\NormalFont\ShortTitle{Rụ́tụ̃}

{\MTB Bụ́kụ̃

\par }{\MT Rụ́tụ̃

\par }{\MTB drị̂

\par }{\IP Bụ́kụ̃ Rụ́tụ̃ drị́ ꞌdĩ jọ ị́jọ́ Ũkú Mụ̃wábụ̃ ízó ru umvelé Rụ́tụ̃ ꞌi rĩ drị̃ gá. Mụ̃wábụ̃ kí Yãhụ́dị̃ kí ꞌbã mẹ́rọ́ꞌbá. ꞌBá ãzí Yãhụ́dị̃ rú ãlu Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá la mvi kí ũkú ĩꞌdidrị̂ be ãzíla anzị kí trũ rílẽ ꞌbã ị́jọ́ sĩ Mụ̃wábụ̃ gá ãzíla ĩꞌdi ꞌbã ngọ́pị ãlu rĩ dụ ũkú ru la Rụ́tụ̃ ꞌi. Ágọ́bị́ ꞌdĩ ũdrã kí ngọ́pịka kí abe rá wó aꞌbe ĩꞌdi ꞌbã ũkû Nãwụ́mị̃ kí ngọ́pịka ꞌbã ũkúka kí abe ãwụ́zị́ ru. Nãwụ́mị̃ la mụ jọlé la ĩꞌdi ãgõ Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá ꞌbo, ngọ́pị ꞌbã ũkú ãwụ́zị́ ru Rụ́tụ̃ ĩbĩ ru ĩdrâ rụ́ ãzíla ãꞌị̃ Ãdróŋá ꞌi Ãdróŋá ĩꞌdidrị̂ rú. Táni Nãwụ́mị̃ ꞌbã kí ãgõ agá Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gâlé drị́-drị́ ru rá tí, Ãdróŋá ꞌde Bõwázĩ ádrízã múké ãzíla málĩ trũ rĩ ꞌbã drị̃ sĩ Rụ́tụ̃ ꞌdụjó ĩꞌdiní ũkú ru ãzíla ri dó vâ sĩ Nãwụ́mị̃ tãmbalé. Ũri ãfũlépi Bõwázĩ ꞌba rú Rụ́tụ̃ be rĩ ꞌbã ãzí ĩꞌdi úpí Dãwụ́dị̃ ꞌi.

\par }{\IP Áꞌdígó Rụ́tụ̃ drị̃ gá ꞌdĩ icé ãmaní Ãdróŋá la ásị́ ị̃gbẹ̃ iꞌda ꞌbá sụ́rụ́ cí rĩ gá ĩꞌdi ãꞌị̃lépi ãzíla acálépi ꞌbá ĩꞌdidrị̂ kí ꞌbã ãzí ru rĩ ní rá.



\par }\ChapOne{1}{\SH Ị̃lị̃mẹ́lẹ̃kị̃ ꞌbaní mụjó rílẽ sĩ Mụ̃wábụ̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ándrá ídu ꞌbá Ịsịrayị́lị̃ drị̂ ꞌbã kí adrujó úpí kóru rĩ sĩ,\FTNT{*}{{\FR 1:1 }{\FR{1:1
}}{\FQ{Adrujó úpí kóru rĩ sĩ.
}}{\FT{Bĩbĩlíyã ãzí rĩ jọ kí
}}{\FQA{ꞌbá ị́jọ́ lịlẹ́pi rĩ rụ kí ándrá ꞌdĩ sĩ ãngũ nĩ.}}} rílẽ aꞌdé ãngũ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ gá. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ágọ́bị́ ãzí uꞌálépi Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá Yụ́dã gá rĩ ꞌdụ ĩꞌdi ꞌbã ũkû ꞌi, ĩꞌdi ꞌbã ngọ́pịka ị̃rị̃ rĩ kí trũ sĩ mụjó uꞌájó ãngũ Mụ̃wábụ̃ drị̂ gá ụ́ꞌdụ́ were ãni.

\VS{2}Ágọ́bị̂ ꞌbã rụ́ Ị̃lị̃mẹ́lẹ̃kị̃ ꞌi ãzíla ũkû ꞌbã rụ́ Nãwụ́mị̃ ꞌi. Anzị ĩꞌdidrị̂ kí Málọ̃nị̃ kí Kị̃lị̃yọ́nị̃ be. ꞌBá ꞌdĩ kí ꞌbá Ĩfũrátã gá sụ́rụ́ Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ Yụ́dã gá rĩ gá la kî. ꞌBá ꞌdĩ mụ kí dó Mụ̃wábụ̃ gá ãzíla ri kí dó uꞌálé ꞌdãá.


\par }{\PP \VS{3}ꞌDã ꞌbã vúlé gá, Ị̃lị̃mẹ́lẹ̃kị̃ drã rá áꞌbe dó Nãwụ́mị̃ ꞌi ĩꞌdi ꞌbã anzị ị̃rị̃ ꞌdĩ kí abe.

\VS{4}Ngọ́pịka ị̃rị̃ ꞌdĩ aꞌdụ́ kí ũkú ru Mụ̃wábụ̃ ízó Ụ̃rị́pã kí Rụ́tụ̃ be. ꞌDĩ sĩ uꞌá kí dó ꞌdãá ílí mụdrị́ ꞌbo.

\VS{5}Málọ̃nị̃ ũdrã kí vâ Kị̃lị̃yọ́nị̃ be rá, Nãwụ́mị̃ ace dó ru ágó kóru ãzíla ngọ́pịka ị̃rị̃ ꞌda kí kóru.


