\NormalFont\ShortTitle{Ephesians}

{\MT Ephesians

\par }{\IS Hay Aat Ten Liblu

\par }{\IP {\EM{Hay Nangitudo' eten Liblu:}} hi Apostoles Paul (1:1).

\par }{\IP {\EM{Hay Nangitud'an Paul eten Liblu:
}} nan kimmulug ad Ephesus (1:1).

\par }{\IP {\EM{Hay Pohdon nan Ngadan ten Liblun Ibaga:}} hiyay ngadan di ohan siudad hinan Provinciad Asia.

\par }{\IP {\EM{Hay Gutud hi Nangitud'anan ten Liblu:
}} mid mapto' ya hidin 56 A.D. Ya nundehhan hi nangitud'anah nan tudo'nad Colosse.

\par }{\IP {\EM{Hay Teman ten Liblu:
}} hay aat nan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu.

\par }{\IP {\EM{Hay Outline ten Liblu:}}

\par }{\IO Hay DOCTRINAH aat nan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (1:1—3:21)

\par }{\IOB Hay introduction di aat nan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (1:1-2)

\par }{\IOB Hay nanalimun hinan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (1:3-14)

\par }{\IOB Hay niluwaluan nan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (1:15-23)

\par }{\IOB Hay abaliwan nan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (2:1-10)

\par }{\IOB Hay nalammungan nan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (2:11-22)

\par }{\IOB Hay nangulgud hinan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (3:1-13)

\par }{\IO Hay ATON nan niddum hinan Himpampun an Tatagun Kristu (4:1—6:24)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya munhina"agida (4:1-16)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya hukatanday ugalida (4:17-32)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya mi'popohhodanda (5:1-5)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya ipattigday aatda an ayda mapapatalan (5:6-14)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya manomnomanda (5:15-17)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya abulutonday niyo'odolan nan Na'abuniyanan an Lennawan dida (5:18-20)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya ephodday niyatandah nan udumnan tatagu (5:21—6:9)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya mi'buhuldah nan diyablu (6:10-20)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya innilaonday aat nan numbino'ob'on an i'ibbadan kimmulug (6:21-22)

\par }{\IOB Hay atonda ni' ahan ya umanlada (6:23-24).



\par }\ChapOne{1}{\PP \VerseOne{1}Heten tudo' ya nalpun ha"in an hi Apostoles\FTNT{*}{{\FR 1:1 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{nahnag}}.}}} Paul an
{\EM{hennag}} Jesu Kristu ta ul'ulgudo' nan Hapitna ti hiyah ne pohdon Apo Dios. Ya ten itud'a' da'yun tatagun Apo Dios ad Ephesus an un'unnud hinan iddumanyun Jesu Kristu.


\par }{\PP \VS{2}Hay pohdo' ya hi Apo Dios an hi Ama tu'u ya hi Apu tu'un hi Jesu Kristu ya hom'on ya ipalenggop da'yu.\FTNT{†}{{\FR 1:2 }{\FT{Inusal Apostoles Paul nan duwan kalahin di apnga eden gutud. Nan nahhun an inalina ya
}}{\FT{{\EM{hom'on da'yu}} (unu
{\EM{charis}}) ya apngan di iGreece, ya nan netob an inalinan
{\EM{ipalenggop da'yu}} (unu
{\EM{shalom}}) ya apngan di Hudyu.}}}


\par }{\SH Hay Nanalimunan Apo Dios ay Ditu'u ti nan Idduman Tu'un Kristu
\par }
{\PP \VS{3}Hapiton tu'uy amaphodan Apo Dios an hi Aman Apu tu'un hi Jesu Kristu! Ti hinalimunan ditu'u ti idat Apo Dios an amin di nalpud abuniyan ay ditu'un niddum ay Kristu.

\VS{4}Ya din agguy nalmuwan tun luta ya pepento' ditu'un Apo Dios ta ditu'uy tatagunan middum ay Kristu. At hay pangibilanganan ditu'u ya mapatalan tu'un mi'id ah bahol tu'u. Ya dimmalat nan pamhodna

\VS{5}ya ninonomnomnah din hopapnan iyimbaluy ditu'un dumalat hi Jesu Kristu ti hiyah ne penhodnah atona.

\VS{6}At hapiton tu'uy amaphodana ti nidugah di homo'na. At do'do"ol di gohgohnan ditu'u ti niddum tu'uh nan Imbaluynan pohpohdona!


\par }{\PP \VS{7}Ti hay na'at ya nibugha' di dalan Kristuh nan nilanhaanah nan krus ta way atonan mangibo'lah bahol tu'u ta ma'aliwan ti nidugah di homo' Apo Dios,

\VS{8}at nidugah goh di homo'nan ditu'u! Ya inilan Apo Dios an amin di logom, ya nidugah di anala'engna

\VS{9}ti impa'innilana mahkay ay ditu'u din ninomnomnah ma'at ay Kristu.

\VS{10}Ya din ninomnom Apo Dios an penhodna ya ipa'annungnah un madatngan nan gutudna. Ya hay ipa'amungna ya an amin di nalmun wad abuniyan ya tun luta ta lammungona dida ta ohay hakup an hi Kristuy mumpapto' ay dida.


\par }{\PP \VS{11}An amin di aton Apo Dios ya hiyah ne ninomnomnah pohdona, at pento' ditu'u ta mi'godwa tu'uh nan ipatawidnan Jesus, ti hiyah ne ninomnomnah atonah din agguy nalmuwan an amin di logom.

\VS{12}Ya manu ay inatna ya ta da'min nahhun an manahalimid hinan aton Jesus ya hapitonmiy amaphodan di anabagtuna!


