<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?><verseFile>
<v b="GEN" c="1" v="1">Tenang tutunaꞌ masipoꞌ Kumponinge aaꞌning paning eeꞌnoko kansiꞌ nkovuuꞌnang. </v>
<v b="GEN" c="1" v="2">Aung kansiꞌ tee, emuꞌ otoinaꞌ otoarukoꞌ; naroomparavaꞌ otokoꞌ; tamung domaang-poꞌningmeeva otokoꞌ. Dau-eta mutaanange dakaꞌpui otokoꞌ tee poonaruꞌ baka otoko, eeꞌnoko tee Kumponing bakaang Tanuaang tee-koo pirung-koo daue aavinuko. </v>
<v b="GEN" c="1" v="3">Tenang Kumponinge karoma aaꞌpuuꞌ, “Araka, tavoꞌdaravai,” eeꞌnoko tenang araka oroꞌparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="4">Eeꞌnoko Kumponinge tee araka tampaꞌ oovura dotuarara tee araka simpeꞌuuꞌ mutaanang-eta. </v>
<v b="GEN" c="1" v="5">Eeꞌnoko Kumponinge tee araka doonaaꞌ tampuuꞌ eeꞌnoko mutaanang muung tampuuꞌ. Teketa aaꞌnouꞌ muung tankinuko taneꞌpuuꞌ eeꞌnoko teꞌmung teꞌmung tutunaꞌnaꞌmung. </v>
<v b="GEN" c="1" v="6">Eeꞌnoko Kumponinge napoꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Meerooꞌnavaro doona otoai tankaampuresi pirung boonaruꞌ eeꞌnoko ntong kamoꞌkoong.” </v>
<v b="GEN" c="1" v="7">Tee meerooꞌnavaro tee, Kumponinge teing ntong meuꞌ tankaampureeꞌnaang nkovuuꞌ boonaruꞌ daunaruꞌketa. </v>
<v b="GEN" c="1" v="8">Eeꞌnoko Kumponinge tee meerooꞌnavaro doona auviꞌau tampuuꞌ, teketa aaꞌnouꞌ muung tankinuko taneꞌpuuꞌ eeꞌnoko teꞌmung teꞌmung keꞌmunta-naꞌmung. </v>
<v b="GEN" c="1" v="9">Teketa napoꞌ Kumponinge aaꞌpuuꞌ, “Aiaꞌ, ntong paning-koo boong otoing naroꞌ poontarako koverenooꞌ oroꞌparavai,” eeꞌnoko teeꞌ masikaꞌ nkoaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="10">Teketa Kumponinge teꞌ koverenooꞌ kansiꞌ tampuuꞌ eeꞌnoko tee ntong poonaruꞌ pirung tampuuꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge tampaꞌ oovura dotuaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="11">Eeꞌnoko Kumponinge napoꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Kansiꞌkoo baaꞌ eeꞌnoko koiꞌnanka amutemuriiꞌ dupuai, aaꞌnoko keenavaang, eeꞌnoko poraꞌkooning, eeꞌnoko sinampuai ookara muuꞌ amutemuriiꞌ kantenaꞌ.” Eeꞌnoko teeꞌ eeꞌnaꞌ nkoaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="12">Kansiꞌkoo amutemuriiꞌ baaꞌ eeꞌnoko koiꞌnanka amutemuuꞌnaꞌ sinampumaing dupuuꞌ, keenavaang eeꞌnoko poraꞌkooning, teing-koo kuunge napoꞌ okiꞌnarekaꞌ sinang nkoarikooꞌ amutemuuꞌnaꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge tampaꞌ oovura dotuaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="13">Teketa aaꞌnouꞌ muung tankinuko taneꞌpuuꞌ eeꞌnoko teꞌmung teꞌmung beenanaꞌmung. </v>
<v b="GEN" c="1" v="14">Teketa napoꞌ Kumponinge aaꞌpuuꞌ, “Aiaꞌ, arakananka tavoꞌdariai meerooꞌnavaro-koo meuꞌke teke paning-koo doong eeꞌnoko muung simpeꞌaareaing, eeꞌnoko teke aing aaꞌning taaꞌniꞌantavaari otoromaatoai: doonanka, kaarananka eeꞌnoko mareꞌnanka. </v>
<v b="GEN" c="1" v="15">Eeꞌnoko teke meerooꞌnavaro-koo paning-koo arakavariri otoromaatoai teketa kansiꞌaape araka poꞌantavaamaatoai.” Eeꞌnoko teeꞌ eeꞌnaꞌ nkoaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="16">Eeꞌnoko Kumponinge teeꞌ araka pankeng kenaanka nkovuretuꞌ, narung aaꞌnaꞌ araka doonaaꞌ araka-koo miring duaaꞌ nkovuuꞌ. Eeꞌnoko niiꞌnung baruꞌ araka deeaung muunga araka-koo miring kaara nkovuuꞌ. Napoꞌ beentoꞌnanka nkovuruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="17">Teing paning-koo meuꞌ nkovurira sipuruꞌ teketa kansiꞌaape araka poꞌantavaamaatooꞌnaang. </v>
<v b="GEN" c="1" v="18">Eeꞌnoko teketa doong eeꞌnoko muung tanatavaamaatoai, eeꞌnoko napoꞌ arakanaanka eeꞌnoko mutaanang tankaampaarematoai. Eeꞌnoko Kumponinge teeꞌ eeꞌnaꞌ tampaꞌ oovura dotuaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="19">Teketa aaꞌnouꞌ muung tankinuko taneꞌpuuꞌ, eeꞌnoko teꞌmung teꞌmung karenanaꞌmung. </v>
<v b="GEN" c="1" v="20">Eeꞌnoko Kumponinge napoꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Ntong eeꞌnoko pirung ookarai kapooꞌnanka amutemuriiꞌ domantooꞌnankai maantoꞌaavai. Eeꞌnoko barennankai porora meerooꞌnavaro aꞌdeiꞌ auviꞌau puraanaama maantoꞌaavai.” </v>
<v b="GEN" c="1" v="21">Taviꞌ pankenanka nkovuruꞌ pirung-koo kuung otoromaing eeꞌnoko ookara okiꞌnarekaꞌ kapooꞌ nanaamaing ntong-koo kuunge, eeꞌnoko ookara bareng amutemuriiꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge tampaꞌ oovura dotuaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="22">Eeꞌnoko Kumponinge ookara biraankevuruꞌ aaꞌpuma, “Ookara kapooꞌnanka pirung-kooning parerima berentarima pirung maantoꞌeriai, eeꞌnoko ookara barennanka teeꞌke, parerima berentariai kansiꞌkoo.” </v>
<v b="GEN" c="1" v="23">Teketa aaꞌnouꞌ muung tankinuko taneꞌpuuꞌ eeꞌnoko teꞌmung teꞌmung paꞌnokoꞌnaꞌmung. </v>
<v b="GEN" c="1" v="24">Teketa napoꞌ Kumponinge aaꞌpuuꞌ, “Enang kansiꞌkoo kapooꞌnanka amutemuriiꞌ domantooꞌnanka tavoꞌdariai: ookara kauꞌkarenaumo bauꞌnaananka, eeꞌnoko biikoori, eeꞌnoko ookara kapooꞌ kansiꞌkoo daue nanaamaing.” Eeꞌnoko teeꞌ eeꞌnaꞌ nkoaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="25">Kumponinge kauꞌkarenaumo poraꞌkooning amutemuuꞌ nkovuruꞌ eeꞌnoko napoꞌ bauꞌnaananka amutemuuꞌ teeꞌ nariꞌ nkovuruꞌ eeꞌnoko napoꞌ teing kansiꞌkoo daue kakanaamaing teeꞌ nariꞌ amutemuuꞌ nkovuruꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge tampaꞌ oovura dotuaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="26">Teketa napoꞌ Kumponinge aaꞌpuuꞌ, “Aiaꞌ, naning-namuuꞌ nantoong niiꞌ pinaꞌ oroꞌnuka nkoarampiai, niikaang oroꞌoroꞌnooꞌ siompuioꞌ, eeꞌnoko teinge ookara kapooꞌnanka tanatavaariai, aaꞌning: taviꞌ pirung-koonanka, barenanka auviꞌau-kooning, kauꞌkarenaumo datauraaꞌnanka, eeꞌnoko poraꞌkoonanka, eeꞌnoko napoꞌ teing ookara kapooꞌnanka kansiꞌkoo daue nanaamaing.” </v>
<v b="GEN" c="1" v="27">Teeꞌkoo Kumponinge naning baka bakaang oroꞌoroꞌnooꞌ siompuioꞌ nkovuuꞌ. Teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ oroꞌ Kumponing-pinaꞌ nkovuuꞌ, aaꞌnouꞌ donkaani eeꞌnoko manikuma nkovuretuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="28">Eeꞌnoko Kumponinge biraankevurema aaꞌpuretuꞌ, “Deeꞌ parerema berentareai eeꞌnoko deurukaaꞌke ookara kansiꞌ maantoꞌaara ookara kapooꞌnanka tanatavaariai tenairu-koo. Eeꞌnoko deeꞌke tee aaꞌnoaing ookara taviꞌ pirung-kooning tanataverereriai, barenanka auviꞌau-kooning eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka kansiꞌkoo daue nanaamaing.” </v>
<v b="GEN" c="1" v="29">Eeꞌnoko Kumponinge aaꞌpuretuꞌ, “Oovereko, ninge tee deeꞌ arompesing ookara kapooꞌnanka sinampumaing ookara-koo kansiꞌkoo daue otorinanka; deeꞌ deekaang taamang, ookara baaꞌnanka, koiꞌnanka, keenavaang eeꞌnoko poraꞌkooning naroꞌka. </v>
<v b="GEN" c="1" v="30">Eeꞌnoko ookara kauꞌkarenaumo-nanka kansiꞌkooning, napoꞌ barennanka auviꞌau-kooning eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka kansiꞌkoo daue nanaamaing, eeꞌnoko ookara kapooꞌ domantooꞌnanka, ninge teing ookara kapooꞌ dupumaung maaꞌkoo avoronsing.” Eeꞌnoko teeꞌ eeꞌnaꞌ nkoaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="1" v="31">Eeꞌnoko Kumponinge ookara kapooꞌnanka teie nkovuruꞌning tampaꞌ masikaꞌ oroꞌpariko oovura dotuaruꞌ. Teketa aaꞌnouꞌ muung tankinuko taneꞌpuuꞌ, eeꞌnoko teꞌmung teꞌmung ˜naꞌmung-taa-naꞌmung. </v>
<v b="GEN" c="2" v="1">Teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ Kumponinge aaꞌning paning eeꞌnoko kansiꞌ bakevuuꞌ, eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka mmauꞌ nariꞌ bakevuruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="2">Eeꞌnoko Kumponinge ookara bakaang nko-nko nkovuruꞌnanka ˜naꞌmung-taa-naꞌmung bakevura, teꞌmung ˜keꞌmunta-taa-naꞌmung uaavouꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="3">Eeꞌnoko Kumponinge teꞌmung ˜keꞌmunta-taa-naꞌmung biraankevura meekaꞌantavuuꞌ, aiꞌ teꞌmung eeꞌnaꞌmung tee, tee uaavouꞌnaꞌmung bakaang nko-nko kansiꞌ nko-koong bakevura. </v>
<v b="GEN" c="2" v="4">Tenang tutunaꞌ Kumponinge kansiꞌnaanka paning nkovuuꞌnaꞌkoong minkunaa aung: </v>