\par }{\SH Nãwụ́mị̃ ꞌbaní ãgõjó Rụ́tụ̃ be Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá rĩ
\par }
{\PP \VS{6}Ụ́ꞌdụ́ ãzí vúlé gá Nãwụ́mị̃ la mụ arelé la Mụ̃wábụ̃ gâlé
{\ND{Úpí}} wi sụ̃sụ́ ꞌbá Ịsịrayị́lị̃ drị̂ ꞌbaní ãkónã fẽŋá sĩ ꞌbo íni, itú kí ru ũkúka kí abe sĩ gõjó vúlé ĩꞌbadrị́ Ịsịrayị́lị̃ gâlé.


\par }{\PP \VS{7}Nãwụ́mị̃ mụ dó ũkúka ị̃rị̃ ꞌdĩ abe aꞌbe kí ãngũ ĩꞌbã kí sĩ uꞌájó ꞌdã ꞌi, ko kí drị̃ mụjó vúlé ãngũ Yụ́dã drị̂ gá.

\VS{8}Wó ĩꞌbaní mụ agá gẹ̃rị̃ gá ꞌdâ Nãwụ́mị̃ jọ ũkúka ꞌbanî, “Ĩminí mụjó má be rĩ kẹ̃jị́ gá ĩgõ vúlé ĩmĩ andreka ꞌbadrị́ lị́cọ́ gâlé, ãzíla
{\ND{Úpí}} ꞌbã ũfẽ ĩmi ũyá sĩ ĩminí ásị́ ị̃gbẹ̃ idéjó ĩmĩ ágóka ũdrãlépi rá rĩ ꞌbaní ãzíla mání rĩ sĩ.

\VS{9}Lẽ
{\ND{Úpí}} ꞌbã wi ĩminí sụ̃sụ́ ĩmi tãmbajó ásị́ ị̃gbẹ̃ sĩ ágó ãzí kí rụjó.”

\par }{\PP Nãwụ́mị̃ amvu kí jụ́jụ́ sĩ ãzíla jọ ĩꞌbaní ĩmụ dô, ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, iꞌdó kí dó sĩ awálé,

\VS{10}ãzíla jọ kí ĩꞌdinî, “Yụ ãlẽ mụlé mí be ꞌbá mídrị̂ ꞌba rụ̂lé ĩndĩ.”


\par }{\PP \VS{11}Wó Nãwụ́mị̃ jọ, “Mâ ị̃zẹ́pịkâ, ĩgõ vúlé. Ĩlẽ mụlé má be ĩndĩ ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã? Má icó anzị ãzí kí tịlé ị̃dị́, kí dó sĩ zo ĩminí ágó ru rá yã?

\VS{12}Yụ mâ ị̃zẹ́pịkâ ĩgõ vúlé ꞌbá ĩmi tịlépi rĩ ꞌbadrị́ kogâlé, ãꞌdusĩku áde kpánĩ-kpánĩ ꞌbo sĩ ágó rụjó. Ádrĩ táni ꞌbã la áma ásị́ gá icó tátí rá, ãzíla ádrĩ tá icó uꞌálé ágó be ị́nị́ ãndrũ ꞌdĩ sĩ anzị kí tịjó rá,

\VS{13}ĩmi icó tá anzị la ꞌda kí ũtẽlé zo agá sĩ kí rụjó ágó ru rá yã? Ĩmi icó sĩ ágó ãzí ndú la kí rụlé ku yã? Yụ ĩmi idé ꞌdĩ áni ku mâ ị̃zẹ́pịkâ! Ị́jọ́ uja kí ru mání ụ̃jị́-ụ̃jị́ ndẽ ĩmidrị̂ kí rá, ãꞌdusĩku
{\ND{Úpí}} uja ru drị́ áma ụrụꞌbá gá ũnzí.”


\par }{\PP \VS{14}Iꞌdó kí vâ awálé ị̃dị́, ꞌdã ꞌbã ũngúkú gá Ụ̃rị́pã amvu dó ĩdrâ ꞌi, azị dó sĩ ĩꞌdiní ãzíla gõ dó rá. Wó Rụ́tụ̃ ĩbĩ ru ãsítáŋá sĩ uꞌálé Nãwụ́mị̃ be. 
\VS{15}Nãwụ́mị̃ jọ ĩꞌdiní, “Índre, mî ãjágô gõ vúlé ꞌbá ĩꞌdidrị̂ ꞌba rụ́ ãzíla ãdroŋa ĩꞌdidrị̂ ꞌba rụ̂lé ꞌbo. Lẽ ígõ vâ vúlé ꞌbá mídrị̂ ꞌba rụ́ ĩꞌdi be.”


\par }{\PP \VS{16}Rụ́tụ̃ umvi ĩꞌdiní, “Lẽ ị́jọ mání má aꞌbe mi sĩ gõjó vúlé la ku, ãma mụ mí be, ãngũ míní sĩ mụjó rĩ gá ãzíla ãngũ míní sĩ uꞌájó rĩ gá. ꞌBá mídrị̂ kí adru ꞌbá mádrị̂ kî, ãzíla Ãdróŋá mídrị̂ la vâ adru Ãdróŋá mádrị̂ ꞌi.