\par }{\PP \VS{13}Ya inatna goh ay da'yu ti din nangngolanyuh nan Makulug an Hapit Apo Dios an nan Maphod an Ulgud an mangituduh atonyun mabaliwan ya kinulugyuh Kristu. At hennag Apo Dios nan Na'abuniyanan an Lennawan da'yu goh ta Hiyay pangimmatunan hi un da'yuy tataguna.

\VS{14}Ya nan Na'abuniyanan an Lennaway namatangnan ditu'u ta engganay un umannung din intulagna ta Hiyay pangimmatunan hi unna ipa'annung di abaliwan tu'u ta way ipabagbagtuana!


\par }{\SH Hay Nangiluwaluan Paul hinan i'Ephesus
\par }
{\PP \VS{15}Hidin dengngol'uy aat di pangulugyun Apu tu'un hi Jesus ya nan pamhodyun\FTNT{‡}{{\FR 1:15 }{\FT{Hiyah ne hapit an
}}{\FT{{\EM{agape}} hinan hapit di iGreece.}}} amin hinan tatagun Apo Dios

\VS{16}ya agguy'u indinong an gun nangiluwalun da'yun Apo Dios hi pundenola' ay da'yu.

\VS{17}Ya gun'u goh inluwalun Apo Dios an nabagbagtun hi Aman Apu tu'un hi Jesu Kristu ta badangan da'yuh nan Na'abuniyanan an Lennawa ta udmanay inilayu, ya ta ipa'innilana goh di aat Apo Dios ta way atonyun manginnila.

\VS{18}Ya gun'u goh inluwalu ay Hiya ta ipaphodnay nomnomyu ta innilaonyuy aat nen hahalimidonyu, ya ta innilaonyu goh nan na'abbagbagtun tawid nan tatagun Apo Dios an intulagna,

\VS{19}ya ta innilaonyun nidugah di abalinan Apo Dios an bumadang ay ditu'un mangunud. Ti hay aat nan abalinanan mamadang ay ditu'u ya nidugah an nipaddung hinan abalinanan

\VS{20}nummahun Kristuh din natayana ti impabunad abuniyan hinan tronon nan na'abbagbagtu, at nihodpeng hi agwana ta mumpapto'.

\VS{21}At hi Kristuy na'abbagbagtun ap'apu ya un nan a'anghel ad abuniyan, ya an amin hinan a'ap'apu, ya ta"on hi un an amin hinan numbino'ob'on an a'ap'apuh tun luta ya ad abuniyan. Ya umat ay hina at inyal'allana an na'abbagbagtuh Jesus an ap'apu ya un nan a'ap'apud ugwan ya nan mun'ap'apuh awni.

\VS{22}Ya impaboltan Apo Dios an amin di logom ay Jesus ta Hiyay okod. Ya iniddumnah Jesus hinan Himpampun an Tataguna, at hi Jesus di ap'apun an amin di logom.

\VS{23}Ya nilammung nan Himpampun an Tatagun Apo Dios ay Kristu an paddungnay diday odolna ta Hiyay ulu. At nan aat Kristu ya boltanon nan Himpampun an Tataguna, ya wadah Kristuh an amin hinan logom.




\par }\Chap{2}{\SH Hay Aat di Nalumanan Tu'u ta Mi'tagu Tu'un Kristu
\par }
{\PP \VerseOne{1}Din hopapna ya paddungnay un ayu natoy ti bintiwyu nan Maphod hi Ma'unud ti inatyuy nappuhi, at nabaholan ayu.

\VS{2}Ya inunudyu nan nappuhin aton nan tataguh tun luta, ya inunudyu goh nan apun nan dimunyun wad daya an hiyay mamuhih nomnom nan tatagud ugwan an adi umunud ay Apo Dios.

\VS{3}Ya manu ti ta"on un da'mi ya niddum ami goh ay dida, ya inatmiy nappuhi ti hiyah ne penhod di odolmi, at an amin di ninomnommin penhodmin nappuhi ya inatmi. Ya umat ami goh an amin hinan tatagun agguy nahukatan di ugalida ti na'a'alliy bumungtan Apo Dios ay da'mi ta mamolta ami.


\par }{\PP \VS{4-5}Hidin hopapna ya paddungnay un tu'u natoy ti bintiw tu'u nan Maphod an Ma'unud, ya nappuhiy inat tu'u. Mu do'do"ol di homo' Apo Dios ya nan pamhodna, at paddungnay un ditu'u tinagu, at ni'tagu tu'un Kristu, at mi'id pogpog di pi'taguan tu'u ti nabaliwan tu'un dimmalat nan ama'ma'ullay Apo Dios.

\VS{6}Ya ni'bagtuon ditu'un Apo Dios ay Jesu Kristu ta middum tu'un Hiyad abuniyan ta mi'papto' tu'un Hiyah nan pumpapto'ana.

\VS{7}Ya inat Apo Dios ta way atonan mangipa'innilad ugwan ta nangamung an nidugah di badangna ya ama'ma'ullaynan ditu'un niddum ay Jesu Kristu.

\VS{8}At dumalat di ama'ulay Apo Dios ya nabaliwan tu'u ti nan pangulug tu'u, ya bo'on hay aton tu'uh maphod ti unna idat an adi mapalgan.

\VS{9}Ya bo'on goh hay maphod an ina'inat tu'u, at bo'on hiyay iting'i tu'u.

\VS{10}Ya limmu ditu'un Apo Dios ta middum tu'un Jesu Kristu ya ta maphod di pangat tu'u, ti hiyah ne indadaanah din hopapnah aton tu'u.


