin hinan gina'una.

\VS{48}Mu gulat ta nappuhiy nomnom nan tagala ti alyonay, Ahup di pumbangngadan di apumi!

\VS{49}at punhuplitnay i'ibbanan tagala, ya umuy me"ame"an ya ni'yinu'inum hinan mabubutong.

\VS{50}Ya wada han algaw an adina amtan ya numbangngad han apuna,

\VS{51}ya moltaona hiyah ongol, at middum hinan ahilalayah an tatagu ta mi'moltan dida an hidiy awadan di ahikikila ya ahingengelot di babada.”




\par }\Chap{25}{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Himpulun Binabai
\par }
{\PP \VerseOne{1}Innayun goh Jesus an nun'ulgud an inalinay, “Hay aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat eten ulgudo': Wada han himpulun babalahang an innalday dilagda ta umuydan mi'hood hinan lala'in mungkasal.

\VS{2}Ya nanomnoman nan lema, mu nan lema ya manangpahda

\VS{3}ti nan leman manangpah ya agguyda inta'in di pangdumdah pitulyu,

\VS{4}mu nan leman nanomnoman ya nunta'indah pangdumda.

\VS{5}Ya heden lala'in mungkasal ya nataktak, at munyungyungot danen binabain mamannod ay hiya, at nolo'da.


\par }{\PP \VS{6}Ya hidin limmabi ya waday nuntu'u' an inaliday, Na'uy nan lala'in mungkasal! At umali ayu ta damuwon tu'u hiya!


\par }{\PP \VS{7}Ya bimmangon danen himpulun babalahang, ya impaphodday dilagda.

\VS{8}Ya inalin din leman manangpah hidin lema goh an binabain nanomnoman di, Idatan da'mi ni' ahan hi udumnah nan pitulyuyu ti gadya an madop tun dilagmi!


\par }{\PP \VS{9}Ya inalin din nanomnoman an binabaiy, Adimi ahan idat ti natpong tun dilagmi! At umuy ayu luma'uh nan tendaan!


\par }{\PP \VS{10}At immuy din manangpah an binabain ngimminah pitulyuda. Mu unat goh nakakda ya dimmatong din lala'in mungkasal at din leman binabain nidadaan ya nitnuddan hiya ta ne'ehgopdah nan abung an pungkasalana. Ya intangobday pantaw.


\par }{\PP \VS{11}Ya palpaliwan ya dimmatong din leman binabain manangpah, mu nitangob din pantaw, at nuntu'u'dan inaliday, Apu, pahigupon da'mi ni'!


\par }{\PP \VS{12}Ya tembal din lala'in mungkasal an inalinay, Mid inila' ay da'yu, at adi' ibughul nan pantaw!”


\par }{\PP \VS{13}Ya inalin goh Jesus di, “Elanyuat ti mid inilayuh gutud di pumbangngada'.”


\par }{\SHB Hay Nipa"el an Hay Aat di Tulun Tagala
\par }
{\PP \VS{14}Innayun goh Jesus an nangulud hi nipa"el an inalinay, “Nan aat di Pumpapto'an Apo Dios ad abuniyan ya umat hinan lala'in mangidadaan hi pumbaatanah nan adagwin babluy. At inayagana nan tulun tagalana, ya ene'kodnan diday gina'una.

\VS{15}Ya hay indatnan dida ya hay miyunnudan hinan abalinandan hinohha. At nan oha ya indatnay lemay libuh pihhu, ya nan oha goh ya indatnay duway libuh pihhu, ya nan miyatlun tagala ya indatnay hinlibuh pihhu. Ya nakak an numbaat.

\VS{16}Ya nan tagalan nidatan di lemay libun pihhu ya nunnaudonan immuy ingkumildu, ya nuntakap heden lemay libu ta nunhimpuluy libu.

\VS{17}Ya immat goh eden tagalan nidatan hi duway libu ti nuntakap goh heden duway libu ta nun'opat hi libu.

\VS{18}Mu din tagalan nidatan hi hinlibu ya immuyna inlubu' ta impo"oynah de han pihhun di apuna.


\par }{\PP \VS{19}Ya unat goh nadnoy ya numbangngad din apuda, ya inayagana dida ta uyaponday intu'un den pihhun indatnan dida.

\VS{20}Ya himmigup din tagalan nidatan hi lemay libuh pihhu, ya indatnah den himpuluy libun pihhu, ya inalinah din apunay, Apu, indatmun ha"in di lemay libuh pihhu, at te an ingkumildu' ta nuntakap hi lemay libu goh.


\par }{\PP \VS{21}Ya inalin din apunan hiyay, Ma"aphod henen inatmu! He"ay maphod ya un'unnud an tagala! Mahmahlu'an nangikumildun te han itang an pihhu, at ipabagtu' di haadmu ta he"ay nangamung hi do'do"ol an gina'u'. At ma'a ta me'ehgop'an Ha"in ta mi'yamlong'ah nan wada'!


\par }{\PP \VS{22}Ya himmigup goh heden tagalan nidatan din duway libuh pihhu, ya inalina goh hinan apunay, Apu, indatmun ha"in di duway libuh pihhu, at te an ingkumildu' ta nuntakap hi duway libu goh.


\par }{\PP \VS{23}Ya inalin din apunan hiyay, Ma"aphod henen inatmu! He"ay maphod ya un'unnud an tagala! Mahmahlu'an nangikumildun te han itang an pihhu, at ipabagtu' di haadmu ta he"ay nangamung hi do'do"ol an gina'u'. At ma'a ta me'ehgop'an Ha"in ta mi'yamlong'ah nan wada'!


\par }{\PP \VS{24}Ya himmigup goh heden tagalan nidatan din hinlibun pihhu, ya inalinah nan apunay, Apu, inila' an mahmahingal'an tagu ti nunhulbiam din udumnan taguh nan tinamuanda, at hay tamun di taguy immadangyanam.

\VS{25}At timma'ota' ay he"a ti ini ya mibahhaw di ato' enen pihhum, at immuy'u inlubu'. At tayay pihhum an mi'id di na'utaw.


\par }{\PP \VS{26}Ya inalin de han apunan hiyay, Nappuhi'a an tagala ti mahmahiga'a! Hay nanginnilaam hi un'u nunhulbian di udumnan tagu ta hiyay immadangyana'?

\VS{27}Inilam ay hene ya anaad ta agguymu inyuy henen pihhuh nan bangko ta hay pumbangngada' ya waday takapna?


\par }{\PP \VS{28}Ya inalin din apudah din udumnan tagalanay, Alanyuh nen hinlibun pihhun imbangngad ten nappuhin tagala', ya indatyun ne han tagala' an nangikumilduh din pihhu' ta himmimpuluy libu.


\par }{\PP \VS{29}Ya inalina goh di, Nan tagun mangipapto' hinan wadan hiya ya ma'udman ta dumo'ol, mu nan tagun adi mangipapto' hinan wan hiya ya ta"on un ah itang ya mami'id ay hiya.