\VS{17}Ãngũ míní drãjó rĩ gá ma vâ drã ꞌdãá, ãzíla ãngũ ími ị̃sị̃jó rĩ gá ála vâ áma ị̃sị̃ ꞌdãá. Lẽ
{\ND{Úpí}} ꞌbã fẽ mání drị̃rịma ũnzí la ádrĩ ị́jọ́ ãzí idé ími aꞌbejó rá rĩ gá, wó drã la rá la ãma awa mí be nĩ.”

\VS{18}Nãwụ́mị̃ la mụ ndrelé la Rụ́tụ̃ umbé dó ru ásị́ mụjó ĩꞌdi be rĩ gá rá, aꞌbe jọjó la ĩꞌdiní ꞌbã gõ vúlé rĩ rá.


\par }{\PP \VS{19}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ ũkú ị̃rị̃ ꞌdĩ amụ́ kí dó kpere ĩꞌbaní acá agá Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá. Kí mụ acálé ꞌbo, ũkú táwụ̃nị̃ agá ꞌdãá rĩ amụ́ kí ĩꞌdi aꞌị́lé ãyĩkõ sĩ ãzíla zị kí dó sĩ, “ꞌDĩ ãndá-ãndá ru Nãwụ́mị̃ ꞌi yã?”


\par }{\PP \VS{20}Nãwụ́mị̃ umvi ĩꞌba ní, “Ĩmi umve ma Nãwụ́mị̃ ꞌi ku rá la Márã\FTNT{†}{{\FR 1:20 }{\FR{1:20
}}{\FQ{Márã
}}{\FT{ꞌbã ífí “ũcõgõ rú ꞌi.”
}}} ꞌi ãꞌdusĩku Ãdróŋá Ũkpó ꞌDị́pị fẽ mání ũcõgõ.

\VS{21}Mání ándrá mụjó rĩ sĩ, ámụ ándrá ꞌbá trũ ũꞌbí ru, wó
{\ND{Úpí}} ají ma lị́cọ́ gá ꞌdõlé drị́drị́ ru ꞌbá kóru. Ĩmi dó áma umve Nãwụ́mị̃\FTNT{‡}{{\FR 1:21 }{\FR{1:21
}}{\FQ{Nãwụ́mị̃
}}{\FT{ꞌbã ífí “ãyĩkõ rụ́ ꞌi.”
}}} la ãꞌdu ị́jọ́ sĩ, ịsụ́
{\ND{Úpí}} Ũkpó ꞌDị́pị lị áma ị́jọ́ ãzíla ají mání ũcõgõ?”


\par }{\PP \VS{22}ꞌDĩ dó bãsĩ ũví Nãwụ́mị̃ ꞌbã ándrá ãgõjó Mụ̃wábụ̃ gâlé ũkû Rụ́tụ̃ Mụ̃wábụ̃ ízó ru rĩ be rĩ ꞌi. Ịsụ́ sáwã ꞌdĩ dó bãsĩ ãná umvelé bálẽ\FTNT{§}{{\FR 1:22 }{\FR{1:22
}}{\FT{Ãná ngánũ rú ꞌdĩ ála umve la mũndú tị sĩ “}}{\FQ{bálẽ.”}}} rĩ lãjó rĩ ꞌbã iꞌdójó Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá rĩ.




\par }\Chap{2}{\SH Rụ́tụ̃ ꞌbã ãzị́ ngajó Bõwázĩ drị́ ámvụ́ agá rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nãwụ́mị̃ ꞌbã ágô Ị̃lị̃mẹ́lẹ̃kị̃ ꞌbã kãká ãzí ĩꞌbadrị́ ínátị gá kụ́rẹ́nị́ ru rụ́ kụlépi kụ̃kụ̃ rĩ ꞌbã rụ́ Bõwázĩ ꞌi.


\par }{\PP \VS{2}Ụ́ꞌdụ́ ãlu Rụ́tụ̃ Mụ̃wábụ̃ ízó ru rĩ jọ Nãwụ́mị̃ ní, “Má icó tá mụlé ãná ródóvúlé ndrụ̃ trũ ꞌbá cí icólépi áma ízákĩzã ndrelépi rá rĩ drị́ ámvụ́ agá rá yã?” Nãwụ́mị̃ umvi, “Ímụ ꞌbánî, mâ ũkû.”

\VS{3}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ Rụ́tụ̃ mụ dó rá iꞌdó dó ãná ródóvúlé ndrụ̃lé ꞌbá ãná lãlépi rĩ kí vúlé gá. ꞌDãá ịsụ́ dó ru ãná ndrụ̃ agá Ị̃lị̃mẹ́lẹ̃kị̃ ꞌbã kãká Bõwázĩ drị́ ámvụ́ agá.


\par }{\PP \VS{4}Sáwã were vúlé gá Bõwázĩ acá angájó Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gâlé rĩ sĩ ãzíla zị ꞌbá ãná lãlépi rĩ kí jọ ĩꞌbaní, “Ásị́ ị̃gbẹ̃
{\ND{Úpí}} drị̂ ꞌba adru ĩmi abe!”

\par }{\PP Umvi kí ĩꞌdiní, “Ásị́ ị̃gbẹ̃
{\ND{Úpí}} drị̂ ꞌba adru vâ mí be ĩndĩ!”


\par }{\PP \VS{5}Bõwázĩ zị ãmbógó ꞌbá ãná lãlépi rĩ ꞌbadrị̂ ꞌi, “Ũkú úꞌdí ꞌdã ãꞌdi ãni?”


