\NormalFont\ShortTitle{Mãtáyõ}

{\MTB Ị́jọ́ Mgbã

\par }{\MT Mãtáyõ

\par }{\MTB ꞌbã sĩlé rĩ



\par }\ChapOne{1}{\SH Ãwí Yẹ́sụ̃ drị́ gá rĩ
\par }
{\R (Mãtáyõ 19:9; Mãrákõ 10:11-12; Lụ́kã 16:18)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ãwí ꞌdĩ Yẹ́sụ̃
Kúrísĩtõ úpí Dãwụ́dị̃ ꞌbã ũri rú drị̃lẹ́
Ịbụrahị́mụ̃ drị́ gá rĩ drị̂,


\par }{\PP \VS{2}Ĩsákã ꞌbã átẹ́pị Ịbụrahị́mụ̃ ꞌi,

\par }{\LI Yãkóꞌbõ ꞌbã átẹ́pị Ĩsákã ꞌi,

\par }{\LI Yụ́dã kí ádrị́pịka abe ĩꞌbã átẹ́pị Yãkóꞌbõ ꞌi,


\par }{\LI \VS{3}Pẹ̃rẹ́zị̃ kí Zérã be ĩꞌbã átẹ́pị Yụ́dã ꞌi, ĩꞌbã ãndrẽ Tãmárã ꞌi,

\par }{\LI Hẽzĩrónĩ ꞌbã átẹ́pị Pẹ̃rẹ́zị̃ ꞌi,

\par }{\LI Rámũ ꞌbã átẹ́pị Hẽzĩrónĩ ꞌi.


\par }{\LI \VS{4}Ãmĩnãdábũ ꞌbã átẹ́pị Rámũ ꞌi,

\par }{\LI Násõnĩ ꞌbã átẹ́pị Ãmĩnãdábũ ꞌi,

\par }{\LI Sãlĩmónĩ ꞌbã átẹ́pị Násõnĩ ꞌi.


\par }{\LI \VS{5}Bõwázĩ ꞌbã átẹ́pị Sãlĩmónĩ ꞌi, ãndrẽ Rãhábụ̃ ꞌi,

\par }{\LI Ụ̃bẹ́dị̃ ꞌbã átẹ́pị Bõwázĩ ꞌi, ãndrẽ Rụ́tụ̃ ꞌi,

\par }{\LI Yésẽ ꞌbã átẹ́pị Ụ̃bẹ́dị̃ ꞌi.


\par }{\LI \VS{6}Úpí Dãwụ́dị̃ ꞌbã átẹ́pị Yésẽ ꞌi.

\par }{\PP Sũlũmánĩ ꞌbã átẹ́pị Dãwụ́dị̃ ꞌi, ãndrẽ Ụ̃rị́yã ꞌbã ũkû ꞌi.


\par }{\LI \VS{7}Rẽhõbũwámũ ꞌbã átẹ́pị Sũlũmánĩ ꞌi,

\par }{\LI Ãbíyã ꞌbã átẹ́pị Rẽhõbũwámũ ꞌi,

\par }{\LI Ásã ꞌbã átẹ́pị Ãbíyã ꞌi.


\par }{\LI \VS{8}Yẽhõsãfátĩ ꞌbã átẹ́pị Ásã ꞌi,

\par }{\LI Yẽhõrámũ ꞌbã átẹ́pị Yẽhõsãfátĩ ꞌi,

\par }{\LI Ụ̃zị́yã ꞌbã átẹ́pị Yẽhõrámũ ꞌi,


\par }{\LI \VS{9}Yõtámũ ꞌbã átẹ́pị Ụ̃zị́yã ꞌi,

\par }{\LI Ãházị̃ ꞌbã átẹ́pị Yõtámũ ꞌi,

\par }{\LI Hẽzẽkíyã ꞌbã átẹ́pị Ãházị̃ ꞌi


\par }{\LI \VS{10}Mãnásẽ ꞌbã átẹ́pị Hẽzẽkíyã ꞌi,

\par }{\LI Ãmọ́nị̃ ꞌbã átẹ́pị Mãnásẽ ꞌi,

\par }{\LI Yõsíyã ꞌbã átẹ́pị Ãmọ́nị̃ ꞌi.


\par }{\LI \VS{11}Yẽkõníyã kí ádrị́pịka abe sáwã ĩꞌbã kí adrujó ãmị́yọ́ŋá ru Bãbụ̃lọ́nị̃ gá rĩ sĩ, ĩꞌbã átẹ́pị Yõsíyã ꞌi.


\par }{\PP \VS{12}Ĩꞌbã kí adrujó Bãbụ̃lọ́nị̃ gá ãmị́yọ́ŋá ru rĩ ꞌbã vúlé gá:

\par }{\LI Sị̃yãlị̃tị́yẹ́lị̃ dó Yẽkõníyã ngọ́pị ꞌi,

\par }{\LI Zẹ̃rụ̃bãbẹ́lị̃ ꞌbã átẹ́pị Sị̃yãlị̃tị́yẹ́lị̃ ꞌi.


\par }{\LI \VS{13}Ãbị̃yụ́dã ꞌbã átẹ́pị rụ́ Zẹ̃rụ̃bãbẹ́lị̃ ꞌi,

\par }{\LI Ĩlĩyãkímũ ꞌbã átẹ́pị Ãbị̃yụ́dã ꞌi,

\par }{\LI Ãzọ́rị̃ ꞌbã átẹ́pị Ĩlĩyãkímũ ꞌi,


\par }{\LI \VS{14}Zãdókĩ ꞌbã átẹ́pị Ãzọ́rị̃ ꞌi,

\par }{\LI Ãkímũ ꞌbã átẹ́pị Zãdókĩ ꞌi.

\par }{\LI Ị̃lị̃yụ́dã ꞌbã átẹ́pị Ãkímũ ꞌi.


\par }{\LI \VS{15}Ĩlĩyãzãrĩ ꞌbã átẹ́pị rụ́ Ị̃lị̃yụ́dã ꞌi,

\par }{\LI Mãtánĩ ꞌbã átẹ́pị Ĩlĩyãzãrĩ ꞌi,

\par }{\LI Yãkóꞌbõ ꞌbã átẹ́pị Mãtánĩ ꞌi.


\par }{\LI \VS{16}Yãkóꞌbõ ĩꞌdi Yụ̃sụ́fụ̃ Mãríyámũ ꞌbã ágọ́bị́ ru rĩ ꞌbã átẹ́pị ꞌi. Mãríyámũ ĩꞌdi Yẹ́sụ̃ umvelé Kúrísĩtõ ꞌi rĩ ꞌbã ãndrẽ ꞌi.


\par }{\PP \VS{17}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, iꞌdójó Ịbụrahị́mụ̃ rụ́ cajó Dãwụ́dị̃ rụ́, áyị́pịka mụdrị́ drị̃ sụ, iꞌdójó Dãwụ́dị̃ rụ́ cajó ĩꞌbã kí adrujó ãmị́yọ́ŋá ru ãngũ Bãbụ̃lọ́nị̃ gá rĩ sĩ áyị́pịka mụdrị́ drị̃ sụ, ãzíla kí ãgõjó ãngũ Bãbụ̃lọ́nị̃ gá rĩ ꞌbã vúlé gá kpere cajó Kúrísĩtõ\FTNT{*}{{\FR 1:17 }{\FR{1:17
}}{\FT{Jõku
}}{\FQA{Mãsíyã
}}{\FT{ ꞌi.
}}{\FQA{Kúrísĩtõ ꞌi
}}{\FT{(Gị̃rị́kị̃ tị sĩ) ãzíla
}}{\FQA{Mãsíyã ꞌi
}}{\FT{(Ĩbũrãníyã tị sĩ) ị̃rị̃trá ífí la “ꞌBá ãdu ũsũjó drị̃ la gá rĩ.”}}} rụ́, áyị́pịka mụdrị́ drị̃ sụ.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ Kúrísĩtõ ꞌbã tịŋá
\par }
{\R (Lụ́kã 2:1-7)

\par }{\PP \VS{18}Ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ Kúrísĩtõ ꞌbã tịŋá ꞌbã iꞌdóŋá drị̂ ĩꞌdi íni: Mãríyámũ Yẹ́sụ̃ ꞌbã ãndrẽ rú, Yụ̃sụ́fụ̃ ꞌbã iꞌdólé ĩgbãlé ꞌbo rĩ, wó ịsụ́ ĩꞌdi ꞌa trũ ũkpó Úríndí Ãlá rĩ drị́ gá rĩ sĩ ꞌdĩ sĩ icí kí drĩ ru ku rú.

\VS{19}Wó Yụ̃sụ́fụ̃ ꞌbã ásị́ gá rĩ ílẽ ĩꞌdi gãlé ũní-ũní ru, ílẽ ĩꞌdiní drị̃nzá fẽlé ũꞌbí agá ku ãꞌdusĩku ĩꞌdi ꞌbã adrujó ágọ́bị́ ãzí ásị́ ãlá la rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{20}Wó ĩꞌdi mụ ị́jọ́ ꞌdĩ ũrãlé ĩꞌdi agâlé ꞌdĩ ꞌbã áni ꞌbo,
mãlãyíkã Úpí drị̂ iꞌda ru ĩꞌdiní urobí agâ sĩ ãzíla jọ ĩꞌdiní, “Yụ̃sụ́fụ̃ Dãwụ́dị̃ ꞌbã ngọ́pị mí idé ụ̃rị̃ sĩ Mãríyámũ agụjó mídrị́ lị́cọ́ gâlé mî ũkú ru ku, ãꞌdusĩku ãko ĩꞌdi agá ꞌdĩ angá Úríndí Ãlá rĩ drị́.

\VS{21}Mãríyámũ la mụ ngọ́tị́ ágọ́bị́ tĩlé, ãzíla mi mụ ĩꞌdi rụ́ ꞌdalé Yẹ́sụ̃ ꞌi,
\FTNT{†}{{\FR 1:21 }{\FR{1:21
}}{\FQA{Yẹ́sụ̃
}}{\FT{ĩꞌdi Gị̃rị́kị̃ tị sĩ
}}{\FQA{Yósũwã ꞌi,
}}{\FT{ífí la “Úpí la ꞌbá upa nĩ.”
}}} ãꞌdusĩku ĩꞌdi mụ ꞌbá kí palé ị́jọ́ ũnzí ĩꞌbadrị̂ kí agá nĩ.”


\par }{\PP \VS{22}Ị́jọ́ ꞌdĩ idé kí ru íni la ị́jọ́ Úpí ꞌbã jọlé nábị̃ kí tị gá rĩ sĩ rĩ ꞌbã adru rú sĩ ãndá-ãndá ru.

\VS{23}“Ĩzóŋá bíkĩrã rú rĩ la adru ꞌa trũ ĩꞌdi ngọ́tị́ ágọ́bị́ tị, ála mụ ĩꞌdi rụ́ umvelé Ị̃mánụ̃wẹ̃lị̃ ꞌi” ífí la “Ãdróŋá ãma abe.”


\par }{\PP \VS{24}Yụ̃sụ́fụ̃ la mụ angálé ꞌbo, idé ị́jọ́ tá mãlãyíkã Úpí drị̂ bã jọlé ĩꞌdiní rĩ áni, ãzíla ꞌdụ dó Mãríyámũ agụlé ĩꞌdidrị́ lị́cọ́ gâlé ĩꞌdi ꞌbã ũkú ru rá.

\VS{25}Wó Yụ̃sụ́fụ̃ icí kí ru ĩꞌdi be ku kpere ĩꞌdi ꞌbã ngọ́tị́ ágọ́bị́ tĩ agá ráká ãzíla ꞌda dó rụ́ la Yẹ́sụ̃ ꞌi.




\par }\Chap{2}{\SH ꞌBá ũndũwã ru rĩ ꞌbã kí amụ́jó Yẹ́sụ̃ ꞌbã ũrekeŋá ndrejó rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ tịjó Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá ãngũ Yụ̃dị́yã gá ꞌbo rĩ sĩ, ꞌdĩ sáwã
Hẽródẽ ꞌbã adrujó úpí ru rĩ sĩ, ꞌbá ũndũwã rú angálépi ị̃tụ́ ꞌbã ãfũ agâlé rĩ acá kí Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá,

\VS{2}ãzíla zị kí, “Ũrekeŋá tịlé mụlépi adrulépi úpí ꞌbá
Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbadrị́ rĩ íngõlé yã? Ãndre lẽlẽgó iꞌdalépi útị ĩꞌdi ꞌbo rĩ ị̃tụ́ ꞌbã ãfũ agâlé ru, ãzíla ãma amụ́ ĩꞌdi ị̃nzị̃lé.”


\par }{\PP \VS{3}Úpí Hẽródẽ la mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé, drị̃ la iza ru rá, ꞌbá pírí Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá rĩ kí abe.

\VS{4}Hẽródẽ la mụ ãtalo ãmbogo rĩ kí atrálé, imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ abe ꞌbo, zị kí, “Ãngũ sĩ Kúrísĩtõ tịjó rĩ íngõlé yã?”

\VS{5}Umvi kí ĩꞌdiní, “Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá ãngũ Yụ̃dị́yã drị̂ gá. Ãꞌdusĩku nábị̃ sĩ ĩꞌdi ꞌdĩ ꞌbã áni:


\par }{\Q \VS{6}“ ‘Wó ĩmi ꞌbá táwụ̃nị̃ Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá ꞌdĩ ãngũ Yụ́dã drị̂ agá ꞌdĩ,

\par }{\QB ĩmi adru ĩmbíráŋá ru ꞌbá ꞌbá kí drị̃ celépi Yụ́dã gá rĩ kí agá ku,

\par }{\Q ãꞌdusĩku ĩmi agá ꞌdâ ꞌbá drị̃lẹ́ ru

\par }{\QB mụlépi adrulépi ꞌbá mádrị́
Ịsịrayị́lị̃ drị̂ kí ucélépi rĩ la rú ãfũ nĩ.’\XREF{✡}{{\XO 2:6 }{\XO{2:6
}}{\XT{Míkã 5:2}}}”


\par }{\PP \VS{7}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Hẽródẽ ꞌdụ dó ꞌbá ũndũwã rú ꞌdĩ kí ụzịlé yõkõlé sĩ ãzíla ịsụ́ dó sáwã pịrị lẽlẽgó ꞌbã sĩ iꞌdájó rĩ kí tị gá rá.

\VS{8}Pẽ dó kí tị mụjó Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gâlé, ãzíla jọ ĩꞌbaní, “Ĩmụ ãngũ ngọ́tị́ŋâ drị̂ ụzị trũ jãjã rú, cọtị ĩdrĩ ĩꞌdi ꞌbã ãngũ ịsụ́ rá, ĩmi amụ́ mání vú la nze trũ, ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ álẽ mụlé ĩꞌdi ị̃nzị̃lé ĩndĩ.”


\par }{\PP \VS{9}Kí mụ ị́jọ́ úpí tị gá rĩ arelé ꞌbo, ko kí drị̃ mụlé gẹ̃rị̃ ĩꞌbadrị́ gá rĩ gá ãzíla lẽlẽgó tá ĩꞌbã kí ndrelé ị̃tụ́ ꞌbã ãfũ agâlé rĩ ꞌde kí drị̃ nĩ kpere ĩꞌdi ꞌbã pá tu agá ãngũ ũrekeŋá ꞌbã sĩ adrujó rĩ gá.

\VS{10}Kí mụ lẽlẽgó tá rĩ ndrelé ꞌbo ãyĩkõ ãmbógó la ga dó kí agá tré.

\VS{11}Kí mụ filé jó agâlé ꞌbo, ndre kí ũrekeŋá kí ãndrẽ Mãríyámũ be, ãvụ̃ kí dó pírí vú gâ sĩ ĩꞌdi ị̃nzị̃jó. Nzị̃ kí málĩ ĩꞌbadrị̂ kí tị, fẽ kí ĩꞌdiní fẽtáŋá ru gólũdĩ, ãdu ãjị́ ngụ̃lépi vĩrĩ rĩ trũ ãzíla ãdu ãzí umvelé mírã rĩ trũ.

\VS{12}Ála mụ kí bị́lẹ́ ị̃ndụ́ lilé urobí agâ sĩ ꞌbã gõ kí vúlêlé Hẽródẽ rụ̂ sĩ ku ꞌbo, gõ kí dó ãngũ ĩꞌbã kí sĩ uꞌájó rĩ gâlé gẹ̃rị̃ ãzị́ gâ sĩ.


\par }{\SH Apájó Mị̃sị́rị̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{13}ꞌBá ũndũwã rú ꞌdĩ kí mụ gõlé ꞌbo, mãlãyíkã Úpí drị̂ iꞌda ru Yụ̃sụ́fụ̃ ní urobí agâ sĩ, jọ ĩꞌdiní, “Mí angá ụrụgá, íꞌdụ ũrekeŋâ kí ãndrẽ be, mí apá Mị̃sị́rị̃ gá. Ítẽ ꞌdãá kpere mání ĩmi umve agá, Hẽródẽ ꞌbã lẽjó ũrekeŋá ndrụ̃jó ꞌdịjó rá rĩ sĩ.”

\VS{14}Cọtị Yụ̃sụ́fụ̃ angá ụrụgá, ꞌdụ dó ũrekeŋá kí ãndrẽ be trũ apájó ị́nị́ sĩ trũ mụjó Mị̃sị́rị̃ gá.

\VS{15}Uꞌá kí dó ꞌdãá kpere Hẽródẽ ꞌbã drã agá. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ị́jọ́ Úpí ꞌbã jọlé nábị̃ tị gâ sĩ rĩ idé dó ru ꞌdĩ ꞌbã áni, “Má umve dó mâ ngọ́tị̂ angájó Mị̃sị́rị̃ gâlé rá.”\XREF{✡}{{\XO 2:15 }{\XO{2:15
}}{\XT{Hõséyã 11:1}}}


\par }{\PP \VS{16}Hẽródẽ la mụ ndrelé la ꞌbá ũndũwã rú rĩ ulé kí ĩꞌdi ꞌbo, ala dra dó ũmbã sĩ, fẽ dó ãzị́táŋá sĩ anzị níríŋá ãgọbị rú iꞌdójó ílí ị̃rị̃ ãzíla ílí ị̃rị̃ vúlé gá Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá ãzíla ãngũ andre la gá ꞌdĩ kí ụꞌdị́jó pírí rá cécé ĩꞌdi ꞌbã ị́jọ́ la ịsụ́jó ꞌbá ũndũwã rú rĩ kí tị gá rĩ áni.

\VS{17}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ị́jọ́ nábị̃ Yẽrẽmíyã ꞌbã jọlé rĩ idé dó ru ãndá ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá.


\par }{\Q \VS{18}“Ụ́ꞌdụ́kọ́ akụ́ angájó Rámã gâlé,

\par }{\QB áwáŋá, ãzíla ụ̃lụ́lụ́ uꞌbéŋá ãmbógó la trũ.

\par }{\Q Rãkẹ́lị̃ la awá ĩꞌdi ꞌbã anzị kí sĩ,

\par }{\QB gã ru ásị́ ũŋmĩlé úmgbé,

\par }{\Q ãꞌdusĩku anzị ꞌbã kí ũdrãjó rá rĩ sĩ.”\XREF{✡}{{\XO 2:18 }{\XO{2:18
}}{\XT{Yẽrẽmíyã 31:15}}}


\par }{\SH Yụ̃sụ́fụ̃ ꞌbã kí gõjó vúlé Nãzẹ̃rẹ́tị̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{19}Hẽródẽ la mụ drãlé ꞌbo, mãlãyíkã Úpí drị̂ iꞌda ru urobí agâ sĩ Yụ̃sụ́fụ̃ ní Mị̃sị́rị̃ gá ꞌdãá,

\VS{20}ãzíla jọ ĩꞌdiní, “Mí angá ụrụgá, mí aꞌdụ́ ngọ́tị̂ kí ĩꞌdi ꞌbã ãndrẽ be ãzíla ígõ kî trũ ãngũ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ gâlé, ãꞌdusĩku ꞌbá ándrá lẽlépi ngọ́tị̂ ꞌbã ídri ãvĩlépi rĩ ũdrã kí ꞌbo.”


\par }{\PP \VS{21}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Yụ̃sụ́fụ̃ angá dó, ají dó ngọ́tị̂ kí ãndrẽ be ãngũ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ agá ꞌdõlé.

\VS{22}Wó ĩꞌdi mụ arelé la úꞌbã Ãrị̃kị̃láwụ̃ úpí ru ãngũ Yụ̃dị́yã drị̂ gá átẹ́pị̃ Hẽródẽ kẹ̃jị́ gá ꞌbo, ụ̃rị̃ fi ásị́ la gá gõjó vúlé ála mụ ĩꞌdi bị́lẹ́ ị̃ndụ́ lilé urobí agâ sĩ ꞌbo, uja ĩꞌdi ꞌbã ígátáŋá sĩ gõjó ãngũ
Gãlị́lị̃ drị̂ gá.

\VS{23}Ãzíla mụ dó uꞌálé táwụ̃nị̃ umvelé Nãzẹ̃rẹ́tị̃ rĩ gá. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ị́jọ́ nãbịya ꞌbã kí jọlé rĩ idé dó ru ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá, “Ála ĩꞌdi umve ꞌbá Nãzẹ̃rẹ́tị̃ gá la.”




\par }\Chap{3}{\SH Ị́jọ́ Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ ꞌbã ũlũlé rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 1:1-8; Lụ́kã 3:1-18; Yõhánã 1:19-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ ãzí vúlé gá, Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ amụ́ rá ị́jọ́ ũlũjó ãngũ kõtórõ rú Yụ̃dị́yã drị̂ agá,

\VS{2}ãzíla jọ, “Ĩmi uja ásị́, ãꞌdusĩku Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ dó ãni rú.”

\VS{3}Ãꞌdusĩku ꞌdĩ ꞌbá ị́jọ́ la jọjó nábị̃ Ĩsáyã tị gâ sĩ rĩ:

\par }{\Q “Ụ́ꞌdụ́kọ́ ꞌbá ãzí uzálépi ãngũ kõtórõ rú rĩ agá rĩ jọ,

\par }{\Q ‘Ĩmi itú gẹ̃rị̃ Úpí ní,

\par }{\QB ĩmi idé ĩꞌdi kpịmgbịlị́kị ĩꞌdiní sĩ acị́jó.’ ”
\XREF{✡}{{\XO 3:3 }{\XO{3:3
}}{\XT{Ĩsáyã 40:3}}}


\par }{\PP \VS{4}Bõngó Yõhánã ꞌbã sụ̃lé rĩ kí ídé ándrá kí ngãmíyã ꞌbã ꞌbíko sĩ, ãzíla icí ru ụ́pị́cẹ́ sẹ́rị̃ íníríkó ru la sĩ cí. Ãkónã ĩꞌdidrị̂ kí ándrá úmbí kí ãnụ́ ásé agá rĩ be.

\VS{5}ꞌBá mụ kí ĩꞌdi rụ̂lé angájó Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá, ãngũ Yụ̃dị́yã drị̂ agâ sĩ pírí ãzíla ãngũ Yõrĩdánĩ agâ sĩ pírí.

\VS{6}Iꞌda kí ị́jọ́ ũnzí ĩꞌbadrị̂ kí, Yõhánã fẽ dó ĩꞌbaní
bãbụ̃tị́zị̃ ị̃yị́ Yõrĩdánĩ gá.


\par }{\PP \VS{7}Wó ĩꞌdi mụ ꞌbá wẽwẽ rú
Fãrĩsáyĩ rú ãzíla
Sãdũkáyõ drị̂ kí ndrelé amụ́ agá ĩꞌdi rụ́ ãngũ ĩꞌdi ꞌbã sĩ bãbụ̃tị́zị̃ fẽjó rĩ gá, jọ ĩꞌbaní, “Ĩmi ị̃nị̃ galaꞌbá ru ꞌdĩ! Ãꞌdi lũ ĩminí apájó ũmbã Ãdróŋá ãni amụ́lépi rĩ sĩ nĩ yã?

\VS{8}Ĩka ífí ru ajílépi ásị́ ujaŋá ũnzĩ aꞌbejó rá rĩ.

\VS{9}Ĩmi ũrã ĩmi ásị́ gâlé jọjó la, ‘Ãma anzịŋá Ịbụrahị́mụ̃ ãni Ãdróŋá icó dó sĩ ãmaní drị̃-árụ́ma fẽlé ku,’ íni la ĩmi ásị́ gá ku. Ájọ ĩminí Ãdróŋá icó írãmvá ꞌdĩ kí ujalé Ịbụrahị́mụ̃ ní anzịŋá ru rá.

\VS{10}Nekeŋâ ĩꞌdi bábá ife ꞌbã ị̃ndụ́ gá, ãzíla ife pírí ífí mgbã rĩ kalépi ku rĩ kí ála mụ kí galé vụ̃rụ́ ãzíla ála kí uꞌbé ãcí gá.


\par }{\PP \VS{11}“Ma bãbụ̃tị́zị̃ fẽ ĩminí ị̃yị́ sĩ sĩ ásị́ ujajó, wó ꞌbá ãzí áma ndẽlépi ũkpõ sĩ rá rĩ la amụ́ ꞌdĩ, ãzíla má icó átã adrulé ĩꞌdi ꞌbã
ãtíꞌbó vúlé gá ãsị̃jó la rú ku. Ĩꞌdi bãbụ̃tị́zị̃ fẽ ĩminí Úríndí Ãlá rĩ sĩ vâ ãcí sĩ.

\VS{12}Ĩꞌdi bábá ꞌbá múké rĩ kí drĩdríŋĩ cojó ꞌbá ũnzí rĩ abe cécé ꞌbá ãná ụ́yụ́rụ́ꞌbị́ kí drĩdríŋĩ colépi ãná mgbã rĩ be rĩ áni. Ĩꞌdi ꞌbá múké rĩ kí ꞌbã ãngũ múké rĩ agá cécé ꞌbá ꞌbã ãná mgbã rĩ ꞌbãlé ĩrá agá rĩ áni. Wó ĩꞌdi ꞌbá ũnzí rĩ kí ivé ãcí sĩ cécé ꞌbání ãná ụ́yụ́rụ́ꞌbị́ ivélé ãcí ꞌbá ãzí ꞌbã icólé anụ́lé ku rĩ sĩ rĩ áni.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã bãbụ̃tị́zị̃ bĩjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 1:9-11; Lụ́kã 3:21-22)

\par }{\PP \VS{13}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Yẹ́sụ̃ amụ́ angájó Gãlị́lị̃ gâlé Yõhánã rụ́ amụ́lé bãbụ̃tị́zị̃ bĩlé ị̃yị́ Yõrĩdánĩ gá.

\VS{14}Wó Yõhánã lẽ tí ĩꞌdiní gãlé úmgbé, jọ ĩꞌdiní, “Mi tá bãsĩ mání bãbụ̃tị́zị̃ fẽ agá mi ꞌi, wó mi bãsĩ vâ amụ́ má rụ́ yã?”


\par }{\PP \VS{15}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “ꞌBã adru úꞌdîꞌda rĩ gá ꞌdĩ ãni. Ĩꞌdi ị́jọ́ mgbã la ãmaní ị́jọ́ mgbã rĩ idéjó áyụ, ị́jọ́ ãlá rĩ ꞌbã idé rú sĩ ru ãndá benĩ.” Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Yõhánã ãꞌị̃ dó ĩꞌdiní rá.


\par }{\PP \VS{16}Yẹ́sụ̃ la mụ bãbụ̃tị́zị̃ bĩlé ꞌbo, ãfũ dó ị̃yị́ agâlé ãmvé ꞌdõlé, ꞌbụ̃ nzị̃ ru mgbọ ãzíla ndre Úríndí Ãdróŋá drị̂ ꞌbã asị́ agá ãlĩꞌbõ áni ri agá ĩꞌdi drị̃ gá.

\VS{17}Ụ́ꞌdụ́kọ́ angá ꞌbụ̃ gâlé jọ, “ꞌDĩ má Ngọ́pị mâ lẽlé ambamba mání uꞌájó ãyĩkõ sĩ ĩꞌdi ị́jọ́ sĩ rĩ ꞌi.”




\par }\Chap{4}{\SH Yẹ́sụ̃ ụ̃ꞌbị̃jó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 1:12-13; Lụ́kã 4:1-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ị́jọ́ ꞌdã ꞌbã vúlé gá, Úríndí agụ Yẹ́sụ̃ ꞌi ãngũ kõtórõ rú rĩ agâlé
Sĩtánĩ ní ĩꞌdi ụ̃ꞌbị̃jó.\XREF{✡}{{\XO 4:1 }{\XO{4:1
}}{\XT{Ĩbũrãníyã 2:18; 4:15}}}

\VS{2}Ĩꞌdi mụ uꞌálé ãkónã naŋâ kóru ụ́ꞌdụ́ kãlị́ sụ ị́nị́ kí ị̃tụ́ be ꞌbo, ĩtrĩkã dó ãbị́rị́.

\VS{3}Sĩtánĩ amụ́ dó ĩꞌdi rụ́ jọ ĩꞌdiní, “Ídrĩ adru
Ãdróŋá Ngọ́pị ꞌi, íjọ írã ꞌdĩ ꞌbaní, ꞌbã uja kí ru mũkátĩ rú.”


\par }{\PP \VS{4}Yẹ́sụ̃ umvi, “Úsĩ bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị̂ agá rá, ‘ꞌBá icó lú adrulé ídri rú ãkónã sĩ áꞌdụ̂sĩ ku, wó ị́jọ́ pírí ãfũlépi Ãdróŋá tị gá rĩ sĩ.’\XREF{✡}{{\XO 4:4 }{\XO{4:4
}}{\XT{Ãzị́táŋá Amviŋá 8:3}}}”


\par }{\PP \VS{5}ꞌDĩ ꞌbã vúlé gá, Sĩtánĩ ꞌdụ ĩꞌdi, ꞌbã ĩꞌdi Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ táwụ̃nị̃ ãlá rĩ gá, ꞌbã ĩꞌdi pá tulé ãbi
lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ ꞌbã drị̃ wị́lị́wị́lị́ rĩ gá, 
\VS{6}jọ ĩꞌdiní, “Ídrĩ adru Ãdróŋá Ngọ́pị ꞌi, íꞌbe mi vụ̃rụ̂lé, ãꞌdusĩku sĩ ru bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị̂ agá rá,

\par }{\Q “ ‘Ãdróŋá la mãlãyíkã ĩꞌdidrị̂ kí azị ími ị́jọ́ sĩ,’

\par }{\MM ãzíla

\par }{\Q ‘kí ími rụ ụrụgá ꞌdãá drị́ ĩꞌbadrị̂ kí sĩ,

\par }{\QB ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ mí icó dó ími pá sị̃lé írã gá ku.’\XREF{✡}{{\XO 4:6 }{\XO{4:6
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 91:11-12}}}”


\par }{\PP \VS{7}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Ị́jọ́ sĩlé rĩ jọ vâ, ‘Mí ụ̃ꞌbị̃ Úpí Ãdróŋá mídrị̂ ku.’\XREF{✡}{{\XO 4:7 }{\XO{4:7
}}{\XT{Ãzị́táŋá Amviŋá 6:16}}}”


\par }{\PP \VS{8}Sĩtánĩ agụ vâ ĩꞌdi ꞌbãlé ꞌbé ãzo rĩ ꞌbã sị́ mbílí rĩ drị̃ gá, iꞌda ĩꞌdiní sụ́rụ́ pírí ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá ꞌdâ ꞌdĩ kî ãzíla ũnĩ ala gá rĩ kí abe.

\VS{9}Jọ dó ĩꞌdiní, “Ma mụ ꞌdĩ kí fẽlé pírí mídrị́ ídrĩ ãvụ̃ vụ̃rụ́ áma drị̃lẹ́ gá áma ị̃nzị̃jó rá rĩ gá.”


\par }{\PP \VS{10}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌdiní, “Sĩtánĩ, mí ĩdã mi má rụ́ ꞌdâ rá! Ãꞌdusĩku ị́jọ́ sĩlé rĩ jọ, ‘Mí ị̃nzị̃ Úpí Ãdróŋá mídrị̂ ꞌi ãzíla ínga ãzị́ ĩꞌdiní áꞌdụ̂sĩ.’\XREF{✡}{{\XO 4:10 }{\XO{4:10
}}{\XT{Ãzị́táŋá Amviŋá 6:13}}}”


\par }{\PP \VS{11}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Sĩtánĩ aꞌbe dó Yẹ́sụ̃ rá ãzíla mãlãyíkã amụ́ kí dó ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ĩꞌdi ãzã kolé nĩ.


\par }{\PP \VS{12}ꞌDã ꞌbã vúlé gá Yẹ́sụ̃ la mụ arelé la úsu Yõhánã ꞌi mãbụ́sụ̃ gá, uja dó ru vúlé Gãlị́lị̃ gâlé.

\VS{13}Aꞌbe dó Nãzẹ̃rẹ́tị̃ rá, mụ dó uꞌálé Kãpẹ̃rẹ̃nãwụ́mị̃ gá ꞌdĩ ãngũ ãzí mĩrĩ tị gá ãngũ Zãbụ̃lọ́nị̃ ꞌbadrị́ Nãfũtálĩ be rĩ ꞌi.

\VS{14}Ị́jọ́ ꞌdĩ idé ru íni la sĩ fẽjó la ị́jọ́ ándrá nábị̃ Ĩsáyã ꞌbã jọlé rĩ ꞌbã acá ĩꞌdi kẹ̃jị́ gá jọ:


\par }{\Q \VS{15}“Ãngũ Zãbụ̃lọ́nị̃ ꞌbadrị́ Nãfũtálĩ be,

\par }{\QB gẹ̃rị̃ mụjó mĩrĩ Gãlị́lị̃ gâlé, ị̃yị́ Yõrĩdánĩ drị̂ ꞌbã wókõ ị̃tụ́ ꞌbã ꞌde agâlé ru rĩ,

\par }{\QB ĩꞌdi ãngũ Gãlị́lị̃ drị́ ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú ku rĩ ꞌbã kí sĩ uꞌájó rĩ.


\par }{\Q \VS{16}ꞌBá uꞌálépi ãngũ ịnị agá

\par }{\QB rĩ ndre kí dị̃zã ãmbógó la,

\par }{\Q ꞌbá uꞌálépi ãngũ drã ꞌbã índréléndri gá rĩ ꞌbaní

\par }{\QB dị̃zã dị̃ rá.”
\XREF{✡}{{\XO 4:16 }{\XO{4:16
}}{\XT{Ĩsáyã 9:1-2}}}


\par }{\PP \VS{17}Iꞌdójó ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ Yẹ́sụ̃ iꞌdó dó ị́jọ́ ũlũlé, “Ĩmi uja ásị́ Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ dó ãni rú.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ũpẽ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé drị̃drị̃ rĩ kî
\par }
{\R (Mãrákõ 1:16-20; Lụ́kã 5:1-11)

\par }{\PP \VS{18}Yẹ́sụ̃ ꞌbã acị́ agá mĩrĩ Gãlị́lị̃ drị̂ ꞌbã tị gâ sĩ, ndre ꞌbá ãzí ádrị́pị rú la ꞌbã ãzí kí ị̃rị̃, Sị̃mọ́nị̃ umvelé Pétẽrõ rĩ kí ádrị́pị Ãndẽríyã be ị̃ꞌbị ꞌbe agá bóyí sĩ, ãꞌdusĩku ĩꞌba kí adrujó ꞌbá ị̃ꞌbị ꞌbelépi la rĩ sĩ.

\VS{19}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ĩmi amụ́, ĩmi ãbĩ áma vú, ma mụ ĩmi imbálé adrujó ꞌbá ꞌbá kí tralépi la rú.”

\VS{20}Cọtị aꞌbe kí bóyí ĩꞌbadrị̂ kí rá, bĩ kí dó ĩꞌdi vú.


\par }{\PP \VS{21}Yẹ́sụ̃ la mụ mụlé drị̃ gá angájó ꞌdãá, ndre vâ ꞌbá ị̃rị̃ ádrị́pị rú la kí, Yãkóꞌbõ Zĩbĩdáyõ ngọ́pị kí ádrị́pị̃ Yõhánã be, kí íꞌbó agá ꞌdãá ĩꞌbã átẹ́pị̃ trũ ĩꞌbã bóyí kí idé agá. Yẹ́sụ̃ umve kî,

\VS{22}cọtị aꞌbe kí íꞌbó kí átẹ́pị̃ trũ rá bĩ kí dó ĩꞌdi vú.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ꞌbá ãyánĩ rú la
\par }
{\R (Lụ́kã 6:17-19)

\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ acị́ ãngũ Gãlị́lị̃ drị̂ agâ sĩ pírí, ꞌbá kí imbá trũ ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ kí agâ sĩ, ị́jọ́ mgbã
Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ ũlũ trũ, adrí ꞌbá ãyánĩ rú rĩ kí drã ũví ndú-ndú kí abe ꞌbá kí drĩdríŋĩ gá.

\VS{24}Ị́jọ́ ĩꞌdi drị̃ gá rĩ iré ãngũ Sị́rị̃yã drị̂ agá pírí, ãzíla ꞌbá ají kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ꞌbá pírí ãyánĩ rú rĩ kí ãyánĩ ũví ndú-ndú abe, ꞌbá ãzá talépi ambamba rĩ kî, úríndí ũnzí rĩ kî, ãyánĩ ꞌbá uꞌbélépi uꞌbé-uꞌbé rĩ trũ, ꞌbá ãcá trũ rĩ kí abe Yẹ́sụ̃ adrí kí pírí.

\VS{25}ꞌBá wẽwẽ rú ãngũ Gãlị́lị̃ gá, Dẹ̃kãpọ́lị̃ gá, Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá, Yụ̃dị́yã gá ãzíla ãngũ Yõrĩdánĩ gá ꞌá ꞌdã sĩ rĩ bĩ kí ĩꞌdi vú.




\par }\Chap{5}{\SH Ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã ũlũlé drị̃lẹ́ba drị̃ gá ꞌbé sị́ gá rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ la mụ ꞌbá wẽwẽ rú ꞌdĩ kí ndrelé, tụ dó rilé vụ̃rụ́ ꞌbé drị̃ gá. ꞌBá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ mụ kí dó ĩꞌdi rụ̂lé,

\VS{2}ãzíla iꞌdó dó kí imbálé jọ,


\par }{\Q \VS{3}“Drị̃lẹ́ba ꞌbá lẽmẽrí úríndí agá Ãdróŋâ ndrụ̃lépi ꞌdĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌba ãni.


\par }{\Q \VS{4}Drị̃lẹ́ba ꞌbá uꞌálépi ũcõgõ sĩ ị́jọ́ ũnzí sĩ ꞌdĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku Ãdróŋá la mụ kí ásị́ ũŋmĩlé rá.


\par }{\Q \VS{5}Drị̃lẹ́ba ꞌbá ásị́ ị̃gbẹ́ rĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku ụ̃nọ́kụ́ la mụ adrulé kí drị́ alé gá.


\par }{\Q \VS{6}Drị̃lẹ́ba ꞌbá ásị́ ꞌbãlépi ị́jọ́ mgbã Ãdróŋá ꞌbã lẽlé rĩ idélépi rĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku kí mụ agalé rá.


\par }{\Q \VS{7}Drị̃lẹ́ba ꞌbá ꞌbá ãzí ꞌbã ízákĩzã ndrelépi rĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku ála kí ízákĩzã ndre rá.


\par }{\Q \VS{8}Drị̃lẹ́ba ꞌbá ásị́ ãlá rĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku kí mụ Ãdróŋá ndrelé nĩ.


\par }{\Q \VS{9}Drị̃lẹ́ba ꞌbá ásị́ ị̃gbẹ̃ ajílépi rĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku ála mụ kí umvelé anzị Ãdróŋá ãni.


\par }{\Q \VS{10}Drị̃lẹ́ba ꞌbá ĩcãndĩlé ị́jọ́ mgbã ãlá rĩ ị́jọ́ sĩ ꞌdĩ ꞌbanî,

\par }{\QB ãꞌdusĩku Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌba ãni.


\par }{\PP \VS{11}“Ĩmi drị̃lẹ́ba rú ꞌbá drĩ kí ĩmi uꞌdá, ĩmi ĩcãndĩ, ãzíla ị́jọ́ pírí ũnzí ꞌdĩ kí jọ ĩmi ụrụꞌbá gá, áma ị́jọ́ sĩ.

\VS{12}Ĩmi uꞌá ãyĩkõ sĩ ãzíla ãyĩkõ ꞌbã fụ ĩmi, ũyá ãmbógó ru la ĩminí ꞌbụ̃ gâlé cí, ãꞌdusĩku gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ ꞌbá ꞌdĩ fẽ kí ándrá nãbịya ĩmi drị̃lẹ́ gá rĩ ꞌbaní ũcõgõ ꞌdĩ ꞌbã áni rá.


\par }{\SH Ãꞌị́ kí dị̃zã be
\par }
{\R (Mãrákõ 9:50; Lụ́kã 14:34-35)

\par }{\PP \VS{13}“Ĩmi ãꞌị́ ụ̃nọ́kụ́ ãni, wó ãꞌị́ ꞌbã sị́ drĩ anụ́ rá, ĩꞌdi icó vâ acálé sị́ trũ ị̃dị́ íngoní-íngoní ru? Ĩꞌdi ꞌbã ãjị́ ãzí ị̃dị́ ãko ãzí be la ꞌdáyụ, lú sũjó la ásé gá atujó la pá sĩ.


\par }{\PP \VS{14}“Ĩmi dị̃zã ụ̃nọ́kụ́ drị́ gá rĩ ꞌi. Táwụ̃nị̃ sịlé ꞌbé drị̃ gá rĩ icó ru zị̃lé ku.

\VS{15}ꞌBá ãzí tárã ĩꞌdidrị̂ tị ꞌbãlépi ĩꞌdi aku la ãkójó agá la ꞌdáyụ, be la rá la ĩꞌdi ꞌbã la ãngũ ĩꞌdi ꞌbã sĩ ãngũ pírí jijó rĩ agá, ĩꞌdi dó sĩ ãngũ ji ꞌbá pírí ꞌbaní jó agá ꞌdâ.

\VS{16}Gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ dị̃zã ĩmidrị́ gá rĩ ꞌbã ji ãngũ ꞌbá kí agá ꞌdâ, ꞌbá ꞌbã ndre kí rú sĩ ị́jọ́ múké ĩmi idélé rĩ kí, ãzíla ꞌbã ị̃nzị̃ kí rú sĩ ĩmĩ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ benĩ.


\par }{\SH Ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ ꞌbã ífí iꞌdajó rĩ
\par }
{\PP \VS{17}“Ĩmi ũrã má amụ́ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí atrịlé ị́jọ́ nábị̃ drị̂ abe íni la ku. Má amụ́ kí atrịlé la ku, wó ꞌbã idé kí ru benĩ.

\VS{18}Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã la jọ, ꞌbụ̃ kí ụ̃nọ́kụ́ be kí ukó rá, ị́jọ́ kãlámũ sị́ ꞌbã sĩlé nĩ rĩ átã icó ru ịnị́lé ãzị́táŋá agá ꞌdãá ku kpere ãko pírí ꞌbã kí tị ãsị̃ agá.

\VS{19}ꞌBá ãzí drĩ ãzị́táŋá ꞌdĩ ꞌbã ãzí wereŋá rĩ ꞌbã ãzí nũ, ãzíla imbá vâ ꞌbá ãzí kí ãzị́táŋá kí ũnũjó ꞌdĩ ꞌbã áni, ála ꞌbá ꞌdĩ ꞌbã ꞌbá wereŋá ru Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá, wó ꞌbá ị́jọ́ ꞌdĩ kí tãmbalépi ãzíla kí imbálépi rĩ ála ĩꞌdi umve ꞌbá ãmbógó Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá.

\VS{20}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, álẽ jọlé la ĩminí, ị́jọ́ múké ĩmidrị́ ãlá rĩ drĩ kí ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ãzíla imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ kí alị ku, ĩmi icó filé Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá ku.


\par }{\SH Ímbátáŋá ũmbã drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 12:57-59)

\par }{\PP \VS{21}“Ĩmi are ị́jọ́ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ ꞌbã jọlé ꞌbá ándrá ídu rĩ ꞌbaní rĩ rá, íꞌdị ꞌbá ku,\XREF{✡}{{\XO 5:21 }{\XO{5:21
}}{\XT{Ãfũŋá 20:13}}} ãzíla ꞌbá ãzí drĩ ꞌbá ꞌdị rá ála ị́jọ́ lị drị̃ la gá rá.

\VS{22}Wó ájọ ĩminí, ꞌbá ãzí drĩ idé ũmbã sĩ ádrị́pị̃ nî, ála ị́jọ́ lị drị̃ la gá rá. Ãzíla ꞌbá ãzí drĩ jọ la ádrị́pị̃ ní ĩꞌdi aza-azâ, ĩꞌdi pá tu ꞌbá ị́jọ́ lịlépi rĩ drị̃lẹ́ gá rá. Wó ꞌbá ãzí drĩ jọ la ádrị́pị̃ ní, ‘Mi aza-azâ,’ ála mụ ĩꞌdi ꞌbelé ãcí ukólépi ku rĩ agá rá.


\par }{\PP \VS{23}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, míní lẽ agá ãko mídrị́ ãwãꞌdĩfô rú rĩ fẽ agá ãlĩtárĩ drị̃ gâlé, ꞌdãá ídri amá la ĩmi ị́jọ́ trũ mí ádrị́pị be,

\VS{24}mí aꞌbó ãko mí ãni ãwãꞌdĩfô rú rĩ ãlĩtárĩ gá ꞌdãá. Ígõ vúlé mî ádrị́pị rụ̂lé tị icílé ĩꞌdi be, mi ãgõ dó amụ́lé mî ãwãꞌdĩfô míní lẽlé fẽlé rĩ fẽlé ĩndõ.


\par }{\PP \VS{25}“Ĩmi idé ị́jọ́ ꞌbá ími tõlépi kẹ́sị̃ gá rĩ be gbõrú. Ĩmi idé ị́jọ́ ꞌdĩ kí ĩminí drĩ mụ agá gẹ̃rị̃ gá ꞌdâ ꞌdĩ, wó jõ íni ku ĩꞌdi ími fẽ ꞌbá ị́jọ́ lịlépi rĩ drị́, ãzíla ꞌbá ị́jọ́ lịlépi rĩ la ími agụ fẽlé ãmbógó drị́, ãzíla ĩꞌdi ími ꞌdụ ꞌbãlé mãbụ́sụ̃ gá.

\VS{26}Ájọ ĩminí ị́jọ́ mgbã, mí icó ãfũlé mãbụ́sụ̃ gâlé ku kpere míní séndẽ ãsị̃lépi rĩ de agá ũfẽ agá.


\par }{\SH Ímbátáŋá ãwụ̃ drị̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{27}“Ĩmi are ị́jọ́ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ ꞌbã jọlé rĩ rá, ‘Ínga ãwụ̃ ku.’\XREF{✡}{{\XO 5:27 }{\XO{5:27
}}{\XT{Ãfũŋá 20:14}}}

\VS{28}Wó ájọ ĩminí, ꞌbá ãzí drĩ ũkú ndre ũlẽ drĩ angá ásị́ la gâlé rá, nga ãwụ̃ ꞌbo.

\VS{29}Ími mịfị́ drị́ ãndá gá rĩ drị̃ ími fẽ ị́jọ́ ũnzí idélé nĩ, mí anzé ĩꞌdi ꞌbelé ásé gá. Ĩꞌdi múké míní ími ụrụꞌbá ꞌbã wókõ ãlu rĩ ãvĩjó rá ndẽ ími ꞌbejó pírí ãcí ukólépi ku rĩ agá rĩ rá.

\VS{30}Ími drị́ drị́ ãndá gá rĩ drĩ fẽ míní ị́jọ́ ũnzí idélé nĩ, ílị ĩꞌdi rá, íꞌbe ĩꞌdi ásé gá. Ĩꞌdi múké míní ími ụrụꞌbá ꞌbã wókõ ãlu rĩ ãvĩjó rá ndẽ ími ꞌbejó pírí ãcí ukólépi ku rĩ agá rĩ rá.


\par }{\SH Ímbátáŋá íréŋá drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Mãtáyõ 19:9; Mãrákõ 10:11-12; Lụ́kã 16:18)

\par }{\PP \VS{31}“Ĩmi are ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ jọ, ꞌbá ãzí drĩ ĩꞌdi ꞌbã ũkú dro, lẽ ꞌbã fẽ wárãgã ĩꞌdi drojó rĩ ĩꞌdidrị́ ĩndĩ.\XREF{✡}{{\XO 5:31 }{\XO{5:31
}}{\XT{Ãzị́táŋá Amviŋá 24:1}}}

\VS{32}Wó ájọ ĩminí, ꞌbá ãzí drĩ ĩꞌdi ꞌbã ũkú dro adru ị́jọ́ ãwụ̃ ãni sĩ ku, fẽ ũkú ꞌdĩ ní acálé ãwụ́ nĩ. Ãzíla ꞌbá ũkú drolé rá rĩ ꞌdụlépi ĩꞌdi ꞌbã ũkú ru rĩ ĩꞌdi ãwụ̃ idé.


\par }{\SH Ímbátáŋá ũyõ sõŋá drị̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{33}“Ĩmi are vâ ị́jọ́ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ ꞌbã jọlé ꞌbá ídu rĩ ꞌbaní rĩ rá, ‘Ísõ ũyõ ĩnzõ sĩ ku. Wó ị́jọ́ míní ũyõ sõjó Úpí nî rĩ kí ímba kí tã.’

\VS{34}Wó ị́jọ́ mání jọlé ĩminí rĩ, lẽ ĩsõ ũyõ ꞌbụ̃ sĩ ku, ãꞌdusĩku ĩꞌdi
úmvúke Ãdróŋá drị́ gá rĩ ꞌi,

\VS{35}jõku ụ̃nọ́kụ́ sĩ ku ãꞌdusĩku ĩꞌdi ãngũ Ãdróŋá ꞌbã sĩ pá ꞌbãjó rĩ ꞌi, jõku Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ sĩ ku ãꞌdusĩku ĩꞌdi táwụ̃nị̃ ãmbógó Úpí Ãmbógó rĩ drị́ gá rĩ ꞌi.