\VS{30}At dapoponyuh te han mi'id hulbinan tagala', ya intapalyuh nan hehellong hi awadan di ahikikiyol ya ahingengelot di babada.”


\par }{\SHB Hay Punhumalyaan Jesus hinan Tataguh din Pumbangngadana
\par }
{\PP \VS{31}Inalin goh Jesus di, “Ha"in an Imbaluy di Tagu ya wa adya ta mumbangngada' hitun luta an mun'ali ya mitnuddan amin nan a'anghel an wad abuniyan, ya umbuna' hinan tronon di mumpapto'.

\VS{32}Ya an amin di tataguh tun alutaluta ya ma'amungda ta hagangona'. Ya godwo' dida an umat hinan aton di mumpahtul hinan kalnilu ya nan gandeng an godwona goh dida

\VS{33}ti nan umat hi kalnilu ya diday mihinah appit hi agwan'u, ya nan umat hinan gandeng ya diday mihinah appit hi iggid'u.

\VS{34}Ya Ha"in an ali ya alyo' hinan tatagun wah appit hi agwan'uy, Umali ayun tatagun winagahan Ama ta mihina ayuh nan midat an banohyu an nan iddumanyuh nan Pumpapto'an Apo Dios ay da'yu an indadaanah din nete"an di nalmuwan tun luta.

\VS{35}Ti hidin nunhinaanga' ya indatyuy inan'u, ya hidin na'uwawa' ya indatyuy ininum'u, ya hidin numpamangilia' hinan babluyyu ya impahi'uma' hi abungyu,

\VS{36}ya hidin mid lubung'u ya linubungana', ya hidin nundogha' ya hinalimunana', ya hidin nibaluda' ya immali ayun nannig ay Ha"in.


\par }{\PP \VS{37}Ya hana nan tatagun ibilang Apo Dios hi nahamad ya inaliday, Apu, anuud di nunhinaangam hi nangidatanmih inanmu, ya hay na'uwawam hi nangidatanmih ininummu,

\VS{38}ya hay numpamangiliam hinan babluymi ya impahi'um da'a, ya hay ami'idan di lubungmu ya linubungan da'a,

\VS{39}ya hay nundogham ya hay nibaludam hi immalianmin nannig ay He"a?


\par }{\PP \VS{40}Ya Ha"in an ali ya tobalo' an alyo' di, Immannung an din namadanganyuh din i'ibba' an ta"on hi unda na'ampan tagu ya paddungnay Ha"in di binadanganyu!


\par }{\PP \VS{41}Ya alyo' goh hinan tatagun wah appit di iggid'uy, Da'yun inidutan Apo Dios ya makak ayun Ha"in ta umuy ayuh nan awadan di apuy an adi mabmabba an nidadaan hi ihinan Satanas ya nan i'ibbanan dimunyu.

\VS{42}Ti hidin nunhinaanga' ya agguyyu indat di inan'u, ya hidin na'uwawa' ya agguyyu indat di ininum'u,

\VS{43}ya hidin numpamangilia' hinan babluyyu ya agguya' impahi'um hi abungyu, ya hidin mid lubung'u ya agguya' indatan hi lubung, ya hidin nundogha' ya din nibaluda' ya agguya' hinalimunan.


\par }{\PP \VS{44}Ya tobalondan alyonday, Apu, anuud nin di nanniganmin He"ah nunhinaangam ya na'uwawam, ya hay numpamangiliam ya ami'idan di lubungmu, ya hay nundogham ya nibaludam ya agguymi He"a binadangan?


\par }{\PP \VS{45}Ya Ha"in an ali ya tobalo' an alyo' di, Immannung an din agguyyu namadangan hidin tagun umat hituh tun inali' ya paddungnay Ha"in di agguyyu binadangan.


\par }{\PP \VS{46}At mapakak hana ta umuydad imbelnun ilahhinandan Apo Dios hi mid pogpogna, mu nan tatagun ibilang Apo Dios hi nahamad ya umuydah nan pi'taguandan Apo Dios hi munnononnong.”




\par }\Chap{26}{\SHB Hay Nunhahapitandah Atondan Mamatoy ay Jesus
\par }
{\R (Mk. 14:1-2; Lk. 22:1-2)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh nalpah an inulgud Jesus hanan amin ya inalinah din intudtuduwanay,

\VS{2}“Inilayu an un duway algaw di maluh at madatngan di gutud hi Punnomnoman tu'uh nan Namaliwan di Anghel Apo Dios hidin Tatagu,\FTNT{*}{{\FR 26:2 }{\FT{Gapu ta Nisan/Abib 14 di algaw hi Punnomnoman hinan Namaliwan di Anghel Apo Dios hidin Tatagu at heden algaw ya Nisan/Abib 12 (unu March-April hinan calendar tu'u).}}} ya Ha"in an Imbaluy di Tagu ya hiyah ne goh di gutudnah adpapa' ta ilanhaa' hinan krus.”


\par }{\PP \VS{3}Ya na'amung din a'ap'apun di papadi ya din udumnah nan a'ap'apun di Hudyuh nan ongol an abung di Nabagtun Padin hi Caiaphas,\FTNT{†}{{\FR 26:3 }{\FT{Hiyay Nabagtun Padih din 18-36 A.D., ya inahawana nan babain imbaluy Annas an oha goh an Nabagtun Padih din 6-15 A.D. (makulug ahan an paniaw hi un waday duwah matagun Nabagtun Padi; Jn. 18:13).}}}

\VS{4}ya inyohhadan nunhahapit hi atondan mampap an mamatoy ay Jesus ta mid ah ohah manginnila.

\VS{5}Ya inaliday, “Adi tu'u epto' hinan gotad di pampapan tu'un Hiya ti ini ya gumuluda nan tatagu!”


\par }{\SHB Hay Nangihiitan din Babaih Nanginan Lanan Danum hi Ulun Jesus
\par }
{\R (Mk. 14:3-9; Jn. 12:2-11)

\par }{\PP \VS{6}Immuy da Jesus hidid Bethany hi abung Simon an din napalla' hidin hopapna.\FTNT{‡}{{\FR 26:6 }{\FT{Agguy na'ulgud hinan Hapit Apo Dios di aat nan nundoghanah palla' hidin hopapna.}}}

\VS{7}Ya wada han babain immuy ay Hiya, ya inodnana han mumpaha' an alewahhang an ngadanay alabaster an nittuy lanan nabangluy hunghungnan na'angngina. Ya unat goh din angananda ya inhiitnah ulun Jesus.


\par }{\PP \VS{8}Ya tinnig din intudtuduwan Jesus heden inatna, ya ma'ahhingaldan inaliday, “Adyu'a goh an unmu inam'amhan!

\VS{9}Ya gulat ta mila'uh ne at ongol di pihhuh la'unah mibadang hinan nun'awotwot!”


\par }{\PP \VS{10}Ya ininnilan Jesus henen inalida, at inalinan diday, “Goh ta amuyuanyuh nen babai? Ti ma"aphod henen inatnan Ha"in

\VS{11}ti nan nun'awotwot ya wagwadadan da'yu damdama,\FTNT{§}{{\FR 26:11 }{\FT{Deut. 15:11.}}} mu Ha"in ya awniat mi'ida' ay da'yu.