\par }{\SH Hay Nalammungan nan Hudyu ya nan Hentil ta Himpampundan Tatagun Jesus
\par }
{\PP \VS{11}Nitungaw ayu ta Hentil ayu, ya hay pungngadan nan Hudyun da'yu ya da'yuy agguy numpakugit, ya diday ma'alih nakugit. Mu hay pumpakugitan an gun aton di tagu ya un malka ya anggay.

\VS{12}Nomnomonyuy aatyuh din hopapna ti nilahhin ayun Jesu Kristu, ya agguy ayu goh niddum hinan pumhodan nan tatagun pento' Apo Dios. Ya agguy ayu goh nibilang hinan intulag Apo Dios an atonah nan tataguna, ya agguy ayu ni'hahalimid hinan aton Apo Dios ti agguyyu hinaghaggung Hiya!

\VS{13}Ya hidin hopapna ya nibataan ayun Apo Dios ti do'ol di baholyu, mu ad ugwan ya niddum ayun Jesu Kristu, at nilammung ayun da'min tataguna an dimmalat nan nibugha'an di dalan Kristuh nan krus.


\par }{\PP \VS{14}At impadinong Kristu nan Hudyu ya nan Hentil an mumbobohhol ta mid al'alin ditu'u ti linammung ditu'u ta ma'ohha tu'u ti paddungnay pina"inay humawan ay ditu'u ta way aton tu'un malammung.\FTNT{*}{{\FR 2:14 }{\FT{Numbino'ob'on di gettaw hi bunol nan Timplun Apo Dios ad Jerusalem, ya bagin nan Hentil nan oha, ya bagin nan Hudyuy do'ol. Ya waday padan hi ipawaan di Hentil an humigup hinan gettaw di Hudyu an alyonay mapatoydah unda humigup. Mu hi Jesus ya paddungnay pina"inah nen padan ta malammung nan Hentil ya nan Hudyu.}}}

\VS{15}Ti hidin natayan Kristu ya pinogpogna nan do'ol an unudonmin Hudyu an intugun Moses ta mid mahkay dumalat hi pumbobohholan tu'u, mu ma'ohha tu'un amin an dumalat di nidduman tu'un Kristu.

\VS{16}Impadinong ditu'un Kristu ta adi tu'u mumbobohhol an dimmalat nan natayanah nan krus, at waday pun'u'unnudan tu'u ta middum tu'un amin ay Apo Dios.

\VS{17}Immalih Jesus an mangipa'innilah aton di idduman an amin di tagun Apo Dios. Ya bo'on ya anggay ay da'min Hudyu an ma'alih tatagun Apo Dios, mu ta"on un da'yun Hentil an nibataan ay Hiyah din hopapna.

\VS{18}Ya dimmalat nan inat Kristu ya ta"on hi un tu'u Hudyu unu Hentil ya badangan ditu'uh nan Na'abuniyanan an Lennawa ta way aton tu'un middum ay Apo Dios.


\par }{\PP \VS{19}At da'yun Hentil ya adi nob'on di aatyud ugwan mahkay, ya adi ayu umat hi bunag. Ti ta"on un tu'u wah tun luta mu ad abuniyan di nahamad hi ihinan tu'un amin damdama, ya niddum ayun da'mi an tatagun Apo Dios, at hina"ama tu'un amin ay da Apo Dios!

\VS{20}Ya hay na'ohhaan tu'u ya mipaddung hinan abung an hi Jesu Kristuy paddungnay pognad tu'u. Ya hanan a'apostoles ya nan numbino'ob'on an propeta di paddungnay tu'ud ti diday mangipa'innilah aat Kristu.

\VS{21}Hi Kristuy mamdon an amin hi alimatung nen abung, ya gun ma'udman an miyamma nan abung ta nahamad hi punhituwan Apu tu'u.

\VS{22}Ya gapu ta niddum ayu goh ay Kristu ya nibilang ayu goh hi numbino'ob'on an ay ayiw unu batu an middum hinan pangiyamman hinan punhituwan Apo Dios. Ya Hiya ya mihinan ditu'u ti wada nan Na'abuniyanan an Lennawan ditu'un amin.




\par }\Chap{3}{\SH Hay Nuntudtuduwan Paul hinan Hentil
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ha"in an hi Paul an baal Jesu Kristu ya nibaluda'\FTNT{*}{{\FR 3:1 }{\FT{Bahaom nan footnote di Ac. 28:30.}}} an dimmalat nan tamu' ay da'yun Hentil, ya gun'u da'yu iluwaluan.

\VS{2}Ya inila' an dengngolyu an dumalat di ama'ulay Apo Dios ya ene'kodnan ha"in tun tamu' an pumhodanyu.

\VS{3}Ya nan ninomnom Apo Dios hi atonan agguy nipa'innilah din penghana ya impa'innilanan ha"in. Ya hino'dod'un intudo' di aatna,\FTNT{†}{{\FR 3:3 }{\FT{Intudo' Apostoles Paul di aatnah nan Eph. 1:9-10.}}}

\VS{4}ya gulat ta bahaonyu ay din intudo"u ya mabalin an innilaonyu goh nan ininnila' an agguy nipa'innilah din hopapna an hay aat Kristu.

\VS{5}Hidin penghana ya agguy imbaag Apo Dios di aat nen agguy nipa'innila, mu ad ugwan ya hennagna nan Na'abuniyanan an Lennawa ta ipa'innilanah nan a'apostoles an pento'na ya nan numbino'ob'on an propeta.