\VS{36}Ãzíla ĩsõ ũyõ ĩmi drị̃kã sĩ ku, ãꞌdusĩku mí icó drị̃ꞌbị́ ífí ãlu ími drị̃ gá rĩ ujalé imve rú jõku ịnị rú la ku.

\VS{37}Ị́jọ́ ĩmi jọlé ꞌẽ rĩ ꞌbã adru ꞌẽ, jõku míní jọlé yụ rĩ ꞌbã adru yụ, ị́jọ́ jọlé ꞌdĩ drị̃ gâ sĩ rĩ angá kí Sĩtánĩ drị́.


\par }{\SH Ímbátáŋá ãrígọ́tị ũfẽŋá drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 6:29-30)

\par }{\PP \VS{38}“Ĩmi are ị́jọ́ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ ꞌbã jọlé rĩ rá, mịfị́ ꞌbã fụ kí drị̃ mịfị́ be, ãzíla sị́ kí sị́ be.”
\XREF{✡}{{\XO 5:38 }{\XO{5:38
}}{\XT{Ãfũŋá 21:24; Lẹ́vị̃ 24:20}}}

\VS{39}Wó ájọ ĩminí, ꞌbá ãzí drĩ ị́jọ́ ũnzí idé ĩmi rụ́, ĩmi umvi ãrígọ́tị la ku. ꞌBá ãzí drĩ ími nábí ãndá gá rĩ sa, mí uja vâ ĩꞌdiní wókõ ãzí rĩ ꞌi.

\VS{40}Ãzíla ꞌbá ãzí drĩ lẽ ími tõlé sĩ mî sátĩ pajó, lẽ ífẽ ꞌbã ꞌdụ kọ́tị̃ ĩndĩ.

\VS{41}ꞌBá ãsĩkárĩ rú la drĩ ími ũŋmĩ mụjó ĩꞌdi be máyị̃lị̃ ãlu, ímụ ĩꞌdi be máyị̃lị̃ ị̃rị̃.
\FTNT{*}{{\FR 5:41 }{\FR{5:41
}}{\FQ{Ãsĩkárĩ
}}{\FT{ꞌbá Rụ́mị̃ gá rĩ ꞌbadrị̂ kí ándrá jõ ꞌbá kí ũŋmĩ ãko ĩꞌbadrị̂ kí agụlé
}}{\FQ{máyị̃lị̃ ãlu
}}{\FT{jõku ị̃rị̃ ũkpõ sĩ.
}}}

\VS{42}Ífẽ ãko ꞌbá ãko aꞌị́lépi mídrị́ rĩ nî, ãzíla mí uja ũngúkú ꞌbá ãko aꞌị́lépi mídrị́ rĩ ní ku.


\par }{\SH Ĩlẽ mẹ́rọ́ꞌbá ĩmidrị̂ kî
\par }
{\R (Lụ́kã 6:27-28, 32-36)

\par }{\PP \VS{43}“Ĩmi are ị́jọ́ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ ꞌbã jọlé rĩ rá, ílẽ mî jĩránĩ,
\XREF{✡}{{\XO 5:43 }{\XO{5:43
}}{\XT{Lẹ́vị̃ 19:18}}} íngụ̃ mẹ́rọ́ꞌbá mídrị́ gá rĩ ꞌi.

\VS{44}Wó ájọ ĩminí, ĩlẽ mẹ́rọ́ꞌbá ĩmidrị̂ kí lẽlẽ, ãzíla ĩmi ãꞌí Ãdróŋá ꞌi ꞌbá ĩminí ũcõgõ fẽlépi ꞌdĩ ꞌbanî.

\VS{45}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi dó sĩ adru anzị ĩmi Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ drị̂ kî. Ĩꞌdi ꞌbã fẽjó ị̃tụ́ ꞌbã agájó ꞌbá ũnzí rĩ ꞌbaní ꞌbá múké ꞌdĩ abe rĩ sĩ, ãzíla ĩꞌdi ꞌbã uzogó fẽjó ꞌbá múké ꞌdĩ ꞌbaní ꞌbá ị́jọ́ ũnzí idélépi ꞌdĩ abe trũtrũ rĩ sĩ.

\VS{46}Ĩdrĩ ꞌbá ĩmi lẽlépi ꞌdĩ kí lẽ áꞌdụ̂sĩ, ụ̃rọ̃drị́ ĩminí ịsụ́lé ala gá rĩ ãꞌdu? ꞌBá mụ̃sọ́rọ̃ tralépi ꞌdĩ idé kí vâ ꞌdĩ ꞌbã áni ku yã?

\VS{47}Ãzíla ĩdrĩ ꞌbá ĩmĩ ádrị́pịka rú rĩ kí zị áꞌdụ̂sĩ, ị́jọ́ ĩmi idélé ndú ru ajílépi ĩꞌbadrị̂ abe ku rĩ íngõ ꞌi? Átã ꞌbá Ãdróŋá nị̃lépi ku rĩ kí vâ idé la ꞌdĩ ꞌbã áni ĩndĩ.

\VS{48}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi adru ãlá ru, cécé ĩmĩ Átẹ́pị Ãdróŋá ꞌbụ̃ gá rĩ ꞌbã adrulé ãlá ru rĩ ꞌbã áni.”




\par }\Chap{6}{\SH Ãko fẽŋá ꞌbá ãzí nî rĩ ꞌbã ị́jọ́
\par }
{\PP \VerseOne{1}“Ĩmi adru mịfị́ trũ, ĩminí ị́jọ́ mgbã ĩmi ꞌbãlépi ãlá ru rĩ kí idé agá ꞌbã adru ꞌbá kí drị̃ gâ sĩ ꞌbá ꞌbã ndre kí ru sĩ ĩmi benĩ la ku. Wó ĩdrĩ idé la ꞌdĩ ꞌbã áni yã áni, ĩmi icó ũyá ịsụ́lé ĩmi Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ drị̂lé ku.


\par }{\PP \VS{2}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, mî ãko fẽtáŋá ru la fẽ agá ꞌbá ãzí ị́jọ́ ꞌbã ndẽlé rá rĩ nî, lẽ mí iwá ị́jọ́ la ꞌbá ãzí ní ụ́ꞌdụ́kọ́ sĩ ku, cécé ꞌbá ru ꞌbãlépi ĩnị̃ ị́jọ́ cé ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ kí agâ sĩ ãzíla gẹ̃rị̃ tị gâ sĩ ꞌbá ꞌbã ndre kí rú sĩ kí ị̃nzị̃táŋâ trũ ꞌdĩ kí áni ku. Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ũyá ĩꞌbadrị̂ bãsĩ gápi ĩꞌbã kí ịsụ́lé pírí ꞌbo ꞌdĩ.

\VS{3}Wó mi ãko ãzí fẽ agá ꞌbá ãzí nî, lẽ ími drị́ ị̃jị́ rĩ ꞌbã nị̃ ị́jọ́ ími drị́ ãndá gá rĩ ꞌbã idélé rĩ ku.

\VS{4}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ãko mî fẽlé rĩ ꞌbã idé ru ꞌbá ãzí ꞌbã nị̃ŋâ kóru. Wó ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, mî Átẹ́pị ími ndrelépi ãngũ sĩ ị́jọ́ idéjó ꞌbá ãzí ꞌbã nị̃ŋâ kóru rĩ gá rĩ dó sĩ ími ũfẽ nĩ.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ imbá ꞌbá kí Ãdróŋá zịŋá sĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 11:2-4)

\par }{\PP \VS{5}“Ĩminí Ãdróŋá zị agá, ĩmi adru cécé ꞌbá ru ꞌbãlépi ĩnị̃ ị́jọ́ cé rĩ kí áni ku, ãꞌdusĩku lẽ kí Ãdróŋá zịŋá pá tujó ụrụgá ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ kí agá ãzíla gẹ̃rị̃ ꞌbã tị gá úndre rú sĩ kí benĩ rĩ sĩ. Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ ꞌbá ꞌdĩ ịsụ́ kí ũyá ĩꞌbadrị́ gá rĩ ꞌbo.

\VS{6}Wó míní mụ agá Ãdróŋá zị agá, ífi jó mídrị́ alịlé alị-alị̂ rĩ agâlé, mí ụ̃pị̃ kẹ̃jị́tị cí ãzíla ízị mî Átẹ́pị ndrelé ku rĩ ꞌi. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Ãdróŋá ĩmĩ Átẹ́pị rú ꞌbá ndrelépi ị́jọ́ idélépi ꞌbá ãzí ꞌbã nị̃ŋâ kóru rĩ la ími ũfẽ rá.

\VS{7}Ĩminí Ãdróŋá zị agá, ĩjọ ị́jọ́ ũꞌbíkãná ífí kóru cécé ꞌbá Ãdróŋá nị̃lépi ku rĩ kí áni ku, ãꞌdusĩku ĩꞌbã kí ũrãjó la ála kí are ị́jọ́ ĩꞌbaní jọlé ũꞌbíkãná ꞌdĩ kí sĩ rĩ sĩ.

\VS{8}Ĩmi adru cécé kí áni ku, ãꞌdusĩku ĩmĩ Átẹ́pị nị̃ ãko ĩminí lẽlé rĩ kí ídu rú ꞌdĩ sĩ ĩzị drĩ ĩꞌdi ku.


\par }{\PP \VS{9}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, lẽ ĩzị íni:

\par }{\Q “ ‘Ãmã Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ,

\par }{\Q ími rụ́ ꞌbã adru ị̃nzị̃táŋá ru,


\par }{\Q \VS{10}sụ́rụ́ mídrị̂ ꞌbã amụ́,
\FTNT{*}{{\FR 6:10 }{\FR{6:10
}}{\FT{Ãdrĩ kí Ãdróŋá ãꞌị̃
}}{\FQ{Sụ́rụ́ mídrị̂ ꞌbã amụ́,
}}{\FT{ãma ĩꞌdi aꞌị́ amụ́lé ũpĩ nalé cécé ĩꞌdi ũpĩ najó ꞌbụ̃ gâlé rĩ áni.
}}}

\par }{\Q ị́jọ́ mî lẽlé rĩ ꞌbã idé ru

\par }{\QB ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ cécé ꞌbụ̃ gâlé rĩ áni.


\par }{\Q \VS{11}Mí ãfẽ ãmaní íná ụ́ꞌdụ́ ãndrũ ꞌdĩ sĩ rĩ ꞌi.


\par }{\Q \VS{12}Mí aꞌbe ị́jọ́ ũnzí ãmaní idélé rĩ kî,

\par }{\QB cécé ãma vâ ꞌbá ãzí ãma idélépi ũnzí rĩ ꞌbadrị̂ kí aꞌbelé rĩ áni.


\par }{\Q \VS{13}Ífẽ ãfi ụ̃ꞌbị̃táŋá agá ku,

\par }{\Q wó mí apá ãma Sĩtánĩ drị́ gá rá.’
\FTNT{†}{{\FR 6:13 }{\FR{6:13
}}{\FT{Bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ ãzí rĩ kí agá ûꞌbã
}}{\FQA{sụ́rụ́ kí, ũkpõ abe, ãzíla dị̃zã abe mí ãni ãsị̃ŋá kóru. Ámĩnã.}}}


\par }{\MM \VS{14}Ĩdrĩ ꞌbá ị́jọ́ ũnzí idélépi ĩmi rụ́ rĩ ꞌbã ị́jọ́ ũnzí kí aꞌbe rá, ĩmĩ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ la vâ ị́jọ́ ũnzí ĩmidrị̂ kí aꞌbe rá.

\VS{15}Wó ĩdrĩ ị́jọ́ ũnzí ꞌbá ꞌbã rĩ kí aꞌbe ku, ĩmĩ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ aꞌbe vâ ị́jọ́ ũnzí ĩmidrị̂ kí ku.”


\par }{\SH Ímbátáŋá Yẹ́sụ̃ ꞌbã fẽlé íná gãjó najó úmgbé rĩ drị̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{16}“Ĩminí íná gã agá na agá úmgbé, ĩꞌbã ĩmi iꞌdájó ũcõgõ-ũcõgõ rú cécé ꞌbá ru ꞌbãlépi ĩnị̃ ị́jọ́ cé ꞌdĩ ꞌbã kí idélé rĩ ꞌbã áni ku, kí ru ꞌbã ꞌbá kí drĩdríŋĩ gá ꞌbá ũcõgõ ịsụ́lépi ambamba la rú ꞌbá kí drị̃ gâ sĩ iꞌdajó ꞌbá íná gãlépi najó úmgbé rĩ áni. Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ꞌbá ꞌdĩ ꞌbã áni rĩ aꞌị́ kí ũyá ĩꞌbadrị́ gá rĩ ꞌbo.

\VS{17}Wó ĩminí ãkónã gã agá na agá úmgbé, ĩmi ifí ĩmi drị̃ ãdu sĩ ãzíla ĩmi ũjĩ ĩmi mẹ́lẹ́tị rá ĩminí sĩ iꞌdájó ãlá ru.

\VS{18}ꞌBá ãzí icó dó sĩ nị̃lé la ĩmi umbé ĩmi íná na agá cí la ku wó lú ĩmĩ Átẹ́pị ndrelé ku rĩ ꞌi, ãzíla ĩmĩ Átẹ́pị ị́jọ́ idélé ũní-ũní ru rĩ kí ndrelépi rĩ la ĩmi ũfẽ nĩ.


\par }{\SH Málĩ tãmbajó ꞌbụ̃ gá rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 12:33-34)

\par }{\PP \VS{19}“Ĩmba málĩ ĩmidrị́ gá rĩ kí tã ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ ku, ãngũ ụ̃dụ̃dụ̃ ꞌbã sĩ kí mbejó ãzíla ĩꞌbã kí sĩ ukajó kí sĩ ru iza rá rĩ gá ãzíla ãngũ ụ̃gụ́ꞌbá ꞌbã sĩ kí ụ̃gụ̃jó rá rĩ gá ku.

\VS{20}Wó rá la ĩmba málĩ ĩmidrị́ gá rĩ kí tã ꞌbụ̃ gá, ãngũ ụ̃dụ̃dụ̃ sĩ kí mbejó ku, ãzíla ĩꞌbã kí sĩ ukajó sĩ ru izajó ku rĩ gá ãzíla ãngũ ụ̃gụ́ꞌbá ꞌbã sĩ fijó kí ụ̃gụ̃jó ku rĩ gá.

\VS{21}Ãꞌdusĩku ãngũ málĩ mídrị̂ ꞌbã kí sĩ adrujó rĩ gá, ꞌdãá ími ásị́ la mụ adrulé ala gá.


\par }{\SH Tárã ụrụꞌbá drị́ gá rĩ ꞌi
\par }
{\R (Lụ́kã 11:34-36)

\par }{\PP \VS{22}“Mịfị́ ĩꞌdi tárã ụrụꞌbá drị́ gá rĩ ꞌi, ími mịfị́ drĩ kí ãngũ ndre ãlá ru, ími ụrụꞌbá la adru pírí ule rú.

\VS{23}Wó ími mịfị́ drĩ kí ãngũ ndre múké ku, ími ụrụꞌbá la adru pírí ãngũ ịnị agá, ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ãngũ ule ími ụrụꞌbá gá rĩ drĩ dó adru ị́nị́ ru, ị́nị́ ími ụrụꞌbá gá rĩ ꞌbã ãmbõgõ la dó adru íngoní!


\par }{\PP \VS{24}“ꞌBá ãzí icólépi ãzị́ ngalépi ãmbogo ị̃rị̃ kí pálé gá la ꞌdáyụ. Ĩꞌdi ãlu rĩ ngụ̃ ũnzí ĩꞌdi ãzí rĩ lẽ áyụ, jõku ĩꞌdi ãzí rĩ ru rá ĩꞌdi ãzí rĩ ide-idê. Ĩmi icó ãzị́ ngalé Ãdróŋá nî ãzíla séndẽ ní ku.


\par }{\SH Ĩmi ásị́ ꞌbã umvú ku
\par }
{\PP \VS{25}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ájọ ĩminî, ĩmi ásị́ ꞌbã umvú ídri ĩmi agá rĩ sĩ ku, ĩmi ãꞌdu na, ãꞌdu mvụ, jõku ĩmi ụrụꞌbá ꞌbã ị́jọ́ sĩ, ĩmi dó ãꞌdu sụ̃ yã rĩ sĩ ku. Ídri ꞌbã ị́jọ́ adru ãmbógó ru ndẽ ãkónã rá ãzíla ụrụꞌbá ꞌbã ị́jọ́ ãmbógó ru ndẽ bõngó rá rĩ gá ku yã?

\VS{26}Ĩndre drĩ ãriŋa ꞌbụ̃ gá ꞌdĩ kî, kpẹ̃ kí ũri ku, ũkũnã kí vâ ku, tra kí ãkónã ĩrá gá ku, wó ĩmĩ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ la kí izó nĩ. Ĩmi ụ̃rọ̃drị́ ãmbógó ru ndẽ kí rá ku yã?

\VS{27}Ãꞌdi ĩmi ĩsélé gá icó sáwã ị̃drị̃lé ãlu ídri ĩꞌdidrị̂ agâ sĩ uꞌájó ãzo rú ũrãtáŋá sĩ rá la nĩ yã?


\par }{\PP \VS{28}“Ĩmi ị́jọ́ ũrã bõngó sụ̃ŋá drị̃ gá ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã? Ĩndre drĩ ũjó ásé agá ꞌdĩ ꞌbã zoŋá kî. Nga kí ãzị́ ku, jõku idé kí bõngó ĩꞌbaní ku.

\VS{29}Wó ájọ ĩminî úpí Sũlũmánĩ málĩ ĩꞌdidrị́ wẽwẽ rú ꞌdĩ kí sĩ bõngó ĩꞌdi ãni ũniyambamba rĩ ca kí ũnĩ sĩ mãwụ́wã ũjó ꞌdĩ ꞌbadrị̂ kí agá ku.

\VS{30}Ãdróŋá drĩ dó ãko ásé agá rĩ kí ụ̃sụ̃ bõngó sĩ ꞌdĩ ꞌbã áni, ꞌdĩ kí ãko adrulépi ãndrũ cí wó drụ̃sị̃ ála kí ꞌbe ãcí gá rĩ kî, Ãdróŋá icó ĩmi ụ̃sụ̃lé bõngó sĩ ndẽ kí rá rĩ gá ku yã, ĩmi ꞌbá ãꞌị̃táŋá were ꞌdĩ?

\VS{31}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi ásị́ ꞌbã umvú jọjó la, ‘Ãma ãꞌdu na yã?’ Jõku ‘Ãma ãndrũ ãꞌdu mvụ yã?’ Jõku ‘Ãma ãꞌdu sụ̃ yã?’ rĩ gá ku.

\VS{32}Wó ꞌbá Ãdróŋá nị̃lépi ku ꞌdĩ kí ị́jọ́ ũrã ãko ꞌdĩ kí drị̃ gá nĩ, ãꞌdusĩku ĩmĩ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ nị̃ ĩlẽ ãko ꞌdĩ kí rá rĩ gá rá.

\VS{33}Wó drị̃drị̃ rĩ sĩ, ĩndrụ̃ Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ ꞌi
\FTNT{‡}{{\FR 6:33 }{\FR{6:33
}}{\FQ{Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂
}}{\FT{ĩꞌdi ũkpõ Ãdróŋá drị́ ĩꞌdi ꞌbã sĩ ꞌbá pajó rĩ ꞌi.
}}} ị́jọ́ mgbã ĩꞌdidrị́ rĩ kí abe, ãzíla ãko ãzí ĩminí lẽlé ꞌdĩ kí pírí ála kí fẽ ĩminí ĩndĩ.

\VS{34}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi ásị́ ꞌbã umvú ị́jọ́ drụ̃sị̃ rĩ kí sĩ ku, drụ̃sị̃ ꞌbã ásị́ la mvu ĩꞌdi sĩ cénĩ. Ụ́ꞌdụ́ ãlu-ãlu ꞌbã ị́jọ́ ũnzí ca ĩꞌdi sĩ rá.”




\par }\Chap{7}{\SH Ílị ꞌbá ãzí ꞌbã ị́jọ́ ku
\par }
{\R (Lụ́kã 6:37-38, 41-42)

\par }{\PP \VerseOne{1}“Ĩlị ị́jọ́ ꞌbá ãzí drị̃ gá ku, Ãdróŋá ꞌbã lị rú vâ sĩ ị́jọ́ ĩmi drị̃ gá ku benĩ.

\VS{2}Ĩdrĩ ị́jọ́ ꞌbá ãzí drị̂ lị ála vâ ị́jọ́ ĩmidrị́ gá rĩ lị ị́jọ́ ĩminí lịlé rĩ ꞌbã vú sĩ, ãzíla ãko ĩminí ụ̃ꞌbị̃lé ꞌbá ãzí ní rĩ ála vâ ụ̃ꞌbị̃ la ĩminí ãkójó ãlu ꞌdã sĩ.


\par }{\PP \VS{3}“Mi ife fú mí ádrị́pị mịfị́ gá rĩ ndre rá, wó mí icó ásị́ ꞌbãlé ũgórókóꞌbõ ími mgbã rĩ mịfị́ gá rĩ drị̃ gá ku ãꞌdu sĩ?

\VS{4}Mí icó jọlé la mí ádrị́pị ní, ‘Mí ají má ãpẽ míní ãko ꞌdelépi ími mịfị́ gá ꞌdĩ ꞌi,’ ịsụ́ ꞌdĩ sĩ ũgórókóꞌbõ ãzí ími mịfị́ gá ꞌdãá cí íngoní-íngoní ru?

\VS{5}Ĩmi ꞌbá ru ꞌbãlépi ĩnị̃ ị́jọ́ cé ꞌdĩ! Drị̃drị̃ la mí ãpẽ ũgórókóꞌbõ ími mgbã rĩ mịfị́ gá rĩ ráká ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, mi dó sĩ ãngũ ndre ãlá ru ife fú mí ádrị́pị mịfị́ gá rĩ ãpẽjó ĩndõ.


\par }{\PP \VS{6}“Ĩfẽ ãko
ídétáŋá ru Ãdróŋá nî rĩ kí ũcogo ꞌbaní ku, ĩmi uꞌbé ŋálí ĩmidrị́ ãjẹ̃ rú rĩ kí ĩzõgó ꞌbaní ku. Ĩdrĩ idé la ꞌdĩ ꞌbã áni yã áni, kí kí atu pá sĩ rá, ãzíla kí ru uja ími ucílé.
\FTNT{*}{{\FR 7:6 }{\FR{7:6
}}{\FT{Ífẽ ị́jọ́ mgbã úríndí drị́ gá rĩ ꞌbá míní nị̃lé rá icó kí ụ̃rọ̃drị́ la nị̃lé ku vúlé vúlé ru kí vâ sĩ míní ũcõgõ fẽ rĩ ꞌbaní ku.
}}}


\par }{\SH Zịtáŋá zịjó, ãko ndrụ̃jó, kẹ̃jị́tị pãjó
\par }
{\R (Lụ́kã 11:9-13)

\par }{\PP \VS{7}“Ĩzị, ála ĩminí fẽ la rá, ĩndrụ̃ ĩmi ịsụ́ la rá, ãzíla ĩpã kẹ̃jị́tị ála ĩminí nzị̃ la rá.

\VS{8}Ãꞌdusĩku ꞌbá pírí zịlépi la rĩ ní ála fẽ la rá, ꞌbá ãko ndrụ̃lépi rĩ la ịsụ́ la rá, ãzíla ála kẹ̃jị́tị nzị̃ ꞌbá pãlépi la rĩ ní rá.


\par }{\PP \VS{9}“ꞌBá ĩmi drĩdríŋĩ gá ngọ́tị́ ĩꞌdidrị̂ drĩ íná aꞌị́, ĩꞌdi ĩꞌdiní írã fẽ rĩ ãꞌdi ꞌi?

\VS{10}Jõku drĩ ị̃ꞌbị aꞌị́, ĩꞌdi ĩꞌdiní ị̃nị̃ fẽ rĩ ãꞌdi ꞌi?

\VS{11}Wó ĩmi gápi ꞌbá ũnzí ꞌdĩ, ĩdrĩ nị̃ anzị ĩmidrị́ gá rĩ ꞌbaní ãko múké rĩ kí fẽ sĩ cé, ĩmĩ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ icó ĩminí ãko múké rĩ kí fẽlé ꞌbá ĩꞌdi zịlépi rĩ ꞌbaní ndẽ rá ku yã!

\VS{12}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ị́jọ́ pírí ĩminí lẽlé ꞌbá ꞌbã idé vâ kí ĩminí rĩ kí, lẽ ĩmi idé kí ꞌbá ꞌbaní ꞌdĩ ꞌbã áni, ꞌdĩ ị́jọ́ ãzị́táŋá ꞌbã jọlé ãzíla nábị̃ abe rĩ.


\par }{\SH Kẹ̃jị́tị síríŋá rĩ ãzíla mgbọ rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 13:24)

\par }{\PP \VS{13}“Ĩfi kẹ̃jị́tị síríŋá rĩ gâ sĩ, ãꞌdusĩku kẹ̃jị́tị mgbọ ãzíla gẹ̃rị̃ wọdọ ꞌdĩ ĩꞌdi gẹ̃rị̃ mụjó ị̃lị̃kị̃ŋá gá rĩ ãzíla ꞌbá mụlépi ala gâ sĩ rĩ kí ũꞌbí ru.

\VS{14}Wó kẹ̃jị́tị síríŋá ãzíla gẹ̃rị̃ ĩzíŋá rĩ ĩꞌdi gẹ̃rị̃ sĩ mụjó ídri gá rĩ ꞌi, ꞌbá wereŋá kí ịsụ́ la nĩ.


\par }{\PP \VS{15}“Ĩmi adru mịfị́ trũ nábị̃ ĩnzõ rú ꞌdĩ kî sĩ. Kí amụ́ ĩmi rụ́ ꞌdõlé ãmvé ãmvélé ru kãbĩlõ áni, wó agâlé kí ụ̃bọ̃gụ̃ ũmbá la kî.

\VS{16}Ĩmi kí nị̃ ífí ĩꞌbã kí kalé rĩ sĩ. ꞌBá ãzí wộmbẹ̃ ãtĩlépi ĩlá ụrụꞌbá gá jõku úlúgó ãka ãtĩlépi ụ́cịkị́ ụrụꞌbá gá la cí yã?

\VS{17}Cécé ãlu ꞌdĩ ꞌbã áni, ife múké rĩ la ífí múké rĩ ka, wó ife ũnzí rĩ la ífí ũnzí rĩ ka áyụ.

\VS{18}Ife múké rĩ ka ífí ũnzí la ku, ãzíla ife ũnzí rĩ ka ífí múké la ku.

\VS{19}Ife pírí ífí múké rĩ kalépi ku rĩ ála ga la vũ gá, ála ꞌbe la ãcí gá.

\VS{20}Ĩmi kí nị̃ ífí ĩꞌbã kí kalé rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{21}“Adru ꞌbá pírí áma umvelépi Úpí, Úpí ꞌdĩ kí nga filé Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ agá la ku, wó rá la ꞌbá ị́jọ́ má Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ ꞌbã lẽlé rĩ kí idélépi rĩ ꞌi.

\VS{22}ꞌBá wẽwẽ rú kí amụ́ má rụ́ ꞌdõlé, ụ́ꞌdụ́ ị́jọ́ lịjó ꞌdã sĩ kí jọ la mání, ‘Úpí, Úpí! Ími rụ́ sĩ ãma ũlũ ándrá ị́jọ́ Ãdróŋá drị́ gá rĩ, ími rụ́ sĩ ãma adro ándrá úríndí ũnzí kî ãzíla ãma idé ándrá tálí wẽwẽ rú kî.’

\VS{23}ꞌDã vúlé gá ma dó jọ la ĩꞌbaní tọndọlọ, ‘Ánị̃ ĩmi ku. Ĩmi ĩdã ĩmi áma aga gá ꞌdâ rá, ĩmi ꞌbá ị́jọ́ ũnzí idélépi ꞌdĩ.’


\par }{\SH ꞌBá ũndũwã rú ãzíla ũndũwã rú ku jó sịlépi rĩ kî
\par }
{\R (Lụ́kã 6:47-49)

\par }{\PP \VS{24}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá pírí ị́jọ́ mádrị́ rĩ kí arelépi ãzíla ꞌbãlépi ídétáŋá agá rĩ ĩꞌdi cécé ꞌbá ũndũwã rú jó ĩꞌdidrị̂ sịlépi írã drị̃ gá rĩ áni.

\VS{25}Uzogó ꞌdị rá ị̃yị́ gá kí rá, ãlụ́kụ́kụ̃ li rá, uzogó co jó ꞌdã rá, jó ꞌdã aꞌdé ku, ãꞌdusĩku jó ꞌdã ꞌbã bõrõ ị̃ndụ́ sịjó írã drị̃ gá rĩ sĩ.

\VS{26}Wó ꞌbá pírí ị́jọ́ mádrị̂ kí arelépi rá ãzíla kí ꞌbãlépi ídétáŋá agá ku rĩ ají kí ru ꞌbá ũndũwã kóru jó sịlépi cínákí drị̃ gá rĩ be.

\VS{27}Uzogó ꞌdĩ rá, ị̃yị́ gá kí rá, ãzíla ãlụ́kụ́kụ̃ li rá, ãzíla uzogó co jó ꞌdã rá ãzíla jó ꞌdã aꞌdé rá áꞌdéŋá la ĩꞌdi ị́jọ́ ãzí ãmbógó la.”


\par }{\PP \VS{28}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ ꞌdĩ kí delé jọ agá ꞌbo, ꞌbá ũꞌbí ụ̃sụ̃ kí ụ̃sụ̃-ụ̃sụ̃ ímbátáŋá ĩꞌdidrị̂ kí sĩ,

\VS{29}ãꞌdusĩku ímbátáŋá ĩꞌdidrị̂ kí ũkpó trũ adru kí imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ kí áni ku.




\par }\Chap{8}{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ꞌbá ãrí ꞌbã nalé rá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 1:40-45; Lụ́kã 5:12-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ la mụ asị́lé ꞌbé drị̃ gâlé vụ̃rụ́ ꞌdõlé ꞌbo, ꞌbá wẽwẽ rú aꞌdé kí vú la gâ sĩ.

\VS{2}Ágọ́bị́ ãzí ãrí ꞌbã nalé rá la amụ́ ĩꞌdi rụ́, tị̃ ãja ĩꞌdi drị̃lẹ́ gá ãzíla jọ ĩꞌdiní, “Ãmbógó, ídrĩ lẽ la rá, mí icó áma adrílé rá.”


\par }{\PP \VS{3}Yẹ́sụ̃ su drị́ ĩꞌdi rụ̂lé ãzíla aló dó sĩ ágọ́bị̂ jọ ĩꞌdiní, “Álẽ rá. Mí adru ãlá ru.” Cọtị ãrí ukó rá.

\VS{4}ꞌDãá Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌdiní, índre lẽ ílũ ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbá ãzí ní ku. Wó ímụ ími ụrụꞌbá iꞌdalé átáló ídétáŋá idélépi rĩ ꞌbanî, ãzíla ífẽ ãko ándrá fẽtáŋá ru Mụ́sã ꞌbã azịlé ꞌbá ãrí ꞌbã nalé adrílépi rá rĩ ꞌbaní sĩ ị́jọ́ vú nzejó rĩ ĩꞌbadrị́.


\par }{\SH Ãꞌị̃táŋá ãmbógó ãsĩkárĩ túrú ãlu ꞌbá Rụ́mị̃ gá rĩ drị̂
\par }
{\R (Lụ́kã 7:1-10)

\par }{\PP \VS{5}Yẹ́sụ̃ la mụ filé Kãpẹ̃rẹ̃nãwụ́mị̃ gâlé ꞌbo, ágọ́bị́ ãzí ãsĩkárĩ túrú ãlu drị̃lẹ́ gá rĩ amụ́ ãzãkoma zịlé ĩꞌdidrị́.

\VS{6}Jọ ĩꞌdiní, “Úpí, mâ ãtíꞌbó ãyánĩ rú, la ru vụ̃rụ́ mgbọ́lọ́ sị́ gâlé ꞌdã, ĩꞌdi ãzá ãmbógó la ta.”


\par }{\PP \VS{7}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌdiní, “Ma mụ ĩꞌdi adrílé rá.”


\par }{\PP \VS{8}Ágọ́bị́ ãsĩkárĩ túrú ãlu ꞌbã ãmbógó ru rĩ umvi, “Ãmbógó, ífẽ míní ũcõgõ íni ku, icó míní afíjó mádrị́ jó agá ꞌdõlé ku. Wó ị́jọ lú ị́jọ́ tị sĩ ãtíꞌbó mádrị̂ dó sĩ adrí rá.

\VS{9}Wó ma mâ ngá ꞌbá ãzị́táŋá pálé gá la, ãsĩkárĩ áma pálé gá la kí vâ cí. Ádrĩ jọ la ꞌdĩ ní, ímụ ĩꞌdi mụ rá, ãzíla ãzí ꞌdã ní, mí amụ́, ĩꞌdi amụ́ rá. Ádrĩ jọ la ãtíꞌbó mádrị̂ ní, ꞌba idé íni ĩꞌdi idé la rá.”


\par }{\PP \VS{10}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ jọlé ꞌdĩ arelé, ụ̃sụ̃-ụ̃sụ̃ ãzíla jọ ꞌbá ĩꞌdi vú ãbĩlépi ꞌdĩ ꞌbaní, “Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, má ịsụ́ drĩ ꞌbá ãzí ãꞌị̃táŋá ãmbógó trũ ꞌdĩ ꞌbã áni la ãngũ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ agá ꞌdâ ku.

\VS{11}Ájọ ĩminí ꞌbá wẽwẽ rú kí amụ́ angájó ị̃tụ́ ꞌbã agá agâlé ru, ãzíla ị̃tụ́ ꞌbã ꞌde agâlé ru kí dó ri vụ̃rụ́ ụ̃mụ̃ nalé Ịbụrahị́mụ̃ trũ, Ĩsákã trũ, ãzíla Yãkóꞌbõ abe Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá.

\VS{12}Wó ꞌbá Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ ꞌbã ꞌdị́pịka rú rĩ kí ála kí uꞌbé ãmvé ãngũ ịnị rĩ agá, ãngũ ꞌdã gá ꞌdãá áwáŋá ãzíla sị́ naŋá la adru nĩ.”


\par }{\PP \VS{13}Yẹ́sụ̃ jọ dó ãmbógó ãsĩkárĩ drị̃lẹ́ gá rĩ nî, “Ímụ vúlêlé, ị́jọ́ míní ãꞌị̃lé rĩ la ru idé tá míní lẽlé rĩ ꞌbã áni.” Cọtị ãmbógó ꞌbã ãtíꞌbô adrí dó sáwã ꞌdã sĩ rá.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ꞌbá wẽwẽ rú kî
\par }
{\R (Mãrákõ 1:29-34; Lụ́kã 4:38-41)

\par }{\PP \VS{14}Yẹ́sụ̃ la mụ afílé Pétẽrõ drị́ko gá ꞌdõlé ꞌbo, ịsụ́ Pétẽrõ ꞌbã ĩdrâ la drị̃ cị agá ãyánĩ sĩ ụrụꞌbá la ko sĩ tị̃rị̃-tị̃rị̃.

\VS{15}Yẹ́sụ̃ arụ́ ĩꞌdidrị́ gá ꞌdâ ãzíla ãyánĩ aꞌbe ĩꞌdi rá, imbá ru ụrụgá iꞌdó íyóŋá iyólé ĩꞌdinî.


\par }{\PP \VS{16}Ĩndró la mụ acálé ꞌbo, ꞌbá ají kí Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé ꞌbá ĩꞌbã ãni ãyánĩ rú ũví ndú-ndú úríndí ũnzí trũ rĩ kí wẽwẽ rú. Yẹ́sụ̃ jọ lú ị́jọ́ tị sĩ áꞌdụ̂sĩ úríndí ũnzí ꞌbá kí agá rĩ fũ kí rá ãzíla adrí ꞌbá ãyánĩ rú rĩ kí pírí.

\VS{17}Ị́jọ́ ꞌdĩ idé ru íni la ị́jọ́ nábị̃ Ĩsáyã ꞌbã sĩlé rĩ ꞌbã idé ru ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá ãndá benĩ.

\par }{\Q “ꞌDụ ũcõgõ ãmadrị́ rĩ kí rá

\par }{\QB ãzíla ꞌdụ ãyánĩ ãmadrị̂ kí rá.”
\XREF{✡}{{\XO 8:17 }{\XO{8:17
}}{\XT{Ĩsáyã 53:4}}}


\par }{\SH Ãjẹ̃ sĩ Yẹ́sụ̃ vú bĩjó rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 9:57-62)

\par }{\PP \VS{18}Yẹ́sụ̃ la mụ ꞌbá ũꞌbí ru tralépi ĩꞌdi andre gá ꞌdĩ kí ndrelé, fẽ ãzị́táŋá ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ ꞌbaní sĩ zajó mĩrĩ ꞌbã ꞌá ꞌdã sĩ.

\VS{19}Cọtị ímbápị ãzị́táŋá imbálépi rĩ amụ́ ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé jọ ĩꞌdiní, “Ímbápị, ma ími vú bĩ kpere ãngũ mî sĩ mụjó rĩ gá.”


\par }{\PP \VS{20}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Ũbálígó kí ꞌbã ꞌbụ́ kí cí, ãzíla ãríŋá ꞌbụ̃ gá ꞌdĩ ꞌbã jõrõvũ kí cí, wó
Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã ãngũ sĩ ru lajó sĩ drị̃kã ãtị̃jó la ꞌdáyụ.”


\par }{\PP \VS{21}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé la ãzí jọ ĩꞌdiní, “Ãmbógó, mí ají ágõ vúlé mụlé má átẹ́pị ị̃sị̃lé ráká.”


\par }{\PP \VS{22}Wó Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Mí ãbĩ áma vú, mí aꞌbe ꞌbá drãlépi úríndí agá rá rĩ ꞌbã ị̃sị̃ kí ꞌbá ĩꞌba ãni drãlépi rá rĩ kí nĩ.”


\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ tụ dó filé íꞌbó agá ãzíla ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌde kí dó ĩꞌdi vú gâ sĩ.

\VS{24}Gbõgbõ ãlụ́kụ́kụ̃ ũkpó la iꞌdó lilé, mĩrĩ agá ꞌdãá ị̃yị́ iꞌdó ru gbãlé íꞌbó agá, iꞌdó dó sĩ ꞌdelé ị̃yị́ ị̃ndụ́, wó Yẹ́sụ̃ ꞌdĩ sĩ ụ́ꞌdụ́ gá.

\VS{25}ꞌBá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ko kí dó drị̃ mụlé ĩꞌdi rụ̂lé ĩꞌdi ingalé, jọ kí ĩꞌdiní, “Úpí, ípa ãma ꞌi. Ãma úgólé ịmvụ́lé ꞌdõ fô!”


\par }{\PP \VS{26}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ĩmi ꞌbá ãꞌị̃táŋâ trũ wereŋá ꞌdĩ, ĩmi uꞌá ụ̃rị̃ sĩ ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?” Angá dó ụrụgá, za ãlụ́kụ́kụ̃ drị̃ gá ị̃yị́ ungalépi tũlãtũlã rĩ be sĩ kí atrịjó. Cọtị ãngũ ịgbẹ dó ndrú.


\par }{\PP \VS{27}ꞌBá pírí uꞌá kí ụ̃sụ̃táŋá sĩ, ụzị kí ru kí drĩdríŋĩ gá, “ꞌBá ꞌdĩ ãmgbã rĩ gá ãꞌdi ꞌi? Ãlụ́kụ́kụ̃ ꞌbã tị la arejó ị̃yị́ ungalépi ꞌdĩ abe rá ꞌdĩ!”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ adró úríndí ũnzí ꞌbá ị̃rị̃ kí agá
\par }
{\R (Mãrákõ 5:1-20; Lụ́kã 8:26-39)

\par }{\PP \VS{28}Yẹ́sụ̃ la mụ zalé mĩrĩ gá ꞌá ãngũ umvelé Gãdárã rĩ gá, ãgọbị ị̃rị̃ uꞌálépi ị̃nádrị̃ kí drĩdríŋĩ gá la ãfũ kí amụ́lé ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé. Ãgọbị ꞌdĩ kí úríndí ũnzí kí agá cí, kí ũmbã rú, ãꞌị̃ kí ꞌbá ãzí ní alịjó gẹ̃rị̃ ꞌdã gâ sĩ ku.

\VS{29}Za kí ụ́ꞌdụ́kọ́ ụrụgá sĩ, “Ãdróŋá Ngọ́pị, ílẽ ãma rụ́ ãꞌdu yã? Mí amụ́ ãmaní cãndí fẽlé ꞌdĩ sĩ ụ́ꞌdụ́ la acá drĩ ku rú yã?”


\par }{\PP \VS{30}Kí drĩdríŋĩ gá ĩzõgó ũꞌbí la kí ĩrí na agá ãni rú kí andre gá ꞌdãá.

\VS{31}Úríndí ũnzí ꞌbã kí mãmálá Yẹ́sụ̃ rụ́, “Ídrĩ ãma adró ãmvé rá, ípẽ ãma tị ĩzõgó ũꞌbí ꞌdã kí agá.”


\par }{\PP \VS{32}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ĩmụ.” Ãfũ kí dó mụlé filé ĩzõgó kí agâlé. Ĩzõgó ũꞌbí ꞌdĩ kpẹ̃ kí rị̃ cẹ̃lé ꞌbé ꞌbã ãngũ cị́kị́cị́kị́ ꞌdã gâ sĩ uꞌdelé ịmvụ́lé mĩrĩ agâlé ũdrãlé rá.

\VS{33}Ãgọbị ĩzõgó kí ucélépi rĩ apá kí rá cẹ̃lé táwụ̃nị̃ agâlé mụlé ị́jọ́ pírí ru idélépi rĩ kí vú nzelé, ị́jọ́ ru idélépi ãgọbị úríndí ũnzí trũ rĩ ꞌba rụ́ rĩ abe.

\VS{34}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá pírí táwụ̃nị̃ agá rĩ fũ kí dó mụlé Yẹ́sụ̃ rụ̂lé, ãzíla kí dó mụ ĩꞌdi ndrelé ꞌbo, ꞌbã kí mãmálá Yẹ́sụ̃ rụ́ sĩ ãngũ ĩꞌbadrị́ gá rĩ aꞌbejó rá.




\par }\Chap{9}{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ꞌbá ãcá trũ rĩ rá
\par }
{\R (Mãrákõ 2:1-12; Lụ́kã 5:17-26)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ tụ dó filé íꞌbó agâ sĩ zajó táwụ̃nị̃ ĩꞌdi ꞌbã sĩ uꞌájó rĩ gá.

\VS{2}ꞌBá ãzí ají kí ágọ́bị́ ãzí ãcá trũ la ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé, la ru bị́rị̃sị̃ drị̃ gá. Yẹ́sụ̃ la mụ ãꞌị̃táŋá ꞌbá ꞌdĩ ꞌbadrị̂ ndrelé ꞌbo, jọ ꞌbá ãcá trũ rĩ nî, “Mâ ngọ́tị̂, ími ásị́ ꞌbã adru ũkpó ru, ị́jọ́ ũnzí mídrị̂ kí útrũ kí rá.”


\par }{\PP \VS{3}Ímbáꞌbá ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ ꞌbã ãzí jọ kí, “Ágọ́bị́ ꞌdĩ la Ãdróŋá uꞌdá.”


\par }{\PP \VS{4}Yẹ́sụ̃ nị̃ ị́jọ́ ĩꞌbã kí ũrãlé kí agâlé rĩ kí rá, ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, jọ ĩꞌbaní, “Ĩmi ị́jọ́ ũnzí ꞌdĩ kí ũrã ĩmi ásị́ gâlé ãꞌdu sĩ yã?

\VS{5}Ị́jọ́ íngõ áŋmátrẽ rú la nĩ yã, jọjó la, ‘Ị́jọ́ ũnzí mídrị̂ kí útrũ kí rá rĩ ꞌi’ jõku jọjó la, ‘Mí angá ụrụgá ãzíla ímụ rĩ ꞌi yã?’

\VS{6}Wó ị́jọ́ ꞌdĩ dó fẽ ĩmi dó sĩ nị̃ la Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã ũkpõ cí ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá ꞌdâ sĩ ị́jọ́ ũnzí trũjó.” Yẹ́sụ̃ jọ dó ꞌbá ãcá trũ rĩ ní, “Mí angá ụrụgá, íꞌdụ mî bị́rị̃sị̃ ãzíla ímụ lị́cọ́ gá.”

\VS{7}Ágọ́bị̂ angá dó ãzíla mụ dó lị́cọ́ gá.

\VS{8}ꞌBá wẽwẽ rú ꞌdĩ kí mụ ị́jọ́ ru idélépi ꞌdĩ kí ndrelé, uꞌá kí ụ̃rị̃ sĩ, ãzíla ịcụ́ kí dó Ãdróŋá ũkpó ꞌdĩ ꞌbã áni rĩ fẽlépi ꞌbání rĩ ꞌi.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã Mãtáyõ umvejó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 2:13-17; Lụ́kã 5:27-32)

\par }{\PP \VS{9}Yẹ́sụ̃ aꞌbe dó ãngũ ꞌdã rá, ĩꞌdi ꞌbã mụ agá acị́ trũ, ndre ꞌbá ãzí mụ̃sọ́rọ̃ tralépi la umvelé Mãtáyõ ꞌi ri angá ãngũ sĩ mụ̃sọ́rọ̃ ꞌbejó rĩ gá ꞌdãá. Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌdiní, “Mí ãbĩ áma vú.” Mãtáyõ angá ụrụgá ãzíla ꞌde dó vú la gâ sĩ.


\par }{\PP \VS{10}Ị́jọ́ ꞌdã kí ũngúkú gá, Yẹ́sụ̃ kí ãkónã na agá Mãtáyõ drị́ jó agá. ꞌBá wẽwẽ rú mụ̃sọ́rọ̃ tralépi ꞌdĩ kí ꞌbá ị́jọ́ ũnzí idélépi ꞌdĩ abe amụ́ kí ãkónã nalé Yẹ́sụ̃ trũ ãzíla ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ kí abe.

\VS{11}ꞌBá Fãrĩsáyĩ rú rĩ kí mụ ị́jọ́ ru idélépi ꞌdĩ kí ndrelé, zị kí ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ kî, “Ímbápị ĩmidrị́ gá rĩ la ãkónã na ꞌbá mụ̃sọ́rọ̃ tralépi ãzíla ꞌbá ũnzí ꞌdĩ kí abe ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?”


\par }{\PP \VS{12}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé ꞌbo, umvi ĩꞌbaní, “ꞌBá ãyánĩ kóru rĩ lẽ dãkĩtárĩ ku, wó rá la ꞌbá ãyánĩ rú rĩ ꞌi.

\VS{13}Wó ĩmụ ị́jọ́ mání jọlé ꞌdĩ ꞌbã ífí ndrụ̃lé, ‘Álẽ ásị́ ị̃gbẹ̃ adru ídétáŋá ku.’
\XREF{✡}{{\XO 9:13 }{\XO{9:13
}}{\XT{Hõséyã 6:6}}} Ãꞌdusĩku má amụ́ ꞌbá ãlá rĩ kí umvelé ku, wó ꞌbá ũnzí rĩ kî.”


\par }{\SH Ãkónã naŋá gãjó sĩ Ãdróŋá zịjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 2:18-22; Lụ́kã 5:33-39)

\par }{\PP \VS{14}ꞌBá Yõhánã ꞌbã imbálé ꞌdĩ amụ́ kí Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé ãzíla zị kí ĩꞌdi, “Ãma ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ abe ãgã íná nalé úmgbé sĩ Ãdróŋá ãꞌị̃jó, wó ꞌbá míní imbálé ꞌdĩ gã kí ꞌbãngá íná naŋá sĩ Ãdróŋá ãꞌị̃jó rĩ ku íngoní ru?”


\par }{\PP \VS{15}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ãmụ́ ị́zị́gọ́ drị̂ ꞌbã kí drĩ adru agá ĩꞌdi andre gá ꞌdĩ, aꞌbe ãmụ́ kí uꞌálé ãko ãzí naŋâ kóru ku, ị́zị́gọ́ ꞌbã adru agá ĩꞌba abe cí rĩ sĩ kí awá rá yã? Wó ụ́ꞌdụ́ ãzí la amụ́ lé ꞌdĩ, ála mụ ị́zị́gọ́ ꞌdụlé ĩꞌba rụ́ ꞌdâ rá, ãzíla ꞌdã dó ĩꞌbã kí íná gãjó najó rĩ ꞌi.


\par }{\PP \VS{16}“ꞌBá ãzí icó bõngó úꞌdí rĩ ụrụꞌbá gá úkõ la ãsĩlé sĩ ụ̃kụ rĩ ịgbẹjó la ku. Drĩ kí idé la ꞌdĩ ꞌbã áni, údrĩ bõngó ũjĩ ꞌbo ĩꞌdi ru isé ĩzí ru, ụ̃kụ ꞌdã la asi úꞌdí ꞌdã ꞌbã iséŋá sĩ rá, ĩꞌdi fẽ ãngũ lũlépi mgbọ rĩ la ru nzị̃ ị̃dị́.

\VS{17}ꞌBá ãzí icó wáyĩnĩ úꞌdí rĩ tõlé wáyĩnĩ ꞌbã íníríkó ụ̃kụ rĩ agá ku, wáyĩnĩ la dra ala gâlé ĩꞌdi íníríkó asi rá ãꞌdusĩku icó ru nzãlé ị̃dị́ ku. Wáyĩnĩ la asu rá ãzíla íníríkô la kpẹ̃ rá. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, wáyĩnĩ úꞌdí rĩ lẽ útõ ĩꞌdi íníríkó úꞌdí rĩ agá kí sĩ ru tãmba ị̃rị̃ trá.”