\VS{12}Ya manu ay inhiitnah nen bangbanglun Ha"in ya ta idadaanay odol'uh ilubu'a'.

\VS{13}At adiyu al'alliwan heten alyo' ay da'yu, ti wa ay ta ma'ulgud nan Tugun'uh an amin hi alutaluta ya heten inat te han babai ya ma'ulgud goh ta adi ma'aliwan henen inatna.”


\par }{\SH Hay Na'at hidin Atlunah din Hopap di Simana Santa\FTNT{*}{{\FR 26:13 }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib 13, 30 A.D. hinan Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\R (Mk. 14:10-11; Lk. 22:3-6)

\par }{\PP \VS{14}Immuy din ohah nan himpulu ta duwan intudtuduwan Jesus an hi Judas Iscariot hinan a'ap'apun di papadi,

\VS{15}ya inalinan diday, “Gulat ta ibaag'uy awadan Jesus ta way atonyun mampap ay Hiya ya hay idatyuh lagbu'?” At indatandah tulumpuluy palatan silver.\FTNT{†}{{\FR 26:15 }{\FT{Hiyah ne balul di ohan himbut (bahaom nan footnote di Zech. 11:12).}}}

\VS{16}Ya nete"an den algaw ya tigotigonay mid do'ol hi tatagu ta hiyay pangituduwanan Jesus ta dapoponda.


\par }{\SH Hay Na'na'at hidin Opatnah din Hopap di Simana Santa\FTNT{‡}{{\FR 26:16 }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib 14, 30 A.D. hinan Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\SHB Hay Ne"anan Jesus hidin Intudtuduwana
\par }
{\R (Mk. 14:12-26; Lk. 22:7-23; Jn. 13:21-35; I Cor. 11:23-25)

\par }{\PP \VS{17}Nadatngan di hopap di algaw hi Behtan di Agguy Nabino'bo'an an Tinapay\FTNT{§}{{\FR 26:17 }{\FT{Ta"on un hay Nisan/Abib 15-21 di ustuh algaw ten behta mu hidin amatagun Jesus ya iniddumday Nisan/Abib 14 an nan Behtan di Punnomnoman hinan Namaliwan din Anghel Apo Dios ay dida ta hiyay ma'alih Daan ti nangandah nahdom hi 14, mu 15 damdama ti nete"ay balbalun algaw ay didan Hudyu. At henen algaw ya Nisan/Abib 14.}}} ya immuy din intudtuduwan\FTNT{*}{{\FR 26:17 }{\FT{Hay ngadanda ya da Peter ay John (Lk. 22:8).}}} Jesus ay Hiya, ya inaliday, “Hay pangidadaananmih panganan tu'uh tun Punnomnoman tu'uh din Namaliwan di Anghel Apo Dios hinan Tatagu?”


\par }{\PP \VS{18}Ya inalinan diday, “Umuy ayud Jerusalem ta alyonyuh nan lala'ih di, Hay inalin nan Apu tu'u ya magadyuh di gutudna, at waday ma'at ay Ha"in. At hiyanan umali amih nan intudtuduwa' an mangan hituh abungyu eten gutud di Punnomnomanmih din Namaliwan di Anghel Apo Dios hinan Tatagu.”


\par }{\PP \VS{19}At immuyda din intudtuduwana an inunuddah den inalin Jesus ta indadaanday onondan de han gutud di Punnomnomandah din Namaliwan di Anghel Apo Dios hinan Tatagu.


\par }{\PP \VS{20}Ya unat goh napuyaw ya na'ubung da Jesus ya din himpulu ta duwan intudtuduwanah din lamehaan ta nanganda.

\VS{21}At heden nangananda ya inalin Jesus di, “Umannung an waday ohan da'yuh mangitudun Ha"in ta dapopona'.”


\par }{\PP \VS{22}Ya ma'allungdayada din intudtuduwana, ya way ohan didaan inaliday, “Apu, bo'on ahan ha"in!”


\par }{\PP \VS{23}Ya inalinan diday, “Ihnay mi'hiwhiw ay Ha"in hinan duyu' an hiyay mangitudun Ha"in ta dapopona'.\FTNT{†}{{\FR 26:23 }{\FT{Hinan ugalin di Hudyu ya Arabo ya wa ay ta me"andah nan ohan tagu ya hay pohdonan hapiton ya diday nahamad an ligwada, at mid di atondah nappuhin hiya. Mu ta"on un ne"an hi Judas ay Jesus mu inatnay na"appuhin Hiya damdama an agguy niyunnudan hinan ugalida.}}}

\VS{24}At Ha"in an Imbaluy di Tagu ya umannung an patayona' ti hiyah ne inalin din impitudo' Apo Dios hidin penghana.\FTNT{‡}{{\FR 26:24 }{\FT{Isa. 53:3-12.}}} Mu mahmo' henen tagun mangitudun Ha"in! Od'odolnay un agguy nitungaw!”


\par }{\PP \VS{25}Ya himmapit hi Judas an nan mangitudun Hiya, ya inalinay, “Apu, undan ha"in di mangitudun He"a?”

\par }{\PP Ya tembal Jesus an inalinay, “Oo, he"a.”


\par }{\PP \VS{26}Ya heden nangananda ya innal Jesus din tinapay, ya nunluwalun Apo Dios ta endenolnan Hiya, ya inupe'upengna, ya impiyapongnah din intudtuduwana, ya inalinan diday, “Ononyuh te ti hiyah te umat hinan odol'u.”

\VS{27}Ya unat goh inandah den tinapay ya innalnay ohay howo' hi bayah, ya nunluwalu goh ay Apo Dios ta endenolnan Hiya, ya indatnah din intudtuduwana ta inib'ibbanhandan ininum. Ya inalinan diday, “An amin ayu ya inumonyu

\VS{28}ti hiyah te umat hinan dala', ya hay dala' di mangipa'annung hinan ni'tulagan Apo Dios hinan tataguna ti umayuh di dala' ta way aton di bahol nan do'ol an tatagun ma'aliwan.

\VS{29}Hay alyo' ay da'yu ya adi' ipidpidwan uminum hi bayah ta nangamung eden algaw hi iddumanyun Ha"in hinan Pumpapto'an Ama, ya henen algaw ya umannung an mi'yinuma' ay da'yu.”


\par }{\PP \VS{30}Ya ingkantaday pangedenolandan Apo Dios,\FTNT{§}{{\FR 26:30 }{\FT{Ta"on ad ugwan ya nan Hudyu ya ikantaday Psa. 115:1-118:29 hi alpahan di panganandah nan Behtan di Namaliwan nan Anghel Apo Dios hinan Hudyuh din Penghana.}}} at pimmitawda ta immuydah nan Duntug an Olibo.