\VS{6}Umat hituy ninomnomna: Abuluton ay nan Hentil nan Maphod an Ulgud Kristu ya mi'boltandah nan boltanonmin Hudyu ta ma'ohha ami an ay ihunay un odol Kristu an middum hinan intulag Apo Dios an atonah pumhodan tu'u an dumalat ay Kristu.


\par }{\PP \VS{7}Numbalinona' hi baal ta ul'ulgudo' nan Maphod an Ulgud Kristu ti indatnay abalina' an mangipaphod an mangat eten tamu'.

\VS{8}Na'ampaa' ahan ya un nan udumnan tatagun Apo Dios, mu ha"in di pento'na an mangul'ulgud hinan Hentil hi aat di pumhodan tu'un niddum ay Jesu Kristu. Ya henen pumhodan ya mi'id ahan di ipaddungana.

\VS{9}Ya ipa'innila' goh hi an amin hinan tataguy ipa'annungan din planu an agguy impa'innilan Apo Dios an nunlumun amin hinan logom.

\VS{10}Ya heten planunay panginnilaan nan a'apun nan a'anghel ad abuniyan ya nan ap'apun adi mattig an maphod ya nan nappuhi an nidugah di anala'eng Apo Dios. Ya hay attigan hatu ya nan ma'ma'at hinan kimmulug.

\VS{11}Ya hiyah ne tuwaliy ninonomnomnah din hopapnah atona, at hennagnah Apu tu'un hi Jesu Kristu ta nipa'annung.

\VS{12}Ya dimmalat nan idduman tu'un Kristu ya nan pangulug tu'un Hiya ya adi tu'u tuma'ot an munluwalun Apo Dios ti kulugon tu'un abulutonay punluwaluan tu'un Hiya.

\VS{13}Ya ibaga' ni' ay da'yu ta adi ayu munlungdayah nan aligligata' ti hay amaphodanyuy dumalat.


\par }{\SH Hay Aat di Namhodan Kristun Ditu'u
\par }
{\PP \VS{14}Wa ay ta nomnomo' nan ninomnom Apo Dios hi atona ya munhippia' an munluwalun Hiya

\VS{15}an Hiyay ommod di numbino'ob'on an wad abuniyan ya wah tun luta.

\VS{16}Ya hay iluwalu' ay Hiya ya dumalat nan nidugah an wagahna ya idatnay abalinanyun amin an mangihamad hi maphod an nitaguanyu an dumalat di badang nan Na'abuniyanan an Lennawan impa'alinan ditu'u.

\VS{17}Ya miyo'odol hi Jesu Kristun ditu'un dumalat nan pangulug tu'u, ya iluwalu' goh ta mihamad di pamhod tu'uh nan i'ibba tu'un tatagu.

\VS{18}Ya ibaga' goh ay Hiya ta udmanay abalinanyu ya nan abalinan di udumnan tatagun Apo Dios, ta way atonyun manginnilan mi'id lukud di pamhod\FTNT{‡}{{\FR 3:18 }{\FT{Hete ya
}}{\FT{{\EM{agape}} hinan hapit di iGreece.}}} Kristun ditu'u.

\VS{19}Ya hay maphod ya innilaonyuy aat di pamhodna an ta"on hi un ayu adi pa"innilah nan udumna, at an amin di aat Apo Dios ya mitolman ay da'yu.


\par }{\PP \VS{20}Ta"on hi un do'ol di ibaga tu'uh aton Apo Dios ay ditu'u unu do'ol di nomnomon tu'uh atona mu do'do"ol damdamay atonan ditu'u ya un nan ibaga unu nomnomnomon tu'u ti dimmalat nan abalinanan mangipaphod hi aat tu'u.

\VS{21}At hay maphod ya an amin tu'un kimmulug ya dayawon tu'uh Apo Dios hi mid pogpogna an dumalat nan inat Jesu Kristu! Amen!\FTNT{§}{{\FR 3:21 }{\FT{Hay pohdonan ibaga ya
}}{\FT{{\EM{hene ya abuluto' ahan}}.}}}




\par }\Chap{4}{\SH Hay Aat di Nalammungan Tu'uh Nidduman Tu'un Kristu
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ha"in an hi Paul ya nabaluda'\FTNT{*}{{\FR 4:1 }{\FT{Bahaom nan footnote di Ac. 28:30.}}} ti puntamuona' ay Apu tu'u. At al'alu'o' da'yu ta hay penhod Apo Dios hi aat di ugaliyuh din namto'anan da'yu di hiyay inaynayunyu.

\VS{2}At ipa'ampayuy odolyu, ya ma'ma'uya ayu, ya hay atonyun mangipattig hinan pamhodyu\FTNT{†}{{\FR 4:2 }{\FT{Hiyah ne
}}{\FT{{\EM{agape}} hinan hapit di iGreece.}}} ya itulidyuy aton di i'ibbayu.

\VS{3}Ya atonyuy abalinanyu ta nan alenggopanyun amin di atonyu ta munnononnong di pun'u'unnudanyun dumalat nan awadan nan Na'abuniyanan an Lennawan da'yu.

\VS{4}Ti ditu'un kimmulug ya mibilang tu'un ohan odol an umat hinan Na'abuniyanan an Lennawa an un oha ya anggay. Ya un oha goh di hahalimidon tu'u ti hiyay implanun Apo Dios hi namto'anan ditu'un tataguna.

\VS{5}Ohay Apu tu'u an hi Kristu, ya Hiya ya anggay di kulugon tu'u, ya Hiya goh di dumalat hi numpabonyagan tu'u,

\VS{6}ya un ohah Apo Dios hi Ommod tu'un amin an tatagu, ya Hiyay Apun an amin di logom. Ya nangdon hi an amin, ya Hiya ya wadan ditu'un amin.