\par }{\SH Ãmbógó Yáyị̃rọ̃ ị̃zẹ́pị kí ũkú Yẹ́sụ̃ ꞌbã bõngó tị alólépi rĩ be
\par }
{\R (Mãrákõ 5:21-43; Lụ́kã 8:40-56)

\par }{\PP \VS{18}Yẹ́sụ̃ ꞌbã drĩ ị́jọ́ ꞌdĩ kí jọ agá ꞌdâ, ꞌbá ꞌbá drị̃ celépi Yãhụ́dị̃ ꞌbã ãni la amụ́ ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé, tị̃ ãja vụ̃rụ́ drị̃lẹ́ la gá, ãzíla jọ ĩꞌdiní, “Mâ ị̃zẹ́pị drã rá úꞌdîꞌda, mí amụ́ mụlé ími drị́ ꞌbãlé drị̃ la gá ĩꞌdi dó sĩ adrí benĩ.”


\par }{\PP \VS{19}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Yẹ́sụ̃ angá dó mụlé ágọ́bị́ ꞌdĩ be ãzíla ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ bĩ kí dó vú la.


\par }{\PP \VS{20}Wó íni ꞌdĩ ũkú ãzí ãrí ꞌbã rajó ĩꞌdi ụrụꞌbá gá ílí mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ la apí ru Yẹ́sụ̃ ꞌbã ũngúkú gâ sĩ ãzíla aló Yẹ́sụ̃ ꞌbã bõngó tị.

\VS{21}Ũkú ꞌdĩ ꞌbã ĩꞌdi ásị́ gâlé, “Ádrĩ lú bõngó la aló áꞌdụ̂sĩ, ma adrí rá.”


\par }{\PP \VS{22}Yẹ́sụ̃ uja ru ãzíla ndre ũkú ꞌdĩ ꞌi, jọ ĩꞌdiní, “Mâ ị̃zẹ́pị, ími ásị́ ꞌbã umvú ku ãꞌị̃táŋá mídrị̂ fẽ míní adrílé nĩ.” Cọtị ũkû adrí sáwã ꞌdã agá rá.


\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ la mụ calé ãmbógó ꞌbá drị̃ celépi rĩ drị́ lị́cọ́ gâlé ndre ꞌbá úngó ngolépi drã tị gá ãzíla ꞌbá ru usalépi ꞌdĩ kí abe,

\VS{24}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “ꞌBá pírí ꞌbã fũ kí ãmvé, ĩzóŋá ĩmbíráŋá ꞌdĩ drã ku, ĩꞌdi íni ụ́ꞌdụ́ ko.” ꞌBá pírí gụ kí dó Yẹ́sụ̃ gụ̃gụ̃.

\VS{25}ꞌBá pírí kí dó mụ ãfũlé ãmvé ꞌdõlé ꞌbo, fi dó jó agâlé, arụ́ dó ĩzóŋâ drị́ gá ꞌdâ, ãzíla ĩzóŋâ angá dó ụrụgá.

\VS{26}Ị́jọ́ ꞌdĩ iré ru ãngũ ꞌdã agá pírí.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ꞌbá ị̃rị̃ mịfị́ kóru rĩ ꞌbã mịfị́ kí rá
\par }
{\PP \VS{27}Yẹ́sụ̃ la mụ ãngũ ꞌdã aꞌbelé ꞌbo, ãzíla ĩꞌdi ꞌbã mụ agá acị́ trũ, ꞌbá ị̃rị̃ mịfị́ kóru la ãbĩ kí ĩꞌdi vú úzáŋâ trũ, “Dãwụ́dị̃ ngọ́pị, mí andré ãma ízákĩzã.”


\par }{\PP \VS{28}Yẹ́sụ̃ la mụ filé jó agâlé ꞌbo, ꞌbá ị̃rị̃ mịfị́ kóru ꞌdã amụ́ kí kpere ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé, zị kî, “Ĩmi ãꞌị̃ má icó ĩmi mịfị́ kí nzị̃lé rá yã?”

\par }{\PP Umvi kí, “ꞌDĩ ꞌbã áni, Úpí.”


\par }{\PP \VS{29}Yẹ́sụ̃ aló ĩꞌbã mịfị́ kî, ãzíla jọ ĩꞌbaní, “ꞌBã idé ru ĩmi rụ́ cécé tá ĩminí ãꞌị̃lé rĩ ꞌbã áni,”

\VS{30}ãzíla mịfị́ la nzị̃ kí dó ru rá. Yẹ́sụ̃ itré kí ũkpó ru jọ, “Ĩndre ꞌbá ãzí ꞌbã nị̃ jõ ị́jọ́ ꞌdĩ ku.”

\VS{31}Wó ꞌbá ꞌdĩ ꞌbã kí fũ agá ãmvêlé mụ kí ị́jọ́ ꞌdĩ iré trũ drị̃ gá drị̃ gá ãngũ ꞌdã agâ sĩ pírí.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ꞌbá ị́jọ́ jọlépi ku rĩ
\par }
{\PP \VS{32}ꞌBá ꞌdĩ ꞌbã kí fũ agá ãmvêlé, ájí Yẹ́sụ̃ rụ́ ágọ́bị́ ãzí úríndí ũnzí trũ mịfị́ kóru ãzíla ị́jọ́ jọlépi ku la.

\VS{33}Yẹ́sụ̃ la mụ úríndí ũnzí ala gá rĩ adrólé ãmvé ꞌbo, ꞌbá ị́jọ́ jọlépi ku rĩ iꞌdó dó ị́jọ́ jọlé. ꞌBá ũꞌbí ꞌdã pírí ụ̃sụ̃ kí ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã idélé ꞌdĩ sĩ ụ̃sụ̃-ụ̃sụ̃ zị kî, “Ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã áni la ídu idé jõ drĩ ru ãngũ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ agá ku.”


\par }{\PP \VS{34}Wó ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ jọ kí, “Ĩꞌdi úríndí ũnzí kí adro ũkpó úpí úríndí ũnzí ꞌbadrị̂ sĩ.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ndre ꞌbá ꞌbã ízákĩzã
\par }
{\PP \VS{35}Yẹ́sụ̃ mụ ácị̃ trũ táwụ̃nị̃ ãzíla tọ̃rọ́mẹ́ pírí kí agâ sĩ, ꞌbá kí imbá trũ ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ kí agâ sĩ, ị́jọ́ mgbã Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ ũlũ trũ ãzíla ꞌbá kí adrí trũ ãyánĩ ndú-ndú kí abe.

\VS{36}Yẹ́sụ̃ la mụ ꞌbá ũꞌbí ꞌdĩ kí ndrelé ꞌbo, ị́jọ́ ꞌdĩ fi ásị́ la gá ãzá-ãzá, ãꞌdusĩku ãndẽ kí rá ãzíla kí ũkpó kóru, ĩꞌbã kí adrujó cécé kãbĩlõ ru irélépi ꞌbá kí ucélépi rĩ kóru rĩ áni rĩ sĩ.

\VS{37}Yẹ́sụ̃ jọ dó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbaní, “Ãkónã ka rá wó ꞌbá kí ũkũnãlépi rĩ kí were rú.

\VS{38}Ĩzị Úpí ãkónã fẽlépi kalépi rĩ tị gá, sĩ ꞌbá ãzị́ ngalépi rĩ kí tị pẽjó ãkónã ũkũnãjó ámvụ́ agâlé.”




\par }\Chap{10}{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã ụ̃pịgọŋa ĩꞌdidrị́ mụdrị́ ꞌdĩ kí tị pẽjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 3:13-19; Lụ́kã 6:12-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ umve ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ ꞌdĩ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ãngũ ãlu gá ãzíla fẽ ĩꞌbaní ũkpó sĩ úríndí ũnzí kí adrojó ãzíla ãyánĩ ũví ndú-ndú kí adríjó ĩndĩ.


\par }{\PP \VS{2}ꞌDĩ kí
ụ̃pịgọŋa ĩꞌdidrị́ mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ ꞌdĩ ꞌbã rụ́ kí: drị̃drị̃ rĩ Sị̃mọ́nị̃ (Yẹ́sụ̃ ꞌbã umvelé Pétẽrõ ꞌi rĩ) kí ádrị́pị̃ Ãndẽríyã be, Yãkóꞌbõ Zĩbĩdáyõ ꞌbã ngọ́pị kí ádrị́pị̃ Yõhánã be,

\VS{3}Fị́lị́pọ̃ ꞌi, ãzíla Bãrĩtõlõmáyõ ꞌi, Tómãsĩ ꞌi, ãzíla Mãtáyõ mụ̃sọ́rọ̃ tralépi rĩ ꞌi, Yãkóꞌbõ Ãlĩfáyõ ngọ́pị ꞌi, ãzíla Tãdáyõ ꞌi

\VS{4}Sị̃mọ́nị̃ angálépi amụtị ꞌbá ãꞌdị́ ꞌdịlépi lẽjó adrujó ꞌbá Rụ́mị̃ rú rĩ kí pálé gá ku rĩ ꞌi ãzíla Yụ́dãsị̃ Ị̃sị̃kãrị́yọ́tị̃ ĩꞌdi ꞌbã mẹ́lẹ́ mbelépi rĩ ꞌi.


\par }{\PP \VS{5}ꞌBá mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ ꞌdĩ kí Yẹ́sụ̃ pẽ kí tị ãmvêlé jọ ĩꞌbaní, “Lẽ ĩmụ ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú ku ꞌdĩ kí drĩdríŋĩ gâ sĩ jõku táwụ̃nị̃ ꞌbá Sãmãríyã rú ꞌdĩ ꞌbadrị̂ kí agâ sĩ ku.

\VS{6}Rá la ĩmụ kãbĩlõ Ịsịrayị́lị̃ rú ãvĩlépi rá ꞌdĩ ꞌbã rụ́.

\VS{7}Ĩminí mụ agá, ĩmụ ị́jọ́ ꞌdĩ ũlũ trũ, ‘Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị́ gá rĩ dó ãni rú.’

\VS{8}Ĩmi adrí ꞌbá ãyánĩ rú rĩ kî, ĩmi inga ꞌbá drãlépi rá rĩ kí ídri. Ĩmi adrí ꞌbá ãrí ꞌbã nalé rá ꞌdĩ kî, ĩmi adro úríndí ũnzí ꞌbá kí agá rĩ kî. Úfẽ ĩminí ị̃sálị ĩfẽ vâ ꞌbá ꞌbaní ị̃sálị.

\VS{9}Ĩꞌdụ gólũdĩ, sílĩvã, jõku sĩlíngĩ ífí-ífí ru la kí ĩmi jábã gá ĩndĩ ku,

\VS{10}ĩꞌdụ jũrúwã ãcị̃ ãni la ku, ĩmi ãdrõ bõngó ku, jõku ŋĩlâ ãzíla túré ku. ꞌBá ãzị́ ngalépi rĩ lẽ úfẽ ĩꞌdiní ãkónã nalé rá.


\par }{\PP \VS{11}“Táwụ̃nị̃ ãmbógó jõku ãngũ ĩmi sĩ fijó rĩ agá, ĩmi ịsụ́ jõ ꞌbá icólépi ĩmi aꞌị́lépi uꞌájó ĩꞌdidrị́ko gá la, ĩmi uꞌá ĩꞌdidrị́ko gá ꞌdãá kpere ĩmi drị̃ ko agá.

\VS{12}Ĩminí fi agá lị́cọ́ agâlé, ĩjọ ꞌbá ala gá ꞌdãá rĩ ꞌbaní ásị́ ị̃gbẹ̃ ꞌbã adru ĩmi abe.

\VS{13}ꞌBá lị́cọ́ ꞌdã agá rĩ drĩ kí ĩmi aꞌị́ rá, ásị́ ị̃gbẹ̃ ĩmidrị́ gá rĩ ꞌbã ace ꞌdãá, wó drĩ kí ĩmi aꞌị́ ku, ásị́ ị̃gbẹ̃ ĩmidrị́ gá rĩ la ru uja vúlé ĩmi rụ́ ꞌdõlé.

\VS{14}ꞌBá ãzí drĩ kí ĩmi aꞌị́ ku jõku drĩ kí ị́jọ́ ĩminí jọlé rĩ ãꞌị̃ ku, ĩmi ụtụ́ pụ́trụ́ ĩmi pá gá rĩ ĩminí lị́cọ́ jõku táwụ̃nị̃ ꞌdã aꞌbe agá.

\VS{15}Ájọ ĩminí ị́jọ́ mgbã, ụ́ꞌdụ́ Ãdróŋá ꞌbã drụ́zị́ ị́jọ́ lịjó rĩ ũcõgõ ãngũ ꞌdã drị́ gá rĩ la ũcõgõ ꞌbá ándrá Sõdómũ gá Gõmórã be rĩ ꞌbadrị́ kí ndẽ rá.


\par }{\SH Cõcóŋá drụ́zị́ amụ́lépi rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 13:9-13; Lụ́kã 21:12-17)

\par }{\PP \VS{16}“Ĩndre drĩ ma ĩmi tị pẽ cécé kãbĩlõ kí áni uꞌájó ụ̃bọ̃gụ̃ kí drĩdríŋĩ gá. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi adru ũndũwã rú ị̃nị̃ áni ãzíla ị́jộ kóru ãmámũ áni.


\par }{\PP \VS{17}“Ĩmi adru mịfị́ trũ, ꞌbá ꞌbã ị́jọ́ sĩ, kí ĩmi agụ ãngũ sĩ kẹ́sị̃ jọjó rĩ gá kí ĩmi co ĩꞌbã ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ kí agá.

\VS{18}Áma ị́jọ́ sĩ ála mụ ĩmi agụlé ụ̃ꞌbị̃lé ꞌbá ꞌbá drị̃ celépi ꞌdĩ kí drị̃lẹ́ gá ũpi kí abe, sĩ ị́jọ́ mgbã rĩ vú nzejó ĩꞌbanî ãzíla ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú ku ꞌdĩ abe.

\VS{19}Drĩ kí ĩmi rụ rá, ĩmi ásị́ ꞌbã umvú ĩmi ĩꞌbaní ãꞌdu ꞌbã ị́jọ́ jọ yã rĩ sĩ ku, jõku ĩmi ị́jọ́ jọ ĩꞌbaní íngoní yã rĩ sĩ ku. Ãdróŋá la ĩmi ãꞌdu ị́jọ́ jọ yã rĩ fẽ sáwã ꞌdã sĩ nĩ,

\VS{20}ãꞌdusĩku adru ĩmi ị́jọ́ jọ ĩmi ꞌi la ku, wó Úríndí ĩmĩ Átẹ́pị drị́ gá rĩ la mụ ị́jọ́ jọlé ĩmi agâ sĩ nĩ.


\par }{\PP \VS{21}“Ádrị́pị la ádrị́pị mẹ́lẹ́ mbe ĩꞌdi ꞌdịjó káyĩ, átẹ́pị kí ngọ́pị̃ be, anzị kí angá trụ ꞌbá kí tịlépi rĩ kí drị̃ gá, ãzíla kí kí fẽ ꞌdịlé káyĩ.

\VS{22}ꞌBá pírí kí ĩmi ngụ̃ ũnzí ãꞌdusĩku áma ị́jọ́ sĩ, wó ꞌbá pá tulépi ũkpó ru kpere ãsị̃ŋá gá rĩ ála ĩꞌdi pa rá.

\VS{23}Údrĩ ĩmi ĩcõcõŋã táwụ̃nị̃ ãzí rĩ gá, ĩmi apá ãzí rĩ gá. Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ ĩmi icó táwụ̃nị̃ Ịsịrayị́lị̃ gá ꞌdĩ kí delé acị́jó ala gâ sĩ pírí ku, kpere ụ́ꞌdụ́ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã acá agá.


\par }{\PP \VS{24}“ꞌBá imbálé imbâ rĩ ndẽ ímbápị ĩꞌdidrị̂ ku, ãtíꞌbó adru ãmbógó ru ãndânĩ úpí ĩꞌdidrị̂ drị̃lẹ́ gá ku.

\VS{25}Ĩꞌdi múké ꞌbá imbálé imbâ rĩ ní acájó cécé ꞌbá ĩꞌdi imbálépi rĩ áni, ãzíla ãtíꞌbó ní acájó cécé úpí ĩꞌdidrị̂ áni. Údrĩ ꞌbá lị́cọ́ ꞌbã drị̃lẹ́ ru rĩ umve
Bẹ̃lị̃zẹ̃bụ́lụ̃, ꞌbá lị́cọ́ ꞌdã agá rĩ kí úmve dó kí ndẽ ꞌdĩ rá rĩ gá ku yã?


\par }{\PP \VS{26}“Lẽ ĩmi idé kí sĩ ụ̃rị̃ sĩ ku. Ãko ãzí ru zị̃lépi zị̃-zị̃ ꞌbaní mụlé iꞌdalé ku la ꞌdáyụ, jõku ãko aꞌbólé aꞌbô rĩ kí ála kí drị̃ gá ị́jọ́ nị̃ rá.

\VS{27}Ị́jọ́ mání jọlé ĩminí ãngũ ịnị agá rĩ ĩnze vú la ãngũ ule agá, ị́jọ́ ĩminí arelé yõkõlé sĩ rĩ, ĩmi iwá la jó drị̃ gá.

\VS{28}Ĩmi idé ụ̃rị̃ sĩ ꞌbá ụrụꞌbá ꞌdĩ ꞌdịlépi áyụ wó icólépi úríndí ꞌdịlépi ku ꞌdĩ kî sĩ ku. Be la rá la ĩmi idé ụ̃rị̃ sĩ Ãdróŋá ụrụꞌbá kí ꞌdịlépi úríndí be ãcí ukólépi ku rĩ agá rĩ sĩ.

\VS{29}Ícó ãriŋa nírí ị̃rị̃ kí ị̃tụ̃ndãlé ãjẹ̃ were sĩ ku yã? Wó ãlu la ꞌbã ãzí icó aꞌdélé vụ̃rụ́ Ãdróŋá ꞌbã lẽtáŋâ kóru ku.

\VS{30}Ãzíla drị̃ꞌbị́ ífí ĩmi drị̃ gá ꞌdĩ kí nị̃ kí kãlãfe rá.

\VS{31}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi idé ụ̃rị̃ sĩ ku, ĩmi ãjẹ̃ ãmbógó ru ndẽ ãriŋa ũꞌbí ꞌdĩ kí rá.


\par }{\PP \VS{32}“ꞌBá áma iꞌdalépi ꞌbá kí drị̃lẹ́ gá rĩ, ma vâ mụ ĩꞌdi iꞌdalé mâ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ drị̃lẹ́ gá rá.

\VS{33}Wó ꞌbá áma gãlépi ũꞌbí kí drị̃lẹ́ gá rĩ, ma vâ mụ ĩꞌdi gãlé mâ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ ꞌbã drị̃lẹ́ gá úmgbé.


\par }{\PP \VS{34}“Ĩmi ũrã ĩmi ásị́ gá má ají ĩminí ụ̃nọ́kụ́ gá ásị́ ị̃gbẹ̃ la ku, má amụ́ ĩminí ásị́ ị̃gbẹ̃ ajílé ku, wó ị́lị́ŋá.

\VS{35}Má amụ́,

\par }{\Q “ ‘ngọ́tị́ ágọ́bị́ kí awalé átẹ́pị̃ be,

\par }{\QB ĩzóŋá kí awalé ãndrẽ be,

\par }{\Q ũkú kí ĩdrâ be.


\par }{\QB \VS{36}Mẹ́rọ́ꞌbá mídrị̂ kí ꞌbá mídrị́ lị́cọ́ gá ꞌdĩ kî ꞌbã ãzí.’
\XREF{✡}{{\XO 10:36 }{\XO{10:36
}}{\XT{Míkã 7:6}}}


\par }{\PP \VS{37}“ꞌBá átẹ́pị̃ kí lẽlépi ãndrẽ be ãndânĩ ndẽ ma rá rĩ ĩꞌdi ꞌbã ụ̃rọ̃drị́ mání ꞌdáyụ, ꞌbá vâ ị̃zẹ́pị̃ kí lẽlépi ngọ́pị̃ be ndẽ ma rá rĩ ꞌbã ụ̃rọ̃drị́ mání ꞌdáyụ,

\VS{38}ãzíla ꞌbá
mũsãláꞌbã mádrị̂ ꞌdụlépi ãzíla áma vú ãbĩlépi ku rĩ ꞌbã ụ̃rọ̃drị́ mání ꞌdáyụ.

\VS{39}ꞌBá ídri ĩꞌdidrị́ gá rĩ tãmbalépi rĩ la ĩꞌdi ãvĩ rá, ãzíla ꞌbá ídri ĩꞌdidrị́ gá rĩ ãvĩlépi áma ị́jọ́ sĩ rĩ la ịsụ́ la rá.


\par }{\PP \VS{40}“ꞌBá ĩmi aꞌị́lépi rĩ aꞌị́ ma ꞌi ãzíla ꞌbá áma aꞌị́lépi rĩ aꞌị́ ꞌbá áma tị ãpẽlépi rĩ ꞌi.

\VS{41}ꞌBá nábị̃ aꞌị́lépi ĩꞌdi ꞌbã adrujó nábị̃ rĩ sĩ rĩ, ĩꞌdi ũyá nábị̃ drị́ gá rĩ ịsụ́, ãzíla ꞌbá ꞌbá ãlá Ãdróŋá drị̂ kí aꞌị́lépi rĩ ĩꞌdi ꞌbá ãlá rĩ ꞌbã ũyá ịsụ́.

\VS{42}Ãzíla ꞌbá ị̃yị́ ị̃gbẹ́ fẽlépi kópõ sĩ mvụlé ꞌbá nírí ꞌdĩ ꞌbanî ãꞌdusĩku ĩꞌdi ꞌbã adrujó ꞌbá mání imbálé la rĩ sĩ rĩ, ájọ ĩminí ị́jọ́ mgbã ícó ĩꞌdi ꞌbã ũyá ị́jọ́ ãvĩlé ku.”




\par }\Chap{11}{\SH Yẹ́sụ̃ kí Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ be
\par }
{\R (Lụ́kã 7:18-35)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ la mụ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ ꞌdĩ kí delé imbá agá ꞌbo, mụ drị̃ gá ꞌdãá rĩ sĩ ꞌbá kí imbá trũ ãzíla ị́jọ́ ũlũ trũ táwụ̃nị̃ Gãlị́lị̃ drị̂ kí agâ sĩ.


\par }{\PP \VS{2}Yõhánã mãbụ́sụ̃ gâlé rĩ ĩꞌdi mụ ị́jọ́ Kúrísĩtõ ꞌbã idélé rĩ kí arelé ꞌbo, pẽ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí tị,

\VS{3}Yẹ́sụ̃ zịjó, “Mi ꞌbá jọlé ĩꞌdi amụ́ rĩ ꞌi yã, jõku ãtẽ ꞌbá ãzí ndú la yã?”


\par }{\PP \VS{4}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ĩgõ vúlé ãzíla ĩlũ Yõhánã ní ị́jọ́ ĩminí arelé ãzíla ĩminí ndrelé rĩ kî.

\VS{5}ꞌBá mịfị́ kóru rĩ kí dó ãngũ ndre rá, ꞌbá ãcâ trũ rĩ kí acị́ rá, ꞌbá ãrí ꞌbã nalé rá rĩ adrí kí rá, ꞌbá bị́lẹ́ kóru rĩ kí ị́jọ́ are rá, ꞌbá drãlépi rá rĩ angá kí ídri rá, ãzíla úlũ ị́jọ́ mgbã rĩ ꞌbá lẽmẽrí rĩ ꞌbanî rá.

\VS{6}Drị̃lẹ́ba ꞌbá aꞌdélépi áma ị́jọ́ sĩ ku rĩ ꞌbanî.”


\par }{\PP \VS{7}ꞌBá Yõhánã ꞌbã imbálé rĩ kí dó mụ drị̃ kolé mụlé, Yẹ́sụ̃ iꞌdó dó ị́jọ́ jọlé ũꞌbí ꞌbaní Yõhánã drị̃ gá. “Ĩfũ ándrá mụlé Yõhánã rụ́ ãngũ kõtórõ rú rĩ gâlé ãꞌdu ndrelé? ꞌBá ị́jọ́ ĩꞌdidrị̂ kí ru ujajó ujâ cécé ũzú ãlụ́kụ́kụ̃ ꞌbã ayalé rĩ áni rĩ ndrelé yã?

\VS{8}Drĩ adru ꞌdĩ ꞌbã áni ku, ĩfũ dó ãmvêlé ãꞌdu ndrelé yã? ꞌBá bõngó ũniyambamba ãjẹ̃ rú rĩ sụ̃lépi rĩ ndrelé yã? Yụ, ꞌbá bõngó ũniyambamba ãjẹ̃ rú rĩ sụ̃lépi rĩ kí uꞌá ãngũ ũpi ꞌbadrị́ko gá rĩ kí agá.

\VS{9}Wó ĩfũ ándrá ãmvêlé mụlé ãꞌdu ndrelé yã? Nábị̃ ndrelé yã? Ãndá, ájọ ĩminí ndẽ nábị̃ rá.

\VS{10}ꞌDĩ bãsĩ ꞌbá ị́jọ́ sĩjó drị̃ la gá bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị̂ agá jọlépi la:

\par }{\Q “ ‘Índre drĩ! Ma mụ mâ ꞌbá ị́jọ́ ujílépi la tị pẽlé ími drị̃lẹ́ gâlé ꞌdĩ,

\par }{\QB ĩꞌdi mụ gẹ̃rị̃ idélé míní ími drị̃lẹ́ gâlé.’
\XREF{✡}{{\XO 11:10 }{\XO{11:10
}}{\XT{Mãlákĩ 3:1}}}


\par }{\MM \VS{11}Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ꞌbá ũkú ꞌbã tịlé ꞌdĩ kí drĩdríŋĩ gá angálépi Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ ndẽlépi rá la ꞌdáyụ. Wó ꞌbá ĩmbíráŋá ru Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá rĩ ndẽ ĩꞌdi rá.

\VS{12}Iꞌdójó ụ́ꞌdụ́ Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ drị́ ꞌdã sĩ kpere ãndrũ, Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ la ru iré ũkpõ sĩ ãzíla ꞌbá kí afụ la ũkpõ sĩ.

\VS{13}Ãꞌdusĩku nãbịya kí ãzíla ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ abe ri kí ị́jọ́ mụlépi amụ́lépi rĩ kí jọlé kpere acájó sáwã Yõhánã drị̂ agá,

\VS{14}ãzíla ĩdrĩ lẽ ị́jọ́ ꞌdĩ ãꞌị̃lé vị́ sĩ rá, ꞌdĩ bãsĩ Ĩlíyã ngalépi amụ́lépi rĩ ꞌi.

\VS{15}ꞌBá bị́lệ trũ rĩ, ꞌbã are ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌi.


\par }{\PP \VS{16}“Ma ꞌbá ụ́ꞌdụ́ ꞌdĩ agá rĩ kí ụ̃ꞌbị̃ ãꞌdu sĩ. Kí cécé anzị rilépi ãngũ sụ̂ gá ĩꞌbã ãzí kí umvelépi áváŋá gá rĩ áni.


\par }{\Q \VS{17}“ ‘Ãvu ĩminí gũká rá,

\par }{\QB wó ĩgã úngó la tulé úmgbé,

\par }{\Q ãngo ãwú úngó kí rá,

\par }{\QB wó ꞌbá ãzí ũcõgõ sĩ la kí ꞌdáyụ.’


\par }{\MM \VS{18}Ãꞌdusĩku Yõhánã amụ́ mvụ wáyĩnĩ ku, na vâ íná ku, ãzíla ꞌbá jọ kí, ĩꞌdi úríndí ũnzî trũ.

\VS{19}Wó Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ amụ́ ãkónã naŋâ trũ ãzíla wáyĩnĩ mvụŋâ trũ wó jọ kí, ‘Ĩndre ĩꞌdi! Ĩꞌdi ꞌbá ãkónã nalépi rọ̃mgbọ́ ru la, ãzíla ĩmẽrãlépi wáyĩnĩ sĩ la, ĩꞌdi wọ̃rị́ ꞌbá mụ̃sọ́rọ̃ tralépi rĩ ꞌbã ãni ꞌbá ũnzí ꞌdĩ abe la.’ Wó ũndũwã la ru iꞌda ị́jọ́ pịrị ĩꞌdi ꞌbã idélé rĩ sĩ.”


\par }{\SH Ũcõgõ táwụ̃nị̃ ị́jọ́ ãꞌị̃lépi ku ꞌdĩ kí drị̃ gá
\par }
{\R (Lụ́kã 10:13-15)

\par }{\PP \VS{20}Ị́jọ́ ꞌdã ꞌbã ũngúkú gá, Yẹ́sụ̃ iꞌdó dó ị́jọ́ jọlé ũkpó ru táwụ̃nị̃ ĩꞌdi ꞌbã sĩ tálí ĩꞌdidrị̂ kí idéjó ambamba ꞌdĩ kí drị̃ gá, ãꞌdusĩku ꞌbá ala gá rĩ ꞌbã kí lẽ jó ásị́ ujajó ku ị́jọ́ ũnzí ĩꞌbadrị̂ kí agá ãzíla ru ujajó Ãdróŋá rụ́ ku rĩ sĩ.

\VS{21}“Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi ꞌbá Kõrãzínĩ gá ꞌdĩ! Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi ꞌbá Bẽtẽsãyídã gá ꞌdĩ! Tálí idélé ĩmi agá ꞌdĩ kí údrĩ ándrá kí idé agá Tụ́rọ̃ gá ãzíla Sị̃dọ́nị̃ gá, uja kí tánõ ásị́ sĩ kõlĩ-ĩbá sụ̃jó ãzíla ru fujó úfóró sĩ ꞌbo.

\VS{22}Wó ájọ ĩminî, cãndí ĩmidrị́ ụ́ꞌdụ́ ị́jọ́ lịjó rĩ sĩ rĩ la cãndí Tụ́rọ̃ ꞌbadrị́ Sị̃dọ́nị̃ be ụ́ꞌdụ́ ị́jọ́ lịjó kí drị̃ gá rĩ sĩ rĩ ndẽ rá.

\VS{23}Ãzíla mi ꞌi Kãpẹ̃rẹ̃nãwụ́mị̃, ála mụ ími ingalé ụrụgá yã? Yụ, mi rú jõ fi vụ̃rụ́ kpere ãngũ ꞌbá drãlépi rá rĩ ꞌbadrị̂ agá, údrĩ ándrá tálí idélé ími agá ꞌdĩ kí idé agá Sõdómũ agá, ĩꞌdi tánõ acá kpere ụ́ꞌdụ́ ãndrũ ꞌdõ agá rá.

\VS{24}Wó ájọ míní, ụ́ꞌdụ́ ị́jọ́ lịjó rĩ sĩ cãndí mídrị̂ la ãngũ Sõdómũ drị̂ ndẽ rá.”


\par }{\SH Ĩmi amụ́ má rụ́ avị́lé
\par }
{\R (Lụ́kã 10:21-22)

\par }{\PP \VS{25}Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ Yẹ́sụ̃ jọ, “Má Átẹ́pị, ma ími ịcụ́, mi Úpí ꞌbụ̃ ꞌbadrị́ ụ̃nọ́kụ́ be rĩ ꞌi, ãꞌdusĩku ị́jọ́ ꞌdĩ kí ízị̃ kí ꞌbá ũndũwã rú rĩ ꞌbaní ãzíla ꞌbá ụ̃nị̃táŋâ trũ rĩ abe cí ãzíla mí iꞌda kí anzị nírí ꞌbanî.

\VS{26}Ãndá-ãndá ru, mâ Átẹ́pị, ãꞌdusĩku ꞌdĩ ị́jọ́ múké míní lẽlé rĩ ꞌi.


\par }{\PP \VS{27}“Mâ Átẹ́pị fẽ ãko pírí kí mádrị́ ꞌbo, ꞌbá ãzí ãlu Ngọ́pị̃ nị̃lépi cé la yụ pẽ lú Átẹ́pị̃ ꞌi, ãzíla ꞌbá ãzí Átẹ́pị̃ nị̃lépi cé la yụ pẽ lú Ngọ́pị̃ ꞌi ãzíla ꞌbá Ngọ́pị̃ ꞌbã ũpẽlé sĩ Átẹ́pị̃ iꞌdajó ĩꞌbanî rĩ ꞌi.


\par }{\PP \VS{28}“Ĩmi amụ́ má rụ́ ĩmi ꞌbá pírí ãndẽlépi ãzíla tẹ́rị́ ãnzị trũ ꞌdĩ ãzíla ma fẽ ĩminí avị́lé rá.

\VS{29}Ĩmi amụ́ ị́jọ́ ụ̃nị̃lé mádrị́, ĩꞌdụ kị̃lị̃mgbọ̃rọ̃ mádrị́ gá rĩ ꞌi, ãꞌdusĩku ma ásị́ rãlị̃ trũ ãzíla áma ásị́ ị̃gbẹ́ ru ãzíla mi dó sĩ avị́ úríndí agá rá.

\VS{30}Ãꞌdusĩku kị̃lị̃mgbọ̃rọ̃ mádrị́ gá rĩ adru ãnzị rú ku, tẹ́rị́ mádrị́ gá rĩ perepere rú.”




\par }\Chap{12}{\SH Zịtáŋá Sãbátũ ꞌbã ị́jọ́ sĩ rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 2:23-28; Lụ́kã 6:1-5)

\par }{\PP \VerseOne{1}Sãbátũ
\FTNT{*}{{\FR 12:1 }{\FR{12:1
}}{\FT{Ụ́dụ́ ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbã kí Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ ĩꞌdi ụ́ꞌdụ́ ázíyá ꞌi kí umve la
}}{\FQ{Sãbátũ.
}}{\FT{ꞌDĩ vâ ụ́ꞌdụ́ ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbadrị́ sĩ avị́jó rĩ. ꞌBá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ãꞌị́ kí únga ãzị́ Sãbátũ sĩ ku. Ụ́ꞌdụ́ ꞌdĩ ají kí ru Sãbátũ ãmadrị́ ãmã kí sĩ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ be ku.
}}} ãzí sĩ Yẹ́sụ̃ kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ abe mụ kí ámvụ́ ãná drị̂ kí agâ sĩ. Ãbị́rị́ ndẽ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ kí rá ãzíla iꞌdó kí ãná kí drị̃ ãnũlé nalé.

\VS{2}ꞌBá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ ndrelé ꞌbo, jọ kí Yẹ́sụ̃ ní, “Índre! ꞌBá mídrị́ míní imbálé ꞌdĩ kí ị́jọ́ ãzị́táŋá ꞌbã ãꞌị̃lé idé
Sãbátũ sĩ ku la kí idé.”


\par }{\PP \VS{3}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ĩlã ị́jọ́ úpí Dãwụ́dị̃ ꞌbã idélé ꞌbá ĩꞌdidrị̂ abe sáwã ĩꞌbã kí adrujó ãbị́rị́ sĩ rĩ sĩ ku yã?

\VS{4}Fi jó Ãdróŋá drị̂ agâlé, ꞌbá ĩꞌdidrị́ ꞌdĩ kí abe úfẽ ĩꞌbaní mũkátĩ fẽlé Ãdróŋá ní ꞌbo ꞌdã nalé rá, ãko ãzị́táŋá ꞌbã ãꞌị̃lé ku rĩ, wó lú ãtalo ídétáŋá idélépi rĩ kî na la nĩ áꞌdụ̂sĩ.
\XREF{✡}{{\XO 12:4 }{\XO{12:4
}}{\XT{1 Sámụ̃wẹ̃lị̃ 21:1-6}}}

\VS{5}Jõku ĩlã drĩ ị́jọ́ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ agá ꞌdâ jọlépi la Sãbátũ vú sĩ ãtalo ídétáŋá idélépi
lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ agá ꞌdĩ kí ụ́ꞌdụ́ Sãbátũ drị̂ iza ãzíla adru kí ị́jộ trũ ku.

\VS{6}Ájọ ĩminí ꞌbá ãmbógó ru ãndânĩ lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ gá rĩ cí.

\VS{7}Ĩdrĩ tá ị́jọ́ sĩlé ‘Álẽ ásị́ ị̃gbẹ̃ adru ídétáŋá ku,’
\XREF{✡}{{\XO 12:7 }{\XO{12:7
}}{\XT{Hõséyã 6:6}}} ꞌdĩ ꞌbã ífí nĩ cé la, ĩmi icó ị́jọ́ lịlé ꞌbá ị́jộ kóru ꞌdĩ kí drị̃ gá ku.

\VS{8}Ãꞌdusĩku Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ĩꞌdi Úpí Sãbátũ drị́ gá rĩ ꞌi.”


\par }{\SH Ágọ́bị́ drị́ ãcá trũ rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 3:1-6; Lụ́kã 6:6-11)

\par }{\PP \VS{9}Yẹ́sụ̃ aꞌbe dó ãngũ ꞌdã rá, ãzíla mụ filé ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ gá.

\VS{10}ꞌDãá ágọ́bị́ ãzí drị́ ãcá trũ la cí. ꞌBá ãzí kí ꞌdãá cí lẽlépi ị́jọ́ ndrụ̃lépi Yẹ́sụ̃ ụrụꞌbá gâ sĩ ĩꞌdi tõjó la kî, zị kí ĩꞌdi, “Ãzị́táŋá ãꞌị̃ ꞌbání ꞌbá adríjó Sãbátũ sĩ rá yã?”


\par }{\PP \VS{11}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ĩmi drĩdríŋĩ gá ꞌbá ãzí jọlépi la ĩꞌdi ꞌbã kãbĩlõ drĩ ꞌde ꞌbụ́ gá ụ́ꞌdụ́ Sãbátũ drị̂ sĩ, icó ásị́ ꞌbãlé sĩ ĩꞌdi anzéjó Sãbátũ sĩ ãmvé ku rĩ ãꞌdi ꞌi yã?

\VS{12}Ãko ụ̃rọ̃drị́ ru ãndânĩ rĩ ãꞌdu, ꞌbá jõku kãbĩlõ! Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ãzị́táŋá ãꞌị̃ ꞌbání ị́jọ́ múké idéjó Sãbátũ sĩ rá.”


\par }{\PP \VS{13}Jọ dó ágọ́bị̂ ní, “Mí ĩjũ ími drị́ ꞌdĩ ꞌi.” Ágọ́bị̂ ĩjũ dó ru drị̂ rá ãzíla drị̂ itú ru ãlápítí ru cécé drị́ ãzí ídri rĩ áni.

\VS{14}Wó ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ fũ kí ãmvé ị́jọ́ kí Yẹ́sụ̃ ꞌdị íngoní-íngoní ru yã rĩ itúlé.


\par }{\SH Ãtíꞌbó Ãdróŋá ní pẽlé rĩ
\par }
{\PP \VS{15}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ ála ị́jọ́ itú ĩꞌdi drị̃ gâ sĩ ĩꞌdi ꞌdịjó rĩ nị̃lé ꞌbo, ko drị̃ mụlé ãngũ ꞌdã agá ꞌdãá rá, ãzíla ꞌbá ũꞌbí ꞌde kí vú la gâ sĩ. Adrí ꞌbá ãyánĩ rú ĩꞌbadrị̂ kí pírí rá,

\VS{16}wó li ꞌbá kí bị́lẹ́ ị̃ndụ́ lẽ ꞌbã iꞌda kí ꞌi ãꞌdi ꞌi yã rĩ gá ku.

\VS{17}Idé ị́jọ́ ꞌdĩ íni la fẽjó la ị́jọ́ Ãdróŋá ꞌbã jọlé nábị̃ Ĩsáyã tị gâ sĩ rĩ ꞌbã idé ru benĩ.


\par }{\Q \VS{18}ꞌDĩ ãtíꞌbó mádrị́ mání pẽlé rĩ ꞌi,

\par }{\QB ꞌbá mání lẽlé rĩ ꞌi ãzíla ma uꞌá ãyĩkõ sĩ ĩꞌdi sĩ,

\par }{\Q ma Úríndí mádrị̂ tị pẽ ĩꞌdi drị̃ gá,

\par }{\QB ãzíla ĩꞌdi mụ ị́jọ́ mání lịlé sụ́rụ́ kí drị̃ gá rĩ ũlũlé nĩ.


\par }{\Q \VS{19}Icó ãgátã galé jõku uzálé,

\par }{\QB jõku ị́jọ́ jọlé ụ́ꞌdụ́kọ́ ụrụgá sĩ gẹ̃rị̃ agâ sĩ ku.


\par }{\Q \VS{20}Icó ũzú acálépi rá rĩ anulé ku,

\par }{\QB jõku ĩbáká tárã drị́ nĩlépi nĩ-nĩ rĩ icó anụ́lé la ku.

\par }{\Q Ĩꞌdi pá tu ũkpó ru kpere ĩꞌdi ꞌbã ị́jọ́ lịŋá tị pẽ agá ꞌbá kí ndẽjó.


\par }{\QB \VS{21}“Rụ́ ĩꞌdidrị́ gá rĩ sĩ ꞌbá pírí ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá ꞌdĩ kí mụ ásị́ ꞌbãlé ĩꞌdi drị̃ gá.”
\XREF{✡}{{\XO 12:21 }{\XO{12:21
}}{\XT{Ĩsáyã 42:1-4}}}


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ kí Bẹ̃lị̃zẹ̃bụ́lụ̃ be
\par }
{\R (Mãrákõ 3:20-30; Lụ́kã 11:14-23)

\par }{\PP \VS{22}Ị́jọ́ ꞌdã ꞌbã ũngúkú gá, ájí Yẹ́sụ̃ rụ́ ágọ́bị́ ãzí úríndí ũnzí trũ mịfị́ kóru ãzíla ị́jọ́ jọlépi ku la, ãzíla Yẹ́sụ̃ adrí ĩꞌdi, ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, icó dó sĩ ị́jọ́ jọlé rá ãzíla ãngũ ndrelé rá.

\VS{23}ꞌBá ũꞌbí ꞌdã pírí ụ̃sụ̃ kí ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã idélé ꞌdĩ sĩ ụ̃sụ̃-ụ̃sụ̃ zị kî, “ꞌDĩ adru ũri Dãwụ́dị̃ drị̂ ꞌi ku yã?”


\par }{\PP \VS{24}Wó ꞌbá Fãrĩsáyĩ drị̂ kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé ꞌbo, jọ kí, “Ágọ́bị́ ꞌdĩ la lú úríndí ũnzí kí adro ũkpó Bẹ̃lị̃zẹ̃bụ́lụ̃ ꞌdĩ úpí úríndí ũnzí ꞌbadrị̂ ꞌbã fẽlé rĩ sĩ.”


\par }{\PP \VS{25}Yẹ́sụ̃ nị̃ ꞌbá ꞌdĩ kí ãꞌdu ị́jọ́ ũrã kí agâlé yã rĩ gá rá, ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ jọ ĩꞌbaní, “Sụ́rụ́ ru awalépi ãꞌdị́ ꞌdịlépi kí drĩdríŋĩ gá ãyá-ãyá rĩ icó pá tulé ku. Ãzíla táwụ̃nị̃ ãlu-ãlu jõku lị́cọ́ ãlu-ãlu ru awalépi kí drĩdríŋĩ gá ndú-ndú rĩ kí mụ irélé rá.

\VS{26}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Sĩtánĩ drị̃ Sĩtánĩ adró, ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã ífí awa ru amụtị sĩ amụtị sĩ. Sụ́rụ́ ĩꞌdidrị́ ꞌdã la pá tu íngoní-íngoní ru yã?

\VS{27}Úꞌdîꞌda ádrĩ dó úríndí ũnzí kí adro ũkpó Bẹ̃lị̃zẹ̃bụ́lụ̃ drị̂ sĩ, ꞌbá ĩmidrị̂ kí dó adro la ũkpó íngõ sĩ? Ị́jọ́ ꞌbá ĩmidrị̂ ꞌbã kí idélé rĩ lị ị́jọ́ ĩmi drị̃ gá nĩ.

\VS{28}Wó ádrĩ úríndí ũnzí kí adro ũkpó Úríndí Ãdróŋá drị̂ sĩ, ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã ífí Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ acá ĩmi rụ́ ꞌbo.


\par }{\PP \VS{29}“Jõku, ꞌbá ãzí icó filé ágọ́bị́ ũkpó la drị́ jó agâlé sĩ ãko ĩꞌdidrị́ jó agá rĩ kí rajó ku íngoní ru? Kí ágọ́bị́ ũkpó ꞌdã umbé ráká, kí dó sĩ ãko ĩꞌdidrị́ jó agá rĩ kí ra ĩndõ.


\par }{\PP \VS{30}“ꞌBá adrulépi má be ku rĩ bãsĩ mẹ́rọ́ꞌbá mádrị̂ ꞌi, ꞌbá ãko tralépi má be ku rĩ ĩꞌdi ꞌbá ãko mádrị̂ kí irélépi irê la.

\VS{31}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ájọ ĩminí, ála ĩmi trũ ị́jọ́ ũnzí ĩmidrị̂ kí agá rá, ãzíla ị́jọ́ ũnzí ꞌbá ãzí ꞌdĩ ꞌbadrị̂ kí abe, wó ꞌbá ị́jọ́ ũnzí jọlépi Úríndí Ãlá rĩ ụrụꞌbá gá rĩ ícó ĩꞌdi trũlé ku.

\VS{32}ꞌBá ãzí drĩ ị́jọ́ ũnzí jọ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ụrụꞌbá gá, Ãdróŋá la ĩꞌdi trũ rá, wó ꞌbá ị́jọ́ ũnzí jọlépi Úríndí Ãlá rĩ ụrụꞌbá gá rĩ Ãdróŋá icó ĩꞌdi trũlé úꞌdîꞌda ku jõku drụ́zị́ ku.


\par }{\SH Ife ãzíla ĩꞌdi ꞌbã ífí
\par }
{\R (Lụ́kã 6:43-45)

\par }{\PP \VS{33}“Ife múké rĩ la ífí múké rĩ ka, ife ũnzí rĩ la ífí ũnzí rĩ ka áyụ. Ála ife nị̃ ífí ĩꞌdi ꞌbã kalé rĩ sĩ.

\VS{34}Ĩmi cécé ị̃nị̃ ị́rị́gọ́ ru rĩ áni, ĩmi icó ị́jọ́ múké jọlé íngoní ru, ịsụ́ ꞌdĩ sĩ ĩmi ꞌbá ị́jọ́ ũnzí idélépi la? Ãꞌdusĩku tị la ị́jọ́ galépi ásị́ gâlé tré rĩ jọ.

\VS{35}ꞌBá múké rĩ la málĩ ĩꞌdidrị̂ sĩ ãko múké rĩ kí ají, ꞌbá ũnzí rĩ la ãko ũnzí rĩ kí ají angájó málĩ ĩꞌdidrị́ ũnzí rĩ kí agá.

\VS{36}Ájọ ĩminî, ụ́ꞌdụ́ ị́jọ́ lịjó rĩ sĩ, ị́jọ́ ífí kóru ꞌbá ꞌbã kí jọlé rĩ kí ála mụ ị́jọ́ lịlé kí drị̃ gá rá.

\VS{37}Ãꞌdusĩku ála mụ ị́jọ́ lịlé ími drị̃ gá ị́jọ́ ãfũlépi ími tị gá rĩ sĩ ími trũjó jõku umbéjó.”


\par }{\PP \VS{38}Ụ́ꞌdụ́ ãzí ãlu, ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ kí imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ꞌdĩ kí abe, jọ kí Yẹ́sụ̃ ní, “Ímbápị, ãlẽ mí idé ãmaní tálí.”


\par }{\PP \VS{39}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Áꞌbị́ anzị ũnzí ãzíla ị́jọ́ Ãdróŋá drị̂ ãꞌị̃lépi ku ꞌdĩ kí ícétáŋá tálí ru la zị! Ícó ĩꞌbaní ícétáŋá tálí ru la idélé ku, wó ícétáŋá idélé ĩꞌbaní rĩ la adru ícétáŋá ándrá nábị̃ Yónã drị́ rĩ ꞌi.

\VS{40}Gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ Yónã uꞌá ándrá ụ́ꞌdụ́ na ị̃tụ́ kí ị́nị́ be ị̃ꞌbị ãmbógó rĩ agâlé, ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ la mụ adrulé ụ́ꞌdụ́ na ị̃tụ́ kí ị́nị́ be ụ̃nọ́kụ́ agâlé.

\VS{41}ꞌBá Nị̃nẹ́vẹ̃ gá ꞌdĩ kí drụ́zị́ pâ tu ụ́ꞌdụ́ Ãdróŋá ꞌbã ị́jọ́ lịjó ꞌdã sĩ ĩmi tõlé ĩmi áꞌbị́ anzị úꞌdîꞌda ꞌdĩ, ãꞌdusĩku uja kí ándrá ásị́ ị́jọ́ ũnzí aꞌbejó rá ị́jọ́ Yónã ꞌbã ũlũlé ĩꞌbanî rĩ sĩ, ájọ ĩminí ꞌbá ãzí ãmbógó sĩ Yónã ndẽlépi rá la ꞌdã cí.

\VS{42}Ụ́ꞌdụ́ Ãdróŋá ꞌbã drụ́zị́ ị́jọ́ lịjó ꞌdã sĩ ũkú úpí ru Sébã
\FTNT{†}{{\FR 12:42 }{\FR{12:42
}}{\FQ{Sébã
}}{\FT{ĩꞌdi ándrá sụ́rụ́ ándrâlé ru ãngũ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ gá la.
}}} gá rĩ la mụ pá tulé ụrụgá ãzíla ĩꞌdi mụ ĩmi tõlé, ãꞌdusĩku akó drị̃ angájó sụ́rụ́ ĩꞌdidrị̂ agâlé amụ́jó ímbátáŋá ũndũwã rú úpí Sũlũmánĩ ꞌbã imbálé rĩ kî arejó rĩ sĩ. Ãzíla úꞌdîꞌda, ꞌbá ãzí ãmbõgõ sĩ Sũlũmánĩ ndẽlépi rá la ꞌdâ cí.”


\par }{\SH Úríndí ũnzí ꞌbã ãgõjó rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 11:24-26)

\par }{\PP \VS{43}“Úríndí ũnzí drĩ dó fũ ꞌbá agá ꞌdâ ãmvé ꞌbo, ĩꞌdi mụ acị́ trũ ãngũ ị̃yị́ kóru rĩ kí agâ sĩ ãngũ ndrụ̃jó sĩ avị́jó drĩ dó ịsụ́ la ku,

\VS{44}ĩꞌdi dó jọ la ĩꞌdiní cénĩ-cénĩ rú, ‘Ma gõ vúlé mâ jó ídu rĩ agâlé.’ Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩꞌdi dó ãgõ vúlé jó agá ꞌdõlé ĩꞌdi jô ịsụ́ úwe bábá ãlá ru ãko ãzí kóru.