\par }{\PP \VS{6}Ãmbógô umvi, “ꞌDã Rụ́tụ̃ Mụ̃wábụ̃-ízó ru amụ́lépi Nãwụ́mị̃ be angájó Mụ̃wábụ̃ gâlé rĩ ꞌi.

\VS{7}Zị tá ma sĩ ãná ródóvúlé ndrụ̃jó ꞌbá ãná lãlépi rĩ kí vúlé gá ꞌdâ. Iꞌdó tá ãzị́ ngalé ũkpó ru ụ̃ꞌbụ́tị sĩ, rá la avị́ lú índríkã gá ꞌdãá sáwã were sĩ.”


\par }{\PP \VS{8}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ Bõwázĩ mụ dó Rụ́tụ̃ rụ̂lé ãzíla jọ dó ĩꞌdiní, “Mí are ma, mâ ị̃zẹ́pị, ímụ jõ ãná ródóvúlé ndrụ̃lé ámvụ́ ãzí ndú la agá ku ãzíla mí aꞌbe jõ ãngũ ꞌdĩ ku. Índrụ̃ ãná ródóvúlé izonzi mádrị́ ãtiꞌbo rú ꞌdĩ kí vúlé gá ꞌdâ ãni rú.

\VS{9}Ími mịfị́ ꞌbã adru ámvụ́ ꞌbá ꞌbã kí sĩ ãná lãjó rĩ gá, íꞌde izonzi kí vú gâsĩ. Ájọ ꞌbá ãgọbị rú ꞌdĩ ꞌbaní ꞌbã fẽ kí jõ míní ũcõgõ ku. Ị̃yị́ vị́ drĩ ími ndẽ rá, ímụ ị̃yị́ mvụlé ãkójó sĩ ị̃yị́ tõjó rĩ gá ĩꞌba rụ́ ꞌdãá.”


\par }{\PP \VS{10}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ Rụ́tụ̃ tị̃ dó ãja, ilú dó drị̃ vụ̃rụ́ ãrútáŋá ru. Jọ, “Ma ãmị́yọ́ŋá, mí iꞌda mání ásị́ ị̃gbẹ̃ íni ãꞌdu ị́jọ́ sĩ yã?”


\par }{\PP \VS{11}Bõwázĩ umvi, “Má are ị́jọ́ ãzị́ míní ngalé mî ĩdrâ ní mî ágô ꞌbã drãjó ꞌbo rĩ sĩ rĩ kí drị̃ gá pírí rá. Únze vâ mání ị́jọ́ míní mî átẹ́pị kí aꞌbejó mî ãndrẽ be, sụ́rụ́ mídrị̂ kí abe ãzíla míní amụ́jó uꞌájó ꞌbá míní nị̃lé ku ꞌdĩ kí abe rĩ rá.

\VS{12}{\ND{Úpí}} ꞌbã ũfẽ mi calépi rĩ sĩ ị́jọ́ míní idélé ꞌdĩ kí sĩ ꞌdĩ Ãdróŋá Ịsịrayị́lị̃ drị́ míní sĩ amụ́jó ĩꞌdi rụ́ sĩ ími tãmbajó rĩ ꞌi.”


\par }{\PP \VS{13}Rụ́tụ̃ jọ, “Ãmbógó míní áma ásị́ ũŋmĩjó rĩ sĩ ãzíla míní ị́jọ́ jọjó mání ásị́ ị̃gbẹ̃ sĩ rĩ sĩ, ífẽ má ịsụ́ ásị́ ị̃gbẹ̃ jãꞌdâ mání adrujó izonzi mídrị́ ãzị́ gá ꞌdĩ kí abe trũ trũ ku rá tí.”


\par }{\PP \VS{14}Sáwã ãkónã najó rĩ la mụ calé ꞌbo, Bõwázĩ jọ Rụ́tụ̃ ní, “Mí amụ́, ãma amụ́ kí íná nalé. Ídũ íná tẹ́bị́ agâlé.” Rụ́tụ̃ la dó mụ rilé ꞌbá ãná lãlépi rĩ kí andre gá ꞌdãá ꞌbo, Bõwázĩ fẽ dó ĩꞌdiní ãkónã nalé. Na dó ãkónã ꞌi, aga dó sĩ rá ãzíla aꞌbe dó ị́mbị́ la kí cí.

\VS{15}Rụ́tụ̃ la mụ iꞌdólé ãná ródóvúlé ndrụ̃lé ị̃dị́ ꞌbo, Bõwázĩ fẽ ãzị́táŋá ꞌbá ĩꞌdidrị́ ãzị́ ngalépi rĩ ꞌbaní, jọ, “Ĩmi ĩcõcõŋã jõ ĩꞌdi ku drĩ táni ãná bálẽ rú uꞌdelépi ũdĩbá kí drĩdríŋĩ gá rĩ kí ụꞌdụ rĩ gá.

\VS{16}Be la rá la ĩmi aꞌbe ĩꞌdiní ãná ãzí kí angájó ũdĩbá gá ãzíla ꞌbã ụꞌdụ sĩ kí ĩꞌdidrị̂ kí ĩjãlãjó, ĩmi uzá jõ ĩꞌdi drị̃ gá ku.”


\par }{\PP \VS{17}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Rụ́tụ̃ ndrụ̃ dó ãná bálẽ rú rĩ ꞌbã ródóvúlé kpere ĩndró gá. ꞌDã ꞌbã vúlé gá co dó ífí-ífí lã ãni rú kị́lọ̃ mụdrị́ ꞌdĩpí.