\par }{\SHB Hay Nangalyan Jesus hi Pangihautan Peter ay Hiya
\par }
{\R (Mk. 14:27-31; Lk. 22:31-34; Jn. 13:36-38)

\par }{\PP \VS{31}Inalin Jesus hinan intudtuduwanay, “Ad ugwan an mahdom ya taynana' ti lumayaw ayun amin, ti hay impitudo' Apo Dios ya inalinay,

\par }{\QC Ha"in an hi Apo Dios ya patayo' nan mumpahtul

\par }{\QC ta miwa'at an amin nan kalniluna.\FTNT{*}{{\FR 26:31 }{\FT{Zech. 13:7.}}}


\par }{\PP \VS{32}Mu hidin amahua' ya mahhuna' an umuy ad Galilee ta hidiy panoda' ay da'yu.”


\par }{\PP \VS{33}Ya tembal Peter an inalinay, “Ta"on hi un da'a taynan hitun udumnan i'ibba' hi un way ma'at ay He"a mu ha"in ya adi da'a ahan taytaynan!”


\par }{\PP \VS{34}Ya inalin Jesus ay hiyay, “Umannung an ihautana' hi mumpitlu ti alyom di agguya' inilan he"a ya un tumalanu nan awitan ad ugwan an mahdom.”


\par }{\PP \VS{35}Mu tembal Peter an inalinay, “Ta"on hi unna' mi'yatoy ay He"a mu adi' damdama He"a ihautan, at adi' alyon di agguy da'a inila!” Ya an amindan intudtuduwana ya umat hina goh di nangalida.


\par }{\SHB Hay Nunluwaluan Jesus hidih nan Galden an Gethsemane
\par }
{\R (Mk. 14:32-42; Lk. 22:39-46; Jn. 18:1)

\par }{\PP \VS{36}Immuy da Jesus ya din intudtuduwanah nan lugal an ngadanay Gethsemane,\FTNT{†}{{\FR 26:36 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nan pamayuan hi olibo ta bumuhu' di lana}}. Ya ipa"elnay aton Jesus ad Calvary ti paddungnay ibayun Apo Dios nan odol Jesus ta ay ihunay bumuhu' di dalana ta mabaliwan di tatagu.}}} ya inalinan diday, “Umbun ayuh tu ta bumataana' an munluwalun Apo Dios.”

\VS{37}Ya initnudna da Peter ya din duwan imbaluy Zebedee. Ya unat goh nahligda ya ente"anan munlungdaya ti munha'it hi punnomnomana.

\VS{38}Ya inalinan diday, “Ma'allungdayaa', ya paddungnay iyatoy'uh te han nomnomo', at mihina ayuh tu ta mi'tu'al ayun Ha"in.”


\par }{\PP \VS{39}Ya immuy hinan pangngelna, ya inluppulupnah nan lutan nunluwalun Apo Dios an inalinay, “Ama, un ay ni' mabalin ya adim iyabulut han ipaligligata'. Mu hay pohdom di ma'at an bo'on hay pohdo'.”


\par }{\PP \VS{40}Unat goh numbangngad hidin awadan din tulun intudtuduwana ya nonollo'da. Ya inalinan da Peter di, “Undan adi ayu pa"edpol an mi'tu'al ay Ha"in hi ta"on un ohay olas?

\VS{41}At mi'tu'al ayu ta munluwalu ayun Apo Dios ta way atonyun adi mitudul! Inila' an pohdonyun unudon nan inali', mu ma'ameh di odolyu.”


\par }{\PP \VS{42}Ya numbangngad goh an nibataan, ya nunluwalun Apo Dios an inalinay, “Ama, wa ay ta mahapul an ma'at henen punligligata' ya nangamung'a ta hay pohdom di ma'unud.”


\par }{\PP \VS{43}Ya unat goh numbangngad ya nonollo'da goh din intudtuduwana ti ma"ama"aliy enlo'da.


\par }{\PP \VS{44}At tinaynana goh dida ta immuy nunluwaluh pitluna, ya din inalinah hopapnay impidwanah inali.

\VS{45}Ya numbangngad goh hidin awadan din intudtuduwana, ya inalinan diday, “Un ayu dan hay momollo'? Te an Ha"in an Imbaluy di Tagu ya ad ugwan di gutud hi pampapan nan linala'in nun'appuhiy nomnomdan Ha"in.

\VS{46}At tuma'dog ayu ta umuy tu'u ti na'uy han mangitudun Ha"in ta dapopona'.”


\par }{\SHB Hay Nampapandan Jesus
\par }
{\R (Mk. 14:43-52; Lk. 22:47-53; Jn. 18:1-11)

\par }{\PP \VS{47}Otog di punhaphapitan Jesus ya nidatong da Judas an ohah nan himpulu ta duwan intudtuduwana. Ya nitnudda din do'ol an tatagun numpunhanggap ya numpumpang'ul an hennag din a'ap'apun di papadi ya din udumna goh an a'ap'apun di Hudyu.

\VS{48}Mu hinunnan Judas an nangalih atona ta panginnilaandah nan tagun dapopondan inalinay, “Nan ungnguo' di Hiyay dapoponyu.”

\VS{49}Ya neheggon hi Judas ay Jesus, ya inalinay, “Maphod an nahdom ay He"a, Apu!” Ya inungnguna Hiya.


\par }{\PP \VS{50}Ya inalin Jesus di, “Ibba', atom nan pohdom an aton.” At immuy din ni'yibban Judas, ya dempapdah Jesus.


\par }{\PP \VS{51}Ya ay mannu'nut din ohah nan ni'yibban Jesus hi hanggapna, ya impalangna, ya hay ingan din himbut nan Nabagtun Padiy napalang.

\VS{52}Ya inalin Jesus ay hiyay, “Eh'otmuy hanggapmu ti hay pumatoy hi hanggap ya hiya goh pamatoydan hiya.

\VS{53}Undan alyom hi un mahapul an he"ay mamaliw ay Ha"in? Gulat ta pohdo' an mumpabadang at ibaga' ay Ama ta honogonay himpulu ta duway pampun hi a'anghelnan bumadang ay Ha"in.\FTNT{‡}{{\FR 26:53 }{\FT{Nan ohan pampun hinan iRome ya 6,000 an tindalu, at 12 X 6,000 = 72,000 an a'anghelna.}}}

\VS{54}Mu hay aton mah din impitudo' Apo Dios hidin penghanan mipa'annung hi un'u aton hina?”


\par }{\PP \VS{55}Ya ni'hapit hi Jesus goh hinan do'ol an tatagun immali an inalinay, “Mid mapto' ya alyonyuan unna' adi mangngol ti hiyaat unyu pun'odnan di hanggap ya pang'ulyun umalin mampap ay Ha"in. Mu abigabigat ya ni'yibuna' ay da'yu an muntudtuduh nan Timplun Apo Dios ad Jerusalem, ya agguya' dempap.

\VS{56}Mu ma'at hanan amin ta mipa'annung din intudo' nan propetah din penghana.”\FTNT{§}{{\FR 26:56 }{\FT{Isa. 53:1-12.}}} Ya tinaynan din intudtuduwana Hiya ti numpangalayawda.