\VS{45}Ĩꞌdi dó mụ úríndí ũnzí ázị̂rị̃ ĩꞌdi ndẽlépi ũnzĩkãnã sĩ rá rĩ kí atrálé ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé kî dó amụ́ uꞌálé ꞌbá ꞌdã agá ĩꞌdi be. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, kî dó uꞌá ꞌdãá ꞌbá ꞌdã ꞌbã gbíyã vúlé rĩ dó ũnzĩkãnã sĩ ándrá drị̃drị̃ rĩ ndẽ rá. ꞌDĩ dó bãsĩ ị́jọ́ ru idélépi ꞌbá úꞌdîꞌda ꞌdĩ abe rĩ ꞌi.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã ãndrẽ kí ádrị́pịka abe
\par }
{\R (Mãrákõ 3:31-35; Lụ́kã 8:19-21)

\par }{\PP \VS{46}Yẹ́sụ̃ ꞌbã drĩ ị́jọ́ jọ agá ꞌbá ũꞌbí ꞌbaní ꞌdĩ gá ꞌdĩ, ĩꞌdi ꞌbã ãndrẽ utu kí pá ádrị́pịka abe ãmvé ꞌdãá, lẽ kí ị́jọ́ jọlé Yẹ́sụ̃ be.

\VS{47}ꞌBá ãzí jọ ĩꞌdiní, “Índre, mî ãndrẽ kí mí ádrị́pịka abe utu kí pá ãmvé ꞌdã, ãzíla lẽ kí ị́jọ́ jọlé mí be.”


\par }{\PP \VS{48}Yẹ́sụ̃ umvi, “ꞌBá mâ ãndrẽ rú rĩ ãꞌdi ꞌi? Ãzíla ꞌbá mâ ádrị́pịka rú rĩ kí ãꞌdi kî?”

\VS{49}Lũ dó ãngũ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌba rụ̂lé ãzíla jọ, “Ĩndre, mâ andreka ãzíla mâ ádrị́pịka kí gápi ꞌdĩ.

\VS{50}ꞌBá ị́jọ́ mâ Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ ꞌbã lẽlé rĩ idélépi rĩ, ĩꞌdi mâ ádrị́pị, mâ ámvọ́pị ãzíla mâ ãndrẽ.”




\par }\Chap{13}{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé ꞌbá ũri kpẹ̃lépi rĩ drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 4:1-9; Lụ́kã 8:4-8)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ ãlu ꞌdã ꞌbã vúŋá sĩ, Yẹ́sụ̃ fũ jó agá ꞌdãá ãmvé ãzíla mụ dó rilé mĩrĩ tị gá.

\VS{2}ꞌBá ũꞌbí atrá kí ru ĩꞌdi andre gá, tụ dó filé rilé vụ̃rụ́ íꞌbó agá, ꞌbá pírí utu kí dó pá mĩrĩ tị gá ꞌdãá.

\VS{3}Iꞌdó dó ĩꞌbaní ị́jọ́ ũꞌbí ũlũlé ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ. Jọ dó, “Ágọ́bị́ ãzí fũ mụlé ũri kpẹ̃lé ĩꞌdidrị́ ámvụ́ agá.

\VS{4}Ĩꞌdi ꞌbã ũri kpẹ̃ agá ꞌdâ, ũri ãzí rĩ uꞌde kí gẹ̃rị̃ tị gá, ãriŋa angá kí tị kí kí rá.

\VS{5}Ãzí rĩ uꞌde kí ãngũ írãkí ru vũ ĩzâ kóru rĩ agá, angá kí mbẽlẽŋá ru rá, ãꞌdusĩku ụ̃nọ́kụ́ ꞌbã adrujó cene rú rĩ sĩ.

\VS{6}Wó ị̃tụ́kã la mụ kalé ri ꞌbo, ị̃tụ́kã ivé kí, ꞌi kí rá ízókí la ꞌbã kí adrujó cene rú rĩ sĩ.

\VS{7}Ũri ãzí rĩ uꞌde kí ãvúkí ụ̃cị́kị́ trũ rĩ agá, zo kí ãvúkí ụ̃cị́kị́ trũ rĩ abe ãlu, ãvúkí ụ̃cị́kị́ trũ rĩ vu kí rá.

\VS{8}Wó ãzí rĩ uꞌde kí ụ̃nọ́kụ́ vũ ĩzá trũ rĩ agá, zo kí ka kí ífí rá, ãzí rĩ kí túrú ãlu, ãzí rĩ kí kãlị́ ázíyá ãzíla ãzí rĩ kí kãlị́ na.

\VS{9}ꞌBá bị́lẹ́ trũ ị́jọ́ arelépi rĩ ꞌbã are ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌi.”


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé ꞌdĩ kí ꞌbã ífí icéjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 4:10-12; Lụ́kã 8:9-10)

\par }{\PP \VS{10}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ãzíla zị kí ĩꞌdi, “Mí ị́jọ́ jọ ꞌbá ꞌbanî ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?”


\par }{\PP \VS{11}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ị́jọ́ zị̃lé zị̃-zị̃ Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ drị́ gá rĩ úfẽ ĩꞌdi nị̃lé ĩminî, wó adru ĩꞌbanî ku.

\VS{12}Ãꞌdusĩku ꞌbá ãko trũ rĩ ála ãzíla ũꞌbã drị̃ la gá, ĩꞌdi dó adru ãko trũ ĩyõ rú. Wó ꞌbá ãko kóru rĩ drị́ ĩꞌdi táni trũ adrujó ĩmbíráŋá rĩ ála ꞌdụ la ĩꞌdidrị́ ꞌdâ rá.

\VS{13}Ma ị́jọ́ jọ ĩꞌbaní ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ la,

\par }{\Q “Drĩ kí táni ãngũ ndre rá, ndre kí mgbã la ku,

\par }{\QB ãzíla kí ị́jọ́ are rá ícó kí arelé la pịrị ku, jõku ícó kí ífí la vãlé ku.”


\par }{\MM \VS{14}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ị́jọ́ ándrá nábị̃ Ĩsáyã ꞌbã jọlé rĩ acá dó ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá,

\par }{\Q “ ‘Ĩmi ị́jọ́ are rá,

\par }{\QB wó ĩmi icó ífí la vãlé ku,

\par }{\Q ĩmi ãko ꞌdĩ kí ãlụ̃ rá,

\par }{\QB wó ĩmi icó kí ndrelé ku.


\par }{\Q \VS{15}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá ꞌdĩ kí ásị́ mba ũkpómgboroto rú cécé írã áni,

\par }{\QB ãzụ̃ kí ru bị́lẹ́ ị́jọ́ arejó cí,

\par }{\QB ụ̃pị̃ kí ru mịfị́ kí cí.

\par }{\Q Drĩ tá adru íni ku, kí tá ãngũ ndre kí mịfị́ sĩ rá,

\par }{\QB ị́jọ́ are kí bị́lẹ́ sĩ rá,

\par }{\QB kí ị́jọ́ vã kí ásị́ sĩ,

\par }{\Q sĩ ru ásị́ ujajó mání sĩ kí adríjó rá.’
\XREF{✡}{{\XO 13:15 }{\XO{13:15
}}{\XT{Ĩsáyã 6:9-10}}}


\par }{\MM \VS{16}Wó ĩmi mịfị́ kí drị̃lẹ́ba rú, ĩꞌbã kí ãngũ ndrejó rĩ sĩ ãzíla bị́lẹ́ ꞌbã kí ị́jọ́ arejó rĩ sĩ.

\VS{17}Ãꞌdusĩku ma ĩminí ị́jọ́ mgbã rĩ jọ, nãbịya ãzíla ꞌbá ãlá wẽwẽ rú ꞌdĩ lẽ kí ãko ĩmi ndrelé ꞌdĩ kí ndrelé vị́ sĩ wó ndre kí kí ku, ãzíla lẽ kí arelé la rá wó are kí kí ku.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ icé ị́jọ́ ị́jọ́ uꞌbéŋá ũri kpẹ̃ŋá drị̂ ꞌbã ífí
\par }
{\R (Mãrákõ 4:13-20; Lụ́kã 8:11-15)

\par }{\PP \VS{18}“Ĩmi are ị́jọ́ jọlé ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ ꞌbá ũri kpẹ̃lépi rĩ drị̃ gá rĩ ꞌbã ífí.

\VS{19}ꞌBá ị́jọ́ Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ drị̂ arelépi rá, wó ífí la vãlépi ku rĩ kí cécé ũri uꞌdelépi gẹ̃rị̃ tị gá rĩ áni. Sĩtánĩ la amụ́ ị́jọ́ Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ drị̂ ũlũlé rĩ palé kí ásị́ gá ꞌdâ rá.

\VS{20}Ũri uꞌdelépi ãngũ írãkí ru rĩ agá rĩ kí ꞌbá ị́jọ́ Ãdróŋá drị̂ ãꞌị̃lépi ãyĩkõ sĩ ĩꞌbã kí arejó la rĩ sĩ rĩ kî.

\VS{21}Wó ị́jọ́ Ãdróŋá drị́ rĩ fi kí agâlé álị́ ku. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ũcõgõ drĩ aꞌdé kí drị̃ gá jõku cõcóŋá abe, ị́jọ́ mgbã rĩ sĩ, kí aꞌdé mbẽlẽ rú rá.

\VS{22}Ũri uꞌdelépi ãngũ ife ụ̃cị́kị́ trũ rĩ kí ị̃ndụ́ gá rĩ kí ꞌbá ị́jọ́ Ãdróŋá drị́ gá rĩ arelépi rá, wó ũcõgõ ídri ꞌdõ drị̂ sĩ ãzíla lẽtáŋá málĩ lẽjó rĩ abe kí kí ị́jọ́ ala gá rĩ inzí rá, icó kí dó sĩ ífí kalé ku.

\VS{23}Ãzíla ũri kpẹ̃lé uꞌdelépi ụ̃nọ́kụ́ múké rĩ agá ꞌdĩ kí ꞌbá ị́jọ́ Ãdróŋá drị̂ arelépi rá ãzíla ífí la vãlépi rá, kí ífí ka, ãzí rĩ kí ka la túrú ãlu, ãzí rĩ kí kãlị́ ázíyá ãzíla ãzí rĩ kí kãlị́ na.”


\par }{\PP \VS{24}Yẹ́sụ̃ jọ vâ ĩꞌbaní ị́jọ́ uꞌbéŋá ãzí, “Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé ágọ́bị́ ãzí kpẹ̃ ũri múké la ĩꞌdidrị́ ámvụ́ agá.

\VS{25}Ị́nị́ ãzí ãlu ꞌbá ꞌbã kí ụ́ꞌdụ́ ko agá ꞌdĩ, mẹ́rọ́ꞌbá amụ́ ãvúkí rĩlé ãná agá ãzíla ko drị̃ mụlé rá.

\VS{26}Ũri ꞌbã kí zo agá kpere ĩꞌbã kí ífí ka agá, ãvúkî iꞌda dó ru rá.


\par }{\PP \VS{27}“Ãtíꞌbó ágọ́bị́ ꞌdã drị̂ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ãzíla jọ kí ĩꞌdiní, ‘Ãmbógó, ũri ándrá míní kpẹ̃lé mídrị́ ámvụ́ agá rĩ adru ándrá múké rĩ ꞌi ku yã? Ãvúkí ala gá ꞌdã ãfũ dó íngõlé yã?’


\par }{\PP \VS{28}“Ãmbógó umvi, ‘Mẹ́rọ́ꞌbá idé ị́jọ́ ꞌdĩ nĩ.’

\par }{\PP “Ãtíꞌbó zị kí ĩꞌdi, ‘Ãmbógó, ílẽ ãmụ kí unzelé rá yã?’


\par }{\PP \VS{29}“Ãmbógó umvi ‘Yụ. Ĩmi mụ ãná ꞌbã mgbã kí nzelé ĩndĩ ku.

\VS{30}Ĩmi aꞌbe ãná ꞌbã zo kí pírí ãlu kpere sáwã lãjó la rĩ sĩ. Ma mụ jọlé la ꞌbá ãná lãlépi rĩ ꞌbaní drị̃drị̃ rĩ sĩ ꞌbã ũkũnã kí drĩ ãvúkî ráká, ãzíla ꞌbã amụ́ kí dó ãná ũkũnãlé ꞌbãlé ĩrá gá ĩndõ.’ ”


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé ũri umvelé hãrãdálị̃ sĩ rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 4:30-32; Lụ́kã 13:18-19)

\par }{\PP \VS{31}Yẹ́sụ̃ jọ vâ ị́jọ́ uꞌbéŋá ãzí rĩ ꞌi: “Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé ũri umvelé
hãrãdálị̃\FTNT{*}{{\FR 13:31 }{\FR{13:31
}}{\FQ{Hãrãdálị̃
}}{\FT{ĩꞌdi ándrá ũri salé cécé sẹ̃bị́ká áni ãngũ Ịsịrayị́lị̃ gá la, ífí la ndẽ ĩmbĩrãŋã sĩ ũri ãzí ꞌdĩ kí pírí rá. Ĩꞌdi ꞌbã zo ambamba rĩ mítã 7½.}}} rĩ ꞌbã ífí áni, ágọ́bị́ ãzí ꞌdụ ĩꞌdi salé ĩꞌdidrị́ ámvụ́ agá.

\VS{32}Ĩꞌdi ꞌbã ndẽjó ĩmbĩrãŋã sĩ ũri kí agá pírí nĩ rĩ sĩ, wó ĩꞌdi zo ãmbõgõ sĩ ife ámvụ́ agá ꞌdĩ ꞌbaní pírí ãndânĩ, ĩꞌdi acá adrujó ife ãmbógó ru, ãriŋa ꞌbụ̃ gá rĩ kí dó amụ́ jõrõvũ sịlé kénĩ la kí agá.”


\par }{\PP \VS{33}Yẹ́sụ̃ jọ vâ ĩꞌbaní ị́jọ́ uꞌbéŋá ãzí la ị̃dị́, “Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé ꞌdĩ áni:
ãkụ́kị́ ũkú ꞌbã ꞌdụlé usalé ãnáfóró agá rĩ áni ꞌdĩ sĩ ụ̃pị̃ drĩ ku rú kpere ĩꞌdi ꞌbã ụ̃pị̃ agá rĩ áni.”


\par }{\PP \VS{34}Yẹ́sụ̃ jọ ị́jọ́ ꞌdĩ kí ꞌbá ũꞌbí ꞌdĩ ꞌbaní ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ, jọ ĩꞌbaní ị́jọ́ ãzí ị́jọ́ uꞌbéŋâ kóru la ku.

\VS{35}Idé ị́jọ́ ꞌdĩ ị́jọ́ ándrá nábị̃ ꞌbã jọlé rĩ ꞌbã idé rú sĩ ru ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá,

\par }{\Q “Ma ĩminí ị́jọ́ jọ ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ,

\par }{\QB ma mụ ị́jọ́ ándrá zị̃lé ídu iꞌdójó ụ́ꞌdụ́ ụ̃nọ́kụ́ ꞌbãjó ꞌdã sĩ ꞌdĩ kí ũlũlé.”
\XREF{✡}{{\XO 13:35 }{\XO{13:35
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 78:2}}}


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ icé ị́jọ́ uꞌbéŋá ãná ãzíla ãvúkí drị̂
\par }
{\PP \VS{36}Yẹ́sụ̃ la mụ ꞌbá ũꞌbí ꞌdã kí aꞌbelé ꞌbo ãzíla fi dó jó agâlé ru, ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé jọ kí, “Mí iꞌda ãmaní ị́jọ́ uꞌbéŋá ãvúkí drị̂ ꞌbã ífí.”


\par }{\PP \VS{37}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ágọ́bị́ ũri múké rĩ kpẹ̃lépi rĩ ĩꞌdi Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂,

\VS{38}ámvụ́ ĩꞌdi ụ̃nọ́kụ́ ꞌi, ũri múké rĩ ĩꞌdi anzị Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ agá rĩ kî, ãvúkí ĩꞌdi ꞌbá ũnzí rĩ ꞌi.

\VS{39}Ãzíla ꞌbá ãvúkí rĩlépi rĩ ĩꞌdi Sĩtánĩ ꞌi. Ũri ũkũnãŋá ĩꞌdi ụ̃nọ́kụ́ ꞌbã ãsị̃ŋá, ãzíla ꞌbá ũri ũkũnãlépi rĩ mãlãyíkã kî.


\par }{\PP \VS{40}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, cécé mụjó ãvúkí tralé rĩ ivéjó ãcí sĩ rĩ áni, ĩꞌdi vâ adru ụ́ꞌdụ́ ãsị̃ŋá drị́ ꞌdã sĩ ꞌdĩ ꞌbã áni.

\VS{41}Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ la mụ mãlãyíkã ĩꞌdidrị̂ kí tị ũpẽlé, kí mụ ãko ũnzĩkãnã fẽlépi sụ́rụ́ ĩꞌdidrị̂ agá ꞌdĩ kí iyálé ãzíla ꞌbá pírí ũnzíkãnã idélépi ꞌdĩ kî abe ãmvé.

\VS{42}Kí mụ kí tralé uꞌbélé ãcí agá, ãngũ ꞌdã gá ꞌdãá áwáŋá kí sị́ naŋâ trũ.

\VS{43}ꞌBá Ãdróŋá drị́ ãlá ꞌdĩ kí dó mụ dị̃lé ị̃tụ́ áni sụ́rụ́ Átẹ́pị ĩꞌbadrị̂ drị̂ agá. Mí are ị́jọ́ ꞌdĩ mi ꞌbá bị́lẹ́ trũ rĩ.


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé málĩ zị̃lé zị̃-zị̃ rĩ sĩ rĩ
\par }
{\PP \VS{44}“Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé málĩ zị̃lé ámvụ́ agá rĩ áni. ꞌBá ịsụ́lépi la rĩ ĩꞌdi ĩꞌdi zị̃ drị̃ gá ãzíla ãyĩkõ ĩꞌdi agá rĩ sĩ mụ rá ãzíla ĩꞌdi ãko ĩꞌdi trũ adrujó rĩ kí ị̃tụ̃ndã rá ãzíla ĩꞌdi dó sĩ mụ ámvụ́ ꞌdã ĩgbãlé.


\par }{\PP \VS{45}“Ũꞌbãjó la ꞌdã drị̃ gá, Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé ágọ́bị́ dũkánĩ trũ gólũdĩ ndrụ̃lépi rĩ áni,

\VS{46}ãzíla drĩ dó ãjẹ̃ trũ ãmbógó rĩ ịsụ́ ꞌbo, ĩꞌdi dó mụ ãko pírí ĩꞌdi trũ adrujó rĩ kí ị̃tụ̃ndãlé rá ĩꞌdi dó mụ ĩgbãlé la áyụ.


\par }{\PP \VS{47}“Ũꞌbãjó la ꞌdã drị̃ gá, Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé ímbá ꞌbelé mĩrĩ agá rĩ áni, ãzíla ĩꞌdi ị̃ꞌbị ũvítá ndú-ndú kí atrá.

\VS{48}Drĩ dó ga ꞌbo, ála dó ĩꞌdi asé ãmvé ị̃yị́tị gá cínákí drị̃ gá, ála dó ị̃ꞌbị mgbã rĩ kí ụꞌdụ uꞌbélé gụ́fá agá, ãzí ãzị̂ kóru rĩ kí ála kí ꞌbe ásé gá. 
\VS{49}Ĩꞌdi mụ adrulé ꞌdĩ ꞌbã áni ụ́ꞌdụ́ ãsị̃jó ꞌdã sĩ. Mãlãyíkã kí drụ́zị́ amụ́ ãzíla kí dó ꞌbá ũnzí rĩ kí drĩdríŋĩ co ꞌbá ãlá rĩ abe,

\VS{50}ãzíla ála dó kí ꞌbe ãcí ukólépi ku rĩ agá, ꞌdãá áwáŋá ãzíla sị́ naŋâ trũ.”


\par }{\PP \VS{51}Yẹ́sụ̃ zị kí, “Ĩvã ị́jọ́ ꞌdĩ kí rá yã?”

\par }{\PP Umvi kí, “ꞌẼ.”


\par }{\PP \VS{52}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “ꞌBá ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí nị̃lépi rá ãzíla vâ Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ vãlépi rá rĩ ĩꞌdi cécé ꞌbá jó sĩ ãko tãmbajó rĩ trũ rĩ áni. Ĩꞌdi ãko ĩꞌdidrị́ ụ̃rọ̃drị́ ru ꞌdĩ kí iꞌda angájó jó ĩꞌdidrị́ ãko tãmbajó rĩ agâlé, ꞌdĩ kí ãko úꞌdí ãzíla ụ̃kụ ꞌdĩ kí abe.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ gãjó Nãzẹ̃rẹ́tị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 6:1-6; Lụ́kã 4:16-30)

\par }{\PP \VS{53}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ jọlé ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ ꞌdĩ kí delé jọ agá ꞌbo, nga dó ꞌdãá rĩ sĩ mụlé rá.

\VS{54}Yẹ́sụ̃ la mụ acálé ãngũ ĩꞌdidrị̂ gá, iꞌdó ꞌbá kí imbálé ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ gâ sĩ, ãzíla ꞌbá acá kí ụ̃sụ̃táŋá sĩ. Zị kî, “Ágọ́bị́ ꞌdĩ ịsụ́ ũndũwã ãzíla ũkpó sĩ tálí kí idéjó ꞌdĩ kí íngõlé?”

\VS{55}ꞌDĩ adru ágọ́bị́ báwũ falépi rĩ ꞌbã ngọ́pị ꞌi ku yã? Ãndrẽ rụ́ adru Mãríyámũ ꞌi ku yã? Ádrị́pịka adru kí Yãkóꞌbõ kí Yụ̃sụ́fụ̃ trũ Sị̃mọ́nị̃ ãzíla Yụ́dãsị̃ trũ ku yã?

\VS{56}Ámvọ́pịka adru kí pírí ãma abe ꞌdĩ kí ku yã? Ágọ́bị́ ꞌdĩ ịsụ́ ãko ꞌdĩ kí pírí íngõlé yã?

\VS{57}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá uꞌá kí ãyĩkõ sĩ ị́jọ́ ĩꞌdi ꞌbã idélé rĩ kî sĩ ku.

\par }{\PP Wó Yẹ́sụ̃ umvi jọ ĩꞌbaní, “Úfẽ ị̃nzị̃táŋá nábị̃ ní ku la táwụ̃nị̃ ĩꞌdidrị́ agá ãzíla ꞌbá ĩꞌdidrị́ lị́cọ́ gá rĩ ị̃nzị̃ kí ĩꞌdi ku.”


\par }{\PP \VS{58}Ãzíla Yẹ́sụ̃ idé tálí kí ũꞌbí ru ku ãꞌdusĩku ãꞌị̃táŋá ãkõ ĩꞌbadrị̂ sĩ.




\par }\Chap{14}{\SH Drã Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ drị́ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 6:14-29; Lụ́kã 9:7-9)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ úpí Hẽródẽ Ãnị̃tị́pã la mụ ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ drị̃ gá rĩ arelé ꞌbo,

\VS{2}ãzíla jọ ꞌbá ĩꞌdi pálé gá rĩ ꞌbaní, “ꞌDĩ Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ angá ídri rú nĩ! Gápi ũkpó tálí idéjó rĩ ꞌbã kí sĩ ru idéjó ĩꞌdi rụ̂ sĩ ꞌdĩ.”


\par }{\PP \VS{3}Hẽródẽ ꞌdĩ rụ ándrá Yõhánã ꞌi, umbé ĩꞌdi cí, ãzíla ꞌbã ĩꞌdi mãbụ́sụ̃ gá. Idé ị́jọ́ ꞌdĩ íni la ãꞌdusĩku ĩꞌdi ꞌbã ádrị́pị Fị́lị́pọ̃ ꞌbã ũkû Hẽrõdíyãsĩ ꞌdụjó ũkú ru rĩ sĩ.

\VS{4}Ãꞌdusĩku sáwã ãzí sĩ Yõhánã jọ ándrá Hẽródẽ ní, ãzị́táŋá ãꞌị̃ ĩꞌdiní Hẽrõdíyãsĩ ꞌdụjó ku.

\VS{5}Hẽródẽ lẽ ándrá Yõhánã ꞌdịlé rá, idé ándrá ụ̃rị̃ sĩ ꞌbá kî sĩ, ãꞌdusĩku ꞌbá ãꞌị̃ kí ĩꞌdi nábị̃ rĩ gá rá.


\par }{\PP \VS{6}Wó ụ́ꞌdụ́ Hẽródẽ tịjó rĩ la mụ acálé ꞌbo, Hẽrõdíyãsĩ ị̃zẹ́pị tu úngó ũꞌbí ru tralépi ụ̃mụ̃ gá rĩ kí drị̃lẹ́ gá ãzíla fẽ ãyĩkõ Hẽródẽ ní rá.

\VS{7}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Hẽródẽ na dó ũyõ sĩ ĩꞌdiní ãko cí ĩzóŋâ ꞌbã lẽlé rĩ fẽjó.

\VS{8}Wó ĩzóŋâ ꞌbã ãndrẽ jọ ị̃zẹ́pị̃ ꞌbã jọ, “Ífẽ mání Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ ꞌbã drị̃kã sẽníyã agá ꞌdâ!”

\VS{9}Úpí uꞌá cãndí sĩ, ãꞌdusĩku ị́jọ́ ĩꞌdi ꞌbã azịlé ꞌbá ĩꞌdidrị́ ụ̃mụ̃ gá rĩ kí drị̃lẹ́ gá rĩ ị́jọ́ sĩ, fẽ dó ũkpó ị́jọ́ ĩzóŋâ ꞌbã lẽlé rĩ fẽjó rá.

\VS{10}Fẽ dó ũkpó sĩ Yõhánã ꞌbã drị̃kã lịjó mãbụ́sụ̃ jó gâlé rá.

\VS{11}Ájí dó Yõhánã ꞌbã drị̃kã sẽníyã agá ãzíla úfẽ dó ĩꞌdi ĩzóŋâ drị̂lé, ꞌdụ dó ĩꞌdi agụlé ãndrẽ rụ̂lé.

\VS{12}ꞌBá Yõhánã ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí dó Yõhánã ꞌbã ãvũ ꞌdụlé ị̃sị̃lé rá. Mụ kí dó ị́jọ́ ru idélépi ꞌdĩ kí vú nzelé Yẹ́sụ̃ nî.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ fẽ ãkónã ꞌbá álĩfũ tõwú nî
\par }
{\R (Mãrákõ 6:30-44; Lụ́kã 9:10-17; Yõhánã 6:1-14)

\par }{\PP \VS{13}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ ru idélépi ꞌdĩ kí arelé ꞌbo, tụ dó filé íꞌbó agâ sĩ zajó ãngũ ꞌdã aꞌbejó ãzíla mụ dó ãngũ ꞌbâ kóru la gá ĩꞌdi sĩ áꞌdụ̂sĩ. ꞌBá ũꞌbí kí mụ ị́jọ́ la arelé ꞌbo, aꞌbe kí táwụ̃nị̃ ĩꞌbadrị̂ kí rá ãzíla bĩ kí ĩꞌdi vú pá sĩ.

\VS{14}Yẹ́sụ̃ la mụ acálé ꞌbo, ndre ũꞌbí ru tralépi rĩ kí ꞌbã ízákĩzã, ị́jọ́ ꞌdĩ fi ásị́ la gá ãzá-ãzá, ãꞌdusĩku ĩꞌbã kí adrujó cécé kãbĩlõ ru irélépi ꞌbá kí ucélépi rĩ kóru rĩ áni rĩ sĩ, ãzíla adrí ĩꞌbã ꞌbá ãyánĩ rú rĩ kí rá.


\par }{\PP \VS{15}Ĩndró la mụ acálé ꞌbo, ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ãzíla jọ kí, “Ãngũ ꞌdĩ ꞌbâ kóru ãzíla ị̃tụ́ ꞌde ꞌbo. Ípẽ ꞌbá kí tị mụlé tọ̃rọ́mẹ́ kí agâlé sĩ mụjó íná ndrụ̃ trũ ĩgbãlé ĩꞌbaní nalé.”


\par }{\PP \VS{16}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Lẽ ꞌbá ꞌdĩ ꞌbã mụ kí ãngũ ãzí gá ku. Ĩfẽ bãsĩ ĩꞌbaní ãkónã nalé.”


\par }{\PP \VS{17}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ jọ kí ĩꞌdiní, “Ãko ãmadrị́ ꞌdâ cí rĩ mũkátĩ tõwú ãzíla ị̃ꞌbị ị̃rị̃ abe.”


\par }{\PP \VS{18}Yẹ́sụ̃ jọ, “Ĩmi ají kí má rụ́ ꞌdõlé.”

\VS{19}Ãzíla jọ dó ꞌbá ꞌbaní ꞌbã ri kí vụ̃rụ́ ásé drị̃ gá. ꞌDụ mũkátĩ tõwú ꞌdĩ kí ãzíla ị̃ꞌbị ị̃rị̃ ꞌdĩ kî abe, ndre ãngũ ụrụgá ꞌbụ̃ gâlé, fẽ dó ãwãꞌdĩfô Ãdróŋá ní ãzíla anu dó mũkátĩ kí rá. ꞌDã ꞌbã vúlé gá fẽ dó kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ ꞌbadrị́ ãzíla awa kí dó kí ꞌbá ꞌbanî.

\VS{20}Nga kí pírí nalé la ꞌbá aga kí dó sĩ rá, ãzíla ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ tra kí dó ị́mbị́ la acelépi ꞌdĩ kí gụ́fá tré-tré mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃.

\VS{21}ꞌBá kãlãfe mũkátĩ ãzíla ị̃ꞌbị nalépi ãgọbị rú rĩ kí álĩfũ tõwú, úlã ũkú kí anzị abe gẹ̃rị̃ sĩ ku.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã acị́jó ị̃yị́ drị̃ gâ sĩ rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 6:45-52; Yõhánã 6:15-21)

\par }{\PP \VS{22}ꞌDã ꞌbã vúlé gá cọtị Yẹ́sụ̃ fẽ dó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ ꞌbaní tụlé íꞌbó agá, pẽ dó kí tị sĩ zajó ị̃yị́ ꞌbã ꞌá ꞌdã sĩ ĩꞌdi drị̃lẹ́ gâlé, ĩꞌdi dó dị̃ ꞌbá kí irê sĩ.

\VS{23}Ĩꞌdi ꞌbã ꞌbá kí dejó iréjó ꞌbo rĩ ꞌbã vúlé gá, tụ dó ꞌbé drị̃ gâlé áꞌdụ̂sĩ mụjó Ãdróŋá ãꞌị̃jó. Ĩndró la mụ acálé ꞌbo, ịsụ́ ĩꞌdi áꞌdụ̂sĩ,

\VS{24}wó íꞌbó dó ị̃yị́ ꞌbã ágá gâlé angájó ãngũ ãꞌí rĩ gá, ĩꞌdi agba ị̃yị́ drị̃ gá ꞌdãá ãlụ́kụ́kụ̃ ꞌbã adrujó ambamba rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{25}Ãngũsãrã sĩ (ꞌdĩ drĩdríŋĩ sáwã úrômĩ ꞌbã ãni sáwã mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ be ị́nị́ sĩ ꞌdĩ gá ꞌdĩ), Yẹ́sụ̃ ko dó drị̃ mụlé pá sĩ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌba rụ̂lé ị̃yị́ drị̃ gâ sĩ.

\VS{26}ꞌBá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ kí mụ ĩꞌdi ndrelé amụ́ agá ĩꞌba rụ́ ꞌdõlé mĩrĩ drị̃ gâ sĩ, ụ̃rị̃ rụ kí cí. Jọ kí, “Ãkô úríndí ãzí,” ãzíla ꞌbe kí ụ̃lụ́lụ́ ụ̃rị̃ drị́.


\par }{\PP \VS{27}Wó cọtị Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ĩmi ásị́ ꞌbã mvu ku. ꞌDõ ma ꞌi. Ĩmi idé ụ̃rị̃ sĩ ku.”


\par }{\PP \VS{28}Pétẽrõ jọ, “Úpí, ꞌbâ drĩ adru mi ꞌi ãndá-ãndá ru, ífẽ ámụ mí rụ̂lé ị̃yị́ drị̃ gâ sĩ.”


\par }{\PP \VS{29}Yẹ́sụ̃ jọ, “Mí amụ́.”

\par }{\PP Pétẽrõ ãfũ dó íꞌbó agâlé, iꞌdó dó amụ́lé ị̃yị́ drị̃ gâ sĩ Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé.

\VS{30}Wó ĩꞌdi mụ ãlụ́kụ́kụ̃ ũkpó ꞌdã ndrelé, idé ụ̃rị̃ sĩ ãzíla iꞌdó dó ꞌdelé ị̃yị́ ị̃ndụ̂lé, za re, “Úpí ípa ma ꞌi!”


\par }{\PP \VS{31}Cọtị Yẹ́sụ̃ su drị́ ĩꞌdi rụ̂lé sĩ ĩꞌdi arụ́jó drị́ gá ꞌdãá jọ, “Mi gápi ãꞌị̃táŋâ trũ wereŋá ꞌdĩ, mi ãbã ãꞌdu sĩ yã?”


\par }{\PP \VS{32}Yẹ́sụ̃ kí Pétẽrõ be kí dó mụ tụlé filé íꞌbó agâlé ꞌbo, ãlụ́kụ́kụ̃ ịgbẹ dó rá.

\VS{33}ꞌBá tá íꞌbó agá ꞌdãá ꞌdĩ kí ị̃nzị̃ kí ĩꞌdi, jọjó la, “Ãndá-ãndá ru, mi Ãdróŋá Ngọ́pị ꞌi.”


\par }{\PP \VS{34}Yẹ́sụ̃ kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ abe za kí mĩrĩ agá ꞌdã sĩ, mụ kí dó ãfũlé táwụ̃nị̃ ị̃yị́tị ãngũ
Gẹ̃nẹ̃sãrẹ́tị̃ drị̂ gá.

\VS{35}Ãzíla ꞌbá ãngũ ꞌdã gá rĩ kí mụ Yẹ́sụ̃ amálé ꞌbo, iré kí ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌi ãngũ ꞌdã gá ꞌdãá pírí. ꞌBá ají kí ĩꞌbã ꞌbá ãyánĩ rú rĩ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé,

\VS{36}ãzíla ꞌbã kí mãmálá ĩꞌdi rụ́, ꞌbá ãyánĩ rú rĩ ꞌbã aló kí lú ĩꞌdi ꞌbã bõngó ꞌbã tị áyụ, wó ꞌbá bõngó la tị alólépi rá ꞌdĩ adrí kí rá.




\par }\Chap{15}{\SH Yẹ́sụ̃ imbá ꞌbá kí lãꞌbĩ áꞌbị́ drị̂ gá rĩ drị̃ gá
\par }
{\R (Mãrákõ 7:1-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ, ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ kí ãzíla imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ abe amụ́ kí Yẹ́sụ̃ rụ́ angájó Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá zị kí ĩꞌdi,

\VS{2}“ꞌBá míní imbálé rĩ ũbĩ kí lãꞌbĩ ãmã áyị́pịka ꞌbã kí azịlé ãmaní rĩ kí vú ku la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã? Ũjĩ kí ru drị́ lãꞌbĩ ãmadrị̂ ꞌbã lẽlé rĩ áni ráká sĩ ãkónã najó ĩndõ ku la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?”
\FTNT{*}{{\FR 15:2 }{\FR{15:2
}}{\FT{Drị́ ũjĩŋá ꞌdĩ ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbã ãni kũkâ rú lãꞌbĩ ĩꞌbadrị́ gá rĩ drị̂ ꞌi.
}}}


\par }{\PP \VS{3}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ĩmi ãzị́táŋá Ãdróŋá drị̂ kí anu lãꞌbĩ ĩmidrị̂ ꞌbã ímbátáŋá arejó ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?

\VS{4}Ãꞌdusĩku Ãdróŋá jọ, ‘Mí ị̃nzị̃ mí átẹ́pị kí mí ãndrẽ be,’
\XREF{✡}{{\XO 15:4 }{\XO{15:4
}}{\XT{Ãfũŋá 20:12; Ãzị́táŋá Amviŋá 5:16}}} ãzíla ‘ꞌBá átẹ́pị̃ jõku ãndrẽ wãlépi rĩ lẽ úꞌdị ĩꞌdi rá.’
\XREF{✡}{{\XO 15:4 }{\XO{15:4
}}{\XT{Ãfũŋá 21:17; Lẹ́vị̃ 20:9}}}

\VS{5}Wó ĩmi jọ la ꞌbá ãzí drĩ jọ la átẹ́pị̃ ní jõku ãndrẽ ní ãko ĩmĩ tá icólé ịsụ́lé mádrị́ rĩ áfẽ ĩꞌdi Ãdróŋá ní ãwãꞌdĩfô rú,

\VS{6}ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi icó dó sĩ ị̃nzị̃táŋá fẽlé ꞌbá ĩmi tịlépi rĩ ꞌbaní ku. Wó ị́jọ́ ĩmi ãni lãꞌbĩ drị̂ sĩ ĩmi ị́jọ́ Ãdróŋá drị́ gá rĩ uga ãzị́ ngalé úmgbé.

\VS{7}Ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú ꞌdĩ! Ị́jọ́ Ĩsáyã ꞌbã sĩlé ĩmi drị̃ gá rĩ ĩꞌdi ãndá:


\par }{\Q \VS{8}“ ‘ꞌBá ꞌdĩ kí mání ãrútáŋá fẽ tị sĩ,

\par }{\QB wó ásị́ la kí má rú ꞌdâ rá-rá ru.


\par }{\Q \VS{9}ꞌBá ꞌdĩ kí mání ị̃nzị̃táŋá ífí kóru rĩ fẽ,

\par }{\QB ímbátáŋá ĩꞌbadrị̂ kí ãzị́táŋá ꞌbá ꞌbã kí ꞌbãlé vâ imbálé nĩ rĩ kî.’\XREF{✡}{{\XO 15:9 }{\XO{15:9
}}{\XT{Ĩsáyã 29:13}}}”


\par }{\SH Ãko ꞌbá ꞌbãlépi ãndị́ ru rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 7:14-23)

\par }{\PP \VS{10}Yẹ́sụ̃ umve ꞌbá ũꞌbí ꞌdĩ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé, ãzíla jọ ĩꞌbaní, “Ĩmi are ãzíla ĩvã ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌi!

\VS{11}Ãko filépi ꞌbá tị gâ sĩ rĩ icó ꞌbá ꞌbãlé ãndị́ ru nĩ la ku, wó ãko ãfũlépi ꞌbá tị gâ sĩ rĩ la ꞌbá ꞌbã ãndị́ ru la nĩ.”


\par }{\PP \VS{12}Wó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí dó Yẹ́sụ̃ rú ꞌdõlé jọ kí ĩꞌdinî, “Ínị̃ ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé ꞌbo, ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌde kí agá ũnzíkãnã rú rĩ gá rá yã?”


\par }{\PP \VS{13}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ife ãlu-ãlu má Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ ꞌbã salé nĩ ku rĩ ála mụ nzelé la ízókî trũ gbụ́.

\VS{14}Ĩmi así ị́jọ́ ĩꞌbadrị̂ kí sĩ ku; kí drị̃lẹ́ mịfị́ kóru la kî, wó ꞌbá mịfị́ kóru rĩ drĩ ꞌbá mịfị́ kóru rĩ drị̃ ꞌde kí ị̃rị̃ trá mụ uꞌdelé ꞌbụ́ gá.”


\par }{\PP \VS{15}Pétẽrõ jọ, “Mí iꞌda ãmaní ị́jọ́ uꞌbélé ꞌdĩ ꞌbã ífí.”


\par }{\PP \VS{16}Yẹ́sụ̃ zị kí, “Ĩmi drĩ vâ kpere ũndũwã kóru yã?

\VS{17}Ĩnị̃ drĩ ãko filépi ꞌbá tị gâ sĩ rĩ la fi kụ̃bụ̃ gá ãzíla ĩꞌdi fũ ụrụꞌbá gâ sĩ ãmvé rĩ gá ku yã?

\VS{18}Wó ãko ãfũlépi ꞌbá tị ga sĩ rĩ la angá ꞌbá ásị́ gâlé ãzíla kí ꞌbá ꞌbã ãndị́ ru nĩ.

\VS{19}Ãꞌdusĩku ꞌbá ásị́ agâlé ũrãtáŋá ũnzí ꞌdĩ kí ãfũ nĩ, ꞌbá ꞌdịŋá, ãwụ̃, ũlẽ ũkú sĩ ri, ụ̃gụ̃, ĩnzõ jọjó, ãzíla ꞌbá rụ́ ị́jọ́ ũnzí jọjó rĩ abe.

\VS{20}Ãko ꞌdĩ kí ꞌbá ꞌbã adrulé ãndị́ ru nĩ, wó ãko najó drị́ ũjĩŋâ kóru rĩ ꞌbã ꞌbá adrulé ãndị́ ru nĩ ku.”


\par }{\SH Ãꞌị̃táŋá ũkú ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú ku rĩ drị́ rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 7:24-30)

\par }{\PP \VS{21}Ị́jọ́ ꞌdã ꞌbã vúlé gá Yẹ́sụ̃ aꞌbe ãngũ ꞌdã rá, mụ dó ãngũ Tụ́rọ̃ ꞌbadrị́ Sị̃dọ́nị̃ be rĩ gá.

\VS{22}Ũkú ãzí Kãnánĩ ízó ru uꞌálépi ãngũ ꞌdã agá rĩ amụ́ Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé áwáŋâ trũ jọ, “Úpí Dãwụ́dị̃ ngọ́pị, mí andré drĩ áma ízákĩzã fô! Ãmbógó! Má ị̃zẹ́pị ĩꞌdi úríndí ũnzí trũ ãzíla ĩꞌdi ĩꞌdi idé ũnzí-ũnzí.”


\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ umvi ị́jọ́ ũkú ꞌdã ní ku, ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí mãmálá ꞌbãlé ĩꞌdi rụ́, “Ípẽ ũkú ꞌdĩ tị rá, ãꞌdusĩku ĩꞌdi uꞌde ãma vú gâ sĩ áwáŋâ trũ.”


\par }{\PP \VS{24}Yẹ́sụ̃ umvi, “Âpẽ áma tị kãbĩlõ ãvĩlépi rá Ịsịrayị́lị̃ drị̂ ꞌba rụ́ áꞌdụ̂sĩ.”


\par }{\PP \VS{25}Ũkû amụ́ ãja tị̃lé Yẹ́sụ̃ drị̃lẹ́ gá jọ, “Úpí íko áma ãzã.”


\par }{\PP \VS{26}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Adru múké ku íná anzịŋá ꞌbadrị̂ ꞌbejó ũcógó nî.”


\par }{\PP \VS{27}Ũkû umvi Yẹ́sụ̃ ní, “Ãndá Úpí, wó ũcogo kí vâ íná nírí uꞌdelépi vụ̃rụ́ ãmbógó ĩꞌdidrị̂ ꞌbã méjã pá gá rĩ kí ụꞌdụ nalé rá.”


\par }{\PP \VS{28}Yẹ́sụ̃ umvi ũkû ní, “Ũkû, ãꞌị̃táŋá mídrị́ gá rĩ ĩꞌdi ãmbógó ru! Ị́jọ́ mî lẽlé rĩ ꞌbã idé ru míní lẽlé rĩ áni.” Ãzíla sáwã ꞌdã agá ꞌdãá ũkû ꞌbã ị̃zẹ́pị adrí rá.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ fẽ íná ꞌbá álĩfũ sụ nî
\par }
{\PP \VS{29}Yẹ́sụ̃ aꞌbe ãngũ ãzíla mụ dó mĩrĩ Gãlị́lị̃ tị gâ sĩ. Tụ dó ꞌbé ꞌbã wókõ ãzí gá ụrụgá ri dó vụ̃rụ́.

\VS{30}ꞌBá wẽwẽ rú atrá kí ru ĩꞌdi rụ́ ají kí ꞌbá ãcá trũ, mịfị́ kóru, ꞌbá ãyánĩ rú, ꞌbá bị́lệ kóru, ãzíla ꞌbá ãyánĩ ũví ndú-ndú ꞌdĩ kí abe ũꞌbãlé Yẹ́sụ̃ pálé gá ꞌdâ ãzíla adrí kí rá.

\VS{31}ꞌBá uꞌá kí ụ̃sụ̃táŋá sĩ kí mụ ꞌbá jõ ị́jọ́ jọlépi ku ꞌdĩ kí ndrelé ị́jọ́ jọ agá, ꞌbá acálépi rá ꞌdĩ acá kí múké, ꞌbá ãcá trũ rĩ kí acị́ pịrị-pịrị, ãzíla ꞌbá jõ mịfị́ kóru rĩ kí ãngũ ndre agá rá! Ị́jọ́ ꞌdĩ fẽ dó ĩꞌbaní Ãdróŋá Ịsịrayị́lị̃ drị̂ ịcụ́jó.


\par }{\PP \VS{32}Yẹ́sụ̃ umve dó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ãzíla jọ ĩꞌbaní, “ꞌBá ꞌdĩ kí ízákĩzã la agá mání rá, ãꞌdusĩku ĩꞌbã kí ãndrũ uꞌájó má be ụ́ꞌdụ́ na rĩ sĩ, ãzíla ãkónã ãzí kí icólé nalé la ꞌdáyụ. Álẽ kí tị pẽlé ãbị́rị́ sĩ ku, ãꞌdusĩku kí mụ uꞌdelé gẹ̃rị̃ gá ku.”


\par }{\PP \VS{33}ꞌBá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ umvi kí ĩꞌdi jọ kí, “Ãma icó ãkónã ꞌbá wẽwẽ rú ꞌdĩ ꞌbaní nalé rĩ ịsụ́lé íngõlé ãngũ kõtórõ rú ꞌdĩ agá ꞌdâ?”


\par }{\PP \VS{34}Yẹ́sụ̃ zị kí, “Mũkátĩ kí ĩmidrị́ ꞌdâ sị́ yã?”

\par }{\PP Umvi kí, “Ázị̂rị̃ ãzíla ị̃ꞌbị nírí were la kí abe.”


\par }{\PP \VS{35}Jọ ꞌbá ũꞌbí ꞌdĩ ꞌbaní ꞌbã ri kí vụ̃rụ́ vũ gá ꞌdãá.

\VS{36}Wó ꞌdụ dó mũkátĩ ázị̂rị̃ ꞌdĩ kí ãzíla ị̃ꞌbị abe, ĩꞌdi mụ kí drị̃ gá ãwãꞌdĩfô fẽlé Ãdróŋá ní ꞌbo, anu kí ꞌa rá, fẽ dó kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbadrị́. Mụ kí dó kí awa trũ ꞌbá ꞌbanî.

\VS{37}ꞌBá pírí na kí kí rá ãzíla aga kí rá. ꞌDã ꞌbã vúlé gá, ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ tra kí ị́mbị́ la acelépi ũnũlépi nírí rĩ kí gụ́fá tré-tré ázị̂rị̃.

\VS{38}ꞌBá ãgọbị rú nalépi la rĩ kí ꞌbã kãlãfe álĩfũ sụ, úlã ũkú kí anzị nírí abe gẹ̃rị̃ sĩ ku.

\VS{39}Yẹ́sụ̃ ꞌbã ꞌbá wẽwẽ rú ꞌdĩ kí tị pẽjó ꞌbo rĩ ꞌbã vúlé gá, tụ dó filé íꞌbó agá, ãzíla mụ dó ãngũ Mãgãdánĩ gá.




\par }\Chap{16}{\SH ꞌBá lẽ kí tálí ndrelé
\par }
{\R (Mãrákõ 8:11-13; Lụ́kã 12:54-56)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ ãzí ãlu, ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ ꞌbã ãzí kí ꞌbá Sãdũkáyõ rú rĩ abe amụ́ kí Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé ĩꞌdi ụ̃ꞌbị̃jó zị kí ĩꞌdi ꞌbã idé tálí angálépi ꞌbụ̃ gá la sĩ iꞌdajó la Ãdróŋá ãpẽ ĩꞌdi tị nĩ.


\par }{\PP \VS{2}Wó Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ĩnị̃ ị́jọ́ jọlé ꞌdĩ ꞌbã ífí cé, ãngũ mịfị́ drĩ adru ị̃tụ́ ꞌbã ꞌde agá ika rú ífí la drụ̃sị̃ ãngũ la ka ị̃tụ́kã rú.

\VS{3}Ãzíla ụ̃ꞌbụ́tị sĩ ĩmi jọ la uzogó la ꞌdị rá, ãꞌdusĩku ãngũ mịfị́ ika rú, mụ́gụ́ ru ãlụ́kụ̃ trũ. Ĩnị̃ ãngũ amá sĩ ĩminí ụ̃rụ́ꞌbụ̃ ndrejó rĩ sĩ rá, ĩmi icó ícétáŋá sáwã drị̂ kí amálé ku.
\FTNT{*}{{\FR 16:3 }{\FR{16:3
}}{\FT{Bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ ãzí rĩ jọ kí,
}}{\FQA{ícétáŋá sáwã úꞌdîꞌda ꞌdĩ drị̂ kí amálé ku.
}}}

\VS{4}ꞌBá ũnzí ãzíla Ãdróŋá ãꞌị̃lépi ku ụ́ꞌdụ́ ꞌdĩ agá tálí ndrụ̃lépi áyụ ꞌdĩ! Tálí ãzí fẽlé ĩminí ị̃dị́ la yụ, rá la tálí ándrá nábị̃ Yónã drị́ rĩ.” Yẹ́sụ̃ aꞌbe kí ãzíla mụ dó rá.


\par }{\SH Ãkụ́kị́ ꞌbá Fãrĩsáyĩ ꞌbadrị́ ꞌbá Sãdũkáyõ drị̂ abe rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 8:14-21)

\par }{\PP \VS{5}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ kí mụ zalé mĩrĩ ꞌbã wókõ ãzí rĩ gâlé ꞌbo, drị̃ la ãvĩ kí mũkátĩ ꞌdụjó ĩndĩ rĩ gá rá.