\par }{\PP \VS{7}Makulug an hay aat ay di pangulug tu'u ya numpapaddung tu'un amin. Mu hay aat ay di abalinan di hinohhan ditu'un indat Kristu ya numbino'ob'on.

\VS{8}Ti hiyah ne din impitudo' Apo Dios an inalinay,

\par }{\QB “Hidin timmuluwanad abuniyan ya initnudna din nun'a'abak an buhulna,

\par }{\QB ya do'ol di adawnah indatnah nan tatagu.”\FTNT{‡}{{\FR 4:8 }{\FT{Psa. 68:18. Mu hay immannung hi nitudo' hi Psa. 68:18 ya “Ya din timmuluwanad abuniyan ya initnudna din nun'a'abak an buhulna,
}}{\FT{{\EM{ya do'ol di adawnah indat nan tatagu}}...”, at waday nangidat ay Jesus hi adawna. Mu hinan Eph. 4:8 ya hi Jesus di mangidat hi adawna. At hay aatna mah? Nan udumnan rabbis an Hudyun muntudtuduh Old Testament hidin amatagun Paul ya hiyah ne ma'awatanda ti mabalin an hiyay ohan itudun ten verse, at inunud Paul nan na'awatandah tu.}}}


\par }{\MM \VS{9}At nomnomonyuy inalina ti inalinay timmulu. Mu hay nahhun hi inatna ya immalih tun luta, ya immuy goh ad dolom ya un tumulu.

\VS{10}Ya hi Kristuy immali, ya Hiya goh di timmulud abuniyan, at Hiya ya wadan amin hi logom ti Hiya tuwaliy na'abbagbagtu.

\VS{11}Ya Hiyay nangidat hinan kimmulug hi numbino'ob'on an abalinanda. Waday pinilinan mun'apostoles, ya hay udum ya propeta, ya hay udum ya evangelists, ya nan udum ya pastors, ya nan udum ya bihtulu an muntudtuduh Hapit Apo Dios.

\VS{12}Ya indat goh Kristuy abalinan tu'un amin an tatagun Apo Dios ta way aton tu'un mangat hinan numbino'ob'on an tamu ta ditu'un kimmulug an mibilang an odol Kristu ya mihamad di pangulug tu'un Hiya.

\VS{13}At malalammung tu'u, ya mapapaddung di pangulug tu'u, ya mapapaddung goh di panginnilaan tu'uh nan Imbaluy Apo Dios. At an amin di ipaboltan Kristun ditu'un aatna ya hiyay aat tu'u.


\par }{\PP \VS{14}At adi tu'u mahkay umat hi ung'ungungngan nalakah mihapitan an wa ay di immalin muntudtuduh nob'on ya nabaliyan tu'u ta kulugon tu'u nan nibahhaw an itudtududa.

\VS{15}Mu hay aton tu'u ya makulug di hapiton tu'un dumalat nan pamhod tu'uh nan i'ibba tu'u. At an amin di aat tu'u ya pumhod ta engganay un migihhong hinan aat Kristu an Hiyay Apu tu'un ay ihunay un Hiyay ulu tu'u.

\VS{16}At gapu ta Hiyay ulu tu'u ya Hiyay alpuwan an amin di atagu ya abalinan tu'u, at an amin tu'un paddungnay numbino'ob'on an alimatung di odolna ya aton tu'u nan nidat ay ditu'un tamu ta mumbabaddangan tu'u an dumalat di pamhod ta mihamad di pangulug tu'u.


\par }{\SH Hay Aat di Nahukatan di Ugali Tu'uh Nidduman Tu'un Kristu
\par }
{\PP \VS{17}Hay intudun Apu tu'uh iyal'alu"un da'yu ya ipogpogyuy ugaliyun umat hi ugalin di adi umunud. Ti hay aatda ya mi'id ipatukan di punnomnomda,

\VS{18}ya adida nomnomon di makulug, ya adida middum hinan pi'taguan hi munnananong an idat Apo Dios ti mid iniladah aat di Makulug an Tugun, ya nangohoyda.

\VS{19}Ya mid iniladan bumain, ya nappuhin amin di wah nomnomda, at hiyanan ilaputandan mangat hinan malgom an nappuhin laylaydon di odolda.


\par }{\PP \VS{20}Mu da'yu ay ya nob'on mahkay di aatyu an dumalat di nanginnilaanyun Kristu!

\VS{21}Immannung an dengngolyuy aat Kristu, ya da'yun mangunud ay Hiya ya nituduwan ayuh aat di Makulug an Ma'unud an wan Jesus.

\VS{22}At mahapul an ipogpogyu nan nun'appuhin ugaliyuh din hopapna ti inunudyuy laylaydon di odolyun nappuhi an hiyah ne puma"ih nitaguanyu

\VS{23}ta hukatanyuy ugaliyuh maphod,

\VS{24}ya hay ihukatyu ya nan balun punnomnom ya pangat an miyunnudan hinan pangat Apo Dios. Ya hay panginnilaan ya nan nahamad an aatyu ya nan pangipogpogan hi pumbaholan.


\par }{\PP \VS{25}At ipogpogyun munlayah ti hay mahapul ya way ohan da'yuan makulug di hapitonah nan a'agina ti nilammung tu'un Kristu an ay ihunay un odolna.

\VS{26}Ti itudun nan Hapit Apo Dios an

\par }{\QB “wa ay di bumungtanyu ya elanyu

\par }{\QB ta bo'on hiyay dumalat hi abaholanyu.”\FTNT{§}{{\FR 4:26 }{\FT{Psa. 4:4.}}}

\par }{\MM At adiyu inaynayun di bumungtanyuh engganay un mahdom

\VS{27}ti nalakay aton di dimunyun muntudul ay da'yu.