<v b="GEN" c="2" v="5">Tenang Ovoringe Kumponinge kansiꞌ eeꞌnoko paning nkovuuꞌnang kapooꞌ keenavaang tovang koiꞌ dovang baaꞌ otoarukoꞌ kansiꞌkoo, mmeꞌ Kumponinge apoꞌ botovuaruko eeꞌnoko naning otoarukoꞌ mintoong nkovupeuꞌnung. </v>
<v b="GEN" c="2" v="6">Nka ntonooꞌ tenang eeꞌnang tavoꞌarakoꞌ okiꞌnarekaꞌ kansiꞌkoo dau tompatompaꞌanta-koo. </v>
<v b="GEN" c="2" v="7">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang teie Ovoringe Kumponinge naning kansiꞌkoong daꞌmong-etab nkovuuꞌ, eeꞌnoko keꞌnie deto uupuvura domaang avuuꞌ domang-antavuma eeꞌnoko tee naning tenang domaang-poꞌnung deemparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="8">Teketa Kumponinge tee naning nkovura tampooꞌ temuꞌ nerievuuꞌnooꞌ sipuuꞌ teka Iideniꞌka duaaꞌ pomanooꞌaapea. </v>
<v b="GEN" c="2" v="9">Tenau tenau Kumponinge koiꞌnanka amutemuriiꞌ tampaꞌ oroꞌnanka keempuruꞌnau eeꞌnoko sinang maaꞌkoo tamparanankai. Eeꞌnoko meerooꞌ tenau-koo koiꞌ kevarira sipuretuꞌ: navari domaang isikung avuꞌnavari; niiꞌnavari noruꞌ aaꞌning tampara eeꞌnoko orara avuꞌnavari. </v>
<v b="GEN" c="2" v="10">Eeꞌnoko teing ntong kareriiru teꞌ Iideniꞌ tavearikooꞌ tenau mintoonau duuꞌpaama, teketa nari deempari siarakooꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="11">Tutunaꞌnari teing-koo miring Piison-nari, Aavila nameng, kooro-poꞌnameng, korovui pomanari. </v>
<v b="GEN" c="2" v="12">Tee kooro temeng-koong tampara eeꞌnoko narung napoꞌ koiꞌ tampaꞌ nuuraaꞌ otomanooꞌ miring deliam. Napoꞌ kapang tampaꞌ oroꞌnanka-poꞌnooꞌ, miring kaneliani, ereng naakiomaing. </v>
<v b="GEN" c="2" v="13">Keriira-nari ntong miring Kiong-nari, Kus-nameng-eta pomanari. </v>
<v b="GEN" c="2" v="14">Beeriiru-nari miring Taikirisi-nari, Asiria-nameensiꞌkoo duaaꞌ pomanooꞌaapeita pomanari. Kareriiru-nari miring Iuperetisi-nari. </v>
<v b="GEN" c="2" v="15">Eeꞌnoko teie Ovoringe Kumponinge tee naning nkavura teꞌ Iideniꞌnau-koo sipuuꞌ tenau mintoompuma teke tarevui otooꞌnaang. </v>
<v b="GEN" c="2" v="16">Eeꞌnoko Ovoringe Kumponinge botovuma aaꞌpuuꞌ tee naning, </v>
<v b="GEN" c="2" v="17">“Ookara koiꞌkoong sinananka mintoong-koo otoining-koong tamung naroꞌketa maaꞌemaatoaing, teka tevari koiꞌnavari noruꞌanta nka-navari teing aaꞌning-koo tampara eeꞌnoko orara dake maaꞌeaukaꞌ tee sinang tevari-koong, aiꞌ teꞌmung daꞌ tevari-koo sinang maaꞌeainaꞌmung daꞌ tee dooaing.” </v>
<v b="GEN" c="2" v="18">Teketa Ovoringe Kumponinge aaꞌpuuꞌ, “Aung naning baka otoꞌkoo tampaꞌ deeaꞌ. Ninge bakaang pakupakunung tee-koo makosi nkoevompaing.” </v>
<v b="GEN" c="2" v="19">Teketa teie Ovoringe Kumponinge teing kauꞌkarenaumo-nanka eeꞌnoko barennanka kansiꞌketa temuꞌ nkovuruꞌning teꞌ Aadama-anko poꞌantavuruꞌ teie namuriiꞌnaꞌ oovurira miring tampuriiꞌnaang, eeꞌnoko aming miring teie Aadamai tampuruꞌnung teing kapooꞌ domantooꞌnanka-koo tee tee biikaang miring deemparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="20">Eeꞌnoko tenang Aadamai mirinanka tampuruꞌ teing kauꞌ karenaumo-nanka-koong bauꞌnaananka-koo eeꞌnoko biikoori-koo, napoꞌ ookara barennanka-koo tampuruꞌ, teka tee Aadama bakaang pakupakunung tee-koo makosi otoaruuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="21">Teketa teie Ovoringe Kumponinge tee Aadama aaꞌnaꞌ aasiꞌantavuuꞌ, eeꞌnoko tenang aatuko paramparang-koo kooꞌkoo nariꞌ bitaꞌura teꞌ napoꞌ bioꞌke avoꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="22">Eeꞌnoko teriꞌ paramparang-nariꞌ nkavuuꞌnariꞌketa Kumponinge nani manikuma nkovuuꞌ eeꞌnoko teni teꞌ Aadama-anko tavoꞌuuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="23">Teketa Aadamai aaꞌpuuꞌ, “Emuꞌ ani eeꞌnani mmaikoꞌ masikani. Bakaang kooꞌ tee ning-koong-eta kooꞌketaing eeꞌnoko bakaang bioꞌ tee ning-koong-eta bioꞌketaing. Ani donkaani-koong-eta kooꞌketa nkoniiꞌnani naning-eta-nani, teꞌkoo manikuma tampampaing.” </v>
<v b="GEN" c="2" v="24">Teeꞌkoo teeꞌ aaꞌnomaung naninge baumararing sipurema baꞌaang ninka pinkaꞌarekooꞌ eeꞌnoko narung deemparekooꞌ. </v>
<v b="GEN" c="2" v="25">Tenang tee tering ookaring donkaani eeꞌnoko teni baꞌaang simpenoiꞌdaring otoresi teka tee maiaꞌoreaꞌ. </v>
<v b="GEN" c="3" v="1">Ookara kapooꞌ avutevuꞌ biikoori Kumponinge nkovuruꞌnanka-koo boruꞌ bakei aaꞌnaꞌ toreearoꞌ. Teie tee teni manikuma aaꞌpuuꞌ, “Kumponinge ee masikaꞌ ookara anau-koo koiꞌnanka-koong sinang maaꞌkoo orokoruresing?” </v>
<v b="GEN" c="3" v="2">Eeꞌnoko tenie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee boruꞌ, “Neeꞌke aaꞌ ookara koiꞌnanka-kooning sinang anau-kooning maaꞌkoo makosi. </v>
<v b="GEN" c="3" v="3">Teka Kumponinge aaꞌpuing, ‘Koiꞌnavari anau-koo meuꞌke otoinavari-koong deekoꞌ deeꞌke sinang maaꞌereaukaꞌ, aaꞌnoko tamung kompereaukaꞌ tevari, dooreꞌneenga.’” </v>
<v b="GEN" c="3" v="4">Nka teie boruꞌke aaꞌpuuꞌ teni manikuma, “A, deeꞌ bakei doorearooꞌnaang. </v>
<v b="GEN" c="3" v="5">Deeꞌke tee sinang teuꞌkoong maaꞌereta deekoꞌ deeꞌ tee noruꞌ daateꞌdareeꞌnaang kapooꞌ tampara eeꞌnoko kapooꞌ orara noruꞌkoo, eeꞌnoko deeꞌ tee Kumponing-pinaꞌ nariꞌ otoreeꞌnaang. Kumponinge teeꞌ noruꞌui deeꞌ teeꞌ orokoruresing.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="6">Eeꞌnoko tenang tenie manikumai tee teuꞌkoong sinang oovuko onou eeꞌ oroꞌ tavoꞌkuuꞌ, “Bakei aung sinang maaꞌkoo tampara, oroꞌoroꞌnooꞌ tampaꞌ oroꞌke, eeꞌnoko maaꞌanko norukasiꞌ deeng-antamupeuꞌ.” Tee ninka noruꞌ ninka tee-koo sinang-koo nkavura maaꞌkuuꞌ, eeꞌnoko niiꞌning napoꞌ tenie tee baꞌung nariꞌ otoretuꞌnung avuioꞌ maaꞌuuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="3" v="7">Eeꞌnoko tenang tee noruꞌ ookaanka-koong daateꞌaretuꞌ, eeꞌnoko tenang noruꞌaretuꞌ tenaanka tee simpenoiꞌka, eeꞌnoko tenang koiꞌ piikiꞌkoong paraꞌnooꞌ naroꞌka pateꞌureta duaana nkosiiretuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="3" v="8">Teketa tenang kamunooꞌnang boimpuioꞌ tenaankai tee Ovoring Kumponing teke mintoonge nanuko taaravuretuꞌ, eeꞌnoko koiꞌnanka-koo meuꞌ bakuꞌaretuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="3" v="9">Teka teie Ovoringe Kumponinge Aadama bokuvuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ areꞌ otomang?” </v>
<v b="GEN" c="3" v="10">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Ninge daꞌkoong aurong mintoonge naniko taararamira amoromira simpenoiꞌ deemarama oomeꞌneeng-koo bakuꞌmaring.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="11">Eeꞌnoko Kumponinge aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ baie simpenoiꞌ otoing nauruing? Aiꞌ tee koiꞌkoong sinang orokorantuꞌnavari-koong maaꞌei?” </v>
<v b="GEN" c="3" v="12">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Tenie anie manikumai dake niꞌninka nariꞌ oꞌnoreeꞌnaang ameuꞌnanie tee-koo koiꞌkoong-koo sinang-koo amuioꞌ maaꞌkansing.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="13">Teketa teie Ovoringe Kumponinge teni manikuma aaꞌpuuꞌ, “Dake tee aming-koo teeꞌ nkoveing?” Eeꞌnoko tenie manikumai aaꞌpuuꞌ, “Boruꞌke tosimuioꞌ teeꞌ ninge maaꞌansing.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="14">Teketa Ovoringe Kumponinge tee boruꞌ aaꞌpuuꞌ, “Dake tee teeꞌ oroꞌ kapooꞌ nkoveing-koo dakaang barakosiꞌ tee dau basi ookara kauꞌkarenaumo-nanka bauꞌnaananka-koo eeꞌnoko poraꞌkoonanka-koo. Daꞌ tee keꞌdei nanimatoaing otoainaroong-koo tee nankanankara maaꞌema. </v>
<v b="GEN" c="3" v="15">Eeꞌnoko ninge tee deeꞌnaanka daꞌ eeꞌnoko ani manikuma karenaanka deeng-antarampeaing eeꞌnoko napoꞌ teing deeꞌke deurukaaꞌ teeꞌke kare-nupoong otoromaatoaing. Teni baurukaaꞌkoo narunge daꞌ boreꞌkoo puuturuaing eeꞌnoko dake tee kankoꞌbo-koo kakieai.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="16">Napoꞌ teni manikuma aaꞌpuuꞌ Kumponinge, “Ninge tee daꞌ pankaing sisikeera arompaing tenang parema mantompemaatoaing. Sisikeera ninka parematoaing. Nka tee, daꞌung-koo pia otoi otoaing, eeꞌnoko bakaang pia siompemaatoai.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="17">Eeꞌnoko napoꞌ Aadama-koo aaꞌpuuꞌ, “Dake teni daꞌaang bakaang kara taaravera tee koiꞌkoong sinang orokoantuꞌnung maaꞌeing-koo, ninge tee kansiꞌ taamang keentoma barakosiꞌansing taamananka tampaꞌ nkoaravaꞌ otoainge, eeꞌnoko daꞌ poreꞌdoma deekoꞌ tee-koo kansiꞌkoo taamanimatoaing ookara batei daꞌ otoaining-koo. </v>