\VS{6}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ị̃nzị̃ mịfị́, ĩmba ĩmi tã ãkụ́kị́ ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ ꞌbadrị́ kî sĩ ꞌbá Sãdũkáyõ rú rĩ ꞌbadrị̂ abe.”


\par }{\PP \VS{7}Iꞌdó kí ị́jọ́ jọlé kí drĩdríŋĩ gá jọ kî, “Jọ ị́jọ́ ꞌdĩ íni la ãmaní mũkátĩ ajíjó ku rĩ sĩ.”


\par }{\PP \VS{8}Yẹ́sụ̃ nị̃ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ kí ị́jọ́ jọ ãꞌdu drị̃ gá yã rĩ cé zị kî, “Ĩmi ꞌbá ãꞌị̃táŋá were ꞌdĩ, ĩmi ị́jọ́ jọ ĩmi drĩdríŋĩ gá ĩminí adrujó mũkátĩ kóru rĩ sĩ yã?

\VS{9}Ĩnị̃ drĩ vâ ị́jọ́ mâ jọlé ꞌdĩ ku yã? Ị́jọ́ ándrá mâ mũkátĩ tõwú fẽjó ị̃ꞌbị ị̃rị̃ be ꞌbá álĩfũ tõwú ꞌbaní ãzíla útra ị́mbị́ la gụ́fá ũꞌbí ru rĩ agá ĩminí ku yã?

\VS{10}Jõku mũkátĩ ázị̂rị̃ ꞌbá álĩfũ sụ ꞌbaní rĩ wó ĩtra ándrá ị́mbị́ la gụ́fá sị́ yã?

\VS{11}Ĩmi icó ị́jọ́ mâ jọlé ĩminí rĩ adru mũkátĩ drị̃ gá ku rĩ vãlé ku íngoní-íngoní ru? Wó ájọ ĩminí ĩmi adru mịfị́ trũ ãkụ́kị́ ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ ꞌbadrị́ ꞌbá Sãdũkáyõ rú ꞌdĩ ꞌbadrị̂ abe rĩ kí sĩ.”

\VS{12}Ị́jọ́ ꞌdĩ kí vúlé gá, ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ nị̃ kí ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã jọlé mũkátĩ drị̃ gá rĩ adru sĩ ru tãmbajó ãkụ́kị́ mũkátĩ aꞌdíjó rĩ sĩ la ku, wó rá la ímbátáŋá ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ ꞌbadrị́ ꞌbá Sãdũkáyõ rú rĩ abe rĩ kî sĩ.


\par }{\SH Pétẽrõ lũ Yẹ́sụ̃ ꞌi ãꞌdi ꞌi yã rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 8:27-30; Lụ́kã 9:18-21)

\par }{\PP \VS{13}Yẹ́sụ̃ la mụ mụlé ãngũ Kãyĩsárĩyã Fị̃lị́pị̃ drị̂ agá, zị ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí, “ꞌBá ꞌbá ꞌbã kí jọlé, Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ĩꞌdi ãꞌdi ꞌi?”


\par }{\PP \VS{14}ꞌBá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbã ãzí umvi kí, “Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ ꞌi, ãzí rĩ jọ kí Ĩlíyã ꞌi, ãzí rĩ jọ kí Yẽrẽmíyã ꞌi jõku nábị̃ ãlu la ꞌbã ãzí.”


\par }{\PP \VS{15}Zị kî, “Wó ĩmi rú rĩ gá ĩmi jọ la ma ãꞌdi ꞌi yã?”


\par }{\PP \VS{16}Sị̃mọ́nị̃ Pétẽrõ umvi, “Mi Kúrísĩtõ ꞌi, Ãdróŋá ídri rĩ ꞌbã Ngọ́pị ꞌi.”


\par }{\PP \VS{17}Yẹ́sụ̃ umvi, “Mi drị̃lẹ́ba rú Sị̃mọ́nị̃ Yónã ngọ́pị, ãꞌdusĩku ꞌbá iꞌda míní ị́jọ́ ꞌdĩ nĩ ku, wó má Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ ꞌi.

\VS{18}Ãzíla ájọ míní, Pétẽrõ mi írã, ma mụ kãnị́sã mádrị̂ sịlé írã ꞌdĩ drị̃ gá, ãzíla drã ꞌbã ũkpó icó ĩꞌdi ndẽlé ku.

\VS{19}Ma kị̃fụ̃ngụ́wã Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ drị̂ kí fẽ mídrị́, ãko míní umbélé ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ cí rĩ ála vâ umbé la ꞌbụ̃ gâlé cí, ãzíla ãko míní ayụlé ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ rá rĩ ála ayụ la ꞌbụ̃ gâlé rá.”

\VS{20}Ị́jọ́ ꞌdĩ agá Yẹ́sụ̃ itré ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí ꞌbã lũ kí ꞌbá ãzí ní ꞌi Kúrísĩtõ ꞌi rĩ gá ku.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ iꞌda drã ĩꞌdidrị̂ ꞌbã ị́jọ́
\par }
{\R (Mãrákõ 8:31—9:1; Lụ́kã 9:22-27)

\par }{\PP \VS{21}Iꞌdójó ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ mụjó drị̃lẹ́ gâlé ru Yẹ́sụ̃ iꞌdó ị́jọ́ jọlé ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbaní, “Ma mụ Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gâlé drị̃ cịlé ị́jọ́ wẽwẽ rú kî sĩ ꞌbá ĩyõ kí drị́ gá, ãtalo ãmbogo, ãzíla imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ ꞌbadrị́. Ãzíla kí áma ꞌdị rá ãzíla ụ́ꞌdụ́ na rĩ sĩ ála áma inga ídri rú.”


\par }{\PP \VS{22}Pétẽrõ rụ ĩꞌdi selé bụ́lụ́ gá, ãzíla iꞌdó uzálé drị̃ la gá jọ ĩꞌdiní, “Úpí lẽ ꞌbã adru ꞌdĩ ꞌbã áni ku, ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã idé ru mí rụ́ ku.”


\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ uja ru jọ Pétẽrõ ní, “Mí ĩdã mi áma ũngúkú gâlé Sĩtánĩ! Mi írã kúmũ rĩ rú mání, ími ásị́ gá ị́jọ́ Ãdróŋá drị̂ ꞌdáyụ, wó rá la mi ị́jọ́ ũrã ꞌbá ꞌbá.”


\par }{\PP \VS{24}Yẹ́sụ̃ jọ dó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbaní, “ꞌBá ãzí drĩ lẽ áma vú bĩlé rá lẽ ꞌbã gã ru úmgbé, ꞌbã ꞌdụ mũsãláꞌbã ĩꞌdidrị́ gá rĩ ꞌi, ãzíla ꞌbã ãbĩ áma vú.

\VS{25}Ãꞌdusĩku ꞌbá drĩ lẽ ídri ĩꞌdidrị́ gá rĩ palé nĩ, ĩꞌdi ãvi la rá, wó ꞌbá ídri ĩꞌdidrị́ gá rĩ ãvĩlépi áma ị́jọ́ sĩ rĩ la ịsụ́ la rá.

\VS{26}ꞌBá la ũyá íngõ ịsụ́ ĩꞌdinî drĩ ụ̃nọ́kụ́ ꞌdụ pírí ãko ĩꞌdi ãni la rú, drị̃ la gâ sĩ ãvĩ ĩꞌdi ꞌbã ídri rá? Jõku ꞌbá la ãꞌdu idé sĩ ídri ĩꞌdidrị̂ ufujó vúlé?

\VS{27}Ãꞌdusĩku Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ la mụ amụ́lé dị̃zã Átẹ́pị̃ drị̂ trũ, mãlãyíkã ĩꞌdidrị̂ abe, ãzíla ĩꞌdi mụ ꞌbá ãlu-ãlu ũfẽlé ị́jọ́ ĩꞌdi ꞌbã idélé rĩ kí vú sĩ.

\VS{28}Ájọ ĩminí ị́jọ́ mgbã, ĩmi ãzí pá tulépi úꞌdîꞌda ꞌdâ ꞌdĩ icó kí drã ãjị́ ꞌbị̃lé ꞌdĩ sĩ ndre kí Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã amụ́ŋá sụ́rụ́ ĩꞌdidrị̂ agá ku la ku.”




\par }\Chap{17}{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã gbíyã uja ru ndú
\par }
{\R (Mãrákõ 9:2-13; Lụ́kã 9:28-36)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ ázíyá ꞌbã vúlé gá Yẹ́sụ̃ ꞌdụ Pétẽrõ, Yãkóꞌbõ, ãzíla Yõhánã Yãkóꞌbõ ꞌbã ádrị́pị ĩꞌdi be, agụ kí ꞌbé ãzo la sị́ gá, kí dó sĩ ꞌdãá áꞌdụ̂sĩ.

\VS{2}ꞌBé sị́ gá ꞌdãá Yẹ́sụ̃ gbíyã uja ru kí drị̃lẹ́ gá ꞌdãá ndú. Mẹ́lẹ́tị la dị̃ cécé ị̃tụ́ áni, ãzíla ĩꞌdi ꞌbã bõngó uja kí ru imve rú dị̃zã áni.

\VS{3}Cọtị ꞌdãá Mụ́sã kí Ĩlíyã be
\FTNT{*}{{\FR 17:3 }{\FR{17:3
}}{\FQ{Mụ́sã kí Ĩlíyã be
}}{\FT{ándrá kí drị̃lẹ́ ꞌbá Yãhụ́dị̃ ꞌbadrị́ ĩꞌbã kí ị́jọ́ ꞌbãlé ãmbógó ru rĩ kî. Úfẽ ándrá ãzị́táŋá kí Mụ́sã drị́, ãzíla Ĩlíyã ĩꞌdi nábị̃ ãzí ãmbógó la.
}}} iꞌdá kí drị̃lẹ́ gá, kí ị́jọ́ jọ agá Yẹ́sụ̃ be.


\par }{\PP \VS{4}Pétẽrõ jọ Yẹ́sụ̃ ní, “Úpí, ĩꞌdi múké ãmaní uꞌájó ꞌdâ. Ídrĩ lẽ la rá, ma ĩminí
bụ́rụ́jọ́ kí sị na, ãlu rĩ míní, ãzí rĩ Mụ́sã ní, ãzí ãlu rĩ Ĩlíyã nî.”


\par }{\PP \VS{5}Pétẽrõ ꞌbã drĩ ị́jọ́ jọ agá ꞌdĩ gá ꞌdâ, ụ̃rụ́ꞌbụ̃ imve dị̃lépi dị̃-dị̃ rĩ aku kí cí, ãzíla ụ́ꞌdụ́kọ́ ãfũ ala gâlé jọ, “ꞌDĩ mâ Ngọ́pị mání lẽlé ambamba rĩ, má uꞌá ãyĩkõ sĩ ĩꞌdi ị́jọ́ sĩ. Ĩmi are ĩꞌdi tị.”


\par }{\PP \VS{6}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ kí mụ ụ́ꞌdụ́kọ́ angálépi ꞌbụ̃ gâlé ꞌdĩ arelé ꞌbo, idé kí ụ̃rị̃ sĩ, ꞌbe kí ru vụ̃rụ́ ãzíla su kí tị vụ̃rụ́.

\VS{7}Yẹ́sụ̃ amụ́ ĩꞌba rụ́ ꞌdõlé aló kí ãzíla jọ, ĩꞌbaní “Ĩmi angá ụrụgá ĩmi idé ụ̃rị̃ sĩ ku.”

\VS{8}Kí mụ ãngũ ndrelé ụrụgâlé, ndre kí ꞌbá ãzí ku Yẹ́sụ̃ ace ĩꞌba abe áꞌdụ̂sĩ.


\par }{\PP \VS{9}Ĩꞌbaní asị́ agá ꞌbé sị́ gâlé, Yẹ́sụ̃ itré kí jọ, “Ĩlũ jõ ị́jọ́ ĩmĩ ndrelé ꞌdĩ kí ꞌbá ãzí ní ku kpere Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã angá agá drã agâlé ráká.”


\par }{\PP \VS{10}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ zị kí ĩꞌdi, “Ímbáꞌbá ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ jọ kí Ĩlíyã ꞌbã amụ́ drị̃drị̃ ráká la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?”


\par }{\PP \VS{11}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ị́jọ́ mgbã sĩ Ĩlíyã la amụ́ drị̃drị̃ ãzíla ĩꞌdi ãko pírí kí itú bábá ráká.

\VS{12}Wó ájọ ĩminí, Ĩlíyã amụ́ bãsĩ ꞌbo, ãzíla nị̃ kí ĩꞌdi ku, wó idé kí ĩꞌdi rụ́ ị́jọ́ cécé ĩꞌbaní lẽlé rĩ áni. Gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ la vâ mụ drị̃ cịlé kí drị́ gá.”

\VS{13}ꞌBá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ vã kí ĩꞌdi ị́jọ́ jọ Yõhánã Bãbụ̃tị́zị̃ fẽlépi rĩ drị̃ gá íni.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ngọ́tị́ úríndí ũnzí trũ rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 9:14-29; Lụ́kã 9:37-43a)

\par }{\PP \VS{14}Yẹ́sụ̃ kí mụ ãgõlé ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ abe ũꞌbí ꞌba rụ́ ꞌdõlé ꞌbo, ágọ́bị́ ãzí amụ́ ãja tị̃lé ãvụ̃jó Yẹ́sụ̃ pálé gá ãzíla jọ,

\VS{15}“Úpí, índre drĩ mâ ngọ́pị ꞌbã ízákĩzã, ĩꞌdi ãyánĩ ꞌbá uꞌbélépi ãzíla nzilépi ũnzí rĩ trũ. Ãyánĩ la ãzí rĩ sĩ ĩꞌdi ꞌbe ị̃yị́ agá jõku ãcí agá.

\VS{16}Má ají ĩꞌdi ꞌbá míní imbálé rĩ ꞌbadrị́, wó icó kí ĩꞌdi adrílé ku.”


\par }{\PP \VS{17}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ĩmi ꞌbá ãꞌị̃táŋâ kóru ꞌdĩ! Ĩlẽ má uꞌá ĩmi abe ụ́ꞌdụ́ íngõpí. Ĩlẽ áta ĩmi ụ́ꞌdụ́ sị́ yã? Mí ají ngọ́tị̂ má rụ́ ꞌdõlé.”

\VS{18}Yẹ́sụ̃ za drị̃ la gá ũkpó sĩ, ãzíla úríndí ũnzí ãfũ dó ngọ́tị̂ agâlé rá, adrí dó sĩ cọtị sáwã ꞌdã sĩ.


\par }{\PP \VS{19}Vúlé vúlé ru ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ꞌdĩ sĩ ĩꞌdi áꞌdụ̂sĩ, ãzíla zị kí ĩꞌdi, “Ãma icó úríndí ũnzí drolé ãmvé ku la ãꞌdu sĩ yã?”


\par }{\PP \VS{20}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ãꞌdusĩku ĩmĩ ãꞌị̃táŋá were, ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ĩdrĩ tá adru ãꞌị̃táŋâ trũ wereŋá ru hãrãdálị̃ ífí áni, ĩmi tá jọ la ꞌbé ꞌdĩ ní, ‘Ímụ ãngũ ꞌdĩ gá ꞌdâ, ꞌdã gâlé ãzíla ĩꞌdi mụ ãngũ ꞌdã gâlé rá.’ Ãko ãzí icólépi ĩmi ndẽlépi idé agá rá la ꞌdáyụ. [

\VS{21}Úríndí ũnzí ꞌdĩ ꞌbã áni rĩ la fũ rá la Ãdróŋá zịŋá sĩ ãzíla íná gãjó najó úmgbé rĩ sĩ.”]
\FTNT{†}{{\FR 17:21 }{\FR{17:21
}}{\FT{Vásĩ 21 ꞌi, Bĩbĩlíyã ãzí Mũndú tị sĩ rĩ ꞌbã kí vásĩ rú ku, be la rá la ꞌbã kí ĩꞌdi “fụ́tị̃-nôtĩ” rú, ãꞌdusĩku ĩꞌdi ándrá bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ Gị̃rị́kị̃ tị sĩ ídu drị̃drị̃ rĩ kí agá ꞌdáyụ.
}}}


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ nze ị́jọ́ drã ĩꞌdidrị̂ drị̃ gá ị̃dị́
\par }
{\R (Mãrákõ 9:30-32; Lụ́kã 9:43b-45)

\par }{\PP \VS{22}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ kí mụ amụ́lé ãngũ ãlu gá Gãlị́lị̃ gá ꞌbo, Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ála mụ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ fẽlé mẹ́lẹ́ mbelé ꞌbá ꞌbadrị́.

\VS{23}ꞌBá kí mụ ĩꞌdi ꞌdịlé rá, ụ́ꞌdụ́ na vúlé gá, ála mụ ĩꞌdi ingalé ídri ꞌbá drãlépi rá rĩ kí drĩdríŋĩ gá.” ꞌBá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ acá kí ũcõgõ rú.


\par }{\SH Mụ̃sọ́rọ̃ ꞌbelé lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{24}Yẹ́sụ̃ kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí abe kí mụ acálé Kãpẹ̃rẹ̃nãwụ́mị̃ gá ꞌbo, ꞌbá mụ̃sọ́rọ̃ lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ gá rĩ tralépi rĩ amụ́ kí Pétẽrõ rụ́ zị kí ĩꞌdi, “Ímbápị ĩmidrị̂ la mụ̃sọ́rọ̃ lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ gá rĩ ꞌbe rá yã?”


\par }{\PP \VS{25}Pétẽrõ umvi, “ꞌẼ, ĩꞌdi ꞌbe la rá.”

\par }{\PP Pétẽrõ lã mụ filé jó Yẹ́sụ̃ ꞌbã adrujó rĩ agâlé ꞌbo, Yẹ́sụ̃ jọ ị́jọ́ drị̃drị̃ zị ĩꞌdi, “Mí ũrã íngoní, Sị̃mọ́nị̃? ꞌBá ũpi rú ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá ꞌdĩ kí mụ̃sọ́rọ̃ tra ꞌbá ĩꞌbadrị̂ ꞌbadrị́ yã jõku ꞌbá ãmị́yọ́ŋá ru rĩ ꞌbadrị́ yã?”
\FTNT{‡}{{\FR 17:25 }{\FR{17:25
}}{\FQ{Mụ̃sọ́rọ̃
}}{\FT{ꞌdĩ ꞌbá amụ́lépi amụ̂ rĩ kí ꞌbe la nĩ adru ꞌbá ãngũ ꞌdị́pịka rú rĩ kí ku.
}}}


\par }{\PP \VS{26}Pétẽrõ umvi, “ꞌBá ãmị́yọ́ŋá ru rĩ ꞌbadrị́.” Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌdiní ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, “ꞌBá sụ́rụ́ drị̂ kí ûnze kí rá.

\VS{27}Wó lẽ ãfẽ ꞌbá ꞌdĩ ꞌbaní ásị́ ãzá ku, ímụ mĩrĩ Gãlị́lị̃ gâlé íꞌbe gọ̃lị̃ŋá ị̃yị́ agâlé. Ị̃ꞌbị mî aꞌbélé drị̃drị̃ rĩ ínzị̃ tị la, mi séndẽ sílĩvã rú la ịsụ́ tị la gá. Íꞌdụ séndẽ ꞌdã ꞌi ãzíla ífẽ ĩꞌbadrị̂lé mụ̃sọ́rọ̃ ãmadrị́ mí be rĩ kî rú.”




\par }\Chap{18}{\SH ꞌBá ãmbógó ndẽlépi Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá rá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 9:33-37; Lụ́kã 9:46-48)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ị̃tụ́ ꞌdã sĩ ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé zị kî, “ꞌBá ãmbógó ru Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá rĩ ãꞌdi ꞌi?”


\par }{\PP \VS{2}Yẹ́sụ̃ umve ngọ́tị́ŋá ĩmbíráŋá la, ꞌbã ĩꞌdi pá tulé kí drĩdríŋĩ gá.

\VS{3}Yẹ́sụ̃ jọ, “Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, lẽ ĩmi uja ĩmi anzị níríŋá kí áni ráká ĩmi fi Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ gá ĩndõ. Jõ íni ku, ĩmi icó filé Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agâlé ku.

\VS{4}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá ru irilépi vụ̃rụ́ cécé ngọ́tị́ŋá ĩmbíráŋá ꞌdĩ áni rĩ ãmbógó ru Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá nĩ.


\par }{\PP \VS{5}“Ãzíla ꞌbá ngọ́tị́ŋá ꞌdĩ áni rĩ ꞌbã ãzí ãlu la ãꞌị̃lépi áma rụ́ sĩ rĩ, ãꞌị̃ ma ꞌi.

\VS{6}Wó ꞌbá ãzí drĩ ngọ́tị́ŋá ĩmbíráŋá áma ãꞌị̃lépi rĩ fẽ ị́jọ́ ũnzí idélé, ĩꞌdi múké la írã ãná ꞌịjó ãmbógó kpakụ rĩ umbéjó imbe la gá ĩꞌdi ꞌbejó ịmvụ́jó mĩrĩ kị́rị́ rĩ agá.


\par }{\PP \VS{7}“Cãndí ụ̃nọ́kụ́ ní ãko fẽlépi la ꞌbá ꞌbã idé kí ị́jọ́ ũnzí sĩ! Ãko ꞌdĩ kí bãsĩ amụ́ rá, wó cãndí ꞌbá fẽlépi la ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã idé kí ru rĩ nî.

\VS{8}Ími drị́ jõku ími pá drĩ ími fẽ ị́jọ́ ũnzí idélé nĩ, íga ĩꞌdi rá íꞌbe ĩꞌdi mí rụ́ ꞌdâ rá. Ĩꞌdi múké míní fijó ídri gá drị́ jõku pá trũ ãlu sĩ, ndẽ ími ꞌbejó ãcí ukólépi ku rĩ agá drị́ ị̃rị̃ trũ jõku pá ị̃rị̃ trũ rĩ rá.

\VS{9}Ãzíla ími mịfị́ drĩ ími fẽ ị́jọ́ ũnzí idélé nĩ, ínze ĩꞌdi ꞌbelé mí rụ́ ꞌdâ rá. Ĩꞌdi múké míní fijó ídri gá mịfị́ ãlu sĩ ndẽ míní adrujó mịfị́ trũ ị̃rị̃ sĩ ími ꞌbejó ãcí ukólépi ku rĩ agá rĩ rá.


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé kãbĩlõ ãvĩlépi rĩ sĩ rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 15:3-7)

\par }{\PP \VS{10}“Ĩndre drĩ, lẽ ĩmi ide anzị nírí ꞌdĩ ꞌbã ãzí kí ku. Ãꞌdusĩku ájọ ĩminî mãlãyíkã anzị ꞌdĩ ꞌbadrị́ ꞌbụ̃ gâlé rĩ kí pá tu má Átẹ́pị drị̃lẹ́ gá ụ́ꞌdụ́ pírí kí ị́jọ́ sĩ. [

\VS{11}Ãꞌdusĩku Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ amụ́ ꞌbá ãvĩlépi rá rĩ kí ndrụ̃lé palé.]
\FTNT{*}{{\FR 18:11 }{\FR{18:11
}}{\FT{Vásĩ 11 ꞌi, Bĩbĩlíyã ãzí Mũndú tị sĩ rĩ ꞌbã kí vásĩ rú ku, be la rá la ꞌbã kí ĩꞌdi “fụ́tị̃-nôtĩ” rú, ãꞌdusĩku ĩꞌdi ándrá bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ Gị̃rị́kị̃ tị sĩ ídu drị̃drị̃ rĩ kí agá ꞌdáyụ.
}}}


\par }{\PP \VS{12}“Mí ũrã íngoní? Ágọ́bị́ ãzí kãbĩlõ trũ túrú ãlu la ꞌbã kãbĩlõ ãlu rĩ drĩ ãvĩ rá, ĩꞌdi kãlị́ úrômĩ drị̃ úrômĩ rĩ kí aꞌbe ĩrí na agá ꞌbé pá gá ꞌdâ, ĩꞌdi mụ ãlu ãvĩlépi rá ꞌdã ndrụ̃ trũ ku yã?

\VS{13}Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ drĩ ĩꞌdi ịsụ́ rá, ĩꞌdi uꞌá ãyĩkõ sĩ ambamba ĩꞌdi ꞌbã kãbĩlõ ãlu ꞌdã sĩ ndẽ kãlị́ úrômĩ drị̃ úrômĩ ãvĩlépi ku ꞌdĩ kí rá.

\VS{14}Gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ, ĩmi Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ ãꞌị̃ anzị nírí ꞌdĩ kí ꞌbã ãzí ãlu la ní ãvĩjó ku.


\par }{\SH Mí ádrị́pị ị́jọ́ ũnzí idélépi mí rụ́ rĩ
\par }
{\PP \VS{15}“Mí ádrị́pị drĩ ị́jọ́ ũnzí idé mí rụ́, ímụ ĩꞌdi rụ̂lé ị́jọ́ ũnzí ĩꞌdidrị́ gá rĩ iꞌdajó. Wó ĩmi itú ị́jọ́ la ĩmi drĩdríŋĩ gá ĩmi sĩ cénĩ. Drĩ ãꞌị̃ la rá, mí apá mî ádrị́pị vúlé ꞌbo.

\VS{16}Wó drĩ ị́jọ́ mî jọlé rĩ gã úmgbé, íꞌdụ ꞌbá ãzí ãlu jõku ị̃rị̃ mí be ĩndĩ. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ị́jọ́ átõŋá drị̂ ꞌbã tu pá sãdínĩ ị̃rị̃ jõku ꞌbá na ꞌbã kí vú nzelé rĩ sĩ.
\XREF{✡}{{\XO 18:16 }{\XO{18:16
}}{\XT{Ãzị́táŋá Amviŋá 19:15}}}

\VS{17}Drĩ ꞌbá ꞌdĩ kí tị gã arelé úmgbé, mí iꞌda ị́jọ́ la kãnị́sã nî ãzíla drĩ ị́jọ́ kãnị́sã drị̂ gã arelé úmgbé, ꞌbã adru míní ꞌbá Ãdróŋá nị̃lépi ku rĩ rú jõku ꞌbá mụ̃sọ́rọ̃ tralépi rĩ áni.


\par }{\PP \VS{18}“Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ãko ĩminí umbélé ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ cí rĩ, ála umbé la ꞌbụ̃ gâlé cí, ãzíla ãko ĩminí trũlé ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ rĩ ála trũ la ꞌbụ̃ gâlé rá.


\par }{\PP \VS{19}“Ma vâ jọ la ĩminí ị̃dị́, ꞌbá ị̃rị̃ drĩ kí tị icí ãko ãzí zịjó ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ, má Átẹ́pị ꞌbụ̃ gá rĩ la idé la rá.

\VS{20}Ãꞌdusĩku ꞌbá ị̃rị̃ jõku ꞌbá na drĩ kí ru tra ãngũ ãlu gá áma rụ́ sĩ, ꞌdãá ma adru ĩꞌba abe cí.”


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé ãtíꞌbó ꞌbá ãzí ꞌbã ízákĩzã ndrelépi ku rĩ sĩ rĩ
\par }
{\PP \VS{21}ꞌDã ꞌbã vúlé gá, Pétẽrõ amụ́ Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé zị ĩꞌdi, “Úpí, ma má ádrị́pị ị́jọ́ izalépi má rụ́ rĩ trũ pâlé sị́ yã?”


\par }{\PP \VS{22}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ájọ míní, adru pâlé ázị̂rị̃ ku, wó kãlị́ ázị̂rị̃ pâlé ázị̂rị̃!
\FTNT{†}{{\FR 18:22 }{\FR{18:22
}}{\FQ{Kãlị́ ázị̂rị̃ pâlé ázị̂rị̃!
}}{\FT{jõku
}}{\FQA{pâlé kãlị́ ázị̂rị̃ drị̃ ázị̂rị̃}}{\FT{.}}}


\par }{\PP \VS{23}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị́ gá rĩ ĩꞌdi cécé úpí rilépi ãtíꞌbó ĩꞌdidrị̂ be sĩ málĩ ĩꞌdi ꞌbã ịsụ́lé rĩ kí íngõpí yã rĩ nị̃jó rĩ áni.

\VS{24}Ĩꞌdiní iꞌdó agá ĩꞌdidrị̂ kí lã agá ájí ĩꞌdi drị̃lẹ́ gá ágọ́bị́ ãzí ĩꞌdi ꞌbã dẹ́nọ̃ nalépi tãlãnị́tọ̃
\FTNT{‡}{{\FR 18:24 }{\FR{18:24
}}{\FQ{Tãlãnị́tọ̃
}}{\FT{ãlu rĩ ĩꞌdi tãlãnị́tọ̃ ꞌbá ãlu ãzị́ ngalépi la ꞌbã ũyá ru ũgũgõ ílí mụdrị́ la.
}}} 10,000 la.

\VS{25}Málĩ ꞌdị́pị fẽ ãzị́táŋá sĩ ágọ́bị̂ ꞌbã mgbã ꞌi, ũkû ꞌi, anzị kí ãzíla ãko ĩꞌdi trũ adrujó cí rĩ kí abe ụzịlé rá, ĩꞌdi icójó dẹ́nọ̃ ꞌdã kí ũfẽjó ku rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{26}“Ãtíꞌbô tị̃ ãja úpî drị̃lẹ́ gá, ꞌbã mãmálá úpî drị̃lẹ́ gá, jọ, ‘Mí adru drĩ má be ásị́ ị̃gbẹ̃ sĩ, ãzíla ma mî dẹ́nọ̃ kí ũfẽ vúlé pírí rá.’

\VS{27}Úpí ndre ãtíꞌbó ꞌdĩ ꞌbã ízákĩzã, lị dẹ́nọ̃ ꞌdĩ kí rá ãzíla aꞌbe dó ĩꞌdi mụlé rá.


\par }{\PP \VS{28}“Wó ãtíꞌbó la mụ fũlé mụlé ãmvélé ꞌbo, ịsụ́ ãtíꞌbó ĩꞌdi ꞌbã ãzí ru ĩꞌdi ꞌbã dẹ́nọ̃ nalépi dị̃nárị̃
\FTNT{§}{{\FR 18:28 }{\FR{18:28
}}{\FQ{Dị̃nárị̃
}}{\FT{ãlu ꞌdĩ ĩꞌdi sĩlíngĩ ꞌbá ãlu ꞌbã ũyá ũfẽjó ụ́ꞌdụ́ ãlu la.
}}} túrú ãlu rĩ. Amvu ĩꞌdi ãzíla iꞌdó ĩꞌdi nzilé. Jọ, ‘Mí ũfẽ mâ dẹ́nọ̃ mî nalé rĩ ꞌi.’


\par }{\PP \VS{29}“Ĩꞌdi ꞌbã ãtíꞌbó ãzí ĩꞌdi áni rĩ, tị̃ ãja vụ̃rụ́ ãzíla ꞌbã mãmálá ĩꞌdidrị́, ‘Mí adru ásị́ ị̃gbẹ̃ sĩ má rụ́, ma mî dẹ́nọ̃ ꞌdĩ ũfẽ rá.’


\par }{\PP \VS{30}“Wó ãtíꞌbó ꞌdĩ gã úmgbé, ko drị̃ mụlé ãzíla agụ ágọ́bị̂ ꞌbelé mãbụ́sụ̃ gá kpere ágọ́bị̂ la ĩꞌdi ꞌbã dẹ́nọ̃ kí ũfẽ agá.

\VS{31}Ãtiꞌbo ãzí rĩ kí mụ ị́jọ́ ꞌdã ndrelé ꞌbo, uꞌá kí ụ̃sụ̃táŋá ãmbógó la sĩ, ãzíla mụ kí ị́jọ́ pírí ru idélépi ꞌdĩ kí ũlũlé ĩꞌbã ãmbógó nî.


\par }{\PP \VS{32}“Úpí ĩꞌdidrị́ gá rĩ umve ĩꞌdi ĩꞌdi rụ̂lé, jọ, ‘Mi ãtíꞌbó ũnzí la, álị dẹ́nọ̃ mídrị́ gá rĩ kí rá ãꞌdusĩku mî mãmálá ꞌbãjó má rụ́ rĩ sĩ.

\VS{33}Mí icó tá ãtíꞌbó mî ãzí ru rĩ ꞌbã ízákĩzã ndrelé ku yã?’

\VS{34}Úpí ꞌbã ꞌa ve ĩꞌdiní rá fẽ ĩꞌdi ꞌbãlé mãbụ́sụ̃ gâ sĩ ĩꞌdiní cãndí fẽjó kpere ĩꞌdi ꞌbã úpí ꞌbã dẹ́nọ̃ ĩꞌdi be rĩ kí ũfẽ agá pírí.


\par }{\PP \VS{35}“Má Átẹ́pị ꞌbụ̃ gâlé rĩ la mụ ĩmi ãlu-ãlu ꞌbaní ũcõgõ fẽlé ꞌdĩ ꞌbã áni ĩmi ãlu-ãlu drĩ ĩꞌdi ꞌbã ádrị́pị trũ ĩꞌdi ásị́ gâlé ku rĩ gá.”




\par }\Chap{19}{\SH Ímbátáŋá Yẹ́sụ̃ ꞌbã fẽlé ũkú droŋá drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 10:1-12)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ ꞌdĩ kí delé jọ agá ꞌbo, aꞌbe Gãlị́lị̃ rá, za Yõrĩdánĩ gá ꞌá ãngũ Yụ̃dị́yã drị̂ agá.

\VS{2}ꞌBá ũꞌbí bĩ kí vú la ãzíla adrí dó ĩꞌbã ꞌbá ãyánĩ rú rĩ kí ꞌdãá.


\par }{\PP \VS{3}ꞌBá Fãrĩsáyĩ drị̂ ꞌbã ãzí amụ́ kí Yẹ́sụ̃ ụ̃ꞌbị̃lé, zị kí ĩꞌdi, “Ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ ãꞌị̃ ágọ́bị́ ní ĩꞌdi ꞌbã ũkú drojó ị́jọ́ pịrị sĩ rá yã?”


\par }{\PP \VS{4}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ĩlã ị́jọ́ ị́jọ́ sĩlé rĩ agá jọlépi la ándrá iꞌdóŋá gâlé Ãdróŋá ꞌbã ándrá ꞌbá ágọ́bị́ kí ũkú be rĩ ku yã?
\XREF{✡}{{\XO 19:4 }{\XO{19:4
}}{\XT{Íꞌdóŋá 1:27; 5:2}}}

\VS{5}Ãdróŋá jọ vâ, ‘Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ágọ́bị́ la mụ ĩꞌdi ꞌbã átẹ́pị kí aꞌbelé ãndrẽ be ãzíla kí dó ru icí ũkú ĩꞌdidrị̂ be, kí ị̃rị̃ trá ru icí acájó ụrụꞌbá ãlu rú.’
\XREF{✡}{{\XO 19:5 }{\XO{19:5
}}{\XT{Íꞌdóŋá 2:24}}}

\VS{6}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, adru kí dó ꞌbá ị̃rị̃ ku, wó ꞌbá ãlu rú. ꞌBá ãzí ꞌbã awa ãko Ãdróŋá ꞌbã icílé rĩ kí drĩdríŋĩ nĩ ku.”


\par }{\PP \VS{7}ꞌBá Fãrĩsáyĩ drị̂ zị kí Yẹ́sụ̃ ꞌi, “Mụ́sã fẽ ándrá ãzị́táŋá ágọ́bị́ ní sĩ wárãgã sĩjó ũkû drojó la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?”
\XREF{✡}{{\XO 19:7 }{\XO{19:7
}}{\XT{Ãzị́táŋá Amviŋá 24:1-4; Mãtáyõ 5:31}}}


\par }{\PP \VS{8}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Mụ́sã ãꞌị̃ ándrá ĩminí wárãgã sĩjó sĩ ũkú ĩmidrị̂ kí drojó rá la ásị́ mbaŋá ĩmidrị́ gá rĩ sĩ. Wó adru ándrá iꞌdóŋá gâlé ꞌdĩ ꞌbã áni ku.

\VS{9}Ájọ ĩminí, ꞌbá ãzí drĩ ĩꞌdi ꞌbã ũkû dro adru ị́jọ́ ãwụ̃ ãni sĩ ku, ãzíla ĩgbã jõ ũkú ãzí ndú la, ífí la ĩꞌdi ãwụ̃ nga ũkú ꞌdã be.”


\par }{\PP \VS{10}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ jọ kí ĩꞌdiní, “Ị́jọ́ ágọ́bị́ ꞌbã ãni ũkú be rĩ drĩ dó adru ꞌdĩ ꞌbã áni, ĩꞌdi múké ũkú ĩgbãjó ku.”


\par }{\PP \VS{11}Yẹ́sụ̃ umvi, “Adru ꞌbá pírí kí nga ị́jọ́ ꞌdĩ ãꞌị̃lé la ku, wó lú ꞌbá ị́jọ́ ꞌdĩ fẽjó ꞌdĩ ꞌbaní rĩ ꞌbanî.

\VS{12}Ãꞌdusĩku ị́jọ́ ndú-ndú icó kí fẽlé la ꞌbaní ru ĩgbãjó ku rĩ gá nĩ: ãgọbị ãzí rĩ kí útị kí ũkpó kóru ꞌdĩ ꞌbã áni, ãzí ri kí âco kí acálé ũkpó kóru ꞌdĩ ꞌbã áni, ãzí rĩ gã kí ũkú ĩgbãlé úmgbé Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ꞌbã ị́jọ́ sĩ. ꞌBá ị́jọ́ ꞌdĩ lẽlépi rá rĩ ꞌbã idé ĩꞌdiní lẽlé rĩ áni.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ wi sụ̃sụ́ anzị ꞌbanî
\par }
{\R (Mãrákõ 10:13-16; Lụ́kã 18:15-17)

\par }{\PP \VS{13}Ụ́ꞌdụ́ ãzí sĩ ꞌbá ají kí ĩꞌbã anzị kí Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé sĩ drị́ ụ̃tị̃jó kí drị̃ gá, ãzíla Ãdróŋá zịjó ĩꞌbanî. Wó ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ uzá kí ꞌbá anzị kí ajílépi rĩ kí drị̃ gá.


\par }{\PP \VS{14}Yẹ́sụ̃ jọ, “Ĩmi aꞌbe anzị nírí ꞌbã amụ́ kí má rụ́ ꞌdõlé, ĩmi atrị kí amụ́ŋá gá ku, ãꞌdusĩku Sụ́rụ́ ꞌbụ̃ drị̂ ꞌbá ꞌdĩ ꞌbã ãni.”

\VS{15}Yẹ́sụ̃ la mụ drị́ ụ̃tị̃lé kí drị̃ gá ꞌbo, ꞌdãá rĩ sĩ mụ dó drị̃ gá.


\par }{\SH Kãrị́lẹ̃ kụ́rẹ́nị́ ru rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 10:17-31; Lụ́kã 18:18-30)

\par }{\PP \VS{16}Ụ́ꞌdụ́ ãzí sĩ, ágọ́bị́ ãzí amụ́ Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé zị ĩꞌdi, “Ímbápị, ãko múké mání idélé sĩ ídri ukólépi ku rĩ ịsụ́jó rĩ ãꞌdu?”


\par }{\PP \VS{17}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Mi áma zị ãko múké rĩ sĩ la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã? ꞌBá múké cí rĩ lú ãlu. Ídrĩ lẽ filé ídri ukólépi ku rĩ agá rá, ímba ãzị́táŋá kí tã.”


\par }{\PP \VS{18}Ágọ́bị̂ zị, “Ãzị́táŋá íngõ kî?”

\par }{\PP Yẹ́sụ̃ umvi, “ ‘Íꞌdị ꞌbá ku, ínga ãwụ̃ ku, mí ụ̃gụ̃ ụ̃gụ̃ ku, mí alị́ ĩnzõ ꞌbá ãzí ụrụꞌbá gá ku,

\VS{19}mí ị̃nzị̃ mí átẹ́pị kí mí ãndrẽ be,’
\XREF{✡}{{\XO 19:19 }{\XO{19:19
}}{\XT{Ãfũŋá 20:12-16; Ãzị́táŋá Amviŋá 5:16-20}}} ãzíla ‘ílẽ mî jĩránĩ cécé míní ími lẽlé rĩ áni.’
\XREF{✡}{{\XO 19:19 }{\XO{19:19
}}{\XT{Lẹ́vị̃ 19:18}}}”


\par }{\PP \VS{20}Kãrị́lẹ̃ jọ ĩꞌdiní, “Ámba ị́jọ́ ꞌdĩ kí tã pírí rá. Ãko acelépi mání rĩ ãꞌdu?”


\par }{\PP \VS{21}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Ídrĩ lẽ adrulé ãlá ru, ímụ, mí ị̃tụ̃ndã ãko mí trũ adrujó rĩ kí pírí ãzíla ífẽ séndẽ la kí ꞌbá lẽmẽrí rĩ ꞌbanî, mi dó sĩ mụ adrulé málĩ trũ ꞌbụ̃ gâlé. ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, mí amụ́ dó áma vú ãbĩlé.”


\par }{\PP \VS{22}Kãrị́lẹ̃ ꞌdĩ la mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé, ko drị̃ mụlé cãndí-cãndí ru, ãꞌdusĩku ĩꞌdi ꞌbã adrujó
kụ́rẹ́nị́ rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ jọ dó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ ꞌbaní, “Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ĩꞌdi adru ị́jọ́ ũkpó la ꞌbá málĩ trũ rĩ ꞌbaní fijó Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ agá.

\VS{24}Ájọ ĩminí ị̃dị́, ngãmíyã ní fijó sĩndánĩ ị̃ndụ́ gâ sĩ rĩ ĩꞌdi gbõŋá ru ndẽ ꞌbá málĩ trũ rĩ ní fijó Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ agá rĩ rá.” 

\par }{\PP \VS{25}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ kí mụ ị́jọ́ ĩꞌdi ꞌbã jọlé ꞌdĩ arelé ꞌbo, uꞌá kí pírí ụ̃sụ̃táŋá ãmbógó la sĩ, zị kî, “Ãꞌdi la ru pa rá rĩ gá nĩ?”


\par }{\PP \VS{26}Wó Yẹ́sụ̃ ndre dó ãngũ ĩꞌba rụ̂lé, jọ ĩꞌbaní, “ꞌBá ꞌbã ũrãtáŋá sĩ rĩ gá ĩꞌdi ũkpó-ũkpó, wó Ãdróŋâ sĩ rĩ gá ãko ãzí ĩꞌdi ndẽlépi rá la ꞌdáyụ.”


\par }{\PP \VS{27}Pétẽrõ umvi ĩꞌdiní, “Ãma aꞌbe ãko ãmadrị̂ kí pírí rá sĩ uꞌdejó ími vú gâ sĩ. Ãko ãmaní mụlé ịsụ́lé ụ̃rọ̃drị́ ru rĩ la mụ adrulé ãꞌdu?”


\par }{\PP \VS{28}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ụ́ꞌdụ́ ãko pírí kí ꞌbãjó úꞌdí rĩ sĩ, ꞌdĩ ụ́ꞌdụ́ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã rijó úmvúke ĩꞌdidrị́ dị̃zã rú rĩ drị̃ gá rĩ sĩ, ĩmi áma vú ãbĩlépi ꞌdĩ, ĩmi vâ mụ rilé úmvúke mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ kí drị̃ gá, sĩ sụ́rụ́ mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ kí ị́jọ́ lịjó.

\VS{29}ꞌBá pírí lị́cọ́, jõku ádrị́pịka ãzíla ámvọ́pịka, jõku átẹ́pị ãzíla andre, jõku anzị jõku ãngũ aꞌbelépi áma ị́jọ́ sĩ rĩ ála mụ ĩꞌbaní ãko fẽlé pâlékó túrú. Ála vâ mụ ĩꞌbaní ídri ukólépi ku rĩ fẽlé.

\VS{30}Wó ꞌbá wẽwẽ rú drị̃drị̃ rĩ kí drụ́zị́ acá ꞌbá vúlé rĩ kî rú, ãzíla ꞌbá vúlé rĩ kí acá ꞌbá drị̃drị̃ rĩ kî rú.




\par }\Chap{20}{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé ꞌbá ãzị́ ngalépi zãbíbũ ámvụ́ agá rĩ kí sĩ rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}“Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé ꞌdĩ ꞌbã áni, ágọ́bị́ ãzí cí fũ ụ̃ꞌbụ́tịnị́nị́ ãgọbị ãzí kí iyólé ãzị́ ngajó ĩꞌdidrị́ zãbíbũ ámvụ́ agá.

\VS{2}Ãꞌị̃ kí ũfẽjó dị̃nárị̃ ãlu ãzị́ ngajó ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ, ãzíla pẽ dó kí tị ãzị́ ngalé ĩꞌdidrị́ zãbíbũ ámvụ́ gâlé.


\par }{\PP \VS{3}“Ãni rú sáwã na gá ꞌdĩ, fũ mụlé ãmvêlé, ndre ꞌbá ãzí kí pá utu agá sụ̂ tị gá ꞌdãá ãzị̂ kóru.

\VS{4}Jọ ĩꞌbaní, ‘Ĩmụ vâ ãzị́ ngalé mádrị́ zãbíbũ ámvụ́ gâlé, ãzíla ma mụ ĩmi ũfẽlé ãjẹ̃ múké sĩ rá.’

\VS{5}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, mụ kí dó rá.

\par }{\PP “Sáwã ázíyá gá, ãzíla sáwã úrômĩ gá ꞌdâ, mụ vâ ꞌbá kí umve trũ ị̃dị́ mụlé ãzị́ ngalé ĩꞌdidrị́ ámvụ́ agâlé tá drị̃drị̃ rĩ áni.

\VS{6}Ãni rú sáwã mụdrị́ drị̃ ãlu gá ꞌdĩ, fũ vâ mụlé ãmvêlé ãzíla ịsụ́ vâ ꞌbá ãzí kí pá utu agá ãzị̂ kóru ꞌdãá. Zị kí, ‘Ĩmi utu pá ꞌdâ ị̃tụ̂rụ̃ ãzị̂ kóru ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?’


\par }{\PP \VS{7}“Umvi kí, ‘Ãꞌdusĩku ꞌbá ãzí ãma iyólépi la yụ.’

\par }{\PP “Jọ ĩꞌbaní, ‘Ĩmụ vâ ãzị́ ngalé mádrị́ zãbíbũ ámvụ́ agâlé.’


\par }{\PP \VS{8}“Ĩndró la mụ acálé ꞌbo, zãbíbũ ámvụ́ ꞌdị́pị jọ ꞌbá ãmbógó ru ĩꞌdi ꞌbã ꞌbãlé ꞌbá kí drị̃lẹ́ gá rĩ nî, ‘Mí umve ꞌbá ãzị́ ngalépi rĩ kî, ãzíla mí ũfẽ ũyá ĩꞌbadrị̂ kí, iꞌdójó ꞌbá tá iyólé vúlé-vúlé ꞌdĩ kí sĩ cajó kpere ꞌbá tá drị̃drị̃ ꞌdã ꞌbá rụ́.’


\par }{\PP \VS{9}“ꞌBá tá iyólé sáwã mụdrị́ drị̃ ãlu gá rĩ amụ́ kí ãzíla úfẽ ĩꞌbaní ũyá pírí dị̃nárị̃ ãlu-ãlu.

\VS{10}ꞌBá tá iyólé drị̃drị̃ rĩ kí mụ acálé, ũrã kí ála mụ kí ũfẽlé ãndânĩ íni. Wó ĩꞌba ãlu-ãlu ní úfẽ vâ ũyá dị̃nárị̃ ãlu-ãlu.

\VS{11}Kí mụ ịsụ́lé la ꞌbo, iꞌdó kí unulé ámvụ́ ꞌdị́pị bị́lẹ́ gá.

\VS{12}Jọ kí, ‘ꞌBá tá iyólé vúlé-vúlé ru ꞌdĩ nga kí ãzị́ lú sáwã ãlu, wó íꞌbã ãma ꞌbá tá ị̃tụ́ ꞌbã zãlé, ãnũ ãzị́ drị̂ ꞌbã sĩ fijó ãma rụ́ ị̃tụ̂rụ̃ rá ꞌdĩ ĩꞌba abe trũtrũ.’


\par }{\PP \VS{13}“Wó umvi ĩꞌba ãzí ãlu rĩ ní, ‘Mâ wọ̃rị̂, má idé ꞌbá ãzí ũnzí ku. Mí idé tá ị́jọ́ má be ãzị́ ngajó dị̃nárị̃ ãlu sĩ ku yã?

\VS{14}Íꞌdụ mî séndẽ, íko drị̃ mụlé. Álẽ ꞌbá amụ́lépi ãzị́ vúlé-vúlé ꞌdĩ kí ũfẽlé cécé mání ími ũfẽjó rĩ áni.

\VS{15}Má icó ị́jọ́ mání lẽlé rĩ idélé séndẽ mádrị̂ kí sĩ ku yã? Jõku mi mịfị́ ịnị ꞌbã má rụ́ mání ãko fẽjó ꞌbá ꞌbaní rĩ sĩ yã?’ ”


\par }{\PP \VS{16}Yẹ́sụ̃ de ị́jọ́ ꞌbá ꞌdĩ abe rĩ ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, “Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá vúlé rĩ kí mụ adrulé ꞌbá drị̃drị̃ rĩ kî, ãzíla ꞌbá drị̃drị̃ rĩ kí mụ adrulé ꞌbá vúlé rĩ kî.”


\par }{\SH ꞌDĩ pâlé na Yẹ́sụ̃ ꞌbã drã ĩꞌdidrị́ gá rĩ ꞌbã ị́jọ́ jọjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 10:32-34; Lụ́kã 18:31-34)

\par }{\PP \VS{17}Yẹ́sụ̃ ꞌbã mụ agá Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gâlé ru ꞌdĩ gá ꞌdâ, ꞌdụ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ ꞌdĩ kí bụ́lụ́ gá ãzíla jọ ĩꞌbaní,

\VS{18}“Ãma mụ kpere Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá, ála mụ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ fẽlé ũcõgõ ịsụ́lé ãtalo ãmbogo rĩ ꞌbadrị́ ãzíla imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ kí abe, kí ị́jọ́ lị drị̃ la gá ĩꞌdi ꞌdịjó káyĩ rá,

\VS{19}ãzíla kí ĩꞌdi ꞌdụ fẽlé ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú ku rĩ ꞌbadrị́ kí ĩꞌdi ide, kí ĩꞌdi co, ãzíla kí ĩꞌdi ipa mũsãláꞌbã sị́ gá. Wó ụ́ꞌdụ́ na vúlé gá ála mụ ĩꞌdi ingalé ídri!”