\par }{\SHB Hay Nanumalyaan nan Konsehal\FTNT{*}{{\FR 26:56 }{\FT{Unu Sanhedrin. Dida ya umat hinan Supreme Court di Hudyu.}}} Jesus
\par }
{\R (Mk. 14:53-65; Lk. 22:66-71; Jn. 18:19-24)

\par }{\PP \VS{57}Din nampap ay Jesus ya inyuydah abung din Nabagtun Padin hi Caiaphas di ngadana ti hidiy na'amungan din muntudtuduh nan Uldin ya din udumna goh an a'ap'apun di Hudyu.

\VS{58}Ya nibabataan hi Peter an nangun'unud ay dida ta nangamung hi un immatam hinan gettaw di abung din Nabagtun Padi, ya himmigup, ya ni'yibun ay daden mun'ad'adug ta innilaonay ma'ma'at.

\VS{59}Ya manama' din a'ap'apun di papadi ya an amin din Konsehal hi layah an ulgudon nan tatagu ta way pangidalatandan mamatoy ay Hiya.

\VS{60}Ya do'olday immalin mumpunlayah, mu agguy damdama inumday inulguddah layah hi pangidalatandah pamatayandan Hiya. Ya la'tot ya wa din duwan munlayah an immali,

\VS{61}ya inaliday, “Heten tagu ya inalinay, Olog'un mama'ah hinan Timplun Apo Dios an pundayawan tu'u, mu un tuluy algaw at ha"ado' goh.”\FTNT{†}{{\FR 26:61 }{\FT{Pinikuday inalin Jesus hi Jn. 2:19.}}}


\par }{\PP \VS{62}Ya timma'dog din Nabagtun Padi, ya inalinan Jesus di, “Undan adim tobalon henen inalin daten duwan ihtigu? Hay pambalmuh aatna?”

\VS{63}Mu immu'ugong hi Jesus.

\par }{\PP Ya inalin goh din Nabagtun Padiy, “Mandalo' He"a ta ibaagmuy un He"ay Alin Pento' Apo Dios an Imbaluyna, ya adi'a munlayah ti donglon Apo Dios an adi matmattoy.”


\par }{\PP \VS{64}Ya inalin Jesus di, “Immannung nan inalim.” Ya intuluy Jesus an himmapit ta imbaagnay intudo' din ohan propetan inalinay, “Mu adi madnoy at

\par }{\QC Ha"in an Imbaluy di Tagu ya tigona' an umbun hinan tronon di nabagtun mumpapto' hi appit di agwan Apo Dios an me'gonan,

\par }{\QC at mumbangngada' an middum hinan bunut ad daya.”\FTNT{‡}{{\FR 26:64 }{\FT{Dan. 7:13.}}}


\par }{\PP \VS{65}Ya henekhek\FTNT{§}{{\FR 26:65 }{\FT{Mu paniaw hinan Nabagtun Padin maneknek hi lubungna (Lev. 10:6; 21:10).}}} din Nabagtun Padiy lubungna ti alyonay un nappuhih nen inalin Jesus. Ya inalinah din tataguy, “Ten un umipabohol nan nangalinan adina e'gonan hi Apo Dios ti inalinay un Hiyay Imbaluy Apo Dios! Ammunana mahkay hi ihtigu ti ten dengngolyuy inalina!

\VS{66}At hay nomnomonyu mah?”

\par }{\PP Ya inaliday, “Mapatoy ti nabaholan!”


\par }{\PP \VS{67}Ya tinukpaanday angahna, ya nunhuntukda Hiya, ya tinapa' di udumna goh,

\VS{68}ya inaliday, “Hay ngadan di nanapa' ay He"ah un immannung an Ali'an Pento' Apo Dios?”


\par }{\SHB Hay Nangihautan Peter ay Jesus
\par }
{\R (Mk. 14:54, 66-72; Lk. 22:54-62; Jn. 18:12-18, 25-27)

\par }{\PP \VS{69}Inumbun hi Peter hinan gettaw. Ya immuy han tagalan babain hiya, ya inalinay, “He"ay ohah ibban Jesus an iGalilee!”


\par }{\PP \VS{70}Mu inhaut Peter an dengngol an amin din tatagun wah din neheggon ay hiya, ya inalinay, “Mid inila' enen alyom!”


\par }{\PP \VS{71}Ya immuy hi Peter hinan pantaw, ya wah di goh han ohan babai.\FTNT{*}{{\FR 26:71 }{\FT{Hay ustuh nangibaag ay Peter? Intudo' Matthew hitu an hiyay oha goh an babai, mu intudo' Mark an hiyay nahhun an babain nangibaag ay Peter (Mk. 14:69), ya intudo' Luke an hiyay lala'i (Lk. 22:58), ya intudo' John an hay numbino'ob'on an himbut di nangibaag (Jn. 18:25). Hay tobalna ya didan amin ti do'olday himbut an nun'aniduh di.}}} Ya unat goh tinnigna hiya ya inalinah nan tatagun wah di, “Heten tagu ya ibban Jesus an iNazareth!”


\par }{\PP \VS{72}Ya inhautna goh an inalinay, “Ihapata' hinan ngadan Apo Dios an agguy'u inilah nen tagu!”


\par }{\PP \VS{73}Ya un na'amtang ya immuy din udumnan tatagun Peter, ya inalidan hiyay, “Immannung kan an oha'ah din niddum ay Jesus ti ma'immatunan hinan panaphapityu!”


\par }{\PP \VS{74}At inalin Peter di, “Ta"on un'u patayon di odol'u mu umannung an agguy'u innilah nen tagu!”

\par }{\PP Ya otog di punhaphapitana ya timmalanu din awitan.

\VS{75}Ya ninomnom Peter din inalin Jesus an inalinay, “Ihauta' hi mumpitlun he"a ya un tumalanuy awitan.” Ya nakak hi Peter, ya limmugwalugwa.




\par }\Chap{27}{\SH Hay Na'na'at hidin Ma'alih Maphod an Alemanah din Hopap di Simana Santa\FTNT{*}{{\FR 27: }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib 15, 30 A.D. hinan Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\SHB Hay Nangiyayandan Jesus ay Pilate
\par }
{\R (Mk. 15:1-5; Lk. 23:1-5; Jn. 18:28-38)

\par }{\PP \VerseOne{1}Unat goh nabiggat hidin mun'awawa'ah\FTNT{†}{{\FR 27:1 }{\FT{Gapu ta paniaw hinan Konsehal hi un way mitingdah mahdom at nummitingdah nan nabiggat hi mun'awawa'ah.}}} ya nunhahapit din a'ap'apun di papadi ya din udumna goh an a'ap'apun di Hudyu, ya inabulutdan ipapatoydah Jesus.