<v b="GEN" c="3" v="18">Eeꞌnoko kansiꞌketa koiꞌnanka tooꞌmurintaaꞌpoꞌnanka dupuai, napoꞌ baaꞌnanka orananka dupuai, eeꞌnoko dake maaꞌkoo poraꞌkooning baaꞌnanka maaꞌemaatoai. </v>
<v b="GEN" c="3" v="19">Eeꞌnoko iontakaanang mintoontarama taamanimatoai, bera doora kansiꞌkoo tororaravainooꞌke basi, teꞌ eeꞌnooꞌ daꞌ nkorantuꞌnooꞌ, aiꞌ daꞌ tee daꞌmong, napoꞌ daꞌmong-koo doonko tororaravaing.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="20">Eeꞌnoko Aadamai teni baꞌaang miring Iivi tampuuꞌ, aiꞌ teni teni ookara nantoong amutemuriiꞌ bioko. </v>
<v b="GEN" c="3" v="21">Eeꞌnoko Kumponinge Ovoringe kauꞌkarenaumo-nanka-koong dopaꞌkoo mononopaꞌ nkovura Aadama eeꞌnoko teni Iivi avuretuꞌ kurumpareeꞌnaang. </v>
<v b="GEN" c="3" v="22">Teketa Kumponinge Ovoringe aaꞌpuuꞌ, “Aung tee naning niiꞌpinaꞌ oroꞌparing aaꞌnoing kapooꞌ tampara eeꞌnoko orara noruꞌui. Emuꞌ tee koiꞌ domang isikung avuꞌnavari-koo dueꞌ beꞌkoo tauraꞌpampiaukaꞌ, tevari-koong sinang maaꞌura napoꞌ domampari otoꞌneenga.” </v>
<v b="GEN" c="3" v="23">Teeꞌpura Ovoringe Kumponinge tenau-eta Iideniꞌnau-eta bataꞌuuꞌ tamung poraꞌke mintoomparaaꞌnaang, tee naning kansiꞌketaing kansiꞌ nenkeꞌuma. </v>
<v b="GEN" c="3" v="24">Tenang Kumponinge tering bataꞌureta, tee-koo tenau-koo Iideniꞌnau-koo duaaꞌ pomanooꞌaapenameng-koo koosinunanka purintoꞌnanka donkong-antavuruꞌ, tee tevung taung koiꞌ domang-anta-aape beꞌnavung paraꞌai otoromaatooꞌnaang, bainatu ntaꞌpinaꞌ urung kompai eevaavaama. </v>
<v b="GEN" c="4" v="1">Enang tee Aadama Iivi-ninka baꞌaang ninka otoresi teni kempoꞌkuuꞌ. Teketa tootoꞌ narung donkaani paravuuꞌ tenie, miring Keiniꞌ. Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ tenie, “Ninge narung donkaani paravansing Ovoringe pakumuioꞌ.” </v>
<v b="GEN" c="4" v="2">Napoꞌ kemuꞌkanaꞌ tenie donkaani Keiniꞌke baaraꞌmaꞌnung paravuuꞌ miring Eebeloꞌ. Eebeloꞌ sipisipiꞌnanka tanata deemparuꞌ eeꞌnoko Keiniꞌ mintoong nkonara. </v>
<v b="GEN" c="4" v="3">Damaꞌke tee Keiniꞌke tee-koo keenkeenanka-koo sinananka nkavurira Ovoring-koo boontunamparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="4" v="4">Eeꞌnoko Eebeloꞌke sipisipiꞌnanka-koo niiꞌning tutunaꞌning-kooning datoꞌurira menaanka dovang-nairu ninka boontunamparuꞌ. Eeꞌnoko Ovoring Eebeloꞌkoo aaꞌnaꞌ dotuaruꞌ eeꞌnoko tee-koo bakaang-koo boontunang-koo. </v>
<v b="GEN" c="4" v="5">Teka Keiniꞌkoo eeꞌnoko tee-koo bakaang-koo boontunang-koo dotuaravaruuꞌ. Eeꞌnoko Keiniꞌ teeꞌkoo aaꞌnaꞌ iirai oing orakaꞌ oroꞌparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="4" v="6">Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌpuuꞌ tee Keiniꞌ, “Daꞌ aming-koo iirarora oing orakaꞌ oroꞌdaramang? </v>
<v b="GEN" c="4" v="7">Daꞌ tampaꞌ boontunantaravaing deekoꞌ ning daꞌkoo dotumaravaing, apeꞌ aung? Teka tee dake kapooꞌ orara nkoveko deekoꞌ tee orara aarumo maamuari otong daꞌ kurumaaꞌkoo. Nka dake purintarara puruꞌeaing tee.” </v>
<v b="GEN" c="4" v="8">Teketa Keiniꞌke tee baaraꞌmaꞌnung Eebeloꞌ bokuvuma aaꞌpuuꞌ, “Poai ioꞌ tokoi poraꞌke korokoromareai.” Eeꞌnoko tenang poraꞌ bereta Keiniꞌ tee-koo baaraꞌmaꞌnung-koo Eebeloꞌkoo dau kokoroarara teka tavuma dupisiꞌuuꞌ tee. </v>
<v b="GEN" c="4" v="9">Tenang Ovoringe aaꞌpuuꞌ tee Keiniꞌ, “Eebeloꞌ arerai tee daaraꞌmaꞌnung?” Eeꞌnoko Keiniꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ninge noruꞌampaꞌ tee, aiꞌ ning tee ntaraꞌmaꞌnung tare-koo siꞌmeuꞌnunge?” </v>
<v b="GEN" c="4" v="10">Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌpuuꞌ, “Nka dake aming nkoveing? Tee daaraꞌmaꞌnung bakaang ereng-koong aurong tee ning-koo biromparamang kansiꞌketa. </v>
<v b="GEN" c="4" v="11">Emuꞌ tee daꞌ barakosiꞌdama aaꞌdamaang: Anketa kansiꞌketa daꞌ tenkeniaing, aꞌ teꞌ kansiꞌnooꞌ daaraꞌmaꞌnung-koong ereng tuuvuioꞌ naivuinooꞌ daka dake dupisiꞌeioꞌ. </v>
<v b="GEN" c="4" v="12">Daꞌ tee poreꞌdoma kansiꞌkoo keempeko taamang tampaꞌ nkoaravaukaꞌnung eeꞌnoko tokoo dakanooꞌ masipoꞌ otoꞌderuaukaꞌ, tamung kansiꞌkoo kororaramatoaing.” </v>
<v b="GEN" c="4" v="13">Teketa Keiniꞌke aaꞌpuuꞌ tee Ovoring, “Ee bakaꞌ, aung tee kiimata pankaing masikung. Dake ameioꞌ orarunsie dupisiꞌmuuꞌnaang. </v>
<v b="GEN" c="4" v="14">Dake tee ning eꞌmung bataꞌmeing anketa kansiꞌketa, eeꞌnoko dakaang biraanke-ita bakuꞌmeinge. Eeꞌnoko tokoo nkanooꞌ otoꞌmemuaukaꞌ; tamung kansiꞌkoo koromaramaꞌnoaing. Naninge tokoa oomura deekoꞌ tamung anutua dupisiꞌmuaing makosie.” </v>
<v b="GEN" c="4" v="15">Teka Kumponinge aaꞌpuuꞌ tee, “A, teeꞌ deeaꞌ. Niiꞌnung naninge daꞌ taruma dupisiꞌduaing deekoꞌ, tee naning tee ninge aaꞌnaꞌ dau basinooꞌ kiimata avompaing.” Eeꞌnoko Ovoringe Keiniꞌkoo taaꞌniꞌanta sipuuꞌ naninge tokoa oovura tavuꞌneeng-koo tee. </v>
<v b="GEN" c="4" v="16">Teketa tenang Keiniꞌ Ovoring-ankoita tenkenuuꞌ, eeꞌnoko bera Ataꞌnanuꞌ tampaama-nameng-koo beuꞌ teketa Iideniꞌketa duaaꞌ pomanooꞌaapenameng-koo. </v>
<v b="GEN" c="4" v="17">Emuꞌ tee Keiniꞌ, osi pankaing kanivui otoko, baꞌaang kempoꞌkura bauring donkaani paravuuꞌ miring Iinoke; eeꞌnoko Keiniꞌke tee osi opura napoꞌ Iinoke namirimpuuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="4" v="18">Eeꞌnoko Iinoke tee Irat bauma. Tee Irat tee Meusiel bauma, eeꞌnoko Meusiel tee Metusiel bauma, eeꞌnoko Metusiel tee Leemekiꞌ bauma. </v>
<v b="GEN" c="4" v="19">Eeꞌnoko Leemekiꞌke kenaanka manikumaara nampuretuꞌ. Niiꞌnani-koong miring Eda, eeꞌnoko nani Silaꞌ. </v>
<v b="GEN" c="4" v="20">Eeꞌnoko Edai Jabal paravuuꞌ, Jabal tee teing poraꞌke nanaama boromakaꞌnanka tarearikoꞌning biuma. </v>
<v b="GEN" c="4" v="21">Tee Jabal baaraꞌmaꞌnung miring Jubal, eeꞌnoko tee Jubal tee teing nantoong kovi dovang kiita kompaamaing biuma. </v>
<v b="GEN" c="4" v="22">Damaꞌke napoꞌ tenie Silaꞌke Tubokein paravuuꞌ. Tubokein tee teing nantoong baraasi˜ dovang-koo aini aaꞌning-koo kapooꞌ nkonuka biuma. Tee Tubokein baꞌmari miring Naama. </v>
<v b="GEN" c="4" v="23">Niiꞌnaꞌmung Leemekiꞌke tenaanka baꞌaankaara nauvurema aaꞌpuretuꞌ, “Eda naanka Silaꞌ ee, nkaang kara tampaꞌ masikaꞌ taaramereai. Naninge narunge nemakai ning baikemuioꞌ ninge dupisiꞌansieeng makuꞌkoo, eeꞌnoko baꞌmarange meroꞌkoo piavorora deekoꞌ eeꞌ nauarampaing, </v>
<v b="GEN" c="4" v="24">‘Baa naning Keiniꞌ dupisiꞌuaing aaꞌnaꞌ dau basinooꞌ kiimata nkavuaing, eeꞌnoko naning ning tamuaing bakei aaꞌnaꞌ aaꞌnaꞌ kiimata dau basinooꞌ kompuaing.’” </v>
<v b="GEN" c="4" v="25">Damaꞌke napoꞌ Aadama ninka otoresi baꞌaange tootoꞌ narung donkaani napoꞌ paravuuꞌ miring Set, eeꞌnoko tenie aaꞌpuuꞌ, “Kumponinge tootoꞌ narung napoꞌ amuing Eebeloꞌ pariꞌantanung tee Keiniꞌke dupisiꞌuuꞌnung.” </v>
<v b="GEN" c="4" v="26">Damaꞌke napoꞌ Set bauring pontoꞌaruꞌ eeꞌnoko Iinosiꞌ tampuuꞌ. Tenang eeꞌnang nantoonge Kumponing Iaaue tampaama dootuuꞌ tutumpariruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="1">Aung tee Aadama bakanaving-koong mirinanka, tee naning Kumponinge nkovuuꞌnung baka bakaang oroꞌ siompui otoko. </v>
<v b="GEN" c="5" v="2">Kumponinge kenaankara nkovuretuꞌ, donkaani eeꞌnoko manikuma, eeꞌnoko biraankevureta “naninka” tampuretuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="3">Tenang Aadama mareꞌ narung daakuꞌketa beenaumo kivora 130 deemparama bauring narung nkoaruꞌ tee-pinaꞌ masikaꞌ oroꞌ. Miring Set tampuuꞌ tee. </v>
<v b="GEN" c="5" v="4">Temareꞌketa Set pontoꞌaruꞌnamareꞌketa deto Aadama ˜beenaumo-taa daakuꞌ 800 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ donkaang eeꞌnoko manikuꞌ nkoariruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="5">Ookara mareꞌ naroꞌka Aadama otouꞌning ˜karenaumo-taa daakuꞌ bera beenaumo kivora 930 deemparama bouꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="6">Teketa tee Set mareꞌ narung daakuꞌketa paꞌnokoꞌ 105 deemparako bauring narung pontoꞌaruꞌ miring Iinosiꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="7">Temareꞌketa Iinosiꞌ pontoꞌaruꞌnamareꞌketa deto tee Set ˜beenaumo-taa daakuꞌ bera ˜kenaanka-taa 807 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ nkoariruꞌ donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="8">Ookara mareꞌ Set otouꞌning naroꞌka ˜karenaumo-taa daakuꞌ bera kivora-ita kenaanka 912 deemparama booꞌparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="9">Tenang tee Iinosiꞌ mareꞌ ˜karenaumo-taa kivora 90 deemparama bauring narung nkoaruꞌ miring Kenan. </v>