\par }{\SH Ị́jọ́ Yãkóꞌbõ ãzíla Yõhánã ꞌbã ãndrẽ ꞌbã zịlé rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 10:35-45)

\par }{\PP \VS{20}Ị́jọ́ ꞌdã ꞌbã ũngúkú gá, Zĩbĩdáyõ ꞌbã ũkû amụ́ Yẹ́sụ̃ rụ́ ꞌdõlé, ĩꞌdi ꞌbã ngọ́pịka ị̃rị̃ ꞌdĩ kí abe, tị̃ ãja vụ̃rụ́ Yẹ́sụ̃ drị̃lẹ́ gá, zị ị́jọ́ ĩꞌdi tị gâ sĩ mũkẽ ĩꞌdidrị́ gá rĩ ịsụ́jó.


\par }{\PP \VS{21}Yẹ́sụ̃ zị ĩꞌdi, “Ílẽ ãꞌdu?”

\par }{\PP Umvi Yẹ́sụ̃ ní, “Mí azị mání anzị mádrị́ ị̃rị̃ ꞌdĩ ꞌbã ãzí ãlu rĩ ní rijó ími drị́ ãndá rĩ gá, ãzíla ãzí rĩ ní rijó ími drị́ ị̃jị́ rĩ gá míní adru agá Úpí ru Sụ́rụ́ mídrị̂ agá.”


\par }{\PP \VS{22}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ĩnị̃ ị́jọ́ ĩminí zịlé rĩ ãꞌdu yã rĩ ku! Ĩmi icó kópõ ũcõgõ ãni mání mụlé mvụlé rĩ mvụlé ĩndĩ rá yã?”

\par }{\PP Umvi kí Yẹ́sụ̃ ní, “ꞌẼ, ãma mvụ la rá.”


\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ãndá, ĩmi mụ kópõ mání mụjó ãko mvụjó ala gá rĩ sĩ ãko mvụlé rá, wó ĩminí rijó áma drị́ ãndá rĩ gá ãzíla drị́ ị̃jị́ rĩ gá rĩ adru ũkpó má ãni la ku. Ãngũ ꞌdĩ áni ꞌdĩ kí ꞌbá mâ Átẹ́pị ꞌbã idélé ĩꞌbaní ꞌdĩ ꞌbã ãni.”


\par }{\PP \VS{24}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ ꞌbã ãzí mụdrị́ ꞌdĩ kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé, ũmbã ꞌde kí agá ꞌbá ị̃rị̃ ꞌdĩ ꞌbanî.

\VS{25}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Yẹ́sụ̃ umve kí ãngũ ãlu gá, ãzíla jọ, “Ĩnị̃ rá ꞌbá ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú ku ꞌdĩ kí drị̃ celépi ꞌdĩ kí úpí ru kí drị̃lẹ́ gá ãzíla ĩꞌbã drị̃lẹ́ ãmbogo rú ꞌdĩ ꞌbã ũkpó cí kí drị̃ gá.

\VS{26}ꞌDĩ adru ị́jọ́ ĩmi sĩ adrujó ala gá rĩ ꞌi ku. ꞌBá ãzí drĩ lẽ adrulé ãmbógó ru ĩmi drĩdríŋĩ gá, lẽ ꞌbã adru ãtíꞌbó ĩmi ãni,

\VS{27}ãzíla ꞌbá lẽlépi adrulépi drị̃drị̃ ĩmi agá ꞌdâ rĩ ꞌbã adru ꞌbá ĩmĩ ãtíꞌbó rú,

\VS{28}ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ amụ́ sĩ ãzị́ ngajó ĩꞌdiní la ku be la amụ́ ãzị́ ngalé ꞌbá ꞌbanî ãzíla ru ídri fẽjó ꞌbá ũꞌbí kí unzejó.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ adrí ꞌbá ị̃rị̃ mịfị̂ kóru la kî
\par }
{\R (Mãrákõ 10:46-52; Lụ́kã 18:35-43)

\par }{\PP \VS{29}Yẹ́sụ̃ kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí abe ĩꞌbã kí Yẹ̃rị́kọ̃ aꞌbe agá ꞌbá ũꞌbí ꞌde kí ĩꞌdi vú gâ sĩ.

\VS{30}Ịsụ́ ꞌbá ị̃rị̃ mịfị́ kóru la ri kí gẹ̃rị̃ tị gá ꞌdãá, kí mụ arelé la Yẹ́sụ̃ la alị nĩ, iꞌdó kí uzálé, “Dãwụ́dị̃ ngọ́pị! Mí andré ãma ízákĩzã ĩndĩ fô ãmbógó!”


\par }{\PP \VS{31}ꞌBá ũꞌbí angá kí kí drị̃ gá ãzíla jọ kí ĩꞌbaní ꞌbã ĩyãŋã kí tú. Wó ri kí dó bãsĩ uzálé rere ũkpó sĩ, “Dãwụ́dị̃ ngọ́pị! Mí andré ãma ízákĩzã ĩndĩ fô ãmbógó!”


\par }{\PP \VS{32}Yẹ́sụ̃ tu pá ãzíla umve kî, “Ĩlẽ má idé ĩminí ãꞌdu?”


\par }{\PP \VS{33}Umvi kí, “Úpí, ãlẽ ífẽ ãmaní ãngũ ndrelé.”


\par }{\PP \VS{34}Yẹ́sụ̃ ndre ĩꞌbã ízákĩzã rá ãzíla aló ĩꞌbã mịfị́ kî, nzị̃ kí dó ru rá. Cọtị ndre kí dó ãngũ rá ãzíla ꞌde kí dó vú la gâ sĩ.




\par }\Chap{21}{\SH Yẹ́sụ̃ fi Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá ũkpó trũ
\par }
{\R (Mãrákõ 11:1-11; Lụ́kã 19:28-40; Yõhánã 12:12-19)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ abe kí dó mụ calé ãni rú Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá ãzíla acá kí tọ̃rọ́mẹ́ Bẽtẽfágĩ gá ꞌdĩ ꞌBé Mị̃zẹ̃yị́tụ̃ ꞌi rĩ drị̃ gá, Yẹ́sụ̃ pẽ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí tị ị̃rị̃ drị̃lẹ́ gâlé.

\VS{2}Jọ ĩꞌbaní, “Ĩmụ tọ̃rọ́mẹ́ ĩmi drị̃lẹ́ gá ꞌdĩ agâlé, cọtị ĩmi kãyĩnõ gĩlé cí la ịsụ́ ꞌdãá mvá be ĩꞌdi andre gá ꞌdãá. Ĩmi ãtrũ kí ĩmi ají kí má rụ́ ꞌdõlé.

\VS{3}ꞌBá ãzí drĩ ĩmi zị, ‘Ĩmi íni ãꞌdu idé yã?’ Ĩjọ lú ĩꞌdiní, ‘Úpí lẽ kí nĩ.’ Cọtị kí ĩmi aꞌbe rá.”


\par }{\PP \VS{4}Ị́jọ́ ꞌdĩ idé kí ru ị́jọ́ nábị̃ Zãkãríyã ꞌbã jọlé rĩ ꞌbã acá rú sĩ ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá:


\par }{\Q \VS{5}“Ĩlũ ị́jọ́ ꞌbá táwụ̃nị̃ Zị̃yọ́nị̃
\FTNT{*}{{\FR 21:5 }{\FR{21:5
}}{\FQ{Zị̃yọ́nị̃
}}{\FT{ĩꞌdi Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ ꞌbã rụ́ ãzí rĩ ꞌi.}}} gá ꞌdĩ ꞌbaní,

\par }{\QB ‘Ĩndre drĩ! Úpí ĩmidrị̂ la amụ́ mí rụ́ ꞌdõlé.

\par }{\Q Ĩꞌdi ásị́ ị̃gbẹ́ ru,

\par }{\QB ãzíla ĩꞌdi amụ́ kãyĩnõmvá sĩ.’ ”
\XREF{✡}{{\XO 21:5 }{\XO{21:5
}}{\XT{Zãkãríyã 9:9}}}


\par }{\PP \VS{6}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ị̃rị̃ ꞌdĩ mụ kí rá ãzíla idé kí cécé tá Yẹ́sụ̃ ꞌbã jọlé ĩꞌbaní rĩ áni.

\VS{7}Ají kí kãyĩnõ kí mvâ be, aja kí bõngó ĩꞌbadrị̂ kí ũngúkú la kí gá, ꞌbã kí Yẹ́sụ̃ rilé drị̃ la gá.

\VS{8}ꞌBá wẽwẽ rú aja kí bõngó ĩꞌbadrị̂ kí gẹ̃rị̃ agá, ꞌbá ãzí ꞌdĩ tụ kí ife ꞌbã kénĩ kí agálé ajalé gẹ̃rị̃ agá ꞌdãá.

\VS{9}ꞌBá wẽwẽ rú mụlépi Yẹ́sụ̃ drị̃lẹ́ gá ãzíla ĩꞌdi vúlé gá ꞌdĩ kí abe iꞌdó kí uzálé,

\par }{\Q “Hõsánã
\FTNT{†}{{\FR 21:9 }{\FR{21:9
}}{\FT{Ị́jọ́ jọlé
}}{\FQ{Hõsánã
}}{\FT{ꞌdĩ ĩꞌdi tị Ĩbũrãníyã drị̂ sĩ ífí la “Ípa ãma!” Acá dó vâ ị́cụ́ŋá ị̃nzị̃táŋá ími rụ́ ꞌbã kụ nĩ rĩ fẽjó rĩ rú; ála vâ ịsụ́ la vásĩ 15 gá.}}} Dãwụ́dị̃ Ngọ́pị nî!”

\par }{\Q “Ị́cụ́ ꞌbá amụ́lépi Úpí ꞌbã rụ́ sĩ rĩ ịcụ́-ịcụ̂!”
\XREF{✡}{{\XO 21:9 }{\XO{21:9
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 118:26}}}

\par }{\Q “Hõsánã ꞌbã adru ụrụgá!”


\par }{\PP \VS{10}Yẹ́sụ̃ la mụ filé Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gâlé ꞌbo, táwụ̃nị̃ ãmbógó ꞌdĩ ga tré ꞌbá ꞌbã úzáŋá sĩ. ꞌBá zị kí, “ꞌBá ꞌdĩ ãꞌdi ꞌi?”


\par }{\PP \VS{11}ꞌBá ũꞌbí ꞌdĩ umvi kí, “ꞌDĩ nábị̃ Yẹ́sụ̃ angálépi Nãzẹ̃rẹ́tị̃ ãngũ Gãlị́lị̃ gá rĩ ꞌi.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã adrujó lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 11:15-19; Lụ́kã 19:45-48; Yõhánã 2:13-22)

\par }{\PP \VS{12}Yẹ́sụ̃ fi lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ agá adro ꞌbá ãko ĩgbãlépi, ãzíla ị̃tụ̃ndãlépi ꞌdãá ꞌdĩ kí pírí ãmvé. Uze méjã ꞌbá séndẽ ufulépi ꞌdĩ ꞌbadrị̂ kí ãzíla kpọ́kpọŋá ꞌbá ãmámũ ị̃tụ̃ndãlépi rĩ ꞌbadrị̂ kí abe vụ̃rụ́,

\VS{13}ãzíla jọ ĩꞌbaní, “Ị́jọ́ Ãdróŋá drị́ sĩlé rĩ jọ, ‘Jó mádrị̂ ála ĩꞌdi umve jó ꞌbaní áma ãꞌị̃jó rĩ,’
\XREF{✡}{{\XO 21:13 }{\XO{21:13
}}{\XT{Ĩsáyã 56:7}}} wó ĩmi idé dó ĩꞌdi ‘ụ̃jị́gọ́ ụ̃gụꞌba ꞌbã kí sĩ ru ụ̃zị̃jó rĩ rú.’
\XREF{✡}{{\XO 21:13 }{\XO{21:13
}}{\XT{Yẽrẽmíyã 7:11}}}”


\par }{\PP \VS{14}ꞌBá mịfị́ kóru ãzíla ꞌbá ãcá trũ ꞌdĩ abe amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ gá ꞌdõlé, Yẹ́sụ̃ adrí kí rá.

\VS{15}Wó ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ꞌdĩ abe kí mụ ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã idélé ũniyambamba ꞌdĩ kí ndrelé ãzíla ị́jọ́ anzị ꞌbã kí uzájó lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ andre gá, “Hõsánã Dãwụ́dị̃ Ngọ́pị nî!” ꞌdĩ kí arelé ꞌbo, acá kí ũmbã rú Yẹ́sụ̃ nî.


\par }{\PP \VS{16}Zị kí ĩꞌdi, “Mí are ị́jọ́ anzị ꞌdĩ ꞌbã kí jọlé ꞌdĩ kí rá yã?”

\par }{\PP Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “ꞌẼ, ĩlã drĩ,

\par }{\Q “ ‘Angájó anzị kí tị gá ãzíla ũrekeŋá kí tị gá,

\par }{\QB íꞌbã ị́cụ́ŋá ũniyambamba rĩ gá ku yã?’\XREF{✡}{{\XO 21:16 }{\XO{21:16
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 8:2}}}”


\par }{\PP \VS{17}Yẹ́sụ̃ aꞌbe dó kí rá, fũ dó táwụ̃nị̃ ãmbógó rĩ agá rĩ sĩ mụlé Bẽtánĩ gá, ko dó ị́nị́ ꞌdã sĩ ꞌdãá.


\par }{\SH Úlúgó ife ꞌbã ꞌijó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 11:12-14, 20-24)

\par }{\PP \VS{18}Ụ̃ꞌbụ́tịnị́nị́ ĩꞌdiní gõ agá vúlé táwụ̃nị̃ ãmbógó rĩ agâlé, ãbị́rị́ fụ Yẹ́sụ̃ rá.

\VS{19}Gẹ̃rị̃ gá ꞌdãá, Yẹ́sụ̃ ꞌbã mụ agá ndre úlúgó ife gẹ̃rị̃ ꞌbã wókõ ãzí rĩ gá ꞌdãá, mụ kpere ala gâlé, wó ịsụ́ ãko ãzí ala gá ꞌdãá ku lú bị́ la áꞌdụ̂sĩ. Yẹ́sụ̃ jọ úlúgó ꞌdĩ ní, “Lẽ tá íka ífí ãzí ị̃dị́ ku.” Cọtị úlúgô ꞌi rá.


\par }{\PP \VS{20}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ ndrelé, acá kí ụ̃sụ̃táŋá sĩ. Jọ kí úlúgô ꞌi gbõrú ãꞌdu sĩ?


\par }{\PP \VS{21}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ĩdrĩ adru ãꞌị̃táŋâ trũ, ĩdrĩ ãbã ku, ĩmi icó lú ị́jọ́ idélé úlúgó ife ụrụꞌbá gá ꞌdĩ idélé áꞌdụ̂sĩ ku, wó ĩmi icó jọlé la ꞌbé ꞌdĩ ní, ‘Ínze mi, ímụ ími ꞌbelé mĩrĩ agá,’ wó ĩꞌdi ru idé rá.

\VS{22}Ĩdrĩ ãꞌị̃ la rá, ĩmi ãko ĩminí zịlé Ãdróŋá drị̂lé ĩꞌdi ãꞌị̃ŋá sĩ rĩ ịsụ́ rá.”


\par }{\SH Ũkpó Yẹ́sụ̃ drị̂ sĩ ãzị́ ngajó rĩ zịjó ĩꞌdi tị gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 11:27-33; Lụ́kã 20:1-8)

\par }{\PP \VS{23}Yẹ́sụ̃ la mụ filé lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ agâlé, ĩꞌdi drĩ ímbátáŋá imbá agá ꞌdĩ agá ꞌdĩ, ãtalo ãmbogo rĩ kí ꞌbá ĩyõ ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú ꞌdĩ ꞌbadrị̂ kí abe amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ĩꞌdi zịlé, “Mi ị́jọ́ ꞌdĩ kí idé ũkpõ íngõ sĩ, ãzíla ãꞌdi fẽ míní ũkpõ ꞌdĩ nĩ?”


\par }{\PP \VS{24}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Ma vâ mụ ĩmi zịlé zịtáŋá ãlu sĩ. Ĩdrĩ áma umvi rá, ma ĩminí ma ị́jọ́ ꞌdĩ kí idé ũkpõ íngõ sĩ yã rĩ gá rĩ lũ rá.

\VS{25}Ĩlũ mání: ũkpõ Yõhánã ꞌbã bãbụ̃tị́zị̃ fẽjó rĩ angá íngõlé? Angá Ãdróŋá drị́ ꞌbụ̃ gá yã jõku ꞌbádrị́?”

\par }{\PP ꞌBá ꞌdĩ iꞌdó kí ị́jọ́ jọlé kí drĩdríŋĩ gá jọ kí, “Ãma dó umvi la ĩꞌdiní íngoní, ‘Ãdrĩ jọ la angá Ãdróŋá drị́,’ ĩꞌdi jọ la, ‘Ĩmi ãꞌị̃ dó Yõhánã ku la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?’

\VS{26}Wó ãdrĩ jọ la, ‘Angá ꞌbá drị́’ ãma ũꞌbí ꞌdĩ kí sĩ idé ụ̃rị̃ sĩ, ãꞌdusĩku kí pírí ãꞌị̃ kí Yõhánã ꞌi nábị̃ rĩ gá rá.”


\par }{\PP \VS{27}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, umvi kí dó Yẹ́sụ̃ ní, “Ãnị̃ ku.”

\par }{\PP Ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã ũngúkú gá, Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbaní, “Má icó vâ ĩminí ũkpõ mání sĩ ị́jọ́ ꞌdĩ kí idéjó rĩ lũlé ku.”


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé anzị ị̃rị̃ kí drị̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{28}Yẹ́sụ̃ jọ, “Ĩmi ũrã íngoní? Ágọ́bị́ ãzí ãlu ĩꞌdi ꞌbã anzị kí ị̃rị̃. Mụ drị̃drị̃ rĩ rụ̂lé ãzíla jọ, ‘Mâ ngọ́pị, ímụ ãzị́ ngalé ámvụ́ zãbíbũ drị̂ agâlé.’


\par }{\PP \VS{29}“Umvi, ‘Ámụ ku,’ wó vúlé-vúlé ru uja ru ígátáŋá rá ãzíla mụ ámvụ́ gâlé rá.


\par }{\PP \VS{30}“Ágọ́bị́ ꞌdĩ mụ vâ ngọ́pị̃ námbã ị̃rị̃ sĩ rĩ rụ́ ãzíla jọ ị́jọ́ ãlu ꞌdã ꞌbã vúŋá. Ngọ́pị̃ umvi ĩꞌdiní, ‘Bãbá, ma mụ rá,’ wó mụ ku.


\par }{\PP \VS{31}“Anzị ị̃rị̃ ꞌdĩ kí agá ꞌbá ị́jọ́ átẹ́pị̃ ꞌbã jọlé rĩ idélépi rá rĩ íngõ ꞌi?”

\par }{\PP Umvi kí, “Kãyú rĩ ꞌi.”

\par }{\PP Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ꞌbá mụ̃sọ́rọ̃ tralépi ꞌdĩ kí ũkú ãwụ́ ꞌdĩ kí abe mụ filé Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ agá ĩmi drị̃lẹ́ gá ĩminí drị̃drị̃.

\VS{32}Ãꞌdusĩku Yõhánã amụ́ ĩmi rụ́ ꞌdõlé ĩminí gẹ̃rị̃ ãlá rĩ iꞌdalé ãzíla ĩmi ãꞌị̃ ĩꞌdi ku, wó be la rá la ꞌbá mụ̃sọ́rọ̃ tralépi rĩ kí ũkú ãwụ́ ꞌdĩ abe ãꞌị̃ kí nĩ. Ĩminí táni ị́jọ́ ꞌdĩ kí ndrejó rá tí, ĩmi uja ásị́ ku ãzíla ĩmi ãꞌị̃ vâ ĩꞌdi ku.


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé ꞌbá ámvụ́ zãbíbũ drị̂ ĩpãngĩsãlépi rĩ kí drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 12:1-12; Lụ́kã 20:9-19)

\par }{\PP \VS{33}“Ĩmi are drị̃ ị́jọ́ uꞌbéŋá ꞌdĩ ꞌi. Ágọ́bị́ ãzí sa ándrá ĩꞌdidrị́ ámvụ́ agá zãbíbũ. Sị bõrõ aga la gá trộkị́lịrị, ga ꞌbụ́ sĩ sụ́ la nzijó la ala gá ꞌdãá cí, ãzíla sị jó gõrófã rú ꞌbá ãga la tẽlépi rĩ ní sĩ ãngũ undréjó cí. Fẽ dó ámvụ̂ ꞌbá ámvụ́
ĩpãngĩsãlépi rĩ ꞌbadrị́ ãzíla mụ dó ãcị̃ gá.
 
\VS{34}Áyi zãbíbũ ũtĩjó rĩ la mụ acálé ꞌbo, pẽ ãtiꞌbo ĩꞌdidrị̂ kí tị ꞌbá ámvụ́ ĩpãngĩsãlépi rĩ ꞌba rụ̂lé mụjó zãbíbũ ꞌbã ãka tá ĩꞌdi ãni rú rĩ kí aꞌị́lé.


\par }{\PP \VS{35}“ꞌBá ámvụ́ ĩpãngĩsãlépi rĩ ru kí kí cí, co kí ãlu rĩ cõ-cõ, ꞌdị kí ãzí rĩ káyĩ, uꞌbé kí na la írã sĩ.

\VS{36}Pẽ vâ ãtiꞌbo ãzí la kí tị ĩꞌba rụ̂lé, ũꞌbí ru ndẽ drị̃drị̃ ꞌdã kí rá, ãzíla ꞌbá ámvụ́ ĩpãngĩsãlépi ꞌdã fẽ kí ĩꞌbaní ũcõgõ tá drị̃drị̃ ꞌdã ꞌbaní rĩ áni.

\VS{37}Ãsị̃jó, pẽ dó ĩꞌdi ꞌbã ngọ́pị mgbã rĩ ꞌbã tị ĩꞌba rụ̂lé, jọ ‘Kí dó mụ mâ ngọ́pị ị̃nzị̃lé rá.’


\par }{\PP \VS{38}“Wó ꞌbá ámvụ́ ĩpãngĩsãlépi ꞌdã kí mụ ngọ́pị ndrelé, jọ kí ị́jọ́ kí drĩdríŋĩ gá, ‘ꞌDĩ bãsĩ ámvụ́ ꞌdị́pị ꞌi. Ĩmi amụ́ lẽ ãꞌdị kí ĩꞌdi rá ãzíla ãma dó sĩ ámvụ́ ꞌdĩ ꞌdụ ãma ãni la rú.’

\VS{39}ꞌDụ kí ĩꞌdi ámvụ́ agá ꞌdãá ꞌbe kí ĩꞌdi ãmvé ãzíla ꞌdị kí ĩꞌdi rá.


\par }{\PP \VS{40}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ámvụ́ zãbíbũ drị́ gá rĩ ꞌbã ꞌdị́pị, drĩ dó amụ́ ꞌbo, ĩꞌdi ꞌbá ámvụ́ ĩpãngĩsãlépi ꞌdĩ ꞌbaní ãꞌdu idé?


\par }{\PP \VS{41}“Ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí ꞌbá ĩyõ Yãhụ́dị̃ ꞌbadrị̂ kí abe, umvi kí, ‘Ĩꞌdi mụ ꞌbá ũnzí ꞌdã kí ụꞌdị́lé rá. Ĩꞌdi dó ámvụ́ ꞌdã fẽ ꞌbá ámvụ́ zãbíbũ drị̂ ĩpãngĩsãlépi icólépi úkõ la ĩꞌdi ãni rú rĩ fẽlépi ĩꞌdiní rá rĩ ꞌbadrị́.’ ”


\par }{\PP \VS{42}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ĩlã ị́jọ́ sĩlé bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị̂ agá rĩ ku yã?

\par }{\Q “ ‘Írã ꞌbá jó sịlépi rĩ ꞌbã kí gãlé úmgbé rĩ

\par }{\QB acá adrujó írã ũkpó ụ̃rọ̃drị́ ru sĩ jó ꞌbã kónã sịjó rĩ rú;

\par }{\Q Úpí Ãdróŋá idé ị́jọ́ ꞌdĩ nĩ,

\par }{\QB ãzíla ĩꞌdi ãma mịfị́ gá ị́jọ́ ãzí ụ̃sụ̃táŋá ru la.’
\XREF{✡}{{\XO 21:42 }{\XO{21:42
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 118:22-23}}}


\par }{\PP \VS{43}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, álũ ĩminí ála mụ Sụ́rụ́ Ãdróŋá drị̂ ꞌdụlé ĩmidrị́ ꞌdâ rá ãzíla ála mụ ĩꞌdi fẽlé ꞌbá ífí mgbã kalépi rĩ ꞌbadrị́. [

\VS{44}ꞌBá aꞌdélépi írã ꞌdĩ drị̃ gá rĩ la anu nírí-nírí, wó ꞌbá írã ꞌdĩ ꞌbã sĩ aꞌdéjó drị̃ la gá rĩ la andi kpékpé.”]
\FTNT{‡}{{\FR 21:44 }{\FR{21:44
}}{\FT{Bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ ídu rĩ ꞌbã ãzí kí agá vásĩ 44 ĩꞌdi yụ.}}}


\par }{\PP \VS{45}ꞌBá ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ abe are kí ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã uꞌbélé ꞌdĩ rá, nị̃ kí cé ála ị́jọ́ jọ kí drị̃ gá.

\VS{46}Iꞌdó kí gẹ̃rị̃ ndrụ̃lé sĩ Yẹ́sụ̃ rụjó, wó idé kí ụ̃rị̃ sĩ ꞌbá ũꞌbí kî sĩ, ãꞌdusĩku ĩꞌbã kí ãꞌị̃jó la ĩꞌdi nábị̃ rĩ sĩ.




\par }\Chap{22}{\SH Ụ̃mụ̃ ãmbógó ũkú bĩŋá drị́ rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 14:15-24)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní ị́jọ́ ị́jọ́ uꞌbéŋá sĩ kí imbájó ị̃dị́.

\VS{2}“Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ ĩꞌdi cécé Úpí ãzí ꞌbã ru itújó ngọ́pị̃ ní ụ̃mụ̃ ãmbógó ũkú bĩŋá drị̂ ꞌbãjó rĩ áni.

\VS{3}Úpí pẽ ãtíꞌbó ĩꞌdidrị̂ kí tị mụlé ꞌbá tá umvelé ụ̃mụ̃ gá rĩ ꞌbaní lũlé la ꞌba amụ́ kí dó ụ̃mụ̃ gá ꞌdõlé, wó gã kí amụ́lé úmgbé.


\par }{\PP \VS{4}“Pẽ vâ ãtíꞌbó ãzí rĩ kí tị ị̃dị́ ãzíla jọ, ‘Ĩlũ ꞌbá tá umvelé ꞌdã ꞌbaní má idé dó ãkónã bábá ꞌbo. Má ụlị́ mánị̃gọ́ kí tị use-use rĩ kí abe ãko pírí kí dó bábá. Ĩmi amụ́ dó ụ̃mụ̃ gá ꞌdõlé.’


\par }{\PP \VS{5}“ꞌBá umvelé ꞌdã ꞌbã kí ásị́ ị́jọ́ kí umvejó ꞌdã drị̃ gá ku ãzíla mụ kí ĩꞌbã ãzị́ gá ãzí rĩ mụ ĩꞌdi ꞌbã ámvụ́ gá ãzí rĩ ĩꞌdi ꞌbã ãko kí ị̃tụ̃ndã trũ

\VS{6}ꞌBá ãzí rĩ rụ kí ãtíꞌbó kí colé cõ-cõ ãzíla ụꞌdị́ kí ãzí rĩ kí rá.

\VS{7}Ị́jọ́ ꞌdĩ fẽ Úpí ásị́ ve ũnzí, pẽ ãsĩkárĩ ĩꞌdidrị̂ kí tị ꞌbá ꞌbá ụꞌdị́lépi ꞌdã kí ụꞌdị́lé rá ãzíla ivé táwụ̃nị̃ ĩꞌbadrị́ ꞌdã ãcí sĩ.


\par }{\PP \VS{8}“Úpí umve dó ãtíꞌbó ĩꞌdidrị̂ ãzí rĩ kí ãzíla jọ ĩꞌbaní, ‘Ụ̃mụ̃ mádrị́ ũkú bĩjó rĩ dó bábá, wó ꞌbá tá mâ umvelé rĩ kí ásị́ ꞌbãjó ku rĩ sĩ ụ̃mụ̃ icó dó ĩꞌbaní ku.

\VS{9}Úꞌdîꞌda ĩmụ dó gẹ̃rị̃ agâ sĩ ãzíla ĩmi umve ꞌbá pírí ĩminí ịsụ́lé rĩ kí ũꞌbí ru ụ̃mụ̃ gá ꞌdõlé.’

\VS{10}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ãtíꞌbó mụ kí dó gẹ̃rị̃ kí agá ãmvêlé ãzíla atrá kí ꞌbá pírí ĩꞌbaní icólé ịsụ́lé rĩ kí, ꞌbá múké rĩ kí ꞌbá ũnzí rĩ abe; ãzíla jó ụ̃mụ̃ drị̂ ga tré ꞌbá sĩ.


\par }{\PP \VS{11}“Úpí fi dó mụlé ãmụ́ kí undrélé ãzíla ndre ágọ́bị́ ãzí ãlu bõngó ụ̃mụ̃ ũkú bĩŋá drị̂ sụ̃lépi ku la

\VS{12}Zị ĩꞌdi, ‘Wọ̃rị́’ mí afí ꞌdõlé bõngó ụ̃mụ̃ drị̂ kóru íngoní ru? Ágọ́bị̂ umvi ị́jọ́ ãzí ku.


\par }{\PP \VS{13}“Úpí jọ dó ãtíꞌbó ĩꞌdidrị̂ ꞌbaní, ‘Ĩmi umbé drị́ la kí pá abe, ãzíla ĩꞌbe ĩꞌdi ãmvé ãngũ ịnị agá.’ Ãngũ ꞌdã gâlé ĩꞌdi ụ̃lụ́lụ́ uꞌbéŋá ãzíla sĩ naŋâ trũ.”


\par }{\PP \VS{14}Yẹ́sụ̃ de ị́jọ́ jọ, “Ála ꞌbá ũꞌbí kí umve, wó ála ꞌbá were kí ũpẽ áyụ.”


\par }{\SH Zịtáŋá mụ̃sọ́rọ̃ ꞌbeŋá drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 12:13-17; Lụ́kã 20:20-26)

\par }{\PP \VS{15}ꞌDã ꞌbã vúlé gá ꞌbá Fãrĩsáyĩ drị̂ mụ kí rá ãzíla mụ kí ị́jọ́ itúlé sĩ Yẹ́sụ̃ tị gá ị́jọ́ mbãjó zịtáŋá sĩ.

\VS{16}Ãpẽ kí dó ꞌbá ĩꞌbaní imbálé rĩ kí tị ãzíla ꞌbá Hẽródẽ ãtị̃lépi ũpĩ ĩꞌdidrị̂ agá rĩ kí abe jọ kí, “Ímbápị, ãnị̃ cé mi ị́jọ́ mgbã rĩ jọ. Mi ị́jọ́ mgbã Ãdróŋá ꞌbã lẽlé rĩ drị̃ gá ị́jọ́ imbá ꞌbá ꞌbanî áyụ, mí así ị́jọ́ ꞌbá ꞌba kí ũrãlé drị̃ la gá rĩ sĩ ku, ãꞌdusĩku íꞌbã ásị́ ꞌbá ꞌbã úmgbó drị̃ gá ku.

\VS{17}Ílũ drĩ ãmaní, mí ũrã íngoní? Ãzị́táŋá ãmadrị̂ ãꞌị̃ ãmaní mụ̃sọ́rọ̃ ꞌbejó Kãyị̃sárị̃\FTNT{*}{{\FR 22:17 }{\FR{22:17
}}{\FQ{Kãyị̃sárị̃
}}{\FT{ĩꞌdi rụ́ fẽlé úpí Rụ́mị̃ gá rĩ ꞌbanî rĩ ꞌi.}}} ní rá yã jõku yụ?”


\par }{\PP \VS{18}Yẹ́sụ̃ ꞌbã ị́jọ́ ũnzí ĩꞌbaní itúlé rĩ nị̃jó cé rĩ sĩ, jọ, “Ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú ꞌdĩ! Ĩmi áma tị ũmbã ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?

\VS{19}Ĩmi iꞌda drĩ mání dị̃nárị̃ ayúlé sĩ mụ̃sọ́rọ̃ ꞌbejó ꞌdĩ ꞌi!”

\par }{\PP Ají kí ĩꞌdiní dị̃nárị̃

\VS{20}ãzíla zị kî, “Íꞌdá ꞌdĩ kí ãko sĩ lé drị̃ la gá ꞌdĩ abe kí ãꞌdi ãni yã?”

\VS{21}Umvi kí, “Úpí
Kãyị̃sárị̃ ãni,” Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Wó ĩfẽ ãko Úpí Kãyị̃sárị̃ drị̂ Úpí Kãyị̃sárị̃ drị́ Ãdróŋá drị̂ Ãdróŋá drị́.”


\par }{\PP \VS{22}ꞌBá ꞌdĩ kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé uꞌá kí ụ̃sụ̃táŋá sĩ ãzíla abe kí Ĩꞌdi mụ kí rá.


\par }{\SH Zịtáŋá ꞌbá drãlépi rá rĩ la angá ídri rá yã rĩ
\par }
{\PP \VS{23}Ụ́ꞌdụ́ ãlu ꞌdã sĩ ꞌbá Sãdũkáyõ rú jọlépi la ꞌbá angá ídri rú ku rĩ ꞌbã ãzí amụ́ kí zịtáŋâ trũ Yẹ́sụ̃ rú.

\VS{24}Jọ kí Ímbápị, “Mụ́sã jọ ándrá, ꞌbá ãzí drĩ drã anzị kóru, lẽ ádrị́pị̃ ꞌbã fi ãwụ́zị́ ꞌdã sĩ anzị tịjó ádrị́pị̃ drãlépi rá ꞌdã nî.


\par }{\PP \VS{25}“ꞌBá ãzí kí ándrá ádrị́pị gá ázị̂rị̃ kí uꞌá agá ãma agá ꞌdâ. Kãyú rĩ ĩgbã ũkú ãzíla uja drãlé anzị kóru, aꞌbe ãwụ́zị̂ ádrị́pị̃ nî.

\VS{26}Ị́jọ́ ãlu ꞌdĩ idé vâ ru ádrị́pị̃ ị̃rị̃ rĩ rụ́, na rĩ rụ́, ãzíla ãsị̃jó ꞌbá ázị̂rị̃ ꞌdĩ kí ụrụꞌbá gá pírí.

\VS{27}Ãsị̃jó rĩ gá ũkû drã dó.

\VS{28}Úꞌdîꞌda rĩ gá, ụ́ꞌdụ́ ꞌbá drãlépi rá rĩ ꞌbã kí mụjó angájó ídri rĩ sĩ, ũkû la adru ãꞌdi ãni? Ãꞌdusĩku ꞌdụ kí pírí ĩꞌdi ũkú ru rá ꞌdĩ.”


\par }{\PP \VS{29}Yẹ́sụ̃ umvi kí, “Ĩmi ãvĩ rá. Ĩnị̃ ị́jọ́ sĩlé bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị̂ agá rĩ ku, ãzíla ĩnị̃ vâ ũkpõ Ãdróŋá drị̂ ku.

\VS{30}Ãꞌdusĩku drụ́zị́ ꞌbá drãlépi rĩ drĩ kí angá ídri, kí adru cécé mãlãyíkã ꞌbụ̃ gá rĩ kí áni ꞌbá ĩgbã kí ru ku.

\VS{31}Wó ꞌbá drãlépi rá rĩ ꞌbã angájó ídri rĩ drị̃ gá ĩlã drĩ ị́jọ́ Ãdróŋá ꞌbã jọlé ĩminí rĩ ku yã? Jọ,

\VS{32}‘Ma Ãdróŋá Ịbụrahị́mụ̃ drị̂ ꞌi, Ĩsákã drị̂ ꞌi, ãzíla Yãkóꞌbõ drị̂ ꞌi.’
\XREF{✡}{{\XO 22:32 }{\XO{22:32
}}{\XT{Ãfũŋá 3:6}}} Ĩꞌdi Ãdróŋá ꞌbá ídri rĩ ꞌbadrị̂ adru ꞌbá drãlépi rá rĩ ꞌbadrị̂ ꞌi ku.”


\par }{\PP \VS{33}ꞌBá ũꞌbí kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ arelé uꞌá kí ímbátáŋá ĩꞌdidrị̂ sĩ ụ̃sụ̃táŋá sĩ.


\par }{\SH Ãzị́táŋá ãmbógó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 12:28-34; Lụ́kã 10:25-28)

\par }{\PP \VS{34}ꞌBá Fãrĩsáyĩ drị̂ kí mụ arelé la Yẹ́sụ̃ umbé ꞌbá Sãdũkáyõ drị̂ kí tị cí, atrá kí ru ãlu.

\VS{35}Ĩꞌba ãzí ãlu ꞌbá ãzị́táŋá imbálépi la amụ́ Yẹ́sụ̃ ụ̃ꞌbị̃lé zịtáŋá sĩ.

\VS{36}Zị ĩꞌdi, “Ímbápị ãzị́táŋá ãmbógó ãndânĩ rĩ íngõ ꞌi?”


\par }{\PP \VS{37}Yẹ́sụ̃ umvi, “ ‘Ílẽ Úpí Ãdróŋá mídrị̂ ími ásị́ pírí sĩ, ími ídri pírí sĩ ãzíla ími ásị́sị́ŋá pírí sĩ.’
\XREF{✡}{{\XO 22:37 }{\XO{22:37
}}{\XT{Ãzị́táŋá Amviŋá 6:5}}}

\VS{38}ꞌDĩ ãzị́táŋá ãmbógó ãndânĩ ãzíla ị́jọ́ ũkpó rĩ.

\VS{39}Ị́jọ́ ị̃rị̃ ũkpó cécé ꞌdĩ áni rĩ: ‘Ílẽ mî jĩránĩ cécé míní ími lẽlé rĩ áni.’
\XREF{✡}{{\XO 22:39 }{\XO{22:39
}}{\XT{Lẹ́vị̃ 19:18}}}

\VS{40}Ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí ãzíla ímbátáŋá nábị̃ ꞌbadrị̂ tu kí pá ãzị́táŋá ị̃rị̃ ꞌdĩ kí drị̃ gá.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ zị Fãrĩsáyĩ kí Kúrísĩtõ ꞌi ĩꞌdi ãꞌdi ꞌi
\par }
{\R (Mãrákõ 12:35-37; Lụ́kã 20:41-44)

\par }{\PP \VS{41}ꞌBá Fãrĩsáyĩ drị̂ ꞌbã kí drĩ ru tra agá ãlu ꞌdĩ gá ꞌdâ, Yẹ́sụ̃ zị kî,

\VS{42}“Ĩmi ị́jọ́ ũrã Kúrísĩtõ drị̃ gá íngoní? Ĩꞌdi drị̃lẹ́ ãꞌdi drị̂ ꞌi yã?”

\par }{\PP Umvi kí, “Ĩꞌdi drị̃lẹ́ Dãwụ́dị̃ drị̂ ꞌi.”

\VS{43}Zị kî, “Drĩ dó adru ꞌdĩ ꞌbã áni, Úríndí Ãlá rĩ fẽ dó Dãwụ́dị̃ ní ĩꞌdi umvelé ‘Úpí’ ꞌi la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ?


\par }{\Q \VS{44}“ ‘Úpí Ãdróŋá jọ Úpí mádrị̂ nî:

\par }{\QB “Íri áma drị́ ãndá gá ꞌdâ,

\par }{\Q kpere mání mẹ́rọ́ꞌbá mídrị̂ kí

\par }{\QB ꞌbã agá ími pálé gá.” ’
\XREF{✡}{{\XO 22:44 }{\XO{22:44
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 110:1}}}


\par }{\MM \VS{45}Dãwụ́dị̃ drĩ dó Kúrísĩtõ umve ‘Úpí ꞌi,’ icó adrulé drị̃lẹ́ Dãwụ́dị̃ ãni íngoní ru?”

\VS{46}ꞌBá ãzí ãlu icólépi Yẹ́sụ̃ umvilépi rá la ꞌdáyụ, ãzíla iꞌdójó ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ kpere drị̃ gá ꞌbá ãzí lẽlépi ĩꞌdi zịlépi zịtáŋá ãzí sĩ la yụ.




\par }\Chap{23}{\SH Yẹ́sụ̃ li Fãrĩsáyĩ kí bị́lẹ́ ị̃ndụ́ ꞌbá ãzị́táŋá imbálépi rĩ abe
\par }
{\R (Mãrákõ 12:38-39; Lụ́kã 11:43, 46; 20:45-46)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ị́jọ́ ꞌdã kí ũngúkú gá, Yẹ́sụ̃ jọ ị́jọ́ ũꞌbí ru tralépi ꞌdĩ ꞌbaní ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ abe:

\VS{2}“Ímbáꞌbá ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ kí ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú rĩ abe ꞌdụ kí ũkpõ sĩ ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ imbájó.

\VS{3}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ị́jọ́ pírí ĩꞌbaní jọlé rĩ kí ĩmi idé kî, ĩbĩ vâ kí vú. Wó ĩmi idé jõ ị́jọ́ ĩꞌbaní idélé rĩ kí ku, ãꞌdusĩku idé kí ị́jọ́ ĩꞌbaní ũlũlé rĩ kí ku.

\VS{4}ꞌBá ꞌdĩ kí ãzị́táŋá ãnzị icólé vú ũbĩlé ku la kí ũꞌbã ꞌbá kí drị̃ gá, wó icó kí ãzị́táŋá ꞌdĩ kí vú ũbĩlé ãluŋá la ku.


\par }{\PP \VS{5}“Ãko pírí ĩꞌbaní idélé rĩ kí kí kí idé úndre rú sĩ kî: kí ị́jọ́ sĩlé rĩ ꞌbã vásĩ kí umbé mgbọ rú kí drị́ gá, ãzíla kí andreko gá kí vâ bõngó sụ̃ ãzo rú ãndânĩ,

\VS{6}lẽ kí rilé ụ̃mụ̃ gá ãngũ ꞌbá ị̃nzị̃lé ị̃nzị̃ rĩ ꞌbã kí rijó ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ gá rĩ kí agá:

\VS{7}lẽ kí úzị kí ị̃nzị̃táŋá sĩ ãngũ sụ̂ drị̂ agá, ãzíla úmve kí ‘Rábị̃ ꞌi.’
\FTNT{*}{{\FR 23:7 }{\FR{23:7
}}{\FQ{Rábị̃
}}{\FT{ꞌdĩ ꞌbã ífí “Ímbápị.”}}}


\par }{\PP \VS{8}“Wó lẽ úmve ĩmi ‘Rábị̃,’ ꞌi ku ãꞌdusĩku ãmbógó ĩmidrị̂ ãlu ãzíla ĩmi pírí cécé ádrị́pị ãni.

\VS{9}Lẽ ĩmi umve ꞌbá ãzí ‘Átẹ́pị’ rú ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá ꞌdâ ku, ãꞌdusĩku Átẹ́pị ĩmidrị̂ ãlu ãzíla ĩꞌdi ꞌbụ̃ gá.

\VS{10}Ãzíla lẽ ûmve ĩmi ‘ímbápị’ ꞌi ku ãꞌdusĩku Ímbápị ĩmidrị̂ ãlu ꞌdĩ Kúrísĩtõ ꞌi.

\VS{11}ꞌBá ãmbõgõ sĩ ĩmi agá ãndânĩ rĩ la adru ãtíꞌbó ĩmidrị̂.

\VS{12}ꞌBá pírí ru ꞌbãlépi ãmbógó ru kí drị̃ sĩ ꞌdĩ kí ála kí isé vụ̃rụ́, wó ꞌbá ru malépi fụ́ ꞌdĩ kí ála kí ꞌbã ãmbógó ru.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ lị ị́jọ́ mũlũmbẽ ĩꞌbadrị̂ drị̃ gá
\par }
{\R (Mãrákõ 12:40; Lụ́kã 11:39-42, 44, 52; 20:47)

\par }{\PP \VS{13}“Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ãzíla ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ, ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú la! Ĩmi Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ tị ụ̃pị̃ ꞌbá kí mẹ́lẹ́tị gá ꞌdĩ. Ĩmi ãmgbã rĩ fi kí ku, ãzíla ĩmi ãꞌị̃ ꞌbá lẽlépi filépi rĩ ꞌbaní filé ku. [

\VS{14}Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ãzíla ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ, ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú la! Ĩmi lị́cọ́ ãwụ́zị́ ꞌbadrị̂ kî ra ãzíla ĩmi ĩmi icé Ãdróŋá ãꞌị̃ŋá ãzo rĩ sĩ. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ála ĩminí pángá ũkpó la fẽ.]
\FTNT{†}{{\FR 23:14 }{\FR{23:14
}}{\FT{Vásĩ 14 ꞌi, Bĩbĩlíyã ãzí Mũndú tị sĩ rĩ ꞌbã kí vásĩ rú ku, be la rá la ꞌbã kí ĩꞌdi “fụ́tị̃-nôtĩ” rú, ãꞌdusĩku ĩꞌdi ándrá bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ Gị̃rị́kị̃ tị sĩ ídu drị̃drị̃ rĩ kí agá ꞌdáyụ.}}}


\par }{\PP \VS{15}“Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ãzíla ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ, ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú la! Ĩmi acị́ ãngũ pírí gâ sĩ ꞌbá ãlu ujajó ĩmi rụ́, drĩ dó acá ĩmi áni Yãhụ́dị̃ rú ꞌbo, ĩmi ĩꞌdi uja ꞌbá ãcí ukólépi ku rĩ ãni la rú pâlé ị̃rị̃.


\par }{\PP \VS{16}“Ũcõgõ ĩmidrị́, ĩmi drị̃lẹ́ mịfị̂ kóru ꞌdĩ! Ĩmi jọ la, ‘ꞌBá drĩ ũyõ na jó Ãdróŋá drị̂ sĩ, ị́jọ́ ãzí ꞌdáyụ; wó ꞌbá drĩ ũyõ na gólũdĩ jó Ãdróŋá drị̂ agá rĩ sĩ, ũyõ ĩꞌdidrị́ ꞌdã umbé ĩꞌdi cí.’

\VS{17}Ĩmi ꞌbá mịfị́ ãsãlépi cí ũndũwã kóru ꞌdĩ! Ãꞌdu ãmbógó ru nĩ: gólũdĩ ꞌi jõku jó Ãdróŋá drị́ gólũdĩ ꞌbãlépi ãlá ru rĩ?

\VS{18}‘Ĩmi vâ jọ la, ꞌbá drĩ ũyõ na ãlĩtárĩ sĩ, ị́jọ́ ãzí ꞌdáyụ; wó ꞌbá ãzí drĩ ũyõ na ãwãꞌdĩfô ꞌbãlé drị̃ la gá rĩ sĩ, ũyõ ĩꞌdidrị́ ꞌdã umbé ĩꞌdi cí.’

\VS{19}Ĩmi ꞌbá mịfị́ ãsãlépi cí ũndũwã kóru ꞌdĩ! Ãꞌdu ãmbógó ru nĩ: ãwãꞌdĩfô ꞌi jõku ãlĩtárĩ ãwãꞌdĩfô ꞌbãlépi ãlá ru rĩ ꞌi?

\VS{20}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá ũyõ nalépi ãlĩtárĩ sĩ rĩ na ũyõ ĩꞌdi sĩ ãzíla ãko pírí drị̃ la gá rĩ kí sĩ.

\VS{21}Ãzíla ꞌbá vâ ũyõ nalépi jó Ãdróŋá drị̂ sĩ rĩ na ũyõ ĩꞌdi sĩ ãzíla ꞌbá uꞌálépi ala gá rĩ sĩ.

\VS{22}ꞌBá ũyõ nalépi ꞌbụ̃ sĩ rĩ na ũyõ úmvúke Ãdróŋá drị̂ sĩ ãzíla ꞌbá rilépi drị̃ la gá rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{23}“Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ãzíla ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ, ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú la! Ĩmi ãko ãlu mụdrị́ drị́ tẹ́bị́ ꞌbã sĩ ngụ̃jó vĩrĩ, tẹ́bị́ ịnị ꞌdĩ abe. Wó ĩmi ị́jọ́ mgbã use ãzị́táŋá drị́ ꞌdĩ kí gã ngalé úmgbé, ị́jọ́ lịjó pịrị-pịrị, ásị́ ị̃gbẹ̃, ãzíla ãꞌị̃táŋá abe, múké la lẽ ĩmi idé ị́jọ́ ꞌdĩ kí pírí rá, lẽ ĩmi aꞌbe ãzí la idéŋâ kóru ku.

\VS{24}Ĩmi drị̃lẹ́ mịfị́ kóru ꞌdĩ! Ĩmi cécé ꞌbá údrániŋá urélépi ãko ĩmĩ mvụlé rĩ agá rá, wó ĩmi ãnãkpá use ngãmíyã áni rĩ mvụlépi tilépi la pírí agá rĩ áni.


\par }{\PP \VS{25}“Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ãzíla ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ, ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú la! Ĩmi cécé ꞌbá kópõ ãzíla sãánĩ ꞌbã ụrụꞌbá ãmvélé ru rĩ ũjĩlépi ãlá ru, wó agâlé ru ĩga tré rọ̃mgbọ́ sĩ ãzíla ĩndrã sĩ.

\VS{26}Ĩmi ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú mịfị́ ãsãlépi cí ꞌdĩ! Ĩmi adru ꞌbá kópõ kí ꞌa ũjĩlépi sãánĩ abe ráká, ũngúkú la kí ũjĩlépi ãlá ru ĩndõ rĩ kí áni.