\VS{28}Ya nan ma"akaw ya mahapul an ipogpognan mangakaw ta muntamu ta waday itanudna ya ibadangnah nan maligatan an ibbana.


\par }{\PP \VS{29}Ya adiyu hapiton nan agaga"ihaw ta hay hapitonyu ya nan maphod an hapit an tumugun ta waday ibadangnah nan mangngol.

\VS{30}Ya adiyu ipahiga nan Na'abuniyanan an Lennawa an dumalat nan atonyun nappuhi ti mihinan da'yu ta Hiyay pangimmatunan hi un da'yuy tatagun Apo Dios ta nangamung enen algaw an ipa'annungan di abaliwanyu.

\VS{31}Ya aliwanyuy ha'it di nomnomyuh ibbayu, ya adi ayu mabanbanungot, ya adi ayu mi'tututut, ya adiyu ulgudon di layah hi aat di ibbayun tagu, ya adiyu abohlan di ibbayu!

\VS{32}Mu hay atonyuat ya hin'u'uya ayu ya hinhohmo' ayu. Ya wa ay di nibahhawanyuh ibbayu ya aliwanyu an umat hi nangaliwan Apo Dios hi bahol tu'u an dimmalat hi Kristu.




\par }\Chap{5}{\SH Hay Aat di Paddungnay Napatalan an Tagu
\par }
{\PP \VerseOne{1}Da'yuy imbabaluy Apo Dios an pohpohdona,\FTNT{*}{{\FR 5:1 }{\FT{Hiyah ne hapit an
}}{\FT{{\EM{agape}} hinan hapit di iGreece.}}} at enghonyuy aatna.

\VS{2}Ya hay mahapul hi ato'atonyu ya mumpopohhodan\FTNT{†}{{\FR 5:2 }{\FT{Hiyah ne hapit an
}}{\FT{{\EM{agape}}.}}} ayu an mipaddung hinan pamhod Kristun ditu'u. Ti hay aat di pamhodna ya inabulutnay natayana ti ditu'uy dimmalat, ti inhulug Jesus di odolna ta paddungnay maphod di hunghungnan ne'nong ay Apo Dios hi nangipadenol ay Hiya.


\par }{\PP \VS{3}Hiyah te dimmalat hi numbalinanyuh tatagun Apo Dios, at mahapul an ihamhamadyuy atonyu ta mi'id dumalat hi pangalyandah un ayu lumihog, unu numbino'ob'on an nappuhiy atonyu, unu umam'am ayu.

\VS{4}Ya adi goh maphod hi unyu logmon an humapit, ya adiyu hapiton di mi'id upidna, ya adiyu ihanul di nappuhi. Ti hay maphod hi hapitonyu ya munyaman ayun Apo Dios.

\VS{5}Nan udumna ya umipabain di atondan mi'ye'engha, ya agaga"ihaw di nomnomon di udumna. Ya umam'am di udumna, ya nan am'amonda ya ay ihunay un bululda ti hiyay unudonda. Mu umannung an nan tatagun umat hina ya adida middum hinan pumpapto'an Kristu ya hi Apo Dios.


\par }{\PP \VS{6}Ya elanyu ta adi ayu mabalbaliyan hinan tatagun mangalih un adi pumbaholan hanan inali' ti immannung an bumungot hi Apo Dios hinan mangamangat ay danen pumbaholan, at humalyaona dida.

\VS{7}At adi ayu midmiddum ay dida ta adi ayu ma'abanel hinan ato'atonda.

\VS{8}Hidin hopapna ya paddungnay wada ayuh helong an dumalat di baholyu, mu ad ugwan ya napatalan di nomnomyu ti kinulugyuh Apu tu'un hi Jesu Kristu, at hay mahapul ya inaynayunyun mangat hi maphod ta hiyay pangimmatunan an napatalan mahkay di nomnomyu.

\VS{9}Ti nan tagun napatalan ya maphod mahkay di pangatna, ya nahamad di gunna aton, ya hay makulug di unudona.

\VS{10}Ya ihamadyun innilaon nan umipadenol ay Apo Dios ta hiyay atonyu.

\VS{11}Ya adiyu unudon nan aton nan tatagun paddungnay wah helong ti nun'appuhiy atonda. Mu hay atonyu ya ipa'innilayu an nappuhih nen atonda

\VS{12}an ta"on hi un hay panaphapitan ya anggay ay danen nappuhin gunda aton ya ababain ahan tatagwa.

\VS{13}Mu wa ay ta ipa'innilayun didan nappuhih nen gunda aton ya innilaonday maphod an pangat ta mapatalan di nomnomda.

\VS{14}Ya hiyah ne ibalinan nan nitudo' an inalinay,

\par }{\QB “He"an paddungnay nolo' ya bumangon'a

\par }{\QB hinan paddungnay natayam ta patalan da'an Kristu.”\FTNT{‡}{{\FR 5:14 }{\FT{Isa. 60:1.}}}


\par }{\PP \VS{15}Ihamhamadyuy aatyu ta nan maphod di atonyu ta attiganan nanomnoman ayu an adi ayu umat hinan nakudang di nomnomna.

\VS{16}Ya ipadahyuy abalinanyun mangat hi maphod ti do'oldad ugwan di mangat hi nappuhi.

\VS{17}At mahapul an adi nonongan inat di aton, mu mahapul an manomnoman ayu ta innilaonyu nan pohdon Apu tu'uh atonyu.