<v b="GEN" c="5" v="10">Temareꞌketa Kenan pontoꞌ aruꞌnamareꞌketa tee Iinosiꞌ ˜beenaumo-taa daakuꞌ bera kivora-ita paꞌnokoꞌ 815 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ pontoꞌariruꞌ, donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="11">Ookara mareꞌ Iinosiꞌ otouꞌning naroꞌka ˜karenaumo-taa daakuꞌ bera paꞌnokoꞌ 905 deemparama booꞌparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="12">Teketa tee Kenan mareꞌ ˜kenaanka-taa kivora 70 deemparako bauring narung Maaleliꞌ pontoꞌaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="13">Eeꞌnoko temareꞌketa Maaleliꞌ pontoꞌaruꞌnamareꞌketa deto Kenan ˜beenaumo-taa daakuꞌ bera karenaumo kivora 840 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ nkoariruꞌ, donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="14">Ookara mareꞌ Kenan otouꞌning naroꞌka ˜karenaumo-taa daakuꞌ bera kivora 910 deemparama bouꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="15">Tenang tee Maaleliꞌ ˜narung-taa kivora bera paꞌnokoꞌ 65 mareꞌ deemparako bauring narung Jereteꞌ pontoꞌaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="16">Temareꞌketa Jereteꞌ pontoꞌaruꞌnamareꞌketa deto Maaleliꞌ ˜beenaumo-taa daakuꞌ bera beenaumo kivora 830 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ pontoꞌariruꞌ, donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="17">Eeꞌnoko ookara mareꞌ Maaleliꞌ otouꞌning naroꞌka ˜beenaumo-taa daakuꞌ bera ˜karenaumo-taa eeꞌnoko paꞌnokoꞌ 895 deemparama booꞌparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="18">Teketa Jereteꞌ mareꞌ narung daakuꞌketa ˜narung-taa kivora bera kenaanka 162 deemparako bauring Iinoke pontoꞌaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="19">Temareꞌketa Iinoke pontoꞌaruꞌnamareꞌketa deto Jereteꞌ ˜beenaumo-taa daakuꞌ 800 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ pontoꞌariruꞌ, donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="20">Eeꞌnoko Jereteꞌ ookara mareꞌ naroꞌka ˜karenaumo-taa daakuꞌ bera ˜narung-taa kivora-ita kenaanka 962 otora bouꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="21">Tenang Iinoke mareꞌ ˜narung-taa kivora-eta paꞌnokoꞌ 65 deemparako bauring Metuselaꞌ pontoꞌaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="22">Eeꞌnoko temareꞌketa Metuselaꞌ pontoꞌaruꞌnamareꞌketa Iinoke beenaumo daakuꞌ 300 mareꞌ otouꞌ, Kumponing ninka nariꞌ tampaꞌ navuaresi, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ pontoꞌariruꞌ, donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="23">Ookara mareꞌ Iinoke otouꞌning naroꞌka beenaumo daakuꞌ bera ˜narung-taa kivora-ita paꞌnokoꞌ 365. </v>
<v b="GEN" c="5" v="24">Iinoke tee Kumponing ninka tampaꞌ navuarekoꞌnooꞌkoo Kumponinge nkavuioꞌ napoꞌ nantoonge ooaavaruuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="25">Teketa Metuselaꞌ mareꞌ narung daakuꞌ bera ˜beenaumo-taa kivora eeꞌnoko ˜kenaanka-taa 187 deemparako bauring Leemekiꞌ pontoꞌaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="26">Temareꞌketa Leemekiꞌ pontoꞌaruꞌnamareꞌketa ˜kenaanka-taa daakuꞌ bera ˜beenaumo-taa kivora-ita kenaanka 782 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ nkoariruꞌ, donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="27">Ookara mareꞌ Metuselaꞌ otouꞌning naroꞌka ˜karenaumo-taa daakuꞌ bera ˜narung-taa kivora-ita napoꞌ ˜karenaumo-taa 969 deemparama booꞌparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="28">Tenang napoꞌ tee Leemekiꞌ mareꞌ narung daakuꞌ bera ˜beenaumo-taa kivora-ita kenaanka 182 deemparako bauring narung pontoꞌaruꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="29">Eeꞌnoko miring Nooaꞌ tampuuꞌ, aaꞌpuma, “Aung tee niiꞌ unaa-antamuriaing teieta iriꞌoꞌketa aung kansiꞌ mintoompampima kompampimaung-eta Kumponinge barakosiꞌuuꞌnung.” </v>
<v b="GEN" c="5" v="30">Temareꞌketa Nooaꞌ pontoꞌaruꞌnamareꞌketa Leemekiꞌ paꞌnokoꞌ daakuꞌ bera ˜karenaumo-taa kivora-ita paꞌnokoꞌ 595 mareꞌ otouꞌ, eeꞌnoko teing-koo mareꞌkoo kuunge napoꞌ niiꞌning baurukaaꞌ pontoꞌariruꞌ, donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="31">Ookara mareꞌ Leemekiꞌ otouꞌning naroꞌka ˜kenaanka-taa daakuꞌ bera ˜kenaanka-taa kivora-ita ˜kenaanka-taa 777 deemparama booꞌparuꞌ. </v>
<v b="GEN" c="5" v="32">Eeꞌnoko Nooaꞌ mareꞌ paꞌnokoꞌ daakuꞌ 500 tamung otora baurukaaꞌ beenaumo pontoꞌariruꞌ aaꞌning Siemiꞌ, Aam eeꞌnoko Jepat. </v>
<v b="MAT" c="1" v="1">Aung aneꞌ tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakanarempoꞌkoong mirinanka otoing, tee eeꞌnung Deevitaꞌ bakanaving-koong, tee Deevitaꞌ napoꞌ tee Eebaraamiꞌ bakanaving-koong. </v>
<v b="MAT" c="1" v="2">Eebaraamiꞌ tee Aisakeꞌ bauma. Aisakeꞌ napoꞌ tee Jeekopiꞌ bauma. Jeekopiꞌ tee Juda bauma batatakaampi eeꞌnoko baaraꞌmainkaang ninka nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="1" v="3">Juda tee Peeresi namainta Siira beuma. Beuko teni Teemaa. Peeresi tee Eesirong bauma. Eesirong napoꞌ tee Aramiꞌ bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="4">Aramiꞌ tee Aminadapiꞌ bauma. Aminadapiꞌ tee Naasoni bauma. Naasoni tee Salamong bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="5">Salamong tee Booasi bauma, bauko teni Reeap. Booasi tee Oobeteꞌ bauma, teie bauko teni Rut. Oobeteꞌ tee Jeeseꞌ bauma. Eeꞌnoko </v>
<v b="MAT" c="1" v="6">Jeeseꞌ tee Deevitaꞌ bauma, tee daurarong˜. Napoꞌ Deevitaꞌ tee Solomoniꞌ bauma, bauko teni eeꞌnani tutung Uraia baꞌaang. </v>
<v b="MAT" c="1" v="7">Solomoniꞌ tee Reaboam bauma. Reaboam tee Abaisiaꞌ bauma. Abaisiaꞌ tee Eesa bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="8">Eesa tee Jeosapata bauma. Jeosapata tee Jooram bauma. Jooram tee Usaia bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="9">Usaia tee Jootam bauma. Jootam tee Eeasi bauma. Eeasi tee Esekaia bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="10">Esekaia tee Manase bauma. Manase tee Aamon bauma. Aamon tee Josaia bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="11">Josaia tee Jekonaia bauma, eeꞌnoko baaraꞌmainkaang. Tekang ninka nariꞌ mmauꞌ Juꞌnupoong Babiloniꞌnameensiꞌaape berouꞌ kiimata-koo. </v>
<v b="MAT" c="1" v="12">Babiloniꞌaape berouꞌnooꞌketa Jekonaia tee Sialeteale bauma deemparuꞌ. Sialeteale tee Serababele bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="13">Serababele tee Abaiutuꞌ bauma. Abaiutuꞌ tee Elaiakim bauma. Elaiakim tee Eesoo bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="14">Eesoo tee Siedoko bauma. Siedoko tee Eekim bauma. Eekim tee Elaituꞌ bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="15">Elaituꞌ tee Eliesaꞌ bauma. Eliesaꞌ tee Mataaniꞌ bauma. Mataaniꞌ tee Jeekopiꞌ bauma. </v>
<v b="MAT" c="1" v="16">Jeekopiꞌ tee Josepaꞌ bauma. Josepaꞌ tee Meeriꞌ baꞌung, teni Jiisuuꞌ paravuuꞌnani, tee eeꞌnung Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ tampaamaung, Karistooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="1" v="17">Aing teing avantevaranooꞌ kivora-ita karenaumo-koo basi Eebaraamiꞌketa Deevitaꞌkoo basinooꞌ, eeꞌnoko teketa napoꞌ kivora-ita karenaumo-navarantu otorouꞌ Babiloniꞌke kiimatavariri otorouꞌnooꞌ basinooꞌkoo. Eeꞌnoko teketa napoꞌ kivora-ita karenaumo-navarantu depeto tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌkoo basinooꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="1" v="18">Enang teeꞌ eeꞌ nkoarara Jiisuuꞌ Karistooꞌ pontoꞌaruꞌnaꞌ. Teni bauko Meeriꞌ teni Josepaꞌkoo miruꞌniiꞌnani, teka mmeꞌ nariꞌ otoreaꞌ teni tootoꞌpoꞌnani deemparuꞌ taꞌninaꞌ Tanuaang Meekung bakaang iriꞌke. </v>