\VS{2}At impahawidda Hiya, ya impiyuydah nan Gobelnadol an hi Pilate.\FTNT{‡}{{\FR 27:2 }{\FT{Hay nunggobelnadolanad Judea ya hidin 26-36 A.D.}}}


\par }{\SHB Hay Natayan Judas
\par }
{\R (Ac. 1:15-19)

\par }{\PP \VS{3}Unat goh dengngol Judas an nangitudun Jesus ta dempapda an nahumalyah Jesus ya mipapatoy ya nun'innomnom, ya inyuyna impabangngad din tulumpulun palatan silver hidin a'ap'apun papadi ya hidin udumna goh an a'ap'apu.

\VS{4}Ya inalinan diday, “Nabaholana' ti intudu' ta dempapyuy taguh mid baholna ta omod un mipapatoy!”

\par }{\PP Ya inaliday, “He"aat ti undan way inilamin ne!”


\par }{\PP \VS{5}Ya impa'wahna din palatah nan dotal di Timplun Apo Dios, ya pimmitaw, ya immuy numbet'ol.


\par }{\PP \VS{6}Ya numpidit din a'ap'apun di papadi din palata, ya inaliday, “Adi mabalin an middum heten palatah nan pihhun na'amung hitun Timplun Apo Dios ti hiyah ne inyatoy di tagu.”

\VS{7}Ya hinahapitday atonda, at inla'uda din palatah nan lutan di munduwin ta hiyay punlubu'andah nan mangilin matoy,

\VS{8}at hiyaat unda nginadnan nan luta ta Nibugha'an di Dala, ya hiyah ne ngadana ta nangamung ad ugwan.


\par }{\PP \VS{9}Ya hanan na'at ya hiyay nangipa'annung hidin inalin din propetan hi Jeremiah an inalinay,

\par }{\Q “Innalday tulumpuluy palatan silver an hiyah ne nunhahapitan di udumnah nan Hudyuh nginana.


\par }{\Q \VS{10}Ya henen pihhuy nunla'udah nan lutan han munduwin ti hiyah ne intudun Apu tu'un ha"in.”\FTNT{§}{{\FR 27:10 }{\FT{Jer. 32:6-9; Zech. 11:1-13.}}}


\par }{\SHB Hay Nanumalyaan Pilate ay Jesus
\par }
{\R (Mk. 15:1-5; Lk. 23:1-5; Jn. 18:28-38)

\par }{\PP \VS{11}Timma'dog hi Jesus an ni'haggangan hinan Gobelnadol an hi Pilate, ya binaganah Jesus an inalinay, “Undan He"ay Alin di Hudyu?”

\par }{\PP Ya tembal Jesus an inalinay, “Immannung nan inalim.”


\par }{\PP \VS{12}Ya do'ol di impa'leh din a'ap'apun di papadi ya din udumna goh an a'ap'apun Hiya, mu agguyna tembal an un dimmidinnong.


\par }{\PP \VS{13}Ya inalin Pilate ay Hiyay, “Undan adim donglon heten immihtigun namiluh ay He"a?”

\VS{14}Mu agguyna ahan tembal an ta"on un ohah nan bahol an impabaholdan Hiya, at manoh'a nan Gobelnadol.


\par }{\SHB Hay Nahahapit hi Pamatayandan Jesus
\par }
{\R (Mk. 15:6-15; Lk. 23:13-25; Jn. 18:38-40)

\par }{\PP \VS{15}Wa ay ta gutud di gotad di Punnomnomandah din Namaliwan di Anghel Apo Dios hinan Tatagu ya hay gun aton den Gobelnadol an hi Pilate ya ibo'tanay ohah nabalud hi pot'on nan tatagu.

\VS{16}Ya heden gutud ya nabalud han na"appuhin adi mangngol an ngadanah Barabbas.\FTNT{*}{{\FR 27:16 }{\FT{Duway pohdon ten ngadan an ibaga ti
}}{\FT{{\EM{imbaluy amana}} di oha, ya
{\EM{bihtulu}} di oha.}}}

\VS{17}Ya hidin na'amungda din tatagu ya inalin Pilate ay diday, “Hay pohdonyuh ibo'tan'u, hi Barabbas, unu hi Jesus an ma'alih Alin Pento' Apo Dios?”

\VS{18}Ya manu ay penhod Pilate an ibo'tan hi Jesus ti inilanan un hay amoh ya anggay di nangiyayandan Jesus ay hiya.


\par }{\PP \VS{19}Ya inumbun hi Pilate hidin punhumalyaan, ya impaad din ahawanan inalinay, “Adi'a mange'el hi atom enen tagun mid baholna ti enenap'u Hiyad a"u, ya atata'ot di na'at, ya unna' immod'o'od'od.”


\par }{\PP \VS{20}Mu inal'alu' din a'ap'apun di papadi ya din udumna goh an a'ap'apun nan Hudyu ta umuyda alyon di, “Hi Barabbas di ibo'tanmu ta hi Jesus di mapatoy.” At immuyda din tatagun nangali.


\par }{\PP \VS{21}Ya impidwan goh din Gobelnadol an namagah din tatagun inalinay, “Hay pohdonyuh ibo'tan'un daten duwa?”

\par }{\PP Ya inaliday, “Hi Barabbas!”


\par }{\PP \VS{22}Ya inalina goh di, “Mu hay ato' mah ay Jesus an ma'alih Kristu?”

\par }{\PP Ya inaliday, “Ipilanham!”


\par }{\PP \VS{23}Ya tembal Pilate an inalinay, “Anaad? Undan way inatnah nappuhi?”

\par }{\PP Mu enlotdan nangit'u' an inaliday, “Ipilanham!”


\par }{\PP \VS{24}Ya inilan Pilate an adi pa"al'alu' hidin tatagu ti undaat goh inyal'allan gumulu, at innalnay danum, ya inhagangnah din tatagu, ya nun'ihu, ya inalinay, “Mid bahol'uh atayan tun tagu. At okod ayu.”


\par }{\PP \VS{25}Ya denedehhan din tatagun immingal an inaliday, “Ta"ongkay un da'mi ya nan holagmi goh di mamolta!”


\par }{\PP \VS{26}At imbo'tanah Barabbas, mu hi Jesus ya impahaplatna, ya impa'alana ta ilanhadah nan krus.


\par }{\SHB Hay Nunlayalayahan din Titindalun Jesus
\par }
{\R (Mk. 15:16-20; Jn. 19:1-5)

\par }{\PP \VS{27}Initnud nan tindalun nan Gobelnadol hi Jesus ta inyuydah gettaw di abung nan Gobelnadol an ma'alih Praetorium, ya inamungda din udumnan titindalun ibbada ta lini'ubda Hiya.

\VS{28}Ya nun'aanday lubungna ta impilubungdan Hiya han magayad an lubung di ali an ma"ablah di kololna,

\VS{29}ya inapidda din pagal ta pinali'uda ta impihu'lubdah uluna, ya impagamalday bilauh agwana. Ya nunhippidah inayungana ta laylayahanda Hiyan inaliday, “He"ay Alin di Hudyu!”

\VS{30}Ya nuntukpaanda Hiya, ya innalda din bilau, ya nun'ipaguhdah uluna.