\par }{\PP \VS{27}“Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ãzíla ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ, ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú la! Ĩmi ají ĩmi ị̃nádrị̃ gbãlé ị́mvị́ sĩ ꞌdĩ kí áni, ãmvélé-ãmvélé ru kí iꞌdá ũniamba rú, wó agâlé ru ga kí tré ꞌbá ãvũ ꞌbã ĩfãkã kí sĩ ãko ŋmalépi rá ꞌdĩ kí abe.

\VS{28}Ĩmi vâ cécé ꞌdĩ ꞌbã áni ĩndĩ: ãmvélé-ãmvélé ru ĩmi iꞌdá ꞌbá ꞌbaní ꞌbá mgbã rú, wó agâlé ru ĩga tré mũlũmbẽ sĩ ãzíla izatáŋá abe.


\par }{\PP \VS{29}“Ũcõgõ ĩmidrị́ ĩmi imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi ãzíla ꞌbá Fãrĩsáyĩ rú ꞌdĩ, ĩmi ꞌbá mũlũmbẽ rú la! Ĩmi ị̃nádrị̃ kí sị nãbịya ꞌbaní, ãzíla ị̃nádrị̃ ꞌbá ãlá rĩ ꞌbadrị̂ kí idé ũniyambamba rú ĩndĩ.

\VS{30}Ãzíla ĩmi jọ la, Ãdrĩ ándrá uꞌá agá ụ́ꞌdụ́ ãmã áyị́pịka ꞌbadrị́ ꞌdã sĩ, ãma icó ándrá filé ãma icílé ĩꞌba abe sĩ nãbịya kí ãrí asujó ku.

\VS{31}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi iꞌda dó ĩmi cénĩ ĩmi ꞌbá nãbịya kí ụꞌdị́lépi rĩ ꞌbã anzị kî.

\VS{32}Ĩmụ drị̃ gá ãzị́-ũnzí ĩmĩ áyị́pịka ꞌbã kí iꞌdólé rĩ kí dejó.


\par }{\PP \VS{33}“Ĩmi ị̃nị̃, ĩmi ị̃nị̃ galaꞌbá ru rĩ ꞌbã anzị rú ꞌdĩ! Ĩmi icó apálé ị́jọ́ lịlé ãcí ukólépi ku rĩ drị̂ sĩ ku.

\VS{34}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ma ĩminí nãbịya kí tị pẽ ãzíla ꞌbá ũndũwã rú ãzíla ímbáꞌbá kí abe. Ĩmi ãzí rĩ kí ụꞌdị́ ãzíla kí ipa mũsãláꞌbã sị́ gá, ãzí rĩ kí ĩmi kí co kũrũbáyĩ sĩ ãngũ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ kí agá, ãzíla ĩmi ãzí rĩ kí vú adro táwụ̃nị̃ kí agâ sĩ.

\VS{35}Ị́jọ́ ꞌdĩ íni la ꞌbá pírí ị́jộ kóru ꞌdĩ ꞌbã ãrí asulé ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá ꞌdá rĩ ꞌbã adru sĩ ĩmi drị̃ gá, iꞌdójó ãrí ꞌbá pírí Hãbị́lị̃ drị̂ sĩ kpere ãrí Zãkãríyã Bãrãkíyã ngọ́pị drị́ ĩminí ꞌdịlé jó Ãdróŋá drị̂ kí drĩdríŋĩ gá ãlĩtárĩ be rĩ gá rĩ sĩ.

\VS{36}Ájọ ĩminí ị́jọ́ mgbã drị̃lẹ́ úꞌdîꞌda ꞌdĩ kí ị́jọ́ ru idélépi ꞌdĩ la kí rụ rá.


\par }{\PP \VS{37}“Mi Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ Ĩmi ꞌbá Yẹ̃rụ́sãlẹ́mụ̃ gá ꞌdĩ! Ĩmi ụꞌdị́ nãbịya kí ãzíla ĩmi uꞌbé ꞌbá Ãdróŋá ꞌbã tị pẽlé ị́jọ́ ũlũlépi ĩminí rĩ kí írã sĩ. Pâlé wẽwẽ rú álẽ tí anzị ĩmidrị̂ kí atrálé ãngũ ãlu gá, ãꞌụ́ andre ꞌbã ãꞌụ́mváŋá kí tralé ĩꞌdi ꞌbã ụ́pụ́pị́ gá rĩ áni, wó ĩlẽ mání ĩmi tralé gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ ku.

\VS{38}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Ãdróŋá la mụ jó ĩmidrị̂ aꞌbelé rá, jô dó adru ãko ãzí kóru.

\VS{39}Ájọ ĩminí, iꞌdójó ãndrũ kpere drị̃ gá, ĩmi icó áma ndrelé ị̃dị́ ku kpere ĩmĩ jọ agá la: ‘Ị́cụ́ ꞌbá amụ́lépi Úpí ꞌbã rụ́ sĩ rĩ ịcụ́-ịcụ̂!’
\XREF{✡}{{\XO 23:39 }{\XO{23:39
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 118:26}}}”




\par }\Chap{24}{\SH Ícétáŋá ụ́ꞌdụ́ ãsị̃jó rĩ ꞌbadrị̂
\par }
{\R (Mãrákõ 13:1-2; Lụ́kã 21:5-6)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ ꞌbã lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ aꞌbe agâ sĩ mụjó ꞌdĩ gá ꞌdâ ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí ĩꞌdi drị̃ ujalé ị́jọ́ jó Ãdróŋá drị̂ ꞌbã sịŋá drị̃ gá.

\VS{2}Umvi ĩꞌbaní, “Ĩmi icó ãko ꞌdĩ kí ndrelé rá, ájọ ĩminí ị́jọ́ mgbã írã ꞌdĩ ꞌbã ãzí ãlu icó adrulé ãngũ ĩꞌdi ꞌbã sĩ adrujó rĩ gá ku, kí ãlu-ãlu la uꞌde vũ rụ́.”


\par }{\PP \VS{3}Yẹ́sụ̃ ꞌbã drĩ ri agá ꞌBé Mị̃zẹ̃yị́tụ̃ drị̃ gá ꞌdãá ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé áꞌdụ̂sĩ ãzíla jọ kí, “Ílũ ãmaní ị́jọ́ ꞌdĩ kí pírí ru idé ãꞌdungá rĩ, ãzíla ícétáŋá mî amụ́jó rĩ la adru ãꞌdu ãzíla ụ́ꞌdụ́ ãsị̃jó rĩ.”


\par }{\PP \VS{4}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ĩmi adru mịfị́ trũ ꞌbá ãzí ꞌbã ulé ĩmi ku.

\VS{5}ꞌBá ũꞌbí kí drụ́zị́ amụ́ áma rụ́ sĩ, jọjó la, ‘Ma bãsĩ Kúrísĩtõ ꞌi,’ ãzíla kí mụ ꞌbá ũꞌbí kí ulélé.

\VS{6}Ĩmi mụ ãꞌdị́ arelé ãzíla ị́jọ́ arelé ãꞌdị́ drị̃ gá ĩmi idé jõ ụ̃rị̃ sĩ ku. Ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã áni rĩ ꞌbã idé kí ru rá, wó ꞌdĩ adru drĩ ụ́ꞌdụ́ ãsị̃jó rĩ ꞌbã acáŋá ku.

\VS{7}Sụ́rụ́ kí ru ꞌdị sụ́rụ́ ãzí rĩ be, ãzíla ũpĩ la angá ũpĩ ãzí rĩ ꞌdịlé. Rílẽ la ꞌde ãngũ gá ãzíla ũyãkĩyã la adru ãngũ ũꞌbí gá vũ drị̃ gá ꞌdâ.

\VS{8}Ị́jọ́ ru idélépi ꞌdĩ kí pírí cécé ngọ́tị́ tĩŋá ꞌbã ãzá ꞌbã iꞌdójó rĩ áni.


\par }{\PP \VS{9}“ꞌBá kí ĩmi rụ fẽlé ũcõgõ ịsụ́lé, ãzíla kí ãzí rĩ kí ụꞌdị́ rá, ãꞌdusĩku áma ị́jọ́ sĩ sụ́rụ́ pírí kí ĩmi ngụ̃ ũnzí.

\VS{10}Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ ꞌbá ũꞌbí kí ãꞌị̃táŋá aꞌbe rá, ãzíla kí ru mẹ́lẹ́ mbe ãzíla kí ru ngụ̃ kí drĩdríŋĩ gá cénĩ-cénĩ rú.

\VS{11}Ãzíla nãbịya ĩnzõ rú ꞌdĩ kí ãfũ wẽwẽ rú ꞌbã wẽwẽ rú kí uléjó.

\VS{12}Ị́jọ́ ũnzí ꞌbã gajó ãngũ drị̃ gá tré rĩ sĩ, ꞌbá wẽwẽ rú ꞌbã lẽtáŋá kí ịgbẹ rá.

\VS{13}Wó ꞌbá pá tulépi ũkpó ru kpere ãsị̃ŋá gá rĩ la ru pa rá.

\VS{14}Ị́jọ́ mgbã Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ drị́ ꞌdĩ ála ũlũ la ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá ꞌdâ ị́jọ́ vú nzejó sụ́rụ́ pírí ꞌbanî, ãzíla ꞌdã ꞌbã vúlé gá ụ́ꞌdụ́ ãsị̃jó rĩ la dó acá ĩndõ.


\par }{\PP \VS{15}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩdrĩ ‘ãko lị́kị̃ ajílépi ꞌbá ꞌbaní sĩ drị̃ cịjó’
\XREF{✡}{{\XO 24:15 }{\XO{24:15
}}{\XT{Dãnị́yẹ́lị̃ 9:27; 11:31; 12:11}}} ándrá nábị̃ Dãnị́yẹ́lị̃ ꞌbã jọlé, ndre pá tu agá ãngũ ãlá jó Ãdróŋá drị̂ agá (ꞌbá ị́jọ́ lãlépi rĩ ꞌbã vã ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã ífí),

\VS{16}ꞌbá uꞌálépi Yụ̃dị́yã gá rĩ lẽ ꞌba apá kí ꞌbé sị́ gá.

\VS{17}Lẽ ꞌbá jó ĩꞌdidrị̂ sị́ gá rĩ ꞌbã asị́ vụ̃rụ́ fijó jó agâlé sĩ ãko ãzí aꞌdụ́jó ĩꞌdiní jó ĩꞌdidrị̂ agâlé ku. 
\VS{18}ꞌBá ámvụ́ agâlé rĩ lẽ ꞌbã gõ vúlé mụlé bõngó aꞌdụ́lé ku.

\VS{19}Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ ũkú ꞌa trũ ãzíla ũrekeŋá undrulépi rĩ ꞌbã ũcõgõ la adru íngoní yã!

\VS{20}Ĩmi ãꞌị̃ Ãdróŋá ꞌi lẽ ụ́ꞌdụ́ apájó rĩ ꞌbá adru áyi uzogó drị́ ãngũ ị̃gbẹ̃ jõku Sãbátũ sĩ ku.
\XREF{✡}{{\XO 24:20 }{\XO{24:20
}}{\XT{Mãrákõ 13:18}}}

\VS{21}Ãꞌdusĩku ũcõgõ ãmbógó la mụ adrulé jõ drĩ ídu ụ̃nọ́kụ́ ꞌbã iꞌdóŋá gâlé kpere ãndrũ yụ la, ãzíla icó adrulé ꞌdĩ ꞌbã áni ãmbógó ru ị̃dị́ ku.

\VS{22}Úpí Ãdróŋá drĩ tá ụ́ꞌdụ́ ꞌdã kí isé agá ãlị́ŋá ru ku, ꞌbá ãzí icó tá ru palé ku. Wó ị́jọ́ ꞌbá ũpẽlé rĩ ꞌbadrị̂ sĩ Ãdróŋá la mụ ụ́ꞌdụ́ ꞌdã kí isélé ãlị́ŋá ru.


\par }{\PP \VS{23}“Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ ꞌbá ãzí drĩ jọ la, ‘Índre Kúrísĩtõ ĩꞌdi ꞌdõ gá ꞌdõ.’ Jõku, ‘Ĩꞌdi gápi ꞌdã,’ Ĩmi ãꞌị̃ ị́jọ́ ꞌdã ku.

\VS{24}Ãꞌdusĩku Kúrísĩtõ ĩnzõ rú ãzíla nãbịya ĩnzõ rú rĩ kí ãfũ ãzíla kí ícétáŋá ãmbógó la kí idé ãzíla tálí kí abe sĩ ꞌbá ũpẽlé rá ꞌdĩ kí uléjó drĩ tá icó rá rĩ gá.

\VS{25}Ĩndre álũ ĩminí ị́jọ́ ꞌdĩ ídu rú ꞌdĩ sĩ ị̃tụ́ la acá drĩ ku.


\par }{\PP \VS{26}“Jõku, ꞌbá ãzí drĩ lũ la míní, ‘Índre, ĩꞌdi ãmvé kõtórõ agá ásé agâlé ꞌdã’ ímụ lé ku, jõku drĩ kí jọ la, ‘Índre, zị̃ ru jó agá ꞌdõ!’ Mí ãꞌị̃ ku.

\VS{27}Ãꞌdusĩku Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ cécé ãvi ꞌbã nĩjó ndrí ꞌbụ̃ agá ꞌdâ iꞌdójó ị̃tụ́ ꞌbã ãfũ agá kpere ị̃tụ́ ꞌbã ꞌde agá rĩ áni.


\par }{\PP \VS{28}“Ãngũ ꞌbá ãvũ ꞌbã adrujó rĩ gá, ꞌdãá núgúnúke kí ru tra nĩ.


\par }{\SH Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã amụ́ŋá
\par }
{\R (Mãrákõ 13:24-27; Lụ́kã 21:25-28)

\par }{\PP \VS{29}“Cọtị ũcõgõ ụ́ꞌdụ́ ꞌdã agá rĩ kí vúlé gá, Ãdróŋá la fẽ

\par }{\Q “ ‘Ị̃tụ́ la ru uja ịnị ru,

\par }{\QB ĩmbá icó dị̃lé ku,

\par }{\Q ãzíla lẽlẽgó kí zõ angájó ꞌbụ̃ gâlé,

\par }{\QB ãzíla ũkpó ꞌbụ̃ agá ũlí agá rĩ kí ála kí aya-ayâ.’
\XREF{✡}{{\XO 24:29 }{\XO{24:29
}}{\XT{Ĩsáyã 13:10; 34:4}}}


\par }{\PP \VS{30}“Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ ícétáŋá Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ la iꞌdá ꞌbụ̃ agá ꞌdãá, sụ́rụ́ pírí ụ̃nọ́kụ́ drị̃ gá rĩ kí ụ̃lụ́lụ́ uꞌbé áwáŋâ trũ ụ̃rị̃ sĩ. Kí dó Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ndre amụ́ agá ụ̃rụ́ꞌbụ̃ drị̃ gá ꞌbụ̃ gá ꞌdãá, ũkpõ trũ ãzíla dị̃zã ãmbógó la trũ.

\VS{31}Ãzíla ĩꞌdi mãlãyíkã ĩꞌdidrị̂ kí tị pẽ gũká ụ́ꞌdụ́kọ́ mgbọ la trũ ꞌbá kí umvejó, ãzíla kí ꞌbá ĩꞌdĩ ãni ũpẽlé rĩ kí tra angájó ũlí sụ rĩ kí agá, angájó ꞌbụ̃ ꞌbã wókõ ãlu ãsị̃jó rĩ gá cajó wókõ ãzí rĩ gá.


\par }{\PP \VS{32}“Úꞌdîꞌda ĩmi ụ̃nị̃ drĩ ị́jọ́ angájó úlúgó ife drị̂, bị́ la drĩ kí iꞌdó rũlé ꞌbo, ĩmi dó ní la rá áyi dó ãni rú.

\VS{33}Gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ ĩdrĩ ị́jọ́ ꞌdĩ kí ndre pírí ru idé agá, ĩmi dó nị̃ la ĩꞌdi ꞌbã ãgõŋá dó ãni rú bábá kẹ̃jị́tị gá ꞌdĩ.

\VS{34}Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ꞌbá úꞌdîꞌda ídri ꞌdĩ ukó kí drĩ ku rú ãko ꞌdĩ kí ru idé kpere pírí ráká.

\VS{35}ꞌBụ̃ kí ụ̃nọ́kụ́ be kí ukó rá, wó ị́jọ́ mádrị́ mâ jọlé rĩ icó ukólé ku.


\par }{\SH ꞌBá ãzí ụ́ꞌdụ́ kí nĩlépi sáwã be la yụ
\par }
{\R (Mãrákõ 13:32-37; Lụ́kã 17:26-30, 34-36)

\par }{\PP \VS{36}“ꞌBá ãzí ãlu ị́jọ́ nị̃lépi ụ́ꞌdụ́ jõku sáwã ꞌdĩ la acá ãꞌdu ngá rĩ la yụ, átã mãlãyíkã ꞌbụ̃ gá rĩ kî jõku Ngọ́pị̃ ꞌi, wó Ãdróŋá Átẹ́pị̃ rú rĩ nĩ-nĩ áꞌdụ̂sĩ.

\VS{37}Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã amụ́ŋá gá ị́jọ́ kí ru idé cécé ándrá ru idélépi ụ́ꞌdụ́ Núwã ngá rĩ sĩ rĩ áni.

\VS{38}Ãꞌdusĩku ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ ịsụ́ ị̃yị́ ãmbógó ꞌbá kí ịmvụ́lépi rĩ tị̃ drĩ ku rú, ꞌbá ri kí ãko nalé ãzíla ãko mvụlé, ũkú ĩgbãlé ãzíla ũkú rĩ kí ágó rụlé ídu rĩ áni, kpere ụ́ꞌdụ́ Núwã ꞌbã fijó mẹ́lị̃ agâlé rĩ sĩ;

\VS{39}wó nị̃ kí ãꞌdu ị́jọ́ la ru idé nĩ yã rĩ gá ku, kpere ị̃yị́ ãmbógó rĩ ꞌbã amụ́ agá ãzíla ĩꞌdiní kí ịmvụ́ agá pírí. Ị́jọ́ ꞌdĩ bãsĩ mụ adrulé ụ́ꞌdụ́ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã amụ́ŋá sĩ ꞌdĩ ꞌbã áni.

\VS{40}Ãgọbị ị̃rị̃ kí adru ámvụ́ agá; ãlu rĩ ála ꞌdụ la rá ãzíla ála ãzí rĩ aꞌbe.

\VS{41}Ũkú ị̃rị̃ kí adru ãná ꞌị agá írã sị́ gá drị́ sĩ; ála ãlu rĩ ꞌdụ rá ála ãzí rĩ aꞌbe.


\par }{\PP \VS{42}“Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmi adru mịfị́ trũ ãꞌdusĩku ĩnị̃ ụ́ꞌdụ́ úpí ꞌbã amụ́jó rĩ ku.

\VS{43}Ĩnị̃ ị́jọ́ ꞌdĩ múké-múké, lị́cọ́ ꞌdị́pị drĩ tá sáwã ụ̃gụ́ꞌbá ꞌbã amụ́jó ị́nị́ sĩ ĩꞌdi ꞌbã jó nũjó rĩ nị̃ agá cé la, ĩꞌdi tá tẽ la mịfị́ mgbọ sĩ, ícó tá ĩꞌdi ꞌbã jô nũlé ku.

\VS{44}Ị́jọ́ ꞌdĩ lẽ ĩmi adru bábá, ãꞌdusĩku Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ la amụ́ sáwã íngõ sĩ yã rĩ ĩminí ĩꞌdi nị̃jó la ku rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{45}“Ãtíꞌbó ũndũwã rú ãzíla ãꞌị̃táŋâ trũ ãmbógó ĩꞌdidrị̂ ꞌbã ꞌbãlé ãtíꞌbó ĩꞌdidrị́ko gá rĩ kí drị̃lẹ́ gá, ꞌbá ĩꞌdidrị́ko gá rĩ ꞌbaní íná fẽlépi sáwã mgbã rĩ agá rĩ ãꞌdi ꞌi?

\VS{46}Ĩꞌdi adru ĩꞌdiní drị̃lẹ́ba rú ãmbógó ĩꞌdidrị̂ drĩ ĩꞌdi ịsụ́ ị́jọ́ ĩꞌdi aꞌbejó rĩ nga agá.

\VS{47}Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ĩꞌdi mụ ĩꞌdi ꞌbãlé ãko pírí ĩꞌdidrị̂ kí drị̃lẹ́ gá.

\VS{48}Wó ãtíꞌbó ꞌdã drĩ adru ũnzí drĩ jọ la ĩꞌdiní cénĩ-cénĩ rú, ‘Ãmbógó mádrị̂ la uꞌá sáwã ãzo rú ãngũ ꞌdã gâlé,’

\VS{49}ãzíla iꞌdó dó ãtíꞌbó ĩꞌdi ꞌbã ãzí ru ꞌdĩ kí colé cõ-cõ ãzíla iꞌdó uꞌálé ãkónã nalé ãzíla ãko mvụlé ꞌba íwá mvụlépi ambamba ꞌdĩ abe.

\VS{50}Ãmbógó ãtíꞌbó ꞌdã drị̂ la amụ́ ụ́ꞌdụ́ ĩꞌdi ꞌbã icójó ꞌbãjó la amụ́ ku rĩ agá, ãzíla sáwã ĩꞌdi ꞌbã adrujó bábá ku rĩ agá.

\VS{51}Ãmbógó la ãtíꞌbó ꞌdĩ ụlị́ nírí ãzíla ĩꞌdi ĩꞌdi ꞌbã ãngũ ꞌbá mũlũmbẽ rú rĩ ꞌbadrị̂ agá, ꞌdã ãngũ sĩ awájó ãzíla sĩ sị́ najó rĩ.




\par }\Chap{25}{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé izonzi mụdrị́ kí drị̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}“Ị̃tụ́ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã amụ́jó ꞌdã sĩ, Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ la adru ị́jọ́ uꞌbélé ꞌdĩ ꞌbã áni. Izonzi bíkĩrã rú mụdrị́ itú kí ru ꞌbá ãlu-ãlu tárã trũ sĩ mụjó ị́zị́gộ drị̃ tẽjó.

\VS{2}Izonzi tõwú rĩ kí ũndũwã kóru ãzí tõwú rĩ kí ũndũwã rú.

\VS{3}Tá ũndũwã kóru ꞌdĩ ꞌdụ kí tárã ĩꞌbadrị̂ kí rá wó tõ kí ãdu ãzí bụ́lụ́ gá ku.

\VS{4}Tá ũndũwã rú ꞌdĩ tõ kí tárã ãdu ãzí kí cụ́pã agá bụ́lụ́ gá trũ mụjó ĩndĩ tárã ĩꞌbadrị̂ abe.

\VS{5}Ị́zị́gọ́ ꞌbã sáwã izajó amụ́ŋá gá rá rĩ sĩ, izonzi iꞌdó kí uꞌdelé ụ́ꞌdụ́ sĩ ãzíla ꞌbe kí ụ́ꞌdụ́ rá.


\par }{\PP \VS{6}“Ĩꞌdi dó mụ calé ị́nị́ ágágá, ꞌbá ãzí iꞌdó uzálé ụ́ꞌdụ́kọ́ ụrụgá sĩ, ‘Ĩndre drĩ ị́zị́gọ́ acá ꞌbo! Ĩfũ mụlé ĩꞌdi aꞌị́lé!’


\par }{\PP \VS{7}“Izonzi tá mụdrị́ ꞌdã angá kí dó pírí ụrụgá ĩꞌbã tárã kí ãcí idélé.

\VS{8}Izonzi tá ũndũwã kóru tõwú ꞌdã jọ kí ũndũwã rú tõwú ꞌdã ꞌbaní, ‘Ĩko ãma ãzã tárã ãdu ĩmidrị̂ ꞌbã ãzí kí sĩ, ãꞌdusĩku tárã ãmadrị̂ kí dó anụ́-anụ̂.’


\par }{\PP \VS{9}“Umvi kí, ‘Yụ, icó calé ãmaní ĩmi abe pírí ku, rá la ĩmụ ãdu ĩmidrị̂ kí ĩgbãlé ãngũ sĩ ị̃tụ̃ndãjó la rĩ gá.’

\VS{10}Wó ĩꞌbã kí drĩ mụ agá ãdu ĩgbã agâlé, vúlé ꞌdõlé ị́zị́gọ́ acá rá. Bíkĩrã tá bábá ꞌdã fi kí ị́zị́gọ́ trũ ụ̃mụ̃ jó ũkú bĩjó rĩ agâlé, ãzíla ụ̃pị̃ kí dó kẹ̃jị́tị cí.


\par }{\PP \VS{11}“ꞌDã ꞌbã vúlé gá izonzi ãzí rĩ ãgõ kí vúlé ꞌdõlé jọ kí, ‘Ãmbógó, ãmbógó! Ínzị̃ ãmaní kẹ̃jị́tị fô!’


\par }{\PP \VS{12}“Wó ãmbógó umvi ĩꞌbaní, ‘Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ ánị̃ ĩmi ku.’ ”


\par }{\PP \VS{13}Ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã ũngúkú gá Yẹ́sụ̃ jọ, “Ĩmi adru mịfị́ trũ ãꞌdusĩku ĩminí ụ́ꞌdụ́ jõku sáwã nị̃jó ku rĩ sĩ.


\par }{\SH Ị́jọ́ uꞌbélé tãlãnị́tọ̃ drị̃ gá rĩ
\par }
{\R (Lụ́kã 19:11-27)

\par }{\PP \VS{14}“Gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ, ị̃tụ́ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã amụ́jó ꞌdã sĩ, Sụ́rụ́ ꞌBụ̃ gá rĩ la adru ị́jọ́ uꞌbélé ꞌdĩ ꞌbã áni. Ágọ́bị́ ãzí lẽlépi mụlépi ãcị̃ gá la umve ĩꞌdi ꞌbã ãtiꞌbo kí, fẽ ĩꞌdi ꞌbã málĩ kí ĩꞌbadrị́.

\VS{15}Fẽ ãtíꞌbó drị̃drị̃ rĩ drị́ tãlãnị́tọ̃
\FTNT{*}{{\FR 25:15 }{\FR{25:15
}}{\FQ{Tãlãnị́tọ̃
}}{\FT{ãlu rĩ ĩꞌdi tãlãnị́tọ̃ ꞌbá ãlu ãzị́ ngalépi la ꞌbã ũyá ru ũgũgõ ílí mụdrị́ la.
}}} kí tõwú, ãzí rĩ drị́ fẽ tãlãnị́tọ̃ ị̃rị̃, ãzíla ãzí rĩ drị́ tãlãnị́tọ̃ ãlu; úfẽ ĩꞌbaní ĩꞌdi ũkpõ ꞌbá ãlu-ãlu drị̂ ꞌbã vú sĩ. Ágọ́bị̂ mụ dó ĩꞌdi ꞌbã ãcị̃ gâlé.

\VS{16}Ágọ́bị́ drị̃drị̃ tãlãnị́tọ̃ fẽjó ĩꞌdidrị́ tõwú rĩ mụ cọtị tãlãnị́tọ̃ ĩꞌdidrị̂ ꞌbãlé ãzị́ ngajó, ịsụ́ drị̃ la gá ụ̃rọ̃drị́ ru la kí tõwú.

\VS{17}Ágọ́bị́ tãlãnị́tọ̃ fẽjó ĩꞌdidrị́ ị̃rị̃ rĩ, idé vâ ãzí tá drị̃drị̃ ꞌdã drị̂ áni, ịsụ́ ụ̃rọ̃drị́ drị̃ la gá ị̃rị̃.

\VS{18}Wó ágọ́bị́ tãlãnị́tọ̃ fẽjó ĩꞌdidrị́ ãlu rĩ, mụ tãlãnị́tọ̃ úpí ĩꞌdidrị́ rĩ drị̂ zị̃lé vụ̃rụ́ ꞌbụ́ gá.


\par }{\PP \VS{19}“Ụ́ꞌdụ́ wẽwẽ rú ꞌbã vúlé gá, úpí ãtiꞌbo ꞌdã ꞌbadrị̂ ãgõ dó vúlé ꞌdõlé rá, ãzíla umve dó ãtiꞌbo kí sĩ málĩ ĩꞌdidrị̂ kí kãlãfe lãjó.

\VS{20}Ágọ́bị́ tãlãnị́tọ̃ tõwú fẽjó ĩꞌdidrị́ rĩ amụ́, ají tãlãnị́tọ̃ drị̃ la gá tõwú fẽlé ĩꞌdidrị́ rĩ drị̃ gá jọ, ‘Úpí ífẽ ándrá mádrị́ tãlãnị́tọ̃ tõwú, má ịsụ́ ãzíla kí drị̃ la gá tõwú ꞌdĩ.’


\par }{\PP \VS{21}“Úpí umvi ĩꞌdiní, ‘Ínga ãzị́ rá, mi ãtíꞌbó múké ãzíla ãꞌị̃táŋâ trũ la. Mi ãꞌị̃táŋâ trũ ãko wereŋá tãmbajó, ma ími ꞌbã ãko wẽwẽ rú kí drị̃lẹ́ gá, mí afí ãyĩkõ idélé má be!’


\par }{\PP \VS{22}“Ágọ́bị́ tãlãnị́tọ̃ fẽjó ĩꞌdidrị́ ị̃rị̃ rĩ amụ́ vâ jọ, ‘Úpí ífẽ ándrá mádrị́ tãlãnị́tọ̃ ị̃rị̃, índre má ịsụ́ vâ ãzíla kí drị̃ la gá ị̃rị̃ ꞌdĩ.’


\par }{\PP \VS{23}“Úpí umvi ĩꞌdiní, ‘Ínga ãzị́ rá, mi ãtíꞌbó múké ãzíla ãꞌị̃táŋâ trũ la. Mi ãꞌị̃táŋâ trũ ãko wereŋá tãmbajó, ma ími ꞌbã ãko wẽwẽ rú kí drị̃lẹ́ gá, mí afí ãyĩkõ idélé má be.’


\par }{\PP \VS{24}“Wó ágọ́bị́ tãlãnị́tọ̃ fẽjó ĩꞌdidrị́ ãlu rĩ amụ́ vâ jọ, ‘Úpí ánị̃ rá ími ị́jọ́ ũkpó-ũkpó, mi ãko mî salé ku rĩ lã rá, ãzíla mí ãko ũkũnã ãngũ mî ũri kpẹ̃jó ala gá mi ꞌi ku rĩ gá.

\VS{25}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, má idé mî sĩ ụ̃rị̃ sĩ, ámụ tãlãnị́tọ̃ mídrị́ ãlu ꞌdĩ ị̃sị̃lé vụ̃rụ́ ꞌbụ́ gá. Índre mî ngâ ꞌdĩ.’


\par }{\PP \VS{26}“Úpí umvi ĩꞌdiní jọ, ‘Mi ãtíꞌbó ũnzí la ãzíla ũvú íni la, ínị̃ ma ãko mâ salé ku rĩ kí tra rá, ãzíla ma ũri mâ kpẹ̃lé ma ꞌi ku rĩ ũkũnã rá rĩ gá ku yã?’

\VS{27}Mi ándrá ị́jọ́ mgbã sĩ mâ tãlãnị́tọ̃ ꞌbã agá bénge gá, mâ ãgõjó rĩ sĩ ma tá amụ́ agá anzé agá la ụ̃rọ̃drị̂ trũ.


\par }{\PP \VS{28}“Úpí jọ ãtíꞌbó ĩꞌdidrị́ ãzí rĩ ní, ‘Íꞌdụ tãlãnị́tọ̃ ĩꞌdidrị́ ꞌdãá rá, ífẽ ĩꞌdi ágọ́bị́ tãlãnị́tọ̃ mụdrị́ rĩ drị́.

\VS{29}Ãꞌdusĩku ꞌbá ãko trũ rĩ ní ála ãzíla ũꞌbã drị̃ la gá ị̃dị́, ĩꞌdi dó adru ãko trũ ĩyõ rú. Wó ꞌbá ãko ãzí kóru rĩ, ĩꞌdidrị́ wereŋá ꞌdã ála pa la drị́ la gá ꞌdâ rá.

\VS{30}Ĩꞌbe ãtíꞌbó ụ̃rọ̃drị́ kóru ꞌdĩ ãmvé ãngũ ịnị rĩ agá, ꞌdĩ ãngũ áwáŋá kí adrujó sị́ naŋâ trũ rĩ ꞌi.’


\par }{\SH Ị́jọ́ lịŋá ãsị̃jó rĩ
\par }
{\PP \VS{31}“Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ drĩ dó amụ́ dị̃zã ĩꞌdidrị̂ agá mãlãyíkã ĩꞌdidrị̂ abe pírí ꞌbo, ĩꞌdi dó ri úmvúke ĩꞌdidrị́ dị̃zã rú ꞌbụ̃ gá rĩ drị̃ gá ꞌbá kí ị́jọ́ lịlé.

\VS{32}ꞌBá sụ́rụ́ pírí gá rĩ kî tra ĩꞌdi drị̃lẹ́ gá, ãzíla ĩꞌdi ꞌbá kí drĩdríŋĩ awa ꞌbá ãzí rĩ abe, cécé ꞌbá kãbĩlõ ucélépi rĩ ꞌbã ị̃ndrị́ kí drĩdríŋĩ awalé kãbĩlõ abe rĩ áni.

\VS{33}Ĩꞌdi kãbĩlõ kí ꞌbã ĩꞌdi ꞌbã drị́ ãndá rĩ gá, ị̃ndrị́ kí ꞌbã ĩꞌdi ꞌbã drị́ ị̃jị́ rĩ gá.


\par }{\PP \VS{34}“Ụ́ꞌdụ́ ꞌdã sĩ, Úpí la jọ la ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã drị́ ãndá gá rĩ ꞌbaní, ‘Ĩmi amụ́ ĩmi ꞌbá mâ Átẹ́pị ꞌbã sụ̃sụ́ wijó ĩꞌbaní ꞌdĩ, ĩmi amụ́ Sụ́rụ́ idélé ĩminí ándrá ídu ụ̃nọ́kụ́ ị̃ndụ́ ꞌbãjó rĩ sĩ rĩ ꞌdụlé ĩmi ãni la rú.

\VS{35}Ãꞌdusĩku ma ándrá ãbị́rị́ sĩ ĩfẽ mání íná nalé rá, ị̃yị́vị́ ndẽ ándrá ma rá ĩfẽ mání ị̃yị́ mvụlé rá, ma ándrá ãmị́yọ́ŋá ru, ãzíla ĩmi aꞌị́ ma tãmbalé rá.

\VS{36}Ma ándrá pílílí ru ĩmi ụ̃sụ̃ áma ụrụꞌbá bõngó sĩ rá, ma ándrá ãyánĩ rú ĩmi amụ́ ándrá áma ndrelé rá, ma ándrá mãbụ́sụ̃ gá ãzíla ĩmi amụ́ ándrá áma ndrelé rá.’


\par }{\PP \VS{37}“ꞌBá ãlá rĩ kí dó umvi la ĩꞌdiní, ‘Úpí, ãndre ándrá mi ãbị́rị́ sĩ, ãfẽ míní ãkónã nalé, jõku ị̃yị́vị́ sĩ ãfẽ míní ị̃yị́ mvụlé íngõlé yã?

\VS{38}Ãndre mi ãmị́yọ́ŋá ru ãma aꞌị́ dó sĩ mi lị́cọ́ gá tãmbalé jõku pílílí ru ãma ụ̃sụ̃ dó mi bõngó sĩ ãꞌdungá rĩ yã?

\VS{39}Ãndre ándrá mi ãyánĩ ru jõku mãbụ́sụ̃ gá ãmụ dó sĩ ími andrélé ãꞌdungá rĩ yã?’


\par }{\PP \VS{40}“Úpí la dó umvi la ĩꞌbaní, ‘Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ãko ĩminí idélé má ádrị́pịka ãzíla má ámvọ́pịka níríŋá ꞌdĩ ꞌba rụ́ rĩ ĩmi idé kí mánî.’


\par }{\PP \VS{41}“Úpí la dó tị uja ꞌbá drị́ ị̃jị́ gá rĩ ꞌba rú ãzíla ĩꞌdi jọ la, ‘Ĩmi ĩdã ĩmi má rụ́ ꞌdâ rá, ĩmi ꞌbá wãlé rá ꞌdĩ ĩfi ãcí ukólépi ku idélé Sĩtánĩ ní mãlãyíkã ĩꞌdidrị̂ abe rĩ agá.

\VS{42}Ãꞌdusĩku ma ándrá ãbị́rị́ sĩ ĩfẽ mání ãko ãzí nalé ku, ị̃yị́vị́ fụ ándrá ma rá ĩfẽ mání ãko ãzí mvụlé ku.

\VS{43}Ma ándrá ãmị́yọ́ŋá ru ĩmi aꞌị́ ma ĩmidrị́ lị́cọ́ gá ku, ma ándrá pílílí ru ĩsu ándrá áma ụrụꞌbá gá bõngó ku, ma ándrá ãyánĩ rú ãzíla mãbụ́sụ̃ gá ĩmụ ándrá áma ndrelé ku.’


\par }{\PP \VS{44}“ꞌBá ꞌdĩ kí dó umvi la, ‘Úpí ãndre ándrá mi ãbị́rị́ sĩ, jõku ị̃yị́vị́ sĩ, jõku ãmị́yọ́ŋá ru, jõku ãyánĩ rú, jõku pílílí ru jõku mãbụ́sụ̃ gâ sĩ ími ãzã kojó ku la íngõlé yã?’


\par }{\PP \VS{45}“Úpí la umvi la ĩꞌbaní, ‘Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ãko ĩminí idélé ꞌbá níríŋá ꞌdĩ ꞌbã ãzí ãlu ní ku rĩ ĩmi idé bãsĩ ku la mání.’


\par }{\PP \VS{46}“ꞌBá ꞌdĩ kí dó drị̃ ko filé drị̃rịma ukólépi ku rĩ gá, wó ꞌbá ãlá rĩ kí dó drị̃ ko filé ídri ukólépi ku rĩ gá.”




\par }\Chap{26}{\SH Ị́jọ́ itúlé Yẹ́sụ̃ ụrụꞌbá gâ sĩ lẽjó ĩꞌdi ꞌdịjó rá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 14:1-2; Lụ́kã 22:1-2; Yõhánã 11:45-53)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yẹ́sụ̃ la mụ ị́jọ́ ꞌdĩ kí delé jọ agá pírí ꞌbo, jọ dó ꞌbá ĩꞌdidrị́ ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbaní,

\VS{2}“Ĩmĩ nị̃lé ꞌbo rĩ áni ace ụ́ꞌdụ́ ị̃rị̃
ụ̃mụ̃ alịjó ꞌbá drị̃ gâ sĩ rĩ ní acájó, ãzíla ála mụ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ fẽlé ipalé mũsãláꞌbã sị́ gá.”


\par }{\PP \VS{3}Ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí ꞌbá ĩyõ abe tra kí ru ị́jọ́ itúlé átáló ãmbógó ãndânĩ umvelé Kãyị́fã rĩ drị́ lị́cọ́ gá,

\VS{4}ãzíla itú kí ị́jọ́ sĩ Yẹ́sụ̃ rụjó ꞌbá ãzí ꞌbã nị̃ŋâ kóru ãzíla sĩ ĩꞌdi ꞌdịjó rá.

\VS{5}Jọ kí, “Wó lẽ ꞌbã adru ụ́ꞌdụ́ ụ̃mụ̃ drị̂ sĩ ku ãꞌdusĩku ũmbã la mụ ãfũlé ꞌbá kí drĩdríŋĩ gá rá.”


\par }{\SH Ãdu ũsũjó Yẹ́sụ̃ drị̃ gá Bẽtánĩ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 14:3-9; Yõhánã 12:1-8)

\par }{\PP \VS{6}Yẹ́sụ̃ ꞌbã adru agá Bẽtánĩ gá lị́cọ́ ágọ́bị́ umvelé Sị̃mọ́nị̃ ãrí ꞌbã nalé rá rĩ drị́ rĩ sĩ,

\VS{7}ũkú ãzí amụ́ ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé ãdu ãjẹ̃ rú ãjị́ ngụ̃lépi vĩrĩ la trũ cụ́pã gá tré, nzị̃ tị la ũsũ ĩꞌdi drị̃ la gá ĩꞌdi ꞌbã ru ãtị̃ agá méjã tị gá ꞌdãá.


\par }{\PP \VS{8}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ kí mụ ị́jọ́ ꞌdĩ ndrelé ꞌbo, iꞌdó kí unulé ãzíla jọ kí “Îza dó ãdu ꞌdĩ íni ãꞌdu ị́jọ́ sĩ?

\VS{9}Ála ájẹ́ ãdu ꞌdĩ ị̃tụ̃ndã agá ãjẹ̃ ĩyõ la sĩ ãzíla séndẽ la fẽ agá ꞌbá lẽmẽrí rĩ ꞌbanî.”


\par }{\PP \VS{10}Wó Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌbanî, “Ĩmi ũkú ꞌdĩ ĩcãndĩ ãꞌdu ị́jọ́ sĩ? Idé mání ị́jọ́ múké ũniyambamba la.

\VS{11}ꞌBá lẽmẽrí rĩ kí ụ́ꞌdụ́ pírí sĩ ĩmi abe wó má icó mụlé uꞌálé ĩmi abe ụ́ꞌdụ́ pírí ku.

\VS{12}Ĩꞌdi ꞌbã ãdu ꞌdĩ ũsũjó áma ụrụꞌbá gá rĩ sĩ, ĩꞌdi áma idé bábá sĩ áma ị̃sị̃jó.

\VS{13}Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ãngũ pírí ụ̃nọ́kụ́ gá ꞌdâ sĩ ị́jọ́ mgbã rĩ ũlũjó rĩ agá ála ị́jọ́ ũkú ꞌdĩ ꞌbã idélé rĩ ũlũ ĩndĩ sĩ ĩꞌdi ꞌbã ị́jọ́ ũrãjó.”


\par }{\SH Yụ́dãsị̃ ãꞌị̃ Yẹ́sụ̃ ꞌbã mẹ́lẹ́ mbelé
\par }
{\R (Mãrákõ 14:10-11; Lụ́kã 22:3-6)

\par }{\PP \VS{14}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ ꞌdĩ ꞌbã ãzí umvelé Yụ́dãsị̃ Ị̃sị̃kãrị́yọ́tị̃ ꞌi rĩ mụ ãtalo ãmbogo rĩ ꞌba rụ̂lé,

\VS{15}ãzíla zị kí, “Ãko ĩminí lẽlé fẽlé mání rĩ ãꞌdu ádrĩ ĩꞌdi ꞌdụ fẽlé ĩmidrị̂lé ꞌbo rĩ gá?” Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, lã kí dó ĩꞌdiní séndẽ sílĩvã rú ífí-ífí la kí kãlị́ na.

\VS{16}ꞌDãá Yụ́dãsị̃ iꞌdó dó sáwã múké sĩ Yẹ́sụ̃ rụjó rĩ ndrụ̃lé sĩ ĩꞌdi ꞌdụjó fẽjó ĩꞌbadrị́.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã ụ̃mụ̃ alịjó ꞌbá drị̃ gâ sĩ rĩ najó ꞌbá \newline  ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ abe ãsị̃jó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 14:12-21; Lụ́kã 22:7-13, 21-23; Yõhánã 13:21-30)

\par }{\PP \VS{17}Ụ́ꞌdụ́ drị̃drị̃ ụ̃mụ̃ mũkátĩ ãkụ́kị́ kóru rĩ najó rĩ sĩ, ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé, zị kí ĩꞌdi, “Ílẽ ãmụ ụ̃mụ̃ alịjó ꞌbá drị̃ gâ sĩ rĩ idélé míní íngõlé?”


\par }{\PP \VS{18}Yẹ́sụ̃ umvi, “Ĩmụ táwụ̃nị̃ ãmbógó rĩ agá ágọ́bị́ ãzí drị́ko gá, ĩlũ ĩꞌdiní, ‘Ímbápị jọ: Sáwã Ãdróŋá ꞌbã fẽlé mání rĩ acá ꞌbo! Álẽ ụ̃mụ̃ alịjó ꞌbá drị̃ gâ sĩ rĩ nalé ꞌbá mání imbálé ꞌdĩ abe mídrị́ lị́cọ́ gá ꞌdâ.’ ”

\VS{19}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ idé kí cécé Yẹ́sụ̃ ꞌbã jọlé rĩ áni ãzíla Idé kí dó ãkónã ụ̃mụ̃ alịjó ꞌbá drị̃ gâ sĩ rĩ drị̂ ꞌdãá.


\par }{\PP \VS{20}Ĩꞌdi mụ calé ĩndró sĩ, Yẹ́sụ̃ ri kí ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ ꞌdĩ abe méjã tị gá ãkónã nalé,

\VS{21}ãzíla ĩꞌbaní ãkónã na agá ꞌdâ, Yẹ́sụ̃ jọ, “Ma ĩminí ị́jọ́ mgbã jọ, ꞌbá ãzí ãlu ĩmi agá ꞌdâ la mụ áma mẹ́lẹ́ mbelé nĩ.”


\par }{\PP \VS{22}Ãzíla kí ásị́ acá dó ũcõgõ rú, iꞌdó kí dó ĩꞌdi ụzịlé ãlu-ãlu, “Úpí ma ꞌi yã?”

\VS{23}Yẹ́sụ̃ umvi, “ꞌBá mání sĩ drị́ usújó ĩꞌdi be bãkụ́lẹ̃ ãlu agá rĩ la mụ áma mẹ́lẹ́ mbelé nĩ.

\VS{24}Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ la mụ drãlé rá cécé ị́jọ́ sĩlé rĩ ꞌbã jọlé rĩ áni. Wó ĩꞌdi mụ adrulé andre ũnzĩ ãmbógó la rú ꞌbá Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ꞌbã mẹ́lẹ́ mbelépi rĩ nî! Údrĩ ándrá ꞌbá íni rĩ tị agá ku la ándrá múké.”


\par }{\PP \VS{25}Yụ́dãsị̃ ꞌbá ãlu mụlépi ĩꞌdi mẹ́lẹ́ mbelépi rĩ, jọ, “Rábị̃, ãndá-ãndá ru adru ma ꞌi ku yã?”

\par }{\PP Yẹ́sụ̃ umvi, “ꞌBá bãsĩ mi ꞌi.”
\FTNT{*}{{\FR 26:25 }{\FR{26:25
}}{\FT{Jõku
}}{\FQA{“Ími ãmgbã rĩ jọ ĩꞌdi ími tị sĩ.”}}}


\par }{\PP \VS{26}Ĩꞌbaní ãkónã na agá, Yẹ́sụ̃ ꞌdụ mũkátĩ, fẽ ãwãꞌdĩfô drị̃ la gá anu ꞌa la rá, ãzíla fẽ dó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbaní jọ, “Ĩꞌdụ ãzíla ĩna, ꞌdĩ ụrụꞌbá mádrị̂ ꞌi.”

\VS{27}ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, Yẹ́sụ̃ ꞌdụ kópõ, fẽ ãwãꞌdĩfô drị̃ la gá ãzíla fẽ dó ĩꞌbadrị̂lé, jọ, “Kópõ ꞌdĩ ãrí mádrị́ mụlépi asulépi ꞌbá wẽwẽ rú kí sĩ rĩ, ãzíla ĩꞌdi tị icíma Ãdróŋá ní ꞌbá ĩꞌdidrị̂ abe rĩ ꞌi,

\VS{28}ãꞌdusĩku ꞌdĩ ãrí mádrị́ mụlépi asulépi tị icíma drị́, ãzíla sĩ ꞌbá wẽwẽ rú kí ị́jọ́ ũnzí trũjó rĩ ꞌi.

\VS{29}Ájọ ĩminí, má icó zãbíbũ ífí sụ́ ꞌdĩ mvụlé ku kpere mání mụ agá úꞌdí rĩ mvụ agá ĩmi abe Sụ́rụ́ má Átẹ́pị drị̂ agá.”


\par }{\PP \VS{30}Kí dó mụ úngó ngolé sĩ Ãdróŋá ịcụ́jó ꞌbo, ko kí dó drị̃ mụlé ꞌBé Mị̃zẹ̃yị́tụ̃ gá.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ iꞌda ị́jọ́ Pétẽrõ ꞌbã mụjó ĩꞌdi gãjó úmgbé rĩ ꞌi
\par }
{\R (Mãrákõ 14:27-31; Lụ́kã 22:31-34; Yõhánã 13:36-38)

\par }{\PP \VS{31}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbanî, “Ị́nị́ ꞌdõ sĩ ĩmi pírí kí mụ apálé má rụ́ ꞌdâ rá, ãꞌdusĩku ị́jọ́ sĩlé rĩ jọ:

\par }{\Q “ ‘Ma ꞌbá kãbĩlõ ucélépi rĩ ꞌdị rá,

\par }{\QB ãzíla kãbĩlõ ũꞌbí kí mụ irélé ndú-ndú rá!’
\XREF{✡}{{\XO 26:31 }{\XO{26:31
}}{\XT{Zãkãríyã 13:7}}}


\par }{\MM \VS{32}Wó ádrĩ dó angá ídri ꞌbo, ma dó mụ ĩmi drị̃lẹ́ gá Gãlị́lị̃ gâlé.”


\par }{\PP \VS{33}Pétẽrõ umvi ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ ní, “ꞌBá pírí drĩ kí táni mụ apálé mí rụ́ ꞌdâ rá tí, má icó ími aꞌbelé ku.”


\par }{\PP \VS{34}Yẹ́sụ̃ jọ, “Pétẽrõ, ájọ míní ãndá-ãndá ru, ị́nị́ ꞌdĩ sĩ ịsụ́ ãꞌụ́gọ́ ꞌbe drĩ cẹ̃rẹ́ ku, mi áma gã úmgbé pâlékó na!”