<v b="MAT" c="1" v="19">Teketa teie Josepaꞌke, teni-koo miruꞌniiꞌke teni tootoꞌpoꞌnani tasiꞌpura koontoꞌnaꞌ nko-koo noruꞌari beekaang navunavu totoꞌkoo mauꞌaruꞌ, teka makenge nko-koo piavouꞌ ookara-koo siraꞌpuko maiaꞌoꞌneeng-koo teni. </v>
<v b="MAT" c="1" v="20">Teka teeꞌ noruꞌarara otoko koosinung˜ narung Ovoring bakaang noone-koo tee-ankoi oroꞌparuꞌ eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Josepaꞌ, Deevitaꞌ bauring, aroreaukaꞌ Meeriꞌ boku-koo daꞌaang deemparaaꞌnaang, aiꞌ tee tootoꞌ teni-koo poontoaring˜ tee Tanuaang Meekung-etaing. </v>
<v b="MAT" c="1" v="21">Tenie tee tootoꞌ donkaani paravuaing, eeꞌnoko dake tee miring Jiisuuꞌ tampeaing, aiꞌ teie tee bakaning nantoong biikaning orara aarumonanka-ita mooꞌuriaing.” </v>
<v b="MAT" c="1" v="22">Aing ookara kapooꞌnanka nkoaruꞌnooꞌ tee kapooꞌ Ovoringe tero nakaronara˜ karantavuma˜ nauvuuꞌnung masikaꞌparaaꞌnaang, eeꞌ oroꞌ: </v>
<v b="MAT" c="1" v="23">“Teni kuukuma˜ teni tootoꞌpoꞌnani deemparara narung donkaani paravuai, eeꞌnoko teinge eeꞌpinaꞌ tampaavaing, ‘Iimanuelaꞌ,’ miruꞌnooꞌ tee ‘Kumponing niiꞌ ninka nariꞌ otong.’” </v>
<v b="MAT" c="1" v="24">Tenang Josepaꞌ tantearara teeꞌ nariꞌ teie koosinunge Ovoring bakaange botovuuꞌnaꞌ bera Meeriꞌ bokuvuuꞌ baꞌaang deemparaaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="1" v="25">Teka teie tamung tanatavuuꞌ bera tenie tee tootoꞌ donkaani paravuuꞌnooꞌketa damaꞌke nampuuꞌ. Eeꞌnoko tee tootoꞌ miring Jiisuuꞌ tampuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="1">Teketa tee Jiisuuꞌ pontoꞌarioꞌ teke Beeteleemaꞌke Judiaꞌkoonooꞌke tenang tee daurarong˜ Eerotiꞌ otokoꞌnang niiꞌning norukasiꞌnuka duaaꞌ bakoaramanooꞌketa Jerusalemaꞌ porouꞌ. Porora niaꞌkaama aaꞌpaakoꞌ, </v>
<v b="MAT" c="2" v="2">“Daurarong Juꞌnupoong biikaang pontoꞌaruꞌnung arerai? Niiꞌke bakaang beentoꞌ taꞌdaꞌpuioꞌ ooampira nanampikotaaꞌ enang moring tee-koo dootuuꞌmariiꞌnaang.” </v>
<v b="MAT" c="2" v="3">Teketa tenang teie daurarong Eerotiꞌke teeꞌ taaravura tee bakei orakaꞌ mantomparuꞌ, teing Jerusalemaꞌnupoong tee ninka nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="4">Teketa tenang teing ookara piristiꞌkoo pankenuka eeꞌnoko boto naunuka naroꞌ bokuvurira niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Nko tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domampurira tarevuriainooꞌkoo areꞌke pontoꞌaravainge?” </v>
<v b="MAT" c="2" v="5">Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Beeteleemaꞌke, Judiaꞌkoonooꞌke, aiꞌ aung kara nakaronarai daarivuuꞌnung Daari Meekung-koo, aaꞌpuma, </v>
<v b="MAT" c="2" v="6">‘Daꞌ Beeteleemaꞌ, Judiaꞌkoonavuntuꞌ osi okiꞌnavuntuꞌ deeaꞌ teing-koo pankeng osi Judiaꞌnavaroi otoromaing-koo, aiꞌ daꞌketa tee narung tanata-nko tavoꞌkuaing nkanavitu Isireeli-nupoong sipisipiꞌnanka-pinaꞌ tanatavuriaing.’” </v>
<v b="MAT" c="2" v="7">Teketa teie Eerotiꞌke teing norukasiꞌnuka bakuꞌnooꞌ bokuvuruꞌ eeꞌnoko teing batei tee beentoꞌ oroꞌpari otouꞌning tampaꞌ noruꞌuuꞌnaang niaꞌuriko nauauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="8">Teketa botovurima teꞌ Beeteleemaꞌaape aaꞌpuruꞌ, “Berira tampaꞌ besiꞌeriai tee tootoꞌ, eeꞌnoko ooverira namuꞌke ning naumeriai, meraiꞌnang tee-koo dootuuꞌmaravainaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="2" v="9">Teketa teinge tee daurarong taaravaara tenkenauꞌ, eeꞌnoko tee beentoꞌ duaaꞌ bakoaramanooꞌaapea tutung ooauꞌnung teing-koo napoꞌ oroꞌparara uroꞌkanooꞌke nanuuꞌ bera teꞌ tootoꞌ otouꞌnooꞌ dau datearuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="10">Tenang teinge tee beentoꞌ teka ooaara doturotue maantoꞌurira bakei aaꞌnaꞌ doꞌderoꞌdeꞌariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="11">Teketa tenang pava-koo kuung porora teinge tee tootoꞌ ooauꞌ bauko ninka Meeriꞌ ninka otoreko. Eeꞌnoko teing teꞌ doonko miinge keemparira tee-koo dootuuꞌariruꞌ. Teketa biikaang bakurananka daateꞌaara kapooꞌ mooꞌ pankeng-kooninge bautaꞌauꞌ tee aaꞌninge: kooro, kapooꞌ betuꞌuko tampaꞌ nuuraaꞌ eeꞌnoko duuni tampaꞌ nuuraaꞌ miring meea. </v>
<v b="MAT" c="2" v="12">Eeꞌnoko noone-koo koono-antavurioꞌ Eerotiꞌanko napoꞌ beroarooꞌnaang teing norukasiꞌnuka niiꞌnavunge biikanameensiꞌaape toroariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="13">Teing beroioꞌ napoꞌ tee koosinung Ovoring bakaang Josepaꞌankoi oroꞌparuꞌ noone-koo, teketa aaꞌpuuꞌ, “Daaꞌdaravai. Tee tootoꞌ eeꞌnoko bauko bokuereta Iisipiꞌaape mmaririra bera teke otoriko ninge nauranko deekoꞌ tororariai, aiꞌ Eerotiꞌke tee besiꞌuuꞌnaang tee tootoꞌ dupisiꞌuuꞌnaang.” </v>
<v b="MAT" c="2" v="14">Teketa iꞌamparara tee tootoꞌ eeꞌnoko bauko bokuvureta tenang muunga Iisipiꞌaape tenkenauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="15">Bera teke otorouꞌ Eerotiꞌ booꞌparuꞌnooꞌke basi. Teeꞌ nkoarioꞌ tee kara Ovoring bakaang makotuuꞌ nakaronara˜ karantavuma˜ aaꞌpuuꞌnaare: “Ninge bokuantuꞌ tee nnuring Iisipiꞌketa.” </v>
<v b="MAT" c="2" v="16">Teketa tenang Eerotiꞌke noruꞌuraiꞌnange teinge norukasiꞌnukai tee tosiaara divuꞌauꞌnung tee, tee bakei aaꞌnaꞌ iiravouꞌ eeꞌnoko tee botoaruꞌ ookara toirekaaꞌ donkaang Beeteleemaꞌnavete-kooning dupisiꞌkoo biikaang mareꞌ beemareu-koo basiariaing teing norukasiꞌnukai nauauꞌnooꞌka noruꞌ nkavura. </v>
<v b="MAT" c="2" v="17">Teketa tenang eeꞌnang tee kapooꞌ tee-koo Daari Meekung-koo nakaronarai Jeremaiaꞌke tero minkuvuuꞌnung masikaꞌparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="18">Aaꞌpuuꞌ, “Narung aurong teka Raama-nairu-koo taaravansing, aaꞌnaꞌ orarunsiari uiarama biromparako, teni Reesiel baurukaaꞌkoo biromparako, dunsirunsi-antavaako˜ piavoaruuꞌ baurukaaꞌ oparirioꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="2" v="19">Teketa tenang Eerotiꞌ booꞌparioꞌ, tee koosinung Ovoring bakaang napoꞌ Josepaꞌankoi noone-koo oroꞌparuꞌ teke Iisipiꞌke. </v>
<v b="MAT" c="2" v="20">Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Tanterarara tee tootoꞌ eeꞌnoko bauko bokuereta teꞌ Isireeli-nameensiꞌaape beriai, aiꞌ teing tee tootoꞌ dupisiꞌkoo piavorokoꞌning teing booꞌpariruꞌning.” </v>
<v b="MAT" c="2" v="21">Teketa tantearara tee tootoꞌ eeꞌnoko bauko bokuvureta Isireeli-nameensiꞌaape berouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="22">Teka tee Akeleasi Judiaꞌnavete tarevuko bauma tee Eerotiꞌ pariꞌantavura tee Josepaꞌ avorouꞌ teꞌ beꞌkoo. Eeꞌnoko noone-koo napoꞌ koono-antavuioꞌ Kumponinge Kaaleliꞌnavete-koo berouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="2" v="23">Eeꞌnoko berora narung osi miring Nasaretiꞌnamono-koo otorouꞌ. Teeꞌ nkoarako tee kara nakaronara karantavuma Ovoringe minkuvuuꞌnung masikaꞌparuꞌ, aaꞌpuuꞌnung, “Nasaretiꞌnung tampaamaatoaing.” </v>
<v b="MAT" c="3" v="1">Tenang Jiisuuꞌ Nasaretiꞌ otokoꞌnang eeꞌnang Jooni Minkinara sirakuraꞌ tavoꞌarara daankinang tutumpuuꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo Judiaꞌnavete-koonooꞌke. </v>
<v b="MAT" c="3" v="2">Aaꞌpuma daankiaruꞌ, “Bereꞌdariai paninung muuꞌkoo tuntariainaꞌ, aiꞌ tee muuꞌ tee enang dueꞌ poing.” </v>
<v b="MAT" c="3" v="3">Aung Jooni tee teie nakaronara Aisaiaꞌke urikamuꞌ minkuvuuꞌnung Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, “Aurong narung naning-koong meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo bokuma aaꞌpumaang, ‘Maamu-antaveriaing tee taung Ovoring bakaang. Koompevuriai poainavung.’” </v>
<v b="MAT" c="3" v="4">Tee Jooni Minkinara tee tamung mononopaꞌ kaameliꞌkoong dapo-koo nkoniiꞌ kurumparakoꞌ, eeꞌnoko dopaꞌnooꞌke tokoarakoꞌ. Eeꞌnoko bakaang taamang teing aaꞌning maaꞌurikoꞌ: ntaaꞌnanka eeꞌnoko davainta poraꞌkooning. </v>
<v b="MAT" c="3" v="5">Eeꞌnoko mmauꞌ nantoonanka Jerusalemaꞌketa tee-anko berouꞌ, ookara Judiaꞌnameng-nupoong nariꞌ, bera ookara Jooꞌdani-nari-nupoong-koo basi. </v>
<v b="MAT" c="3" v="6">Eeꞌnoko biikaning orakaꞌ nkonanka siraꞌpariko ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌ teie Jooꞌdani-nari-koo. </v>