\par }{\PP \VS{18}Ya bo'on hay butong di gunyu aton ti hiyah ne dumalat hi pumbaholan. Mu hay maphod ya nan Na'abuniyanan an Lennaway abulutonyun mangipadutu' hi nitaguanyu ta Hiyay mangane'nong hi atonyu.

\VS{19}Ya ikantayu nan edenolyun aat Apo Dios ya nan udumnan kantan di mangunud hi pundayawyun Hiya, ya nan udumna ya hay nomnomyuy mangikantah pundayawyun Hiya.

\VS{20}Ya gun tu'u munyaman ay Apo Dios an hi Ama tu'uh an amin an ma'ma'at ay ditu'u an ipadalan tu'un Apu tu'un hi Jesu Kristu.


\par }{\SH Hay Aat nan Numbino'ob'on an Tugun
\par }
{\SHB Hay Nituduwan nan Nunhimbaluy an Mumpohhodan
\par }
{\R (Col. 3:18-19; I Pet. 3:1-7)

\par }{\PP \VS{21}Hay maphod ya mun'u'unnudan tu'u ti hiyay panginnilaan hi pangunudan tu'un Jesu Kristu.


\par }{\PP \VS{22}Ya da'yun binabai ya un'unnud ayuh nan a'ahawayu an umat hinan a'un'unnudyun Apu tu'un hi Apo Dios.

\VS{23}Ti nan linala'iy mumpapto' hinan a'ahawada an umat ay Kristun Hiyay mumpapto' ay ditu'un kimmulug an mibilang hi odolna. Ya Hiya goh di mamaliw ay ditu'u.

\VS{24}At hiyanan da'yun binabai ya mahapul an un'unnud ayuh a'ahawayu an umat ay ditu'un kimmulug an unudon tu'uh Jesu Kristu.


\par }{\PP \VS{25}Ya da'yu ay goh an linala'i ya mahapul an ipattigyuy namhodyuh\FTNT{§}{{\FR 5:25 }{\FT{Hiyah ne hapit an
}}{\FT{{\EM{agape}}.}}} ahawayu an umat hi nangipattigan Kristuh pamhodnan ditu'un kimmulug an inyatoynay pumhodan tu'u

\VS{26}ta way aton tu'un mibilang an tatagun Apo Dios, at hay pannigna ya mi'id bahol tu'u an dumalat nan nangulugan tu'uh nan Hapitna ya un tu'u mabonyagan,

\VS{27}ya ta way atonan mangidadaan ay ditu'un kimmulug an nipaddung hinan malhin an balahang an mi'id am'amungit hi ganitna, ya agguy na'ayu'yut, mu ma"aphod tu'u an mi'id di bahol tu'uh pannigna.

\VS{28}Ya henen inat Jesu Kristun namhod ay ditu'un kimmulug di mahapul hi pangiyunnudan di lala'ih pamhodnah ahawana an umat hi namhodnah odolna. At hiyanan nan lala'in namhod hi ahawana ya wada goh di pamhodnah odolna.

\VS{29}Ya mi'id ah ohah mamohol hi odolna an unnaat halimunan. Ya umat goh hinay aton Kristun ditu'un kimmulug

\VS{30}ti ditu'uy mibilang hi odolna.

\VS{31}Wada goh di nitudo' an Hapit Apo Dios an inalinay,

\par }{\QC “Hiyah te dumalat an hay lala'i ya taynana nan o'ommodna

\par }{\QC ta miyaddum hinan ahawana ta ay ihunay unda ohan odol.”\FTNT{*}{{\FR 5:31 }{\FT{Gen. 2:24.}}}


\par }{\PP \VS{32}Ya heten nitudo' ya nipa"el an naligat hi ma'awatan, mu hay ohah ipaddungana ya hi Kristu ya ditu'un kimmulug an mibilang hi odolna.

\VS{33}Mu wada goh di itudunan da'yu: Ti da'yun linala'i ya mahapul an pohpohdonyuy ahawayu an umat hi namhodyuh odolyu, ya da'yu ay an binabai ya mahapul an e'gonanyuy ahawayu.




\par }\Chap{6}{\SHB Hay Tugun hinan Nunhina"amah Pumpopohhodanda
\par }
{\R (Col. 3:20-21)

\par }{\PP \VerseOne{1}Da'yun way o'ommodnan mangunud ay Apu tu'u ya mahapul an un'unnud ayuh nan o'ommodyu ti hiyah ne maphod hi aton.

\VS{2}Ti hinan nahhun an tugun Apo Dios an intulagna ya inalinay,

\par }{\QC “E'gonanyu nan o'ommodyu.”\FTNT{*}{{\FR 6:2 }{\FT{Ex. 20:12; Deut. 5:16.}}}


\par }{\PP \VS{3}Ya hay intulagna ya inalinay,

\par }{\QC “Atonyu ay ya maphod di ma'at ay da'yu,

\par }{\QC ya adu"oy di ataguanyuh tun luta.”\FTNT{†}{{\FR 6:3 }{\FT{Ex. 20:12; Deut. 5:16.}}}


\par }{\PP \VS{4}Da'yun linala'in way imbabaluyna, adi nonongan bimmungot ayuh nan imbabaluyyu ta adiyu pabungton dida. Mu unyuat tugunonyu dida ta pahalonyuy atondah nappuhi an miyunnudan hinan tugun an pohdon Apu tu'u.