\VS{31}Ya nalpah an linayalayahanda Hiya ya inaanda din magayad an impilubungda, ya impilubungda din lubungna tuwali, ya enekakda ta inyuyda Hiyan ilanha.


\par }{\SHB Hay Nilanhaan Jesus hinan Krus
\par }
{\R (Mk. 15:21-32; Lk. 23:21-43; Jn. 19:16-27)

\par }{\PP \VS{32}Hidin nangipitawan nan titindalun Jesus hinan allup den babluy ya dinamuda han tagun iCyrene an ngadanah Simon, ya inluluddan nangipapi'ug hidin krus an ilanhaan Jesus.

\VS{33}Ya unat goh dimmatongdah nan ma'alin Golgotha (an hay ibalinana ya Tungal di Ulu)

\VS{34}ya indatandah Jesus hi bayah an na'udman hi mun'aklit ta inumona ay ya ta mamanghan di elanah munha'it.\FTNT{†}{{\FR 27:34 }{\FT{Hay ugalin di Hudyu ya nan udumnan binabain iJerusalem ya gunda iyammay mun'aklit ta midat hinan pimmatopatoy an milanhah nan krus ta mamanghan di le'naondah ha'it.}}} Ya indawdawdan Hiya, mu unat goh tinamtamana ya agguyna penhod, at agguyna ininum.


\par }{\PP \VS{35}Ya inlanhada Hiyah nan krus, ya numbibinnunutda ta way inatdan nangiyapong hidin lubungna.

\VS{36}Ya unat goh nalpah hana ya inumbunda ta iyadugda Hiya.

\VS{37}Ya inhinadah tangad di uluna han nitudo' an hiyah ne diklamudan inaliday, “Hiyah teh Jesus an Alin di Hudyun Pento' Apo Dios.”


\par }{\PP \VS{38}Ya wada goh di duwah linala'in adi mangngol an ni'lanhadan Hiya, ya inhinaday ohah immapit hi agwan Jesus, ya hay immapit hi iggidnay oha.


\par }{\PP \VS{39}Ya piniwipiwitan din tatagun nalunaluh hi Jesus, ya numpadngolanda Hiyan

\VS{40}inaliday, “Goh din inalim an pumba'ahmu nan Timplun Apo Dios ad Jerusalem ya un tuluy algaw ya hina"admu goh? At un adya He"ay Imbaluy Apo Dios at lumahun'an ne han nilanhaam ta baliwam di odolmu!”


\par }{\PP \VS{41}Ya umat hina goh di namiluh din a'ap'apun di papadi, ya din muntudtuduh nan Uldin, ya din udumna goh an a'ap'apun di Hudyu ti inaliday,

\VS{42}“Binaliwanay udumnah tatagu, mu mi'id olognan mamaliw hi odolna! Dan tuwali Hiyay ali tu'un i'Israel? Ya gulat ta lumahun ad ugwan hinan nilanhaana at kulugonmi mahkay an Hiyay Ali tu'u!

\VS{43}Hi Apo Dios di pangehdolana, at gapu ta inalinay Hiyay Imbaluyna at tigon tu'uh un hi Amanay mamaliw ay Hiyad ugwan!”

\VS{44}Ya ta"on un nan adi mangngol an ni'lanhan Hiya ya umat goh hinay nangalida ti piniluhda goh Hiya.


\par }{\SHB Hay Natayan Jesus
\par }
{\R (Mk. 15:33-41; Lk. 23:44-49; Jn. 19:25-37)

\par }{\PP \VS{45}Nete"an den tongan di algaw ya hemmelong an amin tun luta ta nangamung napuyaw hi alas tres.\FTNT{‡}{{\FR 27:45 }{\FT{Bahaom nan footnote hi Mat. 20:3 ta innilaom di aat ten olas.}}}

\VS{46}Ya unat goh noyob ya enlot Jesus an numtu'u' an inalinay, “Eli, Eli, lema sabachthani?” ya hay ibalinana ya “He"a, Apo Dios an dayawo', anaad ta inganuya'?”


\par }{\PP \VS{47}Ya waday tatagun neheggon an timma'dog, ya dengngolda Hiyan himmapit, ya inaliday, “Nen ayaganah Elijah ta baliwana Hiya!”


\par }{\PP \VS{48}Mu din ohan dida ya timmagtag ta innalnay itang hi natpih lo'ob, ya inhiitnay limminun bayah, ya imbobodnah din utdu' di bilau, ya indawdawnah timid Jesus ta ipa'inumna.

\VS{49}Mu inalin din udumnay, “Adim idat ta awni ta tigon tu'uh un umalih Elijah an mamadang ay Hiya ti hiyay inayagana!”

\VS{50}Ya impidwan Jesus an nuntu'u', ya natoy.


\par }{\PP \VS{51}Ya henen gutud di natayana ya himbumagga ya nahekhek din kultinah nan Timplun Apo Dios hi ad Jerusalem an nete"ah dih nan nitayun ta nundadyuh puuna. Ya immalyog goh, at nun'aphal di udum hinan batu,

\VS{52}ya nun'abhi din luta, at nun'ibo'tan di udumnah nan lubu', ya do'olday nun'amahuan hinan tatagun Apo Dios an nanattoy,

\VS{53}ya numpangabuhu'dan nalpuh nan nilubu'anda. Ya unat goh namahuan hi Jesus ya immuydad Jerusalem, ya do'olday tatagun nannig ay dida.


\par }{\PP \VS{54}Ya unat goh tinnig daden tindalun mun'adug ay Jesus din alyog ya din udumnan na'na'at ya ma'atta'otda, ya inalin din apuday, “Immannung an Hiyay Imbaluy Apo Dios!”


\par }{\PP \VS{55}Ya wah di goh di do'ol an binabain gun ninitnud ay Jesus an nipalpuh nan Provinciad Galilee an manalimun hinan mahapulna, ya timma'ta'dogdah nan nibataan ta unda am'amangon di ma'ma'at.

\VS{56}Ya hay ngadan din udumnan dida ya da Mary an iMagdala, ya hi Mary an hi inan da Jacob\FTNT{§}{{\FR 27:56 }{\FT{Bahaom nan footnote di Mat. 4:21 ta innilaom di aat ten ngadan.}}} ay Joseph, ya hi inan da Jacob\FTNT{*}{{\FR 27:56 }{\FT{Bahaom nan footnote di verse 56 hi bagtuna.}}} ay John an din imbabaluy Zebedee.


\par }{\SHB Hay Nilubu'an Jesus
\par }
{\R (Mk. 15:42-47; Lk. 23:50-56; Jn. 19:38-42)

\par }{\PP \VS{57}Wan na'uy an mahdom ya dimmatong han adangyan an tagun i'Arimathea\FTNT{†}{{\FR 27:57 }{\FT{Heten higib ya wadah appit hi iggid hi un hagangon di buhu'an di algaw ad Jerusalem, ya hay inadagwina ya tulumpulu ta duwan kilomitlu.}}} an mungngadan hi Joseph an hiya goh di ohah nangulug hidin intudtudun Jesus.