<v b="MAT" c="3" v="7">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang tevitu Moosesi bakaang Boto Keperuuꞌnavitu miring Paarisi-navitu eeꞌnoko Noruꞌ Pitunavitu miring Saadiusi-navitu nariꞌ ntong-koo minkivurira meekaꞌantavuriiꞌnaang porouꞌ. Teka Jooni Minkinarai oovurira aaꞌpurikoꞌ, “Diiꞌ borukoporonuka, baie aaꞌduri diiꞌ tamung minkirarira kooꞌdariaining Kumponing bakaang iira tavoꞌkuaing-eta? </v>
<v b="MAT" c="3" v="8">Masikaꞌ bereꞌdariaing tee-koo sinang oroꞌparavainaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="3" v="9">Tamung diiꞌka aaꞌperiaukaꞌ, ‘Eebaraamiꞌ tee niiꞌke niuma otong,’ aiꞌ masikung ninge naurampimang Kumponinge tee Eebaraamiꞌ baurukaaꞌ aing-eta kapananka-ita nkovuripeuꞌ diiꞌ pariꞌanta-koo, domang ivekaꞌdariko deekoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="3" v="10">Teriꞌ marekenariꞌ teriꞌ maamuari otong koiꞌkoo okoraꞌ. Diiꞌ teing koiꞌ makosinuka. Diiꞌkoo ookara sinang tampara nkaveriaukaꞌning tee nokiraarira ntaꞌkoo duaꞌdaariaining. </v>
<v b="MAT" c="3" v="11">Ninge tee tamung ntong-koo minkirampima meekaꞌantarampimaang domang bereꞌdariko, nka tee ning aaꞌnaꞌ apooꞌmui otoing iirakuta mmeꞌ pomaang, doonge-taara˜. Tee eeꞌnara poko aaꞌnaꞌ tampaꞌ taaraveriai, aiꞌ teie tee meekaꞌantaruriaing diiꞌ Tanuaang Meekung eeꞌnoko ntaꞌ ninka. </v>
<v b="MAT" c="3" v="12">Teie, tee simpeꞌnkoi˜ teing makosinuka bakaang muuꞌkoo kuunga onkeonkeꞌuriaing, eeꞌnoko teing makosinuka deeaing tee-koo ntaꞌkoo siriꞌpaaꞌkoo tai-antavuriaing.” </v>
<v b="MAT" c="3" v="13">Teketa tenang tee Jiisuuꞌ Kaaleliꞌnameensiꞌketa Jooꞌdani-nari-aape pouꞌ Joonie ntong-koo minkivura meekaꞌantavuuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="3" v="14">Teka Joonie orokovuma aaꞌpuuꞌ, “Ning dake ntong-koo minkimera meekaꞌanta-koo makosi eeꞌnoko daꞌ arekeeꞌkoo ning-anko poi?” </v>
<v b="MAT" c="3" v="15">Teka Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Emuꞌ nkomeaing. Makosi neeꞌke teeꞌ nkoampema dupe-antavampeaing ookara aarumo koontoꞌnanka.” Tenang teeꞌ minkuvuioꞌ Joonie arooꞌuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="3" v="16">Teketa tenang Joonie Jiisuuꞌ ntong-koo minkivura meekaꞌantavuioꞌ doompeto daaꞌarioꞌ ntong-eta tontaꞌarako tee-koo batei-koo paning daateꞌaruꞌ eeꞌnoko tenang teie tee Tanuaang Meekung Kumponing bakaang, kuukuuꞌpinaꞌ siarara Jiisuuꞌkoo pantoko oovuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="3" v="17">Eeꞌnoko kara auromparuꞌ paning-eta aaꞌpuma, “Aung tee nnuring ninge piaavamaung. Ning aung-koo aaꞌnaꞌ dotumaramaung.” </v>
<v b="MAT" c="4" v="1">Teketa teie Tanuaang Meekunge tee Jiisuuꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo beꞌantavuuꞌ Sietaniꞌke dauaꞌuuꞌnaang teka. </v>
<v b="MAT" c="4" v="2">Teke taamanuaꞌ otouꞌ karenaumo kivora doong eeꞌnoko karenaumo kivora muung-koo. Eeꞌnoko teing doong oparuꞌnooꞌke tee peeravouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="3">Eeꞌnoko teie dauaꞌbaukoi pora aaꞌpuuꞌ tee Jiisuuꞌ, “Daꞌ Kumponing Bauring deekoꞌ aing kapananka naueriko taamananka deempariaing.” </v>
<v b="MAT" c="4" v="4">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “A, tee Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otong, ‘Naning taamang narunge domampari otoaung, teka ookara kara Kumponing-etaning siompui domampari otomaung.’” </v>
<v b="MAT" c="4" v="5">Teketa napoꞌ Sietaniꞌke Jerusalemaꞌaape, teꞌ Meekamono-koo beꞌantavuuꞌ tee Jiisuuꞌ, eeꞌnoko aꞌdeiꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koo miiraka-koo panteꞌantavura aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="MAT" c="4" v="6">“Daꞌ Kumponing bauring deekoꞌ doonko toꞌdiꞌdaravaing, tampaꞌ duaꞌdarako masikaꞌantaraavainaꞌ, aiꞌ Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otong, ‘Teie bakaning koosinunanka botovuriaing daꞌ paku-koo. Teinge biikaning birenge deto doontaavaing kapang-koo kauꞌ naapuraraꞌneeng-koo.’” </v>
<v b="MAT" c="4" v="7">Teka Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “A, Daari Meekung-koo napoꞌ eeꞌ daariari otong, ‘Diiꞌke tee Ovoring diikaang Kumponing parapaara-koo siperiaukaꞌ.’” </v>
<v b="MAT" c="4" v="8">Teketa napoꞌ Sietaniꞌke Jiisuuꞌ aꞌdeiꞌ iuꞌkoo isikung-koo koing-antavura ookara muuꞌnanka kansiꞌkoo tampaꞌ oroꞌnanka oo-antavuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="9">Eeꞌnoko Sietaniꞌke aaꞌpuuꞌ, “Aing ookara ninge oko-antarampeuꞌ daꞌ ning-koo miinge keentarara dootuuꞌmei dei.” </v>
<v b="MAT" c="4" v="10">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Tokoi tenkeniai daꞌ Sietaniꞌ ning-ankoita, aiꞌ Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otong, ‘Diiꞌke Ovoring diikaang Kumponing narung dootuuꞌeriaing, eeꞌnoko niiꞌnung siomperiaꞌ otoriai.’” </v>
<v b="MAT" c="4" v="11">Teketa tenang Sietaniꞌke sipura beko tee, koosinunankai porora puring-antavauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="12">Tenang batei-koo Eerotiꞌke Jooni Minkinarai kiimatanava-koo daiꞌura sipuuꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tee taaravura tee Kaaleliꞌnameng-aape toroaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="13">Teka Nasaretiꞌ sipura Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo otouꞌ teꞌ eeꞌnooꞌ teꞌ nuaruꞌ dueꞌ Sebulon-namuuꞌ eeꞌnoko Napitalai-namuuꞌ biikanameng-koonooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="14">Teeꞌ biikanameng-koo beioꞌ tee kara teie nakaronara temuꞌnunge Aisaiaꞌke minkuvuuꞌnung dupearuꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, </v>
<v b="MAT" c="4" v="15">“Teinge nantoonge mutaananooꞌ otoromainge pankaing araka ooaavaing teinge Sebulon eeꞌnoko Napitalai beekanavaro-kooninge, teꞌ ookamenta-koo otoromanooꞌ aaꞌnoko pirung-aape danto eeꞌnoko Jooꞌdani-nari-eta eeꞌdaanto, teꞌ eeꞌnooꞌ Kaaleliꞌ, Juꞌdeeaing Biikanooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="16">Teing eeꞌning teꞌ booꞌke anivumanameng-koo otoromaing arakai taneꞌpuriaing.” </v>
<v b="MAT" c="4" v="17">Eeꞌnoko tenang-eta deto Jiisuuꞌke daankinang tutumpuuꞌ aaꞌpuma, “Bereꞌdariai paninung muuꞌkoo tuntariainaꞌ, aiꞌ tee muuꞌ tee enang dueꞌ poing.” </v>
<v b="MAT" c="4" v="18">Eeꞌnoko teketa Jiisuuꞌ Kaaleliꞌnaruꞌkoo miiringe nanuma teie kemaintara teka oovuretuꞌ aaꞌnoko Saimoniꞌ tee niiꞌnooꞌke Piita, eeꞌnoko tee Aanduruꞌ, baaraꞌmaꞌnung, sionung duaꞌureko teruꞌkoo, aiꞌ temainta tee taviꞌ baranka. </v>
<v b="MAT" c="4" v="19">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuretuꞌ, “Poreta ning siomereai, nantoong baranka deeng-antarampeainaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="4" v="20">Eeꞌnoko namuꞌke tee beekaang sionung sipureta Jiisuuꞌ siompuretuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="21">Teketa napoꞌ nanuma niiꞌnamainta oovuretuꞌ miring Jeemisi namainta Jooni, Siebedi baurinketa, bakaasi-koo beuma ninka otoroko, Siebedi ninka, biikaang sionung pateꞌaama. Teketa Jiisuuꞌke temainta bokuvuretuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="22">Eeꞌnoko namuꞌke temaintai biikaang bakaasi eeꞌnoko tee beuma sipureta Jiisuuꞌ siompuretuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="23">Jiisuuꞌke tee ootukunairue Kaaleliꞌke nanuma nau-antavuruꞌ nantoong pava dootuuꞌnanka biikaning-koo. Nau-antavurima daankivukoꞌ tee doorenang tampara Kumponing bakaang muuꞌkoong, eeꞌnoko taare-antavurikoꞌ nantoong siipa amutemuriiꞌpoꞌnupoong. </v>
<v b="MAT" c="4" v="24">Eeꞌnoko doorenang tee-koong Siiria-namenge nanuꞌantavauꞌ, eeꞌnoko teketa ookara siipa amutemuriiꞌpoꞌnupoong tavoꞌaaruꞌ tee-anko, sisikeerai toraꞌantavurikoꞌning, maꞌnarie koriaarikoꞌning, kookoko˜poꞌnupoong, eeꞌnoko dootanuka, eeꞌnoko teꞌ poꞌantavaariko taare-antavurikoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="4" v="25">Eeꞌnoko nantoong karingai aaꞌning-eta Jiisuuꞌ siompai nanaakoꞌ, Kaaleliꞌnupoong, Dekapolis-navete-nupoong, Jerusalemaꞌnupoong, Judiaꞌnavete-nupoong, eeꞌnoko ookara Jooꞌdani-nari-koo aveteraang-nupoong. </v>