\VS{18}ꞌDụ dó ãná trũ mụ́jó ĩdrâ rụ́ táwụ̃nị̃ gâlé. Iꞌda dó ĩdrâ ní ndrụ̃ ãná íngõpí yã rĩ ꞌi. Rụ́tụ̃ anzé dó vâ ãkónã tá ĩꞌdi ꞌbã nalé ãná ndrụ̃ŋá gâlé tí rĩ kí fẽ kí nalé Nãwụ́mị̃ nî.


\par }{\PP \VS{19}Nãwụ́mị̃ zị Rụ́tụ̃ ꞌi, “Ímụ tá ãná ndrụ̃lé íngõlé yã? Ínga tá ãzị́ ãꞌdi drị́ ámvụ́ agá yã? Ãdróŋá ꞌbã wi sụ̃sụ́ ꞌbá ásị́ ị̃gbẹ̃ iꞌdalépi míní rĩ nî!”

\par }{\PP Rụ́tụ̃ lũ ĩdrâ ní angá ãzị́ ágọ́bị́ umvelé Bõwázĩ rĩ drị́ ámvụ́ agá.


\par }{\PP \VS{20}Nãwụ́mị̃ jọ Rụ́tụ̃ ní, “{\ND{Úpí}} ꞌbã wi sụ̃sụ́ Bõwázĩ nî, ĩꞌdi mî ágô ꞌbã kãká lị́cọ́ agá ꞌdâ icólépi ãma tãmbalépi mí be rá rĩ ꞌbã ãzí.
{\ND{Úpí}} la ụ́ꞌdụ́ pírí sĩ ꞌbá ídri rĩ kí ị́jọ́ ũrã ꞌbá ũdrãlépi rá rĩ abe rá.”


\par }{\PP \VS{21}ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, Rụ́tụ̃ Mụ̃wábụ̃ ízó ru rĩ jọ, “Bõwázĩ jọ vâ mání ándrụ̃ ãná bálẽ rú rĩ kpere ꞌbá ĩꞌdidrị́ bálẽ lãlépi rĩ ꞌbã kí de agá lã agá.”


\par }{\PP \VS{22}Nãwụ́mị̃ jọ Rụ́tụ̃ ní, “Mâ ũkû, ĩꞌdi ị́jọ́ múké la míní acị́jó izonzi ãzị́ ngalépi Bõwázĩ drị́ ámvụ́ agá ꞌdĩ kí abe, ãꞌdusĩku ídrĩ mụ ꞌbá ãzí drị́ ámvụ́ agá mí icó ũcõgõ ịsụ́lé rá.”


\par }{\PP \VS{23}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Rụ́tụ̃ ri dó ãná bálẽ rú rĩ ꞌbã ródóvúlé ndrụ̃lé izonzi Bõwázĩ drị́ amvụ́ agá rĩ kí vúlé gá ꞌdãá kpere ãnâ ꞌbã ukó agá ãzíla Rụ́tụ̃ ri dó uꞌálé ĩdrâ be.




\par }\Chap{3}{\SH Rụ́tụ̃ ꞌbã ágó ịsụ́jó ị̃dị́ rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ụ́ꞌdụ́ ãzí sĩ Rụ́tụ̃ ꞌbã ĩdrâ Nãwụ́mị̃ jọ ĩꞌdiní, “Mâ ị̃zẹ́pị, lẽ má ịsụ́ míní ágó icólépi ími tãmbalépi múké rá la, ĩmi dó sĩ lị́cọ́ sị ĩꞌdi be.

\VS{2}Lẽ ínị̃ rá Bõwázĩ míní ãzị́ ngajó izonzi la kí abe rĩ ĩꞌdi ãmã kãká. Mí are drĩ, ãndrũ ĩndró sĩ Bõwázĩ la mụ ãná ndrịlé ãngũ sĩ ãná cojó rĩ gá.

\VS{3}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, lẽ mí ũjĩ mi, mí uní mi ãdu ãjị́ ngụ̃lépi vĩrĩ rĩ sĩ ãzíla ísụ̃ bõngó mídrị́ ãlá rĩ kí áyụ. ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, ímụ dó ãngũ ĩꞌdi ꞌbã sĩ ãná ndrịjó rĩ gá, wó lẽ ífẽ ꞌbã nị̃ mi ꞌdãá cí rĩ gá ku kpere ĩꞌdi ꞌbã íná naŋá ãzíla wáyĩnĩ mvụŋá de agá.

\VS{4}Ĩꞌdi ꞌbã ru la agá ụ́ꞌdụ́ gá, índre ãngũ ĩꞌdi ꞌbã sĩ rũ lajó rĩ múké-múké. ꞌBo ímụ dó bõngó ĩꞌdi ꞌbã pá gá rĩ wịlé\FTNT{*}{{\FR 3:4 }{\FR{3:4
}}{\FT{Bõngó Bõwázĩ pá gá rĩ wịjó rĩ ífí la ĩꞌdi zịjó ꞌbã mba sĩ ĩꞌdi tã.}}} ãzíla íla dó sĩ mi vũ gá. Ĩꞌdi dó mụ míní mí idé ãꞌdu yã rĩ lũlé nĩ.”


\par }{\PP \VS{5}Rụ́tụ̃ umvi Nãwụ́mị̃ ní, “Ma ị́jọ́ míní jọlé ꞌdĩ kí nga pírí rá.”