\VS{58}Ya immuyna inalin Pilate hi un mabalin an alana din odol Jesus, ya inabulut Pilate.

\VS{59}At innal Joseph din odol Jesus, ya teneplaganah nan mapmaphod an mumpaha' an uloh,

\VS{60}ya immuyna inlubu' hinan lubu'nan pa'aggungat an dulmug. Ya inulinay ongol an batu ta hiyay intanglibnah nan lubu', ya nakak.

\VS{61}Ya wah di goh hi Mary an iMagdala ya din ibbana goh an hi Mary an inum'umbunda an hinahagangday pantaw di lubu'.


\par }{\SH Hay Na'at hidin Habaduh din Hopap di Simana Santa\FTNT{‡}{{\FR 27:61 }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib 16, 30 A.D. hinan Gutud di Nipaligligatan Jesus.}}}
\par }
{\PP \VS{62}Heden nabiggat an Habadun ngilin ya na'amung din a'ap'apun di papadi ya din Pharisees, ya immuyda ay Pilate,

\VS{63}ya inaliday, “Apu, ninomnommi nan inalin nan munlayah an hi Jesus hidin ataguna an inalinay, Matoya', mu un tuluy algaw at mamahuana'.

\VS{64}At ipiyadugmu ni' nan lubu'na ta nangamung un tuluy algaw di maluh ti mid mapto' ya umuy din intudtuduwana, ya binu'aday odolna ta ipo"oyda, ya inalida kud hinan tataguy un namahuan an nalpuh nan wadan di nun'atoy. At iyal'allanan kulugon di tataguh ten layahnan nidugdugah ya un nan udum an layahnan inalinay un hiyay Pento' Apo Dios!”


\par }{\PP \VS{65}Ya inalin Pilate ay diday, “Itnudyuy tindalu' ta diday mun'adug, at umuy ayuat ta iyadugyuh ma"aphod.”

\VS{66}At immuyda ta pinunitanda din tanglibna, ya minalkaanda goh ya unda taynan din titindalun mun'adug.




\par }\Chap{28}{\SH Hay Na'na'at hidin ma'alih Ister an Dumingguh din Hopap di Simana Santa\FTNT{*}{{\FR 28: }{\FT{Na'at hidin Nisan/Abib 17, 30 A.D. hinan Simana Santa.}}}
\par }
{\SHB Hay Numbihhitah nan Lubu' Jesus
\par }
{\R (Mk. 16:1-8; Lk. 24:1-12; Jn. 20:1-18)

\par }{\PP \VerseOne{1}Nalpah heden Habadu. Ya heden helhelong hi Duminggu ya immuy da Mary an iMagdala ya nan ibbana goh an hi Mary ta umuyda tigon din lubu'.

\VS{2}Ya hin'alina ya inongolnan immalyog ti nun'ohop an nalpud abuniyan han anghel Apo Dios, ya immuy hinan lubu', ya inulina din tanglib, ya inumbunana.

\VS{3}Ya ma'appaha' di angahnan ay ilat, ya din lubungna ya ma'appaha' an umat hi apaha' di dalallu.

\VS{4}Ya nunheglay ta'ot din nun'adug, ya munggagalewgewdah ta'otda, ya nun'alngatda, at nun'atu"inda an ay ihunay unda nun'atoy.


\par }{\PP \VS{5}Ya inalin din anghel hinan binabaiy, “Adi ayu tuma'ot ti inila' an hi Jesus an nilanhay pohdonyun tigon.

\VS{6}Mu mi'id hitu ti namahuan ti hiyah ne din inalinah atona! At ma ayu ta umuy tu'u tigon din nangipali'uhanda.”

\VS{7}Ya inalin goh din anghel di, “Ginalonyun umuy mangalih din intudtuduwanay, Namahuan hi Jesus an nalpuh nan wadan di nun'atoy! Ya mahhun an umuy ad Galilee ta hidiy panniganyun Hiya. At adiyu aliwan heten inali' ay da'yu.”


\par }{\PP \VS{8}Ya timma'otda, mu ma"am'amlongda goh, ya gininalondan immuy nangipa'innilah din intudtuduwan Jesus hidin inalin din anghel.


\par }{\PP \VS{9}Ya himbumagga ya dinamudah Jesus, ya inalinan diday, “Mid al'alin da'yu.” At immuydan Hiya, ya nunhippida, ya inyawaldah hu'ina, ya dinayawda.

\VS{10}Ya inalin Jesus ay diday, “Adi ayu tuma'ot, mu umuyyu alyon hinan i'ibba' an linala'in intudtuduwa' ta umuydad Galilee ta hidiy pannigandan Ha"in.”


\par }{\SHB Hay Nunlayahan din Nun'adug hinan Na'at hi Odol Jesus
\par }
{\PP \VS{11}Unat goh tinaynan din binabai din lubu' ya nakak goh din udumnan mun'adug ta immuyda inulgud hinan a'ap'apun di papadiy aat din tinnigdan na'at.

\VS{12}At na'amung din a'ap'apun di papadi ya din udumna goh an a'ap'apun di Hudyu ta nunhahapitdah atonda, ya hay inatda ya linagbuandah do'ol an pihhu din titindalun nun'adug ta alyonday,

\VS{13}“Hay alyonyuh nan tatagu ya un ayu nolo' ya immali din intudtuduwan Jesus, ya inakawday odolna.”

\VS{14}Ya inalida goh ay diday, “Gulat ta donglon nan Gobelnadol henen na'na'at ya da'miy nangamung an mangihudhud eten hinahapit tu'u, at adi ayu numanomnom ti adi ayu ma'amuyuan.”

\VS{15}Ya innal din titindalun nun'adug heden pihhu, ya inatdah de din inalin din a'ap'apuh atonda. Ya hiyah ne inulgu'ulgud din Hudyu ta nangamung ad ugwan.


\par }{\SH Hay Numpattigan Jesus hidin Intudtuduwana
\par }
{\R (Mk. 16:14-18; Lk. 24:36-49; Jn. 20:19-23)

\par }{\PP \VS{16}Immuy din himpulu ta ohan intudtuduwan Jesus hinan duntug ad Galilee an nan inalin Jesus hi panodandan Hiya.

\VS{17}Ya unat goh tinnigdah Jesus ya nunhippidah inayungana ta dinayawda Hiya. Mu din udum ya nunduwaduwada.

\VS{18}Ya immuy hi Jesus ay didan inalinay, “Indatana' hi nabagtuh haad'u ta Ha"in nangamung an amin ad abuniyan ya tun luta.

\VS{19}At umuy ayu ta intudtuduwanyun amin nan tataguh tun luta ta unudona', ya bonyaganyu didah ngadan Ama, ya nan Imbaluyna, ya nan Na'abuniyanan an Lennawa.

\VS{20}Ya intudtuduwanyu dida ta an amin din intudu' ay da'yu ya kulugonda. Ya umannung an wadawadaa' ay da'yu ta nangamung di pogpog tun ma'ama'at ad ugwan.”

\par }