<v b="MAT" c="5" v="1">Tenang teinge nantoong karingai Jiisuuꞌ siompaioꞌ oovurira tee mii-koo deto koinura baꞌnamparuꞌ. Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong tee-anko porouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="5" v="2">Eeꞌnoko teie nau-anta tutumpuma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="MAT" c="5" v="3">“Biraanke-nupoong teing nantoong biikaang tanuaang ataataꞌkoo otoko tasiꞌpariaining, aiꞌ muuꞌ paninung tee teing okovoroaing. </v>
<v b="MAT" c="5" v="4">Biraanke-nupoong teing nantoong orarunsiarimaing, aiꞌ teing teing eeꞌning Ovoringe dunsirunsi˜antavuriaining. </v>
<v b="MAT" c="5" v="5">Biraanke-nupoong teing Kumponing-koo arooꞌariri banainge otoromaing, aiꞌ biikaang barenku okovoroaing tee ookara kansiꞌ tare-koong. </v>
<v b="MAT" c="5" v="6">Biraanke-nupoong teing nantoong peeravoroma nukaaꞌoromaing tee-koo aarumo koontoꞌ siong-koo, aiꞌ teing teing poovuriaining. </v>
<v b="MAT" c="5" v="7">Biraanke-nupoong teing nantoong piaa-baukonuka, aiꞌ Kumponinge teing piaavuriaing. </v>
<v b="MAT" c="5" v="8">Biraanke-nupoong teing nantoong domang kiiroraaꞌnuka, aiꞌ teing teing Kumponing ooaavaining. </v>
<v b="MAT" c="5" v="9">Biraanke-nupoong teing mooa nkonuka, aiꞌ teing teing Kumponinge baurukaaꞌ tampuriaining. </v>
<v b="MAT" c="5" v="10">Biraanke-nupoong napoꞌ teing nantoonge mankiꞌantavaarimaatoaining aarumo koontoꞌ siompaioꞌ, aiꞌ tee Muuꞌ Paninung tee teing biikaang. </v>
<v b="MAT" c="5" v="11">Biraanke-nupoong napoꞌ diiꞌ tenang nantoonge deuꞌdaarima mankiꞌantaraariko eeꞌnoko daanaꞌ avutevuꞌai orakaꞌ minkuraariko ning diiꞌke siomerimaung-koo. </v>
<v b="MAT" c="5" v="12">Doturarima doꞌderoꞌdeꞌdariai eeꞌ noruꞌerima, ‘Niikaang mooꞌ pankaing otong teke paning-koo.’ Aiꞌ tee teeꞌ nariꞌ nantoonge teing nakaro-nupoong tee diiꞌpinaꞌ nariꞌ mankiꞌantavaarikoꞌ, diiꞌkoo uroꞌnupoong.” </v>
<v b="MAT" c="5" v="13">“Diiꞌ teing devaꞌnuka ookara kansiꞌkoo, teka tee devaꞌ tariiꞌnooꞌ paaꞌarapeuꞌnung arekeeꞌ napoꞌ tariiꞌantavupeuꞌ? Tee aaꞌ tee tamunsiꞌnung deemparing. Tamung doonko duaꞌuma nantoonge mmemmeꞌkoo makosi. </v>
<v b="MAT" c="5" v="14">Napoꞌ diiꞌ teing arakanuka ookara kansiꞌkoo. Narung osi iuꞌkoo dau kaniaapeuꞌnung tee bakuꞌkoo makosi deeaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="5" v="15">Nantoonge tee araka paroꞌaara antonaꞌkoo boong sipaavarupeuꞌ, teka sirang batanang-koo panteꞌaapeuꞌ bakanooꞌ, eeꞌnoko teketa araka-antavuripeuꞌ ookara nantoong pava-koo kuunge otoromaing. </v>
<v b="MAT" c="5" v="16">Teeꞌ nariꞌ diikaang araka araka-antaveriaing nantoong-koo uroꞌkanooꞌke diikaang nko-nko tampara ooaara Diuma tee paning-koong daangampaavainaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="5" v="17">“Ning diiꞌke tee boto Moosesi-nung eeꞌnoko nakaro-nupoong biikaang kara kui-koo mouꞌnung-pinaꞌ noruꞌmeriaukaꞌ. Ning teing kui-koo moaꞌ, teka teing dupe-anta-koo mouꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="5" v="18">Masikaꞌ naurampimang, tenang paning eeꞌnoko kansiꞌ opareainooꞌke basinooꞌkoo okiꞌnaare niiꞌnooꞌ namooraꞌnooꞌ daari-koo kuiaravaꞌ tee boto tee bakei teeꞌ nariꞌ otoaing bera ookara kapooꞌnanka dupearavainooꞌke basi. </v>
<v b="MAT" c="5" v="19">Baa tee naning aung-koo botonanka-koo okiꞌnarekaꞌ masikeng-koo narung totoꞌpura niiꞌning nariꞌ nau-antavuriaing tee tee okiꞌnung masikung tang-koong teka muuꞌ paninung-koo. Eeꞌnoko baa tee naning siompuma nau-antavuriaing tee botonanka tee eeꞌnung pankaing tang-koong teka muuꞌ paninung-koo. </v>
<v b="MAT" c="5" v="20">Aiꞌ ninge diiꞌ eeꞌ naurampimang, diikaang aarumo tamparai teꞌ kuung masipoꞌ teing boto keperuuꞌnavitu tamparimaing eeꞌnoko boto naunuka biikaang puruꞌuaukaꞌnung deekoꞌ diiꞌ muuꞌ paninung-koo bakei tuntariaukaꞌnung.” </v>
<v b="MAT" c="5" v="21">“Diiꞌke taaraverimaung uripoꞌketa aaꞌpui otoing, ‘Naninge niiꞌnung dupisiꞌeaukaꞌ, eeꞌnoko baa tee dupisiꞌ nkovuaing tee tuutunang˜koong.’ </v>
<v b="MAT" c="5" v="22">Teka napoꞌ ninge eeꞌ naurampimang, baa tee naning baꞌmarang-koo narung iiraevuaing tee teeꞌ nariꞌ tuutunang-koonge. Napoꞌ baa tee naning niiꞌnung baꞌmarang-koong noruꞌ otoaung tampuaing tee tee koompaaraꞌnavitu-anko beꞌanta-koo makosi. Teka baa tee naning niiꞌnung barakosiꞌuma aaꞌpuaing, ‘Daꞌ kanuꞌ!’ tee tee mosianung-aape nanuꞌkoo makosi, teꞌ ntaꞌpoꞌnooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="5" v="23">Teeꞌkoo dake avuavuꞌ darimpeeꞌnaang nkorarama teke boonturomai eeꞌnoko teke niiꞌnung daꞌmarang-koong daꞌ ninka iira otoing noruꞌera deekoꞌ, </v>
<v b="MAT" c="5" v="24">ioꞌ teka boonturoma uroꞌkanooꞌke sipera tee dakaang avuavuꞌ, tutung bera tee ninka mooa-antareereai, eeꞌnoko teketa tororarara tee dakaang avuavuꞌ darimpeai. </v>
<v b="MAT" c="5" v="25">“Naninge karenunge daꞌ tuutunang-koo barantuko iriꞌnarung koompeai tee kara, mmeꞌ taung naniresitaaꞌ simpeꞌnko˜anko tavoꞌduaruko. Teie napoꞌ piatooro˜anko beꞌantaruko kiimataroma siꞌduꞌneenga. </v>
<v b="MAT" c="5" v="26">Masikaꞌ naurampimang, diiꞌ kiimatanavaꞌketa tenkeniriarupeuꞌ mooniꞌkoo asiꞌnu duaꞌkiriaꞌ deekoꞌ tuutunang mooꞌkoo.” </v>
<v b="MAT" c="5" v="27">“Diiꞌke taaraverimaung uripoꞌketa aaꞌpui otoing, ‘Nampeesi orarieriaukaꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="5" v="28">Teka ninge aaꞌdampimang, baa tee naning nani manikuma karaaꞌui oovuaing teie tee nampeesi tero orarivuing teni ninka bakaang domange. </v>
<v b="MAT" c="5" v="29">Dakaang duta tampavine-koonge duaꞌantaruko deekoꞌ orara aarumo-koo tee kaꞌbampera taapoꞌ duaꞌeai. Tampaꞌnaꞌ daꞌkoo navioꞌ paaꞌaravaing dakaang ootukunung mono mosianung-koo duaꞌduꞌneenga. </v>
<v b="MAT" c="5" v="30">Eeꞌnoko napoꞌ dakaang birenge tampavine-aapenunge duaꞌantaruko deekoꞌ orara aarumo-koo, tenaang napuꞌdarara taapoꞌ duaꞌeaing. Tampaꞌnaꞌ daꞌkoo mono-koo navioꞌ paaꞌaravaing dakaang ootukunung mono mosianung-koo naniꞌneenga. </v>
<v b="MAT" c="5" v="31">“Uripoꞌketa aaꞌpari otong, ‘Baa tee naning baꞌaang sipuma teie narung karavoto˜ daarivuaing nampeesi totoꞌpuing tasiꞌanta-koo.’ </v>
<v b="MAT" c="5" v="32">Teka ninge aaꞌdampimang, baa tee naning baꞌaange tutung kaukauro nkovuaruko bataꞌura deekoꞌ teie tee teni tuuꞌumaang niiꞌnarai nampuko nampeesi orarivuuꞌnaang. Eeꞌnoko baa tee naning teni bataꞌniiꞌ nampuaing teie tee nampeesi orarivuing.” </v>
<v b="MAT" c="5" v="33">“Napoꞌ diiꞌke taaraverimaung uripoꞌketa aaꞌpui otoing, ‘Diikaning masikaꞌdetonanka totoꞌperiaꞌ otoai, nka tampaꞌ siomperimatoai Ovoring-koo nkoverira.’ </v>
<v b="MAT" c="5" v="34">Teka ninge eeꞌ naurampimang, bakei masikaꞌ deto tamperiaꞌ otoai. Paning tang-koo makotuaꞌ, aiꞌ teꞌ teꞌ Kumponing bakanooꞌ meepoꞌ baꞌnaniꞌdoma. </v>
<v b="MAT" c="5" v="35">Kansiꞌ tang-koo makotuaꞌ, aiꞌ teꞌ teꞌ Kumponing bakanooꞌ kauꞌ patuꞌdoma. Napoꞌ Jerusalemaꞌ tang-koo makotuaꞌ, aiꞌ teꞌ teꞌ Daurarong˜ Pankaing bakanooꞌ osi. </v>
<v b="MAT" c="5" v="36">Eeꞌnoko napoꞌ masikaꞌ deto dakaang boreꞌ tampema minkueaukaꞌ, aiꞌ dake tee-koong daponaviꞌ niiꞌnaꞌ duꞌantavearupeuꞌ kakaara-antavema deekoꞌ eeꞌnoko mutaanuꞌantavema deekoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="5" v="37">Teka ‘Eeꞌ’ miruꞌema ‘Eeꞌ’ narung tampeai. ‘A’ miruꞌema, ‘A’ narung tampeai. Aing-koo taapoꞌning, teing masikaꞌ deto dovang, kara teieta naning orara-ita pomaing.” </v>
<v b="MAT" c="5" v="38">“Diiꞌke taaraverimaung uripoꞌketa aaꞌpui otoing, ‘Naninge dakaang duta kaꞌbampuko, makosi bakaang duta kaꞌbampaavaing makuꞌkoo,’ eeꞌnoko ‘Naninge dakaang siꞌdaꞌ nakiꞌuko, makosi bakaang siꞌdaꞌ nakiꞌaavai makuꞌkoo.’ </v>
<v b="MAT" c="5" v="39">Teka ninge aaꞌdampimang, naninge orakaꞌ nkoruko tankaꞌniꞌpeaukaꞌ tee. Naninge tampavine-koo amoꞌkoo tankoꞌduko napoꞌ bereꞌdarako asiꞌnameng tauraꞌpeko tankoꞌduai. </v>
<v b="MAT" c="5" v="40">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnunge naninge daang koosiruma mononopaꞌke makuꞌkoo eentavarako deekoꞌ, makosi tee avema napoꞌ niiꞌnaaꞌ nariꞌ aveai. </v>
<v b="MAT" c="5" v="41">Napoꞌ niiꞌnung naninge niiꞌnooꞌ basinooꞌ nanireeꞌnaang eturuko napoꞌ bonoꞌ divuꞌei niiꞌnooꞌ basinooꞌ nariꞌ nanireai. </v>