\VS{6}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ Rụ́tụ̃ mụ dó ãngũ sĩ ãná ndrịjó rĩ gâlé ãzíla idé ị́jọ́ kí pírí ĩꞌdĩ ꞌbã ĩdrâ ꞌbã jọlé rĩ áni.


\par }{\PP \VS{7}Bõwázĩ la dó mụ íná naŋá ãzíla wáyĩnĩ mvụŋá delé ꞌbo, ásị́ la acá dó ãyĩkõ rú. Mụ dó sĩ ru lalé vụ̃rụ́ ãngũ ãná drõjó rĩ ꞌbã tị ꞌbã ãsị̃ agá. Rụ́tụ̃ mụ dó jã-jã rú, wị dó sókã Bõwázĩ pá gá rĩ ãzíla la dó ru vũ gá.

\VS{8}Ị́nị́ ágágá Bõwázĩ angá, uja ru tị ãzíla aru-arû. Acá dó ụ̃sụ̃táŋá sĩ ĩꞌdi ꞌbã ịsụ́jó la ũkú ãzí la ru ĩꞌdi pá gá ꞌdãá cí rĩ sĩ.

\VS{9}Zị dó, “Mi ãꞌdi ꞌi?”

\par }{\PP Rụ́tụ̃ umvi, “Ma ãtíꞌbó mídrị́ Rụ́tụ̃ ꞌi. Má aꞌị́ mídrị́ ífi ma míní adrujó mâ ágô ꞌbã kãká icólépi áma tãmbalépi rá rĩ ꞌi rĩ sĩ.”


\par }{\PP \VS{10}Bõwázĩ umvi ĩꞌdiní, “{\ND{Úpí}} ꞌbã wi míní sụ̃sụ́ mâ ị̃zẹ́pị, lẽtáŋá míní iꞌdalé úꞌdîꞌda ꞌdĩ ndẽ míní iꞌdalé Nãwụ́mị̃ ní rĩ rá. Míní ásị́ ꞌbãjó anzị kãrị́lẹ̃ rú, kụ́rẹ́nị́ ru jõku lẽmẽrí ru rĩ kí drị̃ gá ku rĩ sĩ.

\VS{11}Ụ̃rị̃ ꞌbã rụ mi ku mâ ị̃zẹ́pị, ma ị́jọ́ míní lẽlé rĩ kí idé rá. ꞌBá pírí ãmadrị́ táwụ̃nị̃ agá ꞌdãá rĩ nị̃ kí mi ũkú gbíyã múké la rĩ gá rá.

\VS{12}Ádrĩ táni adru agá mí ágô ꞌbã kãká tí, ꞌbá ãzí ãni rú kãká ru icólépi ími tãmbalépi la cí.

\VS{13}Íde ị́nị́ ꞌdĩ ꞌdâ, drụ̃sị̃ ụ̃ꞌbụ́tị sĩ ãma dó sĩ ĩꞌdi icó ími tãmbalé rá yã rĩ ịsụ́. Wó drĩ lẽ la ku,
{\ND{Úpí}} ꞌbã adrujó ídri rú rĩ áni ma ími tãmba rá, íla mi ꞌdâ kpere ụ̃ꞌbụ́tị gá.”


\par }{\PP \VS{14}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ Rụ́tụ̃ la ru Bõwázĩ ꞌbã pá gá ándrá ꞌdãá kpere ụ̃ꞌbụ́tị gá, wó angá sáwã sĩ icójó ꞌbá nị̃jó ku la gá. Bõwázĩ jọ ĩꞌdiní, “Ífẽ ꞌbá ãzí ꞌbã nị̃ jõ ũkú ãzí amụ́ ãngũ sĩ ãná ndrịjó rĩ gá ꞌdõlé rá la ku.”


\par }{\PP \VS{15}Bõwázĩ jọ vâ Rụ́tụ̃ ní, “Mí ajị́ bõngó míní sĩ ími ụrụꞌbá ꞌbejó rĩ ãzíla mí aja ĩꞌdi vũ gá ꞌdâ.” Ĩꞌdi mụ bõngô ajalé ꞌbo, Bõwázĩ sũ ãná ala gá ãni rú kị́lọ̃ kãlị́na ꞌdĩpí ãzíla ꞌbã dó ĩꞌdi Rụ́tụ̃ drị̃ gá. Uja dó ru táwụ̃nị̃ gâlé.


\par }{\PP \VS{16}Rụ́tụ̃ la mụ ãgõlé ĩꞌdi ꞌbã ĩdrâ rụ́ ꞌdõlé ꞌbo, Nãwụ́mị̃ zị dó, “Mâ ĩzẹ́pị, ị́jọ́ acị́ kí íngoní?”

\par }{\PP ꞌDãá nze dó ị́jọ́ Bõwázĩ ꞌbã ngalé ĩꞌdiní rĩ kî,

\VS{17}ãzíla jọ vâ, “Fẽ mání ãná ꞌdĩ kí pírí nĩ, ãzíla jọ, má ãgõ jõ mí rụ́ ꞌdõlé drị́drị́ ru ku.”

\VS{18}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ Nãwụ́mị̃ jọ, “Mâ ị̃zẹ́pị ími ásị́ ꞌbã adru ũkpó ru kpere míní nị̃ agá la ãꞌdu ị́jọ́ la ru idé nĩ yã rĩ gá, ãꞌdusĩku Bõwázĩ ásị́ icó pá tulé ku kpere ị́jọ́ ꞌdĩ ꞌbã ru ãzã ko agá ãndrũ ráká.”