\par }{\SHB Hay Tugun hinan Himbut ya nan Apudah Pumpopohhodanda
\par }
{\R (Col. 3:22—4:1; Tit. 2:9-10; I Pet. 2:18-25)

\par }{\PP \VS{5}Da'yun himbut\FTNT{‡}{{\FR 6:5 }{\FT{Bahaom nan footnotes di Col. 3:22 ya I Pet. 2:18 ta innilaom hi un abuluton nan Bibliay ahimbut di tatagu.}}} ya mahapul an un'unnud ayuh nan a'apuyuh tun luta, ya e'gonanyu dida an iyod'odyu didah pangatanyuh nibahhaw. At hay nomnomonyuh atonyu ya ihamadyu an ay ihunay un hi Kristuy puntamuanyu.

\VS{6}Ya bo'on hay awadan di a'apuyun da'yu ya anggay di pangipadenolanyun dida mu edenolyun mangat hi pohdon Apo Dios an ay ihunay un da'yuy himbut Kristu.

\VS{7}Ya hay maphod ya mun'am'amlong ayun muntamu an umat hi puntamuanyun Apu tu'u an bo'on hay tagu ya anggay.

\VS{8}Ya innila tu'un ta"on hi un himbut unu bo'on himbut an mangat hi an amin an maphod ya idat Apu tu'uy lagbu tu'u.


\par }{\PP \VS{9}Ya da'yun a'apun di himbut ya atonyu goh di maphod hinan himbutyu, ya adiyu ta'ta'ton dida. Ti inilayun an amin tu'u an himbut unu bo'on ya napapaddung di Apu tu'un amin an wah did abuniyan, at napapaddung goh di atonan munhumalyan ditu'u.


\par }{\SH Hay Aton di Mi'buhul hinan Diyablu
\par }
{\PP \VS{10}Hiyah te angunuh hi alyo' ay da'yu: Mahapul an mihamad di ugaliyu ti nan iddumanyun Apu tu'u an nalpuh nan abalinanan nidugah.

\VS{11}Ya paddungnay mi'buhul tu'uh nan diyablu, at hay mahapul ya ay ihunay unyu egtom an amin di armasyun mi'buhul an hiyay idat Apo Dios ay da'yu ta adi ayu ma'ameh hinan aton di diyablun mamalbalin da'yu.

\VS{12}Ya bo'on hay taguy pi'buhul tu'u, mu nan dimunyun a'ap'apun di nun'appuhi an waday abalinanda ti an amin di umayanda ya ipattigdah nen abalinanda. Ya diday mumpumpapto' hinan tatagun nangohoy ay Apo Dios hitun luta.

\VS{13}At hiyanan usalonyun amin di indat Apo Dios ay da'yuh pananiyu ta ta"on un do'ol di pampong nan buhulyun da'yu ya abalinanyun mangameh ay didah enggana.


\par }{\PP \VS{14}Ya umat ayuh tindalun dedennonan mi'gubat. Ya nan Makulug an Ma'unud di ay ihunay ibalikisyu, ya nan nahamad an ugaliyu di ay ihunay hanin di palagpagyu.

\VS{15}Ya hay ay ihunay ihapatusyu ya nan pundadaananyun mun'ulgud hinan Maphod an Ulgud an dumalat di alenggopan di mangunud.

\VS{16}Ya namamah nan pangulugyu an hiyay inaynayunyu an ay ihunay un hiyay ihapiawyu ta haniana nan dimmalang an ipanan Satanas.

\VS{17}Ya abulutonyuy abaliwanyu an ay ihunay un hiyay hanin di uluyu. Ya itudun nan Na'abuniyanan an Lennaway Hapit Apo Dios ay da'yu ta ay ihunay un hiyay hanggapyu.

\VS{18}Ya an amin hatun atonyu ya hay mahapul ya munluwalu ayun Apo Dios. Ya hay itudun nan Na'abuniyanan an Lennawa di hiyay gunyu iluwalu. Ya inaynayunyun elan nan aton di diyablu, ya iluwaluanyun amin nan tatagun Apo Dios.


\par }{\PP \VS{19}Ya iluwaluana' ni' ta ipa'innilan Apo Dios di hapito' hinan umuy'u puntudtuduwan hinan Hapit Apo Dios, ya ta adia' tuma'ot an mangipa'innilan ten agguy nipa'innilah din penghana an nan Maphod an Ulgud an hay aat Kristu.

\VS{20}Ya dumalat eten pangipa'innilaa' hinan Maphod an Ulgud ya ten nibaluda', mu ta"on un umat hina ya iluwaluana' ta adia' tuma'ot an muntudtudu ti hiyah ne tuwaliy nidat hi tamu' hi nannagan Apu tu'un hi Jesu Kristun ha"in.


\par }{\SH Hay Nanapitan Paul hi Amaphodan nan i'Ephesus
\par }
{\PP \VS{21}Nahamad nan agi tu'u an hi Tychicus an baal Apo Dios an un'unnud hinan tamunan impatamun Apu tu'u. Ya umalin da'yu ta ipa'innilanay na'na'at ya nan na'at ay ha"in ta way atonyun manginnilah aat'u.

\VS{22}Ya manu ay honogo' hiya ya ta ulgudonan da'yuy na'na'at ya nan na'at ay da'min amin ya ta tumulid ayu.


\par }{\PP \VS{23}Hay pohdo' ya malenggop ayun amin an i'ibba', ya waday pamhodyu\FTNT{§}{{\FR 6:23 }{\FT{Hiyah ne
}}{\FT{{\EM{agape}} hinan hapit di iGreece.}}} ya pangulugyun nalpun Apo Dios an hi Ama tu'u ya hi Apu tu'un hi Jesu Kristu.

\VS{24}Ya nan ama'ulay ni' Apo Dios di wadan amin ay da'yun nahamad di pamhodna ay Apu tu'un hi Jesu Kristu.

\par }