\VS{35}Pétẽrõ jọ Yẹ́sụ̃ ní, “Jõ táni mání drãjó mí be, má icó ími gãlé ku.” Ãzíla ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ kí pírí jọ kí vâ ꞌdĩ ꞌbã áni.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ mụ Ãdróŋá zịlé ãngũ Gẽtẽsẽmánĩ gá
\par }
{\R (Mãrákõ 14:32-42; Lụ́kã 22:39-46)

\par }{\PP \VS{36}ꞌDãá Yẹ́sụ̃ mụ dó ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé ꞌdĩ abe ãngũ umvelé Gẽtẽsẽmánĩ rĩ gá ãzíla jọ ĩꞌbaní, “Ĩri áma tẽlé ꞌdâ ma drĩ mụ Ãdróŋá zịlé.”

\VS{37}Yẹ́sụ̃ ꞌdụ Pétẽrõ ꞌi ãzíla anzị ị̃rị̃ Zĩbĩdáyõ drị́ ꞌdĩ kî trũ mụjó ĩꞌba abe, ãzíla iꞌdó dó uꞌálé cãndí sĩ ãzíla ũcõgõ rú.

\VS{38}Jọ ĩꞌbaní, “Cãndí afí áma ásị́ gá ĩꞌdi áma ásị́ lị ambamba ãni rú drã tị gá. Ĩmi uꞌá ꞌdâ ãzíla ĩtẽ mịfị́ trũ.”


\par }{\PP \VS{39}Yẹ́sụ̃ mụ drị̃lẹ́ gá were, tị̃ dó ãja vụ̃rụ́ ilú drị̃ vụ̃rụ́ sĩ Ãdróŋá zịjó, “Má Átẹ́pị, drĩ tá icó rá rĩ sĩ íꞌdụ kópõ ãzá tajó rĩ má rụ́ ꞌdâ rá adru mâ lẽlé rĩ áni ku, wó mî lẽlé rĩ áni.”


\par }{\PP \VS{40}Wó Yẹ́sụ̃ uja ru ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌba rụ̂lé ãzíla ịsụ́ kí ụ́ꞌdụ́ ko agá, zị Pétẽrõ ꞌi, “Ĩmi icó tẽlé má be mịfị́ trũ mgbọ sáwã ãlu ku yã?

\VS{41}Ĩmi adru mịfị́ trũ mgbọ, ãzíla ĩzị Ãdróŋá ꞌi, ĩmi mụ filé ụ̃ꞌbị̃táŋá agá ku. Úríndí lẽ rá, wó ụrụꞌbá ũkpó kóru.”


\par }{\PP \VS{42}Yẹ́sụ̃ gõ vúlêlé pâlé ị̃rị̃ rĩ sĩ Ãdróŋá zịlé ị̃dị́ jọ, “Má Átẹ́pị, gẹ̃rị̃ ãzí ndú la drĩ adru kópõ ãzá tajó ꞌdĩ ꞌdụjó ꞌdáyụ kpere lẽ ána cãndí rá, ị́jọ́ mî lẽlé rĩ ꞌbã idé ru nĩ.”


\par }{\PP \VS{43}Yẹ́sụ̃ la mụ ru ujalé ĩꞌba rụ̂lé, ịsụ́ vâ kí ụ́ꞌdụ́ ko agá, ãꞌdusĩku mịfị́ la kí ãnzị ru ụ́ꞌdụ́ sĩ.

\VS{44}Yẹ́sụ̃ aꞌbe kí rá mụ vâ Ãdróŋá zịlé ị̃dị́ ãzíla pâlé na rĩ sĩ jọ vâ ị́jọ́ tá ãlu ꞌdã kí vúŋá.


\par }{\PP \VS{45}Vúlé la gá Yẹ́sụ̃ ãgõ vúlé ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌba rụ́ ꞌdõlé, jọ, “Ĩmi drĩ kpere ụ́ꞌdụ́ ko ãzíla avị́ yã? Sáwã sĩ Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ mẹ́lẹ́ mbejó ĩꞌdi fẽjó ꞌbá ũnzí ꞌbadrị́ rĩ acá ꞌbo.

\VS{46}Ĩmi angá ãmụ kî! Ĩndre, ꞌbá áma mẹ́lẹ́ mbelépi rĩ la amụ́ ꞌdĩ.”


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ rụjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 14:43-50; Lụ́kã 22:47-53; Yõhánã 18:3-12)

\par }{\PP \VS{47}Yẹ́sụ̃ ꞌbã drĩ ị́jọ́ jọ agá ꞌdâ, Yụ́dãsị̃ ꞌbá ĩꞌdi imbálé mụdrị́ drị̃ ị̃rị̃ rĩ ꞌbã ãzí ãlu rĩ acá. ꞌBá ũꞌbí amụ́lépi ĩꞌdi trũ rĩ kí túré trũ ãzíla ménéŋá abe kí drị́ gá. ꞌDĩ kí ꞌbá ãtalo ãmbogo, ꞌbá ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi, ãzíla ꞌbá ĩyõ rĩ ꞌbã kí tị ãpẽlé nĩ rĩ kî.

\VS{48}Yụ́dãsị̃ iꞌda tá ĩꞌbaní ị́jọ́ ícétáŋá ru la ꞌbá ꞌdĩ abe ídu rú: “Ágọ́bị́ mání mụlé zịlé amvuŋá sĩ rĩ bãsĩ ĩꞌdi ꞌi, ĩrụ ĩꞌdi.”

\VS{49}Yụ́dãsị̃ mụ dó cọtị pịrị Yẹ́sụ̃ rụ̂lé jọ, “Ázị mi cí, Rábị̃!” ãzíla zị dó ĩꞌdi amvuŋá sĩ.


\par }{\PP \VS{50}Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Mâ wọ̃rị̂, mí idé ị́jọ́ míní tá sĩ amụ́jó rĩ ꞌi.”
\FTNT{†}{{\FR 26:50 }{\FR{26:50
}}{\FT{Jõku
}}{\FQA{“Mâ wọ̃rị̂, mí amụ́ tá ãꞌdu gá?”}}}

\par }{\PP Cọtị ãgọbị amvú kí drị̃lẹ́ gá, amvu kí Yẹ́sụ̃ ꞌi ãzíla rụ kí dó ĩꞌdi.

\VS{51}ꞌBá ãzí ãlu ꞌdelépi Yẹ́sụ̃ vú gâ sĩ la anzé ménéŋá ãmvé, ga sĩ ãtíꞌbó átáló ãmbógó ãndânĩ rĩ drị̂ ꞌbã bị́lẹ́ wẹ́ vụ̃rụ́.


\par }{\PP \VS{52}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌdiní, “Ísu mî ménéŋâ vúlé ĩꞌdi ꞌbã ãngũ gâlé ãꞌdusĩku ꞌbá pírí ménéŋá ayúlépi rĩ kí mụ ũdrãlé ménéŋá sĩ.

\VS{53}Ĩmi ũrãjó la rĩ sĩ, má icó tá má Átẹ́pị umvelé icójó mãlãyíkã ĩꞌdidrị́ álĩfũ-álĩfũ ꞌdĩ kí tị ãpẽjó ãma tãmbajó ku yã?

\VS{54}Wó drĩ adru íni ku, ị́jọ́ sĩlé rĩ ꞌbã jọlé ꞌbã idé ru ꞌdĩ ꞌbã áni rĩ la acá ru idéjó ꞌdĩ ꞌbã áni íngoní-íngoní ru?”


\par }{\PP \VS{55}Yẹ́sụ̃ jọ ꞌbá ũꞌbí amụ́lépi rĩ ꞌbanî, “Ĩmi amụ́ áma rụlé túré, ãzíla ménéŋá ãꞌdị́ drị̂ trũ má iza ꞌbã rĩ ị́jọ́ ũnzí la rĩ áni ãꞌdu sĩ yã? Ụ́ꞌdụ́ pírí sĩ, ári ꞌbá kí imbálé lị́cọ́ Ãdróŋá drị̂ agá ꞌdãá ĩrụ jõ ma ku.

\VS{56}Wó ị́jọ́ ꞌdĩ idé kí ru pírí ãꞌdusĩku ị́jọ́ ándrá nãbịya ꞌbã kí sĩlé rĩ ꞌbã acá kí rú ị́jọ́ mgbã rú benĩ.” ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ aꞌbe kí ĩꞌdi áꞌdụ̂sĩ apá kí pírí.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã adrujó ꞌbá Yãhụ́dị̃ ꞌbadrị́ ị́jọ́ amálépi rĩ kí drị̃lẹ́ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 14:53-65; Lụ́kã 22:54-55, 63-71; Yõhánã 18:13-14, 19-24)

\par }{\PP \VS{57}ꞌBá tá Yẹ́sụ̃ rụlépi ꞌdĩ agụ kí dó ĩꞌdi Kãyị́fã átáló ãmbógó ãndânĩ rĩ drị́ ꞌdĩ ãngũ imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ ꞌbã kí ru trajó ꞌbá ĩyõ rĩ abe rĩ gá.

\VS{58}Pétẽrõ bĩ Yẹ́sụ̃ vú rá-rá ru kpere lị́cọ́ ꞌa átáló ãmbógó ãndânĩ rĩ drị́ ꞌdã agâlé. Pétẽrõ fi jó agâlé ãzíla ri vụ̃rụ́ ꞌbá ãngũ andre tẽlépi rĩ abe, ị́jọ́ mụlépi ru idélépi Yẹ́sụ̃ ụrụꞌbá gá rĩ kí ndrejó.


\par }{\PP \VS{59}Ãtalo ãmbogo rĩ kí ꞌbá ị́jọ́ amálépi rĩ kí abe pírí, ri kí ị́jọ́ ãzí ĩnzõ rú la ndrụ̃lé Yẹ́sụ̃ ụrụꞌbá gâ sĩ ĩꞌdi ꞌdịjó rá.

\VS{60}Wó ịsụ́ kí ị́jọ́ ãzí ku, táni ꞌbá wẽwẽ rú sãdínĩ rú rĩ ꞌbã kí amụ́ agá drị̃lẹ́ gá rá tí.

\par }{\PP Ãsị̃jó ꞌbá ị̃rị̃ amụ́ kí dó nĩ.

\VS{61}Ãzíla jọ kí, “Ágọ́bị́ ꞌdĩ jọ ‘Má icó jó Ãdróŋá drị́ ꞌdĩ andilé rá ãzíla ụ́ꞌdụ́ na vúlé gá ma sị la ị̃dị́ rá.’ ”


\par }{\PP \VS{62}Átáló ãmbógó ãndânĩ rĩ nga dó pá tulé ụrụgá ãzíla jọ Yẹ́sụ̃ ní, “ꞌDâ mí icó ị́jọ́ umvilé ku yã? Ị́jọ́ ãgọbị ꞌdĩ ꞌbã kí vú nze lé mí rụ́ ꞌdĩ kí ãꞌdu?”

\VS{63}Wó Yẹ́sụ̃ ĩyãŋã tútú ape tị ku.

\par }{\PP Átáló ãmbógó ãndânĩ rĩ jọ ĩꞌdiní, “Ma ũyõ na Ãdróŋá ídri rĩ ꞌbã rụ́ sĩ. Ílũ ãmaní, ídrĩ adru Kúrísĩtõ Ãdróŋá Ngọ́pị ꞌi rĩ gá.”


\par }{\PP \VS{64}Yẹ́sụ̃ umvi, “ꞌẼ, ĩꞌdi bãsĩ mî jọlé ꞌdĩ ꞌbã áni. Wó ma jọ la ĩminí, drụ́zị́ ĩmi Ngọ́tị́ ꞌBádrị̂ ndre ri agá Ãdróŋá Ũkpó ꞌDị́pị ꞌbã drị́ ãndá rĩ gá, ãzíla amụ́ agá ụ̃rụ́ꞌbụ̃ drị̃ gá ꞌbụ̃ gá ꞌdãá.”


\par }{\PP \VS{65}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, átáló ãmbógó ãndânĩ rĩ asi dó bõngó ĩꞌdi ụrụꞌbá gá ri kí ũmbã sĩ rá ãzíla jọ, “ꞌDa Ãdróŋâ ꞌbo, sãdínĩ ãmaní ndrụ̃lé ĩꞌdiní ị̃dị́ rĩ íngõ ꞌi.

\VS{66}Ĩmĩ ũrã ị́jọ́ íngoní?”

\par }{\PP Umvi kí, “Lẽ ꞌbã drã rá.”


\par }{\PP \VS{67}Uwí kí dó sụ̃sụ́ ĩꞌdi mẹ́lẹ́tị gâ sĩ ĩꞌdi idejó ãzíla adị kí dó ĩꞌdi drị́ sĩ. Ãzí rĩ asa kí dó ĩꞌdi ꞌi

\VS{68}ãzíla jọ kí, “Kúrísĩtõ, ílũ ãmaní, mí ũrã ãꞌdi dị mi nĩ yã?”


\par }{\SH Pétẽrõ ꞌbã Yẹ́sụ̃ gãjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 14:66-72; Lụ́kã 22:56-62; Yõhánã 18:15-18, 25-27)

\par }{\PP \VS{69}Pétẽrõ ꞌbã ri agá ãmvélé-ãmvélé ru lị́cọ́ agá ꞌdãá, ĩzóŋá ãtíꞌbó ru la amụ́ ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé jọ ĩꞌdiní, “Mi vâ ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbá Gãlị́lị̃ gá rĩ drị̂ ꞌbã ãzí.”


\par }{\PP \VS{70}Wó Pétẽrõ tu kí drị̃lẹ́ gá ꞌdãá pírí rá jọ ĩꞌbanî, “Ánị̃ ĩmi ị́jọ́ jọ ãꞌdu drị̃ gá yã rĩ gá ku.”


\par }{\PP \VS{71}ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, Pétẽrõ mụ kẹ̃jị́tị gâlé, ĩzóŋá ãzí ndre ĩꞌdi jọ ꞌbá ãzí ꞌdãá rĩ ꞌbaní, “Ágọ́bị́ ꞌdĩ jõ bãsĩ acị́ Yẹ́sụ̃ Nãzẹ̃rẹ́tị̃ gá rĩ be.”


\par }{\PP \VS{72}Pétẽrõ tu vâ ị̃dị́ ru alụ́ŋâ trũ jọ, “Ánị̃ mâ ngá ágọ́bị́ ꞌdĩ ku.”


\par }{\PP \VS{73}Sáwã were vúlé gá ꞌbá pá utulépi ꞌdãá rĩ mụ kí Pétẽrõ rụ̂lé ãzíla jọ kí, “Ãndá mi ĩꞌbã ãzí ãꞌdusĩku ũví míní ị́jọ́ jọjó rĩ iꞌda kí ĩꞌdiní.”


\par }{\PP \VS{74}ꞌDãá Pétẽrõ alụ́ ru ãzíla na ũyõ ꞌbá ꞌdĩ kí drị̃lẹ́ gá jọ, “Ánị̃ ágọ́bị́ ꞌdĩ ku.”

\par }{\PP Cọtị ãꞌụ́gọ́ ꞌbe dó cẹ̃rẹ́.

\VS{75}ꞌDãá Pétẽrõ ũrã dó ị́jọ́ ándrá Yẹ́sụ̃ ꞌbã jọlé ĩꞌdiní, “Mi áma gã úmgbé pâlé na ꞌdĩ sĩ ãꞌụ́gọ́ ꞌbe drĩ cẹ̃rẹ́ ku,” rĩ ꞌi. Ãzíla ị́jọ́ ꞌdĩ fi dó ĩꞌdi ásị́ gá, ãzíla fũ dó mụlé awá trũ ãzákírílílí ru ãmvêlé.




\par }\Chap{27}{\SH Yụ́dãsị̃ nzi ru rá
\par }
{\R (Mãrákõ 15:1; Lụ́kã 23:1-2; Yõhánã 18:28-32)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ̃ꞌbụ́tịnị́nị́ ãtalo ãmbogo rĩ kí pírí ꞌbá ĩyõ drị̃lẹ́ ru ꞌdĩ kí abe ãꞌị̃ kí Yẹ́sụ̃ ꞌdịjó rá.

\VS{2}Umbé kí Yẹ́sụ̃ agụlé
Pĩlátõ drị́ ꞌdĩ gávũnã ꞌbá Rụ́mị̃ gá rĩ ꞌbadrị́ rĩ ꞌi.


\par }{\PP \VS{3}Yụ́dãsị̃ Yẹ́sụ̃ ꞌbã mẹ́lẹ́ mbelépi rĩ la mụ ndrelé la úlị ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ drị̃ gâ sĩ ĩꞌdi ꞌdịjó rá ꞌbo, ị́jọ́ ꞌdĩ fi ásị́ la gá ãzá ru, uja ásị́ ãzíla uja sĩlíngĩ sílĩvã rú ífí-ífí kãlị́ na ꞌdã kí vúlé ãtalo ãmbogo rĩ ꞌbadrị́ ꞌbá ĩyõ rĩ abe.

\VS{4}Yụ́dãsị̃ jọ, “Má iza rá mâ ꞌbá ị́jộ kóru rĩ fẽjó ꞌdịjó ãrí asujó rĩ sĩ.”

\par }{\PP Ãtalo ãmbogo rĩ kí ꞌbá ĩyõ rĩ abe jọ kí, “ꞌDĩ ị́jọ́ ãma ãni yã? ‘ꞌDĩ ị́jọ́ mí ãni.’ ”


\par }{\PP \VS{5}Yụ́dãsị̃ ꞌbe sĩlíngĩ ífí-ífí ꞌdĩ kí vụ̃rụ́ jó Ãdróŋá drị̂ agá ꞌdãá, ãzíla fũ dó ꞌdãá rĩ sĩ mụ dó ru nzilé rá.


\par }{\PP \VS{6}Ãtalo ãmbogo ꞌdĩ aꞌdụ́ kí sĩlíngĩ ꞌdã kí rá jọ kí, “Sĩlíngĩ ꞌdĩ kí ꞌbá ãrí asujó la, ãzị́táŋá ãmadrị̂ ãꞌị̃ ãmaní sĩlíngĩ ꞌbá ꞌdịjó ꞌdĩ ꞌbã áni rĩ kí tãmbajó ãngũ sĩ sĩlíngĩ jó Ãdróŋá drị̂ gá rĩ kí tãmbajó rĩ gá ku.”

\VS{7}Ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí dó mụ ị́jọ́ sĩlíngĩ ꞌdĩ kí drị̃ gá rĩ delé itú agá ꞌbo, ꞌdụ kí sĩlíngĩ ꞌdĩ kí sĩ ãngũ ĩgbãjó ꞌbá úmvú sịlépi rĩ drị́ sĩ ꞌbá ãmị́yọ́ŋá ru rĩ kí ị̃sị̃jó.

\VS{8}Ị́jọ́ ꞌdĩ bãsĩ ãngũ ꞌdã umvejó, “Ámvụ́ ãrí drị̂ ꞌi” kpere ãndrũ ꞌdĩ.


\par }{\PP \VS{9}Ị́jọ́ nábị̃ Yẽrẽmíyã ꞌbã jọlé rĩ ꞌbã acá rú ru idélé ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá, “ꞌDụ kí sĩlíngĩ kãlị́ na ãjẹ̃ ꞌbá Ịsịrayị́lị̃ ꞌbadrị̂ ꞌbã kí ãꞌị̃lé rĩ ĩꞌdi ị́jọ́ sĩ rĩ ũfẽjó,

\VS{10}ãzíla ayú kí sĩlíngĩ ꞌdĩ kí sĩ ámvụ́ ꞌbá úmvú sịlépi rĩ drị̂ ĩgbãjó, cécé Úpí Ãdróŋá ꞌbã ãzị́táŋá la fẽlé rĩ áni.”
\XREF{✡}{{\XO 27:10 }{\XO{27:10
}}{\XT{Zãkãríyã 11:12, 13; Yẽrẽmíyã 19:1-13; 32:6-9}}}


\par }{\SH Âgụ Yẹ́sụ̃ ꞌi Pĩlátõ drị̃lẹ́ gá
\par }
{\R (Mãrákõ 15:2-5; Lụ́kã 23:3-5; Yõhánã 18:33-38)

\par }{\PP \VS{11}Yẹ́sụ̃ ꞌbã pá tu agá gávũnã drị̃lẹ́ gá ꞌdâ, gávũnã zị ĩꞌdi, “Mi Úpí ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbadrị̂ ꞌi yã?”

\par }{\PP Yẹ́sụ̃ umvi ĩꞌdi “Míní jọlé rĩ áni.”

\VS{12}Ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí ꞌbá ĩyõ rĩ abe kí mụ Yẹ́sụ̃ tõlé ꞌbo, umvi ĩꞌbaní ị́jọ́ ku.


\par }{\PP \VS{13}Pĩlátõ zị Yẹ́sụ̃ ꞌi, “Mí are ị́jọ́ ꞌbá ꞌdĩ ꞌbã kí sĩ ími tõjó ꞌdĩ kí ku yã?”


\par }{\PP \VS{14}Wó Yẹ́sụ̃ umvi ị́jọ́ Pĩlátõ tị gá ãluŋá la ku. Ị́jọ́ ꞌdĩ fẽ gávũnã uꞌá dó ụ̃sụ̃táŋá ãmbógó la sĩ.


\par }{\SH Úlị ị́jọ́ Yẹ́sụ̃ drị̃ gá ĩꞌdi ꞌdịjó rá
\par }
{\R (Mãrákõ 15:6-15; Lụ́kã 23:13-25; Yõhánã 18:39—19:16)

\par }{\PP \VS{15}Ụ́ꞌdụ́ ãlu-ãlu ụ̃mụ̃ alịjó ꞌbá drị̃ gâ sĩ rĩ drị̂ sĩ, lãꞌbĩ gávũnã
\FTNT{*}{{\FR 27:15 }{\FR{27:15
}}{\FQ{Gávũnã
}}{\FT{ꞌdĩ ĩꞌdi ꞌbá Rụ́mị̃ gá rĩ ꞌbadrị̂ ꞌi.
}}} drị́ gá rĩ sĩ, ĩꞌdi ꞌbá ꞌbá ꞌbã kí lẽlé rĩ anzé mãbụ́sụ̃ gâlé rá.

\VS{16}Ị̃tụ́ ꞌdã sĩ ágọ́bị́ ãzí rụ́ kụlépi ị́jọ́ ũnzí sĩ mãbụ́sụ̃ gâlé la cí rụ́ la Bãrábã ꞌi.

\VS{17}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ꞌbá ũꞌbí kí dó mụ ru atrálé ꞌbo, Pĩlátõ zị dó ũꞌbí kí, “ꞌBá ĩminí lẽlé má anzé ĩminí ĩꞌdi rá rĩ ãꞌdi ꞌi yã: Bãrábã ꞌi jõku, Yẹ́sụ̃ umvelé Kúrísĩtõ ꞌi rĩ ꞌi yã?”

\VS{18}Ãꞌdusĩku Pĩlátõ nị̃ rá ꞌbá Yãhụ́dị̃ ꞌbã ãmbogo rú ꞌdĩ fẽ kí Yẹ́sụ̃ ĩꞌdi drị̂lé la ĩꞌbaní idéjó ãjã sĩ rĩ sĩ.


\par }{\PP \VS{19}Pĩlátõ ꞌbã drĩ ri agá úmvúke ĩꞌdidrị́ ị́jọ́ lịjó rĩ drị̃ gá ꞌdãá ũkû ị̃drị̃ ĩꞌdiní ụ́ꞌdụ́kọ́ jọ, “Ífi jõ ị́jọ́ ꞌbá ị́jộ kóru ꞌdĩ drị̂ agâlé ku, ãꞌdusĩku ácị tá drị̃ urobí drị́ ambamba ágọ́bị́ ꞌdĩ ꞌbã ị́jọ́ sĩ.”


\par }{\PP \VS{20}Wó ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí ꞌbá ĩyõ ꞌdĩ abe usú kí ꞌbá kí bị́lẹ́ Bãrábã aꞌbejó ãzíla Yẹ́sụ̃ ꞌdịjó rá.


\par }{\PP \VS{21}Gávũnã zị ꞌbá kí, “ꞌBá ị̃rị̃ ꞌdĩ kí agá ĩminí lẽlé má aꞌbe ĩminí rĩ ãꞌdi ꞌi?”

\par }{\PP Umvi kí, “Bãrábã ꞌi.”


\par }{\PP \VS{22}Pĩlátõ zị ũꞌbí kí, “Ĩlẽ má idé Yẹ́sụ̃ umvelé Kúrísĩtõ ꞌi rĩ ãꞌdu rú yã?”

\par }{\PP Umvi kí, “Mí ipa ĩꞌdi mũsãláꞌbã sị́ gá.”


\par }{\PP \VS{23}Pĩlátõ zị kí, “Ãꞌdu ị́jọ́ sĩ? Ị́jọ́ ũnzí ĩꞌdi ꞌbã idélé rĩ ãꞌdu?” Wó ꞌbá pírí umvi kî, “Mí ipa ĩꞌdi mũsãláꞌbã sị́ gá.”


\par }{\PP \VS{24}Pĩlátõ la mụ ndrelé la ꞌî icó ãko ãzí idélé ku, wó ãgọ̃bị̃ lẽ dó iꞌdólé kpẹ̃lé nĩ, aꞌdụ́ ị̃yị́ ũjĩ ru drị́ ũꞌbí kí drị̃lẹ́ gá ꞌdãá jọ, “Ma ị́jộ kóru, ágọ́bị́ ꞌdĩ ꞌbã ãrí ĩmi drị̃ gá, ꞌdĩ ị́jọ́ ĩmi ãni.”


\par }{\PP \VS{25}Ũꞌbí pírí nga kí umvilé la, “Ãrí la ꞌbã adru ãma drị̃ gá, ãzíla anzị ãmadrị̂ kí drị̃ gá.”


\par }{\PP \VS{26}Pĩlátõ aꞌbe dó Bãrábã ĩꞌbaní rá. Wó ĩꞌdi mụ Yẹ́sụ̃ fẽlé colé ꞌbo, fẽ dó ĩꞌdi ĩꞌbadrị́ mụlé ipalé mũsãláꞌbã sị́ gá.


\par }{\SH Ãsĩkárĩ ide kí Yẹ́sụ̃ ꞌi
\par }
{\R (Mãrákõ 15:16-20; Yõhánã 19:2-3)

\par }{\PP \VS{27}Ãsĩkárĩ ꞌdụ kí dó Yẹ́sụ̃ agụlé lị́cọ́ ãzíla ãngũ gávũnã ꞌbã sĩ ị́jọ́ lịjó rĩ gá, ãzíla ãsĩkárĩ ãzí ꞌdãá rĩ kí pírí tra kí ru ãga la gá.

\VS{28}Ãsĩkárĩ ũtrũ kí dó ĩꞌdi ꞌbã bõngó kí rá, ãzíla su kí dó ĩꞌdiní bõngó ãzo ika la,

\VS{29}ãzíla idé kí ĩꞌdiní
kẹ́rịŋá ụ̃cị́kị́ sĩ sulé drị̃kã gá tãgíyã ũpĩ drị̂ rú. Fẽ kí ĩꞌdiní túré ũzú ru la rụlé drị́ ãndá gá,
\FTNT{†}{{\FR 27:29 }{\FR{27:29
}}{\FQA{Tãgíyã sulé
}}{\FT{drị̃kã gá rĩ kí
}}{\FQ{túré
}}{\FT{be kí ũkpõ ũpi ꞌbadrị̂ kí iꞌda. Wó tãgíyã sulé Yẹ́sụ̃ drị̃kã gá ãzíla túré fẽlé ĩꞌdidrị́ gá ꞌdĩ kí lú ĩꞌdi idejó.
}}} ãzíla tị̃ kí ãja ĩꞌdi drị̃lẹ́ gá vụ̃rụ́ ĩꞌdi idejó jọ kí, “Háyẹ̃, Úpí ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbadrị̂ ꞌdĩ.”

\VS{30}Uwí kí sụ̃sụ́ ĩꞌdi ụrụꞌbá gá ãzíla ꞌdụ kí túré drị́ la gá ꞌdâ rá ũgbã kí drị̃ la ị̃dị́-ị̃dị́.

\VS{31}Ĩꞌbaní Yẹ́sụ̃ idejó ꞌbo rĩ ꞌbã vúlé gá, trũ kí bõngó ãzo rĩ rá, su kí dó bõngó ĩꞌdidrị́ ídu rĩ kí ĩꞌdi ụrụꞌbá gâlé. Agụ kí dó ĩꞌdi ipalé mũsãláꞌbã sị́ gá.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ipajó mũsãláꞌbã sị́ gá rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 15:21-32; Lụ́kã 23:26-43; Yõhánã 19:17-27)

\par }{\PP \VS{32}Ĩꞌbaní dó mụ agá ãmvê ꞌdĩ gá ꞌdâ, ụfụ kí drị̃ ágọ́bị́ ãzí angálépi Kụ̃rẹ́nị̃ gá umvelé Sị̃mọ́nị̃ rĩ be, ãzíla ũŋmĩ kí ĩꞌdi ũkpó sĩ mũsãláꞌbã mụjó Yẹ́sụ̃ ipajó rĩ ꞌdụjó.

\VS{33}Acá kí dó ãngũ umvelé Gõlõgótã ꞌi (ífí la ãngũ drị̃kã ụ́rụ́kụ́ ꞌi) rĩ gá.

\VS{34}ꞌDãá fẽ kí dó Yẹ́sụ̃ ní wáyĩnĩ usalé írúwá ụ̃jị́
\FTNT{‡}{{\FR 27:34 }{\FR{27:34
}}{\FT{Írúwá ụ̃jị́ fẽlé mvụlé ꞌbá ꞌdịlé mũsãláꞌbã sị́ gá rĩ ꞌbanî rĩ la ãzá ĩꞌbaní icólé amálé rĩ ịsị́ vụ̃rụ́. Icó kí dó sĩ ãzá amálé ku.
}}} la trũ la mvụlé, wó Yẹ́sụ̃ la mụ ꞌbị̃lé la ꞌbo, gã mvụlé la úmgbé.


\par }{\PP \VS{35}Ála mụ ĩꞌdi ipalé mũsãláꞌbã sị́ gá ꞌbo, awa kí ĩꞌdi ꞌbã bõngó kí
jẽgê ꞌbeŋá sĩ.
\FTNT{§}{{\FR 27:35 }{\FR{27:35
}}{\FT{Bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ ãzí were la kí agá, úsĩ
}}{\FQA{jẽgê ándrá nábị̃ ꞌbã sĩ ị́jọ́ jọjó drị̃ la gá rĩ ꞌbã idé rú sĩ ru ĩꞌdi ꞌbã kẹ̃jị́ gá: “Awa kí mâ bõngó kí kí drĩdríŋĩ gá jẽgê ꞌbeŋá sĩ.”
}}}\XREF{✡}{{\XO 27:35 }{\XO{27:35
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 22:18}}}

\VS{36}ꞌDã ꞌbã vúlé gá ri kî dó vụ̃rụ́ sĩ ĩꞌdi ndrejó.

\VS{37}Yẹ́sụ̃ ꞌbã drị̃lẹ́ gá ꞌdãá sĩ kí ị́jọ́ sĩ ĩꞌdi tõjó rĩ, “{\SC{ꞌdĩ yẹ́sụ̃, úpí ꞌbá yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbadrị̂ ꞌi}}.”

\VS{38}Îpa ụ̃gụꞌba ãzí kí ị̃rị̃ ĩꞌdi be ĩndĩ mũsãláꞌbã sị́ gá, ãlu rĩ drị́ ãndá gá ãzí rĩ drị́ ị̃jị́ gá.
 
\VS{39}ꞌBá alịlépi gẹ̃rị̃ ꞌdã gâ sĩ rĩ ide kí Yẹ́sụ̃ ꞌi ãzíla drị̃kã ayaŋâ trũ

\VS{40}jọ kí, “Ị́jọ́ ándrá mi jó Ãdróŋá drị́ ꞌdĩ andi rá, mi sị la ụ́ꞌdụ́ na agá rá! Ípa ími ãmgbã rĩ! Mí asị́ vụ̃rụ́ mũsãláꞌbã sị́ gâlé, ídrĩ adru Ãdróŋá Ngọ́pị ꞌi rĩ gá.”


\par }{\PP \VS{41}Ãtalo ãmbogo rĩ kí, imbaꞌba ãzị́táŋá Mụ́sã drị̂ kí imbálépi rĩ kí ãzíla ꞌbá ĩyõ rĩ abe ide kí vâ Yẹ́sụ̃ gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ,

\VS{42}jọ kí vâ, “Pa ándrá ꞌbá ãzí kí rá, wó pa ru ku la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ! Ĩꞌdi Úpí Ịsịrayị́lị̃ drị́ gá rĩ, lẽ ꞌba asị́ mũsãláꞌbã sị́ gâlé vụ̃rụ́ ꞌdõlé ãma dó sĩ ĩꞌdi ãꞌị̃ rá.

\VS{43}ꞌBã jõ ꞌdâ ásị́ Ãdróŋâ drị̃ gá. Lẽ Ãdróŋá ꞌbã pa dó ĩꞌdi ꞌi úꞌdîꞌda, Ãdróŋá drĩ ĩꞌdi lẽ rá rĩ gá ãꞌdusĩku jọ ꞌi Ãdróŋá Ngọ́pị ꞌi.”

\VS{44}Ụ̃gụꞌba ipalé Yẹ́sụ̃ be ꞌdĩ ide kí vâ ĩꞌdi gẹ̃rị̃ ãlu ꞌdĩ sĩ ĩndĩ.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã drãjó rĩ
\par }
{\R (Mãrákõ 15:33-41; Lụ́kã 23:44-49; Yõhánã 19:28-30)

\par }{\PP \VS{45}Ị̃tụ́ la mụ calé sáwã ázíyá gá ꞌbo, ãngũ nị kpákpá kpere sáwã úrômĩ.


\par }{\PP \VS{46}Sáwã la dó mụ calé úrômĩ ꞌbo, Yẹ́sụ̃ za ụ́ꞌdụ́kọ́ ụrụgá sĩ ũkpó sĩ, “Ẽlóyĩ, Ẽlóyĩ,
\FTNT{*}{{\FR 27:46 }{\FR{27:46
}}{\FT{Bụ́kụ̃ Ãdróŋá drị́ ãzí rĩ kí agá, ị́jọ́ sĩlé
}}{\FQ{“Ẽlóyĩ, Ẽlóyĩ”
}}{\FT{ꞌdĩ sĩ kí
}}{\FQA{“Eli, Eli.”}}} lama sãbãkĩtánĩ?” Ífí la, “Ãdróŋá mádrị̂, Ãdróŋá mádrị̂, mí aꞌbe ma rá ãꞌdu sĩ yã?”
\XREF{✡}{{\XO 27:46 }{\XO{27:46
}}{\XT{Zãbụ́rị̃ 22:1}}}


\par }{\PP \VS{47}ꞌBá ãzí pá utulépi ꞌdãá rĩ are kí ị́jọ́ ĩꞌdi ꞌbã jọlé rĩ jọ kí, “Ĩꞌdi Ĩlíyã umve.”


\par }{\PP \VS{48}Cọtị ĩꞌbã ãzí ãlu ãcẹ̃ ãko ãzí vónõ áni la trũ. Su ĩꞌdi wáyĩnĩ ũká
\FTNT{†}{{\FR 27:48 }{\FR{27:48
}}{\FT{Wáyĩnĩ ꞌdĩ adru ꞌbání ayúlé ụ́ꞌdụ́ pírí rĩ ꞌi ku. Índre Mãrákõ 15:36 kí Lụ́kã 23:36 be.}}} la agá, umbé ĩꞌdi ũzú sị́ gá ãzíla su ĩꞌdi Yẹ́sụ̃ tị gá ĩꞌdiní mvụlé.

\VS{49}ꞌBá acelépi rĩ ꞌbã ãzí jọ kí, “Ĩmi aꞌbe drĩ ĩꞌdi ꞌi, úndre drĩ Ĩlíyã la nõ amụ́ ĩꞌdi palé rá yã áni.”


\par }{\PP \VS{50}Yẹ́sụ̃ la mụ zalé ụ́ꞌdụ́kọ́ sĩ re ị̃dị́, drã dó rá.


\par }{\PP \VS{51}Sáwã ꞌdã agá ꞌdãá bõngó jó Ãdróŋá drị̂ ꞌa alịjó rĩ asi ru ị̃rị̃ iꞌdójó ụrụgá kpere vụ̃rụ́. Vũ aya ru írã asi kí ru rá.

\VS{52}Ị̃nádrị̃ asi kí nzị̃ kí ru mgbọ, ãzíla ꞌbá ãlá ũꞌbí Ãdróŋá drị́ ũdrãlépi rá ꞌdĩ angá kí ídri rú.

\VS{53}Yẹ́sụ̃ ꞌbã angájó ídri rĩ ꞌbã vúlé gá, ꞌbá ꞌdĩ ãfũ kí ị̃nádrị̃ agá rĩ sĩ mụlé filé táwụ̃nị̃ ãlá ãmbógó rĩ agâlé, ãzíla iꞌda kí ru ꞌbá wẽwẽ rú ꞌbanî.


\par }{\PP \VS{54}Ãmbógó ãsĩkárĩ Rụ́mị̃ gá rĩ drị̂ kí ꞌbá ĩꞌdidrị́ Yẹ́sụ̃ aga tẽlépi ꞌdĩ abe amá kí ũyãkĩyã ꞌdã rá, ãzíla ndre kí ị́jọ́ pírí ru idélépi ꞌdĩ kí rá. ꞌBá ꞌdĩ uꞌá kí ụ̃rị̃ sĩ jọ kí, “ꞌDĩ ãndá-ãndá ru Ãdróŋá ꞌbã Ngọ́pị ꞌi.”


\par }{\PP \VS{55}Ũkú wẽwẽ rú ándrá ị́jọ́ ꞌdĩ kí ndrelépi rá-rá ru ꞌdãá la kí cí, ãbĩ kí Yẹ́sụ̃ vú angájó Gãlị́lị̃ gâlé sĩ ĩꞌdi ãzã kojó ãzị́ sĩ.

\VS{56}Ũkú ꞌdĩ kí agá ꞌdãá ĩndĩ rĩ kí Mãríyámũ Mãgãdẽlénã ꞌi, Mãríyámũ andre Yãkóꞌbõ ꞌbadrị́ Yụ̃sụ́fụ̃ be rĩ, ãzíla anzị Zĩbĩdáyõ drị̂ ꞌbã ãndrẽ.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ ꞌbã ãvũ ị̃sị̃ŋá
\par }
{\R (Mãrákõ 15:42-47; Lụ́kã 23:50-56; Yõhánã 19:38-42)

\par }{\PP \VS{57}Ĩndró la mụ acálé ꞌbo, ágọ́bị́ ãzí málĩ trũ angálépi táwụ̃nị̃ Ãrĩmãtéyã gá la mụ Pĩlátõ rụ́. Ágọ́bị́ ꞌdĩ rụ́ Yụ̃sụ́fụ̃ ꞌi, ĩꞌdi ándrá ꞌbá Yẹ́sụ̃ ãꞌị̃lépi rá la.

\VS{58}Mụ Pĩlátõ drị̃lẹ́ gá aꞌị́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã ãvũ, Pĩlátõ fẽ ũkpó sĩ Yẹ́sụ̃ ꞌbã ãvũ fẽjó Yụ̃sụ́fụ̃ drị́.

\VS{59}Yụ̃sụ́fụ̃ aꞌdụ́ Yẹ́sụ̃ ꞌbã ãvũ rá ãzíla umbé ĩꞌdi bõngó úꞌdí ãlá la sĩ.

\VS{60}Agụ ãvũ ꞌbãlé ꞌbụ́ ĩꞌdidrị́ úꞌdí ĩꞌdi ꞌbã galé írã agá ĩꞌdiní rĩ agá. Gũ írã ãmbógó kpakụ la ꞌbụ̂ tị gá cí, ãzíla ko dó drị̃ mụlé rá. 
\VS{61}Mãríyámũ Mãgãdẽlénã kí Mãríyámũ ãzí rĩ be, ri kí ị̃nádrị̃ ꞌbã wókõ ãzí rĩ gâlé rá-rá ru.


\par }{\SH Ãsĩkárĩ ꞌbã kí Yẹ́sụ̃ ꞌbã ị̃nádrị̃ andre tẽjó rĩ
\par }
{\PP \VS{62}Drụ̃sị̃ íni Sãbátũ sĩ ꞌdĩ ụ́ꞌdụ́ ꞌbá Yãhụ́dị̃ ꞌbadrị́ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ sĩ, ãtalo ãmbogo rĩ kí ꞌbá Fãrĩsáyĩ drị̂ kí abe mụ kí Pĩlátõ rụ́.

\VS{63}Jọ kí, “Ãmbógó ãma ũrã ị́jọ́ ándrá ágọ́bị́ ĩnzóꞌbá ru ꞌdĩ ꞌbã jọlé ĩꞌdi ꞌbã drĩ adrujó ídri rú rĩ sĩ rĩ, jọ ándrá, ‘Ma mụ angálé ídri rú ụ́ꞌdụ́ na vúlé gá ị̃dị́!’

\VS{64}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ífẽ ãzị́táŋá sĩ ị̃nádrị̃ andre tẽjó ũkpó ru kpere ụ́ꞌdụ́ na ꞌdã kí alị agá, ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ kí mụ ãvũ la ụ̃gụ̃lé, ãzíla kí sĩ mụ jọlé la ꞌbá ꞌbaní angá ꞌbã ídri drã agá la ku. Úlétáŋá vúlé rĩ la dó ũnzĩkãnã sĩ ándrá drị̃drị̃ rĩ ndẽ rá.”


\par }{\PP \VS{65}Pĩlátõ jọ ĩꞌbaní, “Ĩꞌdụ ãsĩkárĩ kí ꞌbã mụ kí ꞌbụ̂ andre tẽlé múké-múké ĩminí icólé rá rĩ áni.”

\VS{66}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, mụ kí dó rá, ꞌbã kí ãlámã írã drị̃ gá cí,
\FTNT{‡}{{\FR 27:66 }{\FR{27:66
}}{\FQ{Ãlámã
}}{\FT{ꞌbãlé
}}{\FQ{írã drị̃ gá cí
}}{\FT{ꞌdã sĩ lẽjó nị̃jó la ꞌbá ãzí gũ nõ írã ꞌbụ́ tị gá ꞌdã rá yã áni.
}}} ãzíla ꞌbã kí dó ãsĩkárĩ ị̃nádrị̃ andre tẽlé múké-múké.




\par }\Chap{28}{\SH Yẹ́sụ̃ angá ídri drã agá
\par }
{\R (Mãrákõ 16:1-10; Lụ́kã 24:1-12; Yõhánã 20:1-10)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ Sãbátũ ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbadrị́ Ãdróŋá ị̃nzị̃jó rĩ ꞌbã vúlé gá, Mãríyámũ Mãgãdẽlénã kí Mãríyámũ ãzí rĩ be mụ kí ị̃nádrị̃ andrélé ụ̃ꞌbụ́tịnị́nị́.


\par }{\PP \VS{2}ꞌDãá ũyãkĩyã ũkpó la aya ãngũ. Mãlãyíkã Úpí Ãdróŋá drị̂ asị́ angájó ꞌbụ̃ gâlé mụ ị̃nádrị̃ gâlé, gũ írã ꞌbụ́ tị gá rĩ rá, ãzíla ri írã drị̃ gá cí.

\VS{3}Mãlãyíkã iꞌdá cécé ãvi ꞌbã dị̃zã áni ãzíla ĩꞌdi ꞌbã bõngó mve kí cécé sí áni.

\VS{4}Ụ̃rị̃ sĩ ãsĩkárĩ kí ụrụꞌbá yã-yã, acá kí cécé ꞌbá drãlépi rá rĩ áni.


\par }{\PP \VS{5}Mãlãyíkã jọ ũkú ꞌdĩ ꞌbanî, “Ĩmi idé ụ̃rị̃ sĩ ku ãꞌdusĩku ánị̃ rá ĩmi Yẹ́sụ̃ ándrá ipalé mũsãláꞌbã sị́ gá rĩ ndrụ̃.

\VS{6}Ĩꞌdi ꞌdộ ꞌdáyụ, angá rá cécé ándrá ĩꞌdi ꞌbã jọlé ĩminí rĩ áni, ĩmi amụ́ ãngũ ándrá sĩ ĩꞌdi ꞌbãjó rĩ ndrelé.

\VS{7}Ĩmụ mbẽlẽ ãzíla ĩmụ lũlé la ꞌbá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ ꞌbaní, ‘Yẹ́sụ̃ angá drã agá rá ãzíla ĩꞌdi mụ ĩmi drị̃lẹ́ gá Gãlị́lị̃ gâlé ꞌdã. Ĩmi dó mụ ĩꞌdi ndrelé lé.’ Álũ ĩminí ꞌbo.”


\par }{\PP \VS{8}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ũkú ꞌdĩ afụ kí dó ru angájó ị̃nádrị̃ agâlé ũkpõ sĩ ụ̃rị̃ trũ ãzíla ãyĩkõ ga vâ kí ásị́ gá tré, cẹ̃ kí dó mụlé ị́jọ́ ꞌdĩ lũlé ꞌbá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé ꞌdĩ ꞌbanî.

\VS{9}Cọtị mbẽlẽŋáŋá ru Yẹ́sụ̃ ụfụ drị̃ ũkú ꞌdĩ abe ãzíla jọ ĩꞌbanî, “Ásị́ ị̃gbẹ̃ ꞌbã adru ĩmi abe.” Amụ́ kí dó kpere ĩꞌdi rụ́ ꞌdõlé amvu kí dó ĩꞌdi pá sĩ ĩꞌdi ị̃nzị̃jó.

\VS{10}Yẹ́sụ̃ jọ ĩꞌbaní, “Ĩmi idé ụ̃rị̃ sĩ ku. Ĩmụ ị́jọ́ ꞌdĩ lũlé mâ ádrị́pịka
\FTNT{*}{{\FR 28:10 }{\FR{28:10
}}{\FT{ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã umvelé
}}{\FQ{mâ ádrị́pịka
}}{\FT{rú ꞌdĩ kí ꞌbá ándrá ĩꞌdi ꞌbã imbálé rĩ kí, adru kí ádrị́pịka ãndrẽ ꞌbã tịlé rĩ kí ku.
}}} ꞌbanî ꞌbã mụ kí Gãlị́lị̃ gá, kí mụ áma ndrelé ꞌdãá.”


\par }{\SH Ụ́ꞌdụ́kọ́ ãsĩkárĩ ꞌbã kí ajílé rĩ
\par }
{\PP \VS{11}Ũkú ꞌdĩ ꞌbã kí drĩ mụ agá gẹ̃rị̃ gá ꞌdâ, ãsĩkárĩ ị̃nádrị̃ andre tẽlépi rĩ ꞌbã ãzí mụ kí táwụ̃nị̃ ãmbógó rĩ agâlé, nze kí ị́jọ́ ru idélépi rĩ kí vú ãtalo ãmbogo rĩ ꞌbaní pírí.

\VS{12}Ãtalo ãmbogo ꞌdĩ kí mụ ru ịsụ́lé ꞌbá ĩyõ ꞌdĩ abe ꞌbo, ãzíla itú kí tị, fẽ kí ãsĩkárĩ ꞌdã ꞌbaní sĩlíngĩ ãzí ĩyõ la,

\VS{13}ãzíla jọ kí ĩꞌbaní, “Lẽ ĩlũ ꞌbá ꞌbaní, ‘ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé rĩ amụ́ kí ị́nị́ sĩ ĩꞌdi ꞌbã ãvũ ụ̃gụ̃lé ꞌdĩ sĩ ãma ụ́ꞌdụ́ ko agá!’

\VS{14}Ị́jọ́ ꞌdĩ drĩ ꞌde gávũnã bị́lẹ́ gâlé rá, ãma ĩꞌdiní ímbátáŋá fẽ, ĩꞌdi dó sĩ ĩmi pa ũcõgõ ꞌdĩ agá rá.”

\VS{15}Ãsĩkárĩ ꞌdụ kí dó sĩlíngĩ ꞌdã rá, ide kí cécé tá jọlé ĩꞌbaní rĩ áni, ãzíla ꞌdĩ dó ụ́ꞌdụ́kọ́ irélépi ꞌbá Yãhụ́dị̃ rú rĩ ꞌbaní kpere ãndrũ rĩ ꞌi.


\par }{\SH Yẹ́sụ̃ azị dó ꞌbá mụdrị́ drị̃ ãlu rĩ abe
\par }
{\R (Mãrákõ 16:14-18; Lụ́kã 24:36-49; Yõhánã 20:19-23; ꞌEtáŋá 1:6-8)

\par }{\PP \VS{16}ꞌBá Yẹ́sụ̃ ꞌbã imbálé mụdrị́ drị̃ ãlu ꞌdĩ mụ kí dó Gãlị́lị̃ gá, ꞌdĩ ꞌbé ándrá Yẹ́sụ̃ ꞌbã jọlé ĩꞌbaní ꞌbã mụ kí ala gâlé rĩ gá.

\VS{17}Kí mụ ĩꞌdi ndrelé ꞌbo ị̃nzị̃ kí ĩꞌdi, wó ꞌbá ãzí rĩ ãbã kí ĩꞌdi sĩ ãbã-ãbã.

\VS{18}Yẹ́sụ̃ amụ́ ĩꞌba rụ́ ꞌdõlé jọ ĩꞌbanî, “Ũkpõ ꞌbụ̃ gá ãzíla ụ̃nọ́kụ́ gá rĩ kí úfẽ kí pírí mádrị́.

\VS{19}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩmụ ĩmi uja sụ́rụ́ pírí kí ꞌbá áma vú bĩlépi rĩ kí rú, ĩfẽ ĩꞌbaní bãbụ̃tị́zị̃ rụ́
\XREF{✡}{{\XO 28:19 }{\XO{28:19
}}{\XT{ꞌEtáŋá 8:16; 19:5; Rụ́mị̃ 6:3; 1 Kọ̃rị̃nị́tọ̃ 1:13; 10:2; Gãlãtị́yã 3:27}}} Átẹ́pị drị̂ sĩ, Ngọ́pị drị̂ sĩ ãzíla Úríndí Ãlá rĩ drị̂ sĩ,

\VS{20}ãzíla ĩmi imbá kí ị́jọ́ mání azịlé ĩminí rĩ kí vú ũbĩjó, ãzíla ma adru ĩmi abe kpere ụ̃nọ́kụ́ tị ꞌbã ãsị̃ agá.”

\par }