\par }\Chap{4}{\SH Bõwázĩ ꞌbã Rụ́tụ̃ ꞌdụjó ũkú ru rĩ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Bõwázĩ mụ rilé kẹ̃jị́tị sĩ fijó táwụ̃nị̃ agâlé rĩ tị gá ꞌdãá. Kãká tá icólépi Rụ́tụ̃ tãmbalépi nĩ ĩꞌdi ꞌbã sĩ ị́jọ́ jọjó drị̃ la gá rĩ la mụ acálé ꞌbo, jọ dó, “Mâ wọ̃rị̂, mí amụ́ drĩ rilé áma andre gá ꞌdộ.” Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ágọ́bị̂ mụ dó rilé vũ gá.


\par }{\PP \VS{2}Bõwázĩ umve ꞌbá ĩyõ táwụ̃nị̃ drị̂ ꞌbã ãzí kí mụdrị́ ãzíla aꞌị́ kí rilé vũ gá. Idé kí dó ꞌdã ꞌbã áni.

\VS{3}Jọ dó kãká icólépi Rụ́tụ̃ tãmbalépi rá ꞌdã ní, “Nãwụ́mị̃ ãgõlépi Mụ̃wábụ̃ gá rĩ la ãngũ ãmã ádrị́pị Ị̃lị̃mẹ́lẹ̃kị̃ drị̂ ị̃tụ̃ndã.

\VS{4}Má ũrã ị́jọ́ la lũjó míní ãzíla vâ sĩ ími aꞌị́jó ĩgbãjó la ꞌbá urilépi ꞌdĩ kí drị̃ gâsĩ ãzíla ꞌbá ĩyõ mádrị́ ꞌdĩ kí drị̃ gâsĩ. Ídrĩ ãngũ ꞌdĩ lẽ rá, mí ĩgbã ĩꞌdi ꞌbá urilépi ꞌdĩ kí drị̃ gâsĩ, wó ídrĩ lẽ ĩgbãlé la ku, ílũ mání, ma dó sĩ nị̃ la cé ãꞌdusĩku ꞌbá ãzí ndú icólépi ĩgbãlépi la yụ pẽ lú mi ꞌi ãzíla ma ꞌi ími ũngúkú gá ãni rú rĩ.”

\par }{\PP Ágọ́bị̂ jọ, “Ma ĩgbã la rá.”


\par }{\PP \VS{5}ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, Bõwázĩ jọ, “Ụ́ꞌdụ́ míní ãngũ ꞌdã ĩgbãjó Nãwụ́mị̃ drị́ rĩ sĩ, mi vâ Rụ́tụ̃ Mụ̃wábụ̃ ízó ru rĩ tãmba ĩndĩ, sĩ ágó ĩꞌdidrị́ drãlépi rá Málọ̃nị̃ ꞌbã rụ́ ĩdrị̃jó ãko ĩꞌdidrị̂ kí abe.”\FTNT{*}{{\FR 4:5 }{\FR{4:5
}}{\FT{Lãꞌbĩ Yãhụ́dị̃ drị̂ sĩ ídrĩ mí ádrị́pị ꞌbã ũkú fi mi anzị kí tị sĩ ĩꞌdi rụ́ ajíjó.}}}


\par }{\PP \VS{6}ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, kãká tá tí icólépi Rụ́tụ̃ tãmbalépi rá rĩ jọ, “Má icó dó ãngũ ꞌdĩ ĩgbãlé ku ãꞌdusĩku anzị mádrị̂ icó kí ãngũ ꞌdã ꞌdụlé ĩꞌbã ãni la rú ku. Mí ĩgbã dó bãsĩ ĩꞌdi míní. Má icó ku.”


\par }{\PP \VS{7}Ándrá ídu rĩ sĩ, lãꞌbĩ ꞌbá Ịsịrayị́lị̃ drị̂ ꞌbadrị̂ agá ꞌbá ãzí ní acájó ãko ãzí ꞌbã ꞌdị́pị rú, ꞌbá ãlu rĩ la ŋĩlâ ĩꞌdi ꞌbã pá gá rĩ ãtrũ fẽlé ꞌbá ãzí rĩ drị́. ꞌDĩ ándrá gẹ̃rị̃ pịrị ꞌbá ãzí ꞌbã sĩ acájó ãko ãzí ꞌbã ꞌdị́pị rú Ịsịrayị́lị̃ gá rĩ.

\VS{8}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ágọ́bị́ ꞌdĩ jọ Bõwázĩ ní, “Mí ĩgbã ĩꞌdi mi ꞌi.” ꞌBo ãtrũ dó ŋĩlâ ĩꞌdi pá gá rĩ fẽlé Bõwázĩ drị́.


\par }{\PP \VS{9}ꞌDã ꞌbã ũngúkú gá, Bõwázĩ jọ ꞌbá ĩyõ ãzíla ꞌbá pírí ꞌdãá cí rĩ ꞌbaní, “Ãndrũ ĩmi mâ sãdínĩ rú ndrejó la má ĩgbã Nãwụ́mị̃ drị́ ãko Ị̃lị̃mẹ́lẹ̃kị̃, Kị̃lị̃yọ́nị̃ ãzíla Málọ̃nị̃ ꞌbadrị̂ kí pírí.

\VS{10}Áꞌdụ vâ Rụ́tụ̃ Mụ̃wábụ̃ ízó ru ãwụ́zị́ Málọ̃nị̃ ꞌbã aꞌbelé rĩ mání ũkú ru ĩndĩ sĩ ĩꞌdi ꞌbã rụ́ ị̃drị̃jó ãzí la ãko ĩꞌdidrị̂ kí abe. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, ĩꞌdi ꞌbã rụ́ ꞌbã ãvĩ rú sĩ lị́cọ́ ãmadrị́ ãzíla táwụ̃nị̃ ãmadrị̂ agá ku benĩ. Ĩmi dó sĩ ãndrũ mâ sãdínĩ!”


\par }{\PP \VS{11}ꞌDã ꞌbã vúlé gá ꞌbá ĩyõ rĩ kí ꞌbá ũꞌbí ꞌdãá rĩ kí abe jọ kí, “Ãma pírí sãdínĩ. Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ,
{\ND{Úpí}} ꞌbã fẽ ũkú afílépi mídrị́ lị́cọ́ gá ꞌdõlé ꞌdĩ ꞌbã adru cécé Rãkẹ́lị̃ ꞌbã kí ándrá Léyã\FTNT{†}{{\FR 4:11 }{\FR{4:11
}}{\FT{Ũkú ị̃rị̃ ꞌdĩ tị kí anzị ũꞌbí ru Yãkóꞌbõ nî.}}} be lị́cọ́ Yãkóꞌbõ drị̂ ị̃ndụ́ iꞌdójó ãngũ ãlu gá nĩ rĩ áni. Mí adru kẹ́jẹ́ŋị́ málĩ trũ íná tị Ĩfũrátã gá ãzíla ími rụ́ ꞌbã kụ-kụ̃ sụ́rụ́ Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá.

\VS{12}{\ND{Úpí}} ꞌbã fẽ anzị ãfũlépi ĩmi rụ́ Rụ́tụ̃ be rĩ ꞌba adru kí cécé Pẹ̃rẹ́zị̃ drị̂ kî áni ꞌdĩ ngọ́tị́ Yụ́dã ꞌbadrị́ Tãmárã be rĩ.”


\par }{\SH Ãwí Dãwụ́dị̃ drị̂
\par }
{\PP \VS{13}Ị́jọ́ ꞌdĩ sĩ, Bõwázĩ ꞌdụ dó Rụ́tụ̃ ꞌi ĩꞌdi ꞌbã ũkú ru ãzíla ko kí dó ĩꞌdi be.
{\ND{Úpí}} wi ĩꞌbaní sụ̃sụ́ rá, ịsụ́ dó sĩ ꞌa, ãzíla tị dó ngọ́tị́ ágọ́bị́.

\VS{14}Ũkú táwụ̃nị̃ Bẹ̃tẹ̃lẹ̃hẹ́mụ̃ gá rĩ jọ kí Nãwụ́mị̃ ní, “Lẽ ãma ịcụ́ kí
{\ND{Úpí}} ꞌi ãndrũ ĩꞌdi ꞌbã míní ngọ́tị́ ágọ́bị́ ími tãmbalépi la fẽjó rĩ sĩ. Lẽ rụ́ la ꞌbã kụ-kụ̃ ãngũ Ịsịrayị́lị̃ drị̂ agá.

\VS{15}Mí ũkû lẽ mi ambamba, ndẽ míní adrujó anzị ãgọbị trũ ázị̂rị̃ rĩ rá, ngọ́tị́ ĩꞌdi ꞌbã tịlé míní ꞌdĩ la drụ́zị́ ími ásị́ imbá, ãzíla ĩꞌdi ími tãmba ĩdrãnĩgõ gá nĩ!”


\par }{\PP \VS{16}Nãwụ́mị̃ ꞌdụ dó ngọ́tị̂ ĩꞌdidrị́ gá ãzíla mba dó tã la.

\VS{17}Ũkú uꞌálépi jĩránĩ rú ꞌdãá rĩ jọ kí ꞌbá ꞌbanî, “Nãwụ́mị̃ ꞌbã ngọ́tị́ ágọ́bị́ dó cí!” ꞌDa kí ĩꞌdi rụ́ Ụ̃bẹ́dị̃ ꞌi. Ụ̃bẹ́dị̃ tị dó Yésẽ ꞌi, ꞌdĩ Dãwụ́dị̃ ꞌbã átẹ́pị ꞌi.


\par }{\PP \VS{18}ꞌDĩ ãwí Pẹ̃rẹ́zị̃ drị̂ ꞌi:

\par }{\LI Hẽzĩrónĩ ꞌbã átẹ́pị Pẹ̃rẹ́zị̃ ꞌi


\par }{\LI \VS{19}Rámũ ꞌbã átẹ́pị Hẽzĩrónĩ ꞌi,

\par }{\LI Ãmĩnãdábũ ꞌbã átẹ́pị Rámũ ꞌi,


\par }{\LI \VS{20}Násõnĩ ꞌbã átẹ́pị Ãmĩnãdábũ ꞌi,

\par }{\LI Sãlĩmónĩ ꞌbã átẹ́pị Násõnĩ ꞌi


\par }{\LI \VS{21}Bõwázĩ ꞌbã átẹ́pị Sãlĩmónĩ ꞌi,

\par }{\LI Ụ̃bẹ́dị̃ ꞌbã átẹ́pị Bõwázĩ ꞌi,


\par }{\LI \VS{22}Yésẽ ꞌbã átẹ́pị Ụ̃bẹ́dị̃ ꞌi,

\par }{\LI Ãzíla Dãwụ́dị̃ ꞌbã átẹ́pị Yésẽ ꞌi.

\par }