<v b="MAT" c="5" v="42">Naninge eentaruko kapooꞌ aveai eeꞌnoko dakaang kapooꞌ kong-koo niaꞌduko orokoveaukaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="5" v="43">“Diiꞌke taaraverimaung uripoꞌketa aaꞌpui otoing, ‘Daꞌmaikoꞌ daꞌkoo miirinung piaavema eeꞌnoko daꞌkoo karenung munteꞌeai.’ </v>
<v b="MAT" c="5" v="44">Teka ninge eeꞌ naurampimang, teing diikaning kare-nupoong piaaverererimaatoaing. Teing diiꞌ barakosiꞌdaariaining biraankevereriai. Teing diiꞌ munteꞌdaariaining tampaꞌ nkovereriai. Eeꞌnoko teing diiꞌ orakaꞌ nkoraarima mankiꞌantaraariaining kunsi-koo pakuereriai. </v>
<v b="MAT" c="5" v="45">Diiꞌke teeꞌ nkoverima Diuma tee paning-koong baurukaaꞌ deentariainaꞌ. Tee eeꞌnung tee bakaang duaaꞌ ookeng-koo araka-antavumaung tampeng-koo eeꞌnoko oreng-koo, eeꞌnoko apoꞌ teeꞌ nariꞌ botovukooꞌ aaꞌning-koo koontoꞌnuka-koo eeꞌnoko koontoꞌnuka deeaing-koo. </v>
<v b="MAT" c="5" v="46">Eeꞌnoko diiꞌke teing nantoong diiꞌ piaaraarimaing naing piaaverererira deekoꞌ mooꞌ aremuriiꞌ nkaveripeuꞌ Kumponing-eta? Teeꞌ ee deeaꞌ nariꞌ teing oreng taakisi nkanuka nkoarimanaꞌ? </v>
<v b="MAT" c="5" v="47">Eeꞌnoko diiꞌke teing daꞌmarang naing onkeonkeꞌereriaing deekoꞌ aming kapooꞌ dau basi niiꞌning nkoaamaing-koo nkoveripeuꞌ? Bakei katuaꞌ. Mutaanang-nupoonge ee teeꞌ nkoaavaung? </v>
<v b="MAT" c="5" v="48">Teeꞌkoo tampaꞌ nariꞌ nkoverimatoaing teeꞌ Diuma paning-koong tampaꞌ nariꞌ otomanaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="6" v="1">“Tanatarariaing diiꞌ. Dootuuꞌkoong aarumo tampara nkoverima nantoong-koo dutakanooꞌke nkoveriaukaꞌ teinge ooraariiꞌnaang. Teeꞌ nkoveriaing deekoꞌ tee, teie Diumai paning-koonge mooꞌ aruriaukaꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="6" v="2">Aaꞌnomaatoai tenang teing ataꞌoinku averererima deekoꞌ tee-koo tuuviri puumperiaꞌ otoai teinge ampirinunukai nkoaamanaꞌ pava dootuuꞌnanka-koo eeꞌnoko napoꞌ taung sionairu-koo maroita nantoonge pankaing-antavaariiꞌnaang. Ninge masikaꞌ naurampimang, teinge tee biikaang mooꞌ ookara teka nkavaamaung. </v>
<v b="MAT" c="6" v="3">Teka tenang diiꞌke teing ataꞌoinku averererima bakuꞌeri nkoveriai kapooꞌ tampanaange nkovuaing mareꞌanaange noruꞌuaukaꞌ; </v>
<v b="MAT" c="6" v="4">Eeꞌnoko teie Diumai kapooꞌ bakuꞌniiꞌ oovumaunge sirapoꞌke mooꞌduriai diiꞌ tee-koo.” </v>
<v b="MAT" c="6" v="5">“Tenang kunsirarima teing-pinaꞌ ampirinunuka-pinaꞌ nkorariaꞌ otoai. Pava dootuuꞌnairu-koo eeꞌnoko taung sionairue donkonai kunsi-koo aaꞌnaꞌ piavoromaing-pinaꞌ nantoonge ooaariiꞌnaang. Ninge masikaꞌ naurampimang, teinge tee biikaang mooꞌ ookara teka nkavaamaung. </v>
<v b="MAT" c="6" v="6">Tenang diiꞌ kunsirarima diikanavaro-koo avoꞌniiꞌnavaro-koo tuntarima karanaang daꞌperima kunsirarimatoai tee-koo Diuma-koo naninge oo-paaꞌkoo, eeꞌnoko teie Diumai kapooꞌ bakuꞌniiꞌ oovumaunge sirapoꞌke mooꞌduriai diiꞌ tee-koo. </v>
<v b="MAT" c="6" v="7">Eeꞌnoko tenang kunsirarima kara putuꞌeriaꞌ otoai teinge mutaanang-koo-nupoonge nkoaamanaꞌ aaꞌpaama, ‘Mmauꞌ kara-koo taaramuriainaꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="6" v="8">Koontoꞌ teing-pinaꞌ nkorariaukaꞌ, aiꞌ teie Diumai tee noruꞌumaung teing kapooꞌ diiꞌ apukaꞌdarimaing tutung eentaveriaruko tee. </v>
<v b="MAT" c="6" v="9">“Kunsirarima eeꞌ kunsirarimatoai, ‘Niuma paning-koo otomaung, dakaang miring meekaꞌantavari otoaing. </v>
<v b="MAT" c="6" v="10">Dakaang muuꞌ poꞌantaveai. Dakaang pia nkoaravaing anke kansiꞌkoo paning-koo nkoaramanaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="6" v="11">Eꞌmung-koo makosinaꞌ ameriai tee taamang doong kante amerimaung. </v>
<v b="MAT" c="6" v="12">Tontaꞌantameriai niikaning orarananka niiꞌ orakaꞌ nkomaarimaing tontaꞌantaevorompimanaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="6" v="13">Eeꞌnoko parapaara-koo siꞌmeriaukaꞌ, teka tontaꞌantameriai teieta naning orara bakaang purintoꞌketa; aiꞌ daꞌ tee ookara-koo okorui tarenumpoꞌ, purintoꞌpoꞌnung, eeꞌnoko meenaꞌdoi otomaung ookara doong-koo. Teeꞌ eeꞌnaꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="6" v="14">“Aiꞌ diiꞌke nantoong tontaꞌantavereriko teing diiꞌ orakaꞌ nkoraarimaing teie Diumai paning-koonge diiꞌ teeꞌ nariꞌ tontaꞌantaruriainge. </v>
<v b="MAT" c="6" v="15">Teka diiꞌke tontaꞌantavereriaruko nantoong teing biikaning orakaꞌ nkonanka-koo teie Diumai tee tontaꞌantaruriaukaꞌnung diikaning orarananka-koo.” </v>
<v b="MAT" c="6" v="16">“Tenang diiꞌ unkumorarima munteꞌdorining-pinaꞌ oroꞌdariaꞌ otoai teing ampirinunuka nkoarimanaꞌ, aiꞌ teing teing oing orakaꞌ oroꞌantavarimaing maroita unkumoaririning taaꞌniꞌantavarima. Ninge masikaꞌ naurampimang, teinge tee biikaang mooꞌ ookara teka nkavaamaung. </v>
<v b="MAT" c="6" v="17">Teka tenang diiꞌ unkumorarima oing duuꞌdarimatoai boreꞌ duunie sisiꞌdarima nantoong-koo diiꞌ unkumoraririning-pinaꞌ oroꞌdariaukaꞌnaꞌ; </v>
<v b="MAT" c="6" v="18">Teka tee narung-koo Diuma-koo naninge oo-paaꞌkoo deekoꞌ siraꞌdariri otoriai eeꞌnoko teie Diumai kapooꞌ bakuꞌniiꞌ oovumaunge sirapoꞌke mooꞌduriai diiꞌ tee-koo.” </v>
<v b="MAT" c="6" v="19">“Aꞌ kansiꞌkoo kapooꞌ tampeng kavonanka oosieriaꞌ otoai teꞌ pumpuꞌ dovange eeꞌnoko takarauꞌ aaꞌninge orariaamanooꞌ, napoꞌ bakisipunankai pesiꞌaama bakiaaꞌaamanooꞌke. </v>
<v b="MAT" c="6" v="20">Teka paning-koo mooꞌ tampeng oosierimaatoai teꞌ eeꞌnooꞌ pumpuꞌ dovange eeꞌnoko takarauꞌke orariaavarupeuꞌ, napoꞌ bakisipunankai pesiꞌaama bakiaaꞌaavaꞌnooꞌke. </v>
<v b="MAT" c="6" v="21">Aiꞌ teꞌ tokoo naning bakaang muuninava˜ otoainooꞌ bakaang pankaruntoonge noruꞌ tee teꞌ otoaing. </v>
<v b="MAT" c="6" v="22">“Domang tee duta pinaꞌ, tee diikaang mono bakaang puu. Tenang diikaang duta tampara deempari otoko diikaang mono ootukunairu arakai maantoꞌui otopeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="6" v="23">Teka duta tampara deeaung deempari otoko diikaang mono mutaanange maantoꞌui otopeuꞌ. Teeꞌkoo tee diikaang domang mutaanang-nameng-koo otoko deekoꞌ bakei aaꞌnaꞌ masikaꞌ mutaanantoriaining. </v>
<v b="MAT" c="6" v="24">Narunge kenaanka ovontura siompurearupeuꞌ, aiꞌ teie tee narung munteꞌuma niiꞌnung piaavumatopeuꞌ, niiꞌnooꞌ narung siompuma niiꞌnung siompuarupeuꞌ. Teeꞌkoo diiꞌke Kumponing eeꞌnoko kavokavoro ookeng deto deeng-antaveriarupeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="6" v="25">“Teeꞌkoo ninge naurampimang diiꞌ, noruꞌ mankiꞌdoriaꞌ otoai aaꞌning-koo taamang tovang ntong domanturiaining eeꞌnoko mononopaꞌnanka. Aming-koo, nnaꞌ, domaang tee taamang-koo biꞌari otoaꞌ eeꞌnoko mono tee baarong-koo ioꞌaravaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="6" v="26">Oovereriai teing barennanka auviꞌau-kooning. Teing teing kapooꞌ keeng noruꞌaavaꞌ, kavaama oosi noruꞌaavaꞌ, koreꞌ noruꞌaavaꞌ pava-koo, teka teing teing Diumai paning-koonge bauꞌurimaing. Enang arekeeꞌ, diiꞌ ee teing-koo dau basinanka deeaꞌ bakaang norunoruꞌkoo? </v>
<v b="MAT" c="6" v="27">Eeꞌnoko diiꞌkoo baie noruꞌ mankiꞌoma doong naraangaꞌnooꞌ deto beꞌnuꞌantavura teꞌkoo domampari otopeuꞌ? Otoaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="6" v="28">Eeꞌnoko aming-koo napoꞌ diiꞌ baarong tovang-koo noruꞌ mankiꞌdorikooꞌ? Oovereriai teing iiooꞌnanka tamung dupurimanaꞌ, baarong tuaꞌkoo poreꞌoroainge. </v>
<v b="MAT" c="6" v="29">Teka ninge eeꞌ naurampimang, aaꞌnaꞌ tampaꞌ nerampurimaung nantoong biikaang meenasi puruꞌuitaaꞌ, bane dauraronanka Solomoniꞌpinaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="6" v="30">Teka Kumponinge baaꞌnanka teeꞌ nerampurimaung deekoꞌ, teing aaꞌnomaing naꞌmung doong-koo domamparara daunaꞌmung maraꞌoko tai-antavaakooꞌ, tee tee teeꞌ nariꞌ tasiꞌperiaing diiꞌke, masikaꞌanta okiꞌnaa otoꞌderurininge, aiꞌ diiꞌ teing deto basinooꞌ noruꞌduri duaanaruriaining. </v>
<v b="MAT" c="6" v="31">Teeꞌkoo enang tee noruꞌ mankiꞌdoriaꞌ otoaing aaꞌperima, ‘Aming naiampiiꞌnaang?’ eeꞌnoko ‘Arenaaꞌ kurumariiꞌnaang?’ </v>
<v b="MAT" c="6" v="32">Aing eeꞌ oroꞌ kapooꞌ mutaanang-nupoonge kariaamaing, teka diiꞌ teeꞌ deeaꞌ, aiꞌ diiꞌ Diumai Paning-etaing noruꞌui otong aing ookara kapooꞌ diiꞌ apukaꞌdarimaing. </v>
<v b="MAT" c="6" v="33">Teeꞌkoo ainkato noruꞌeriaꞌ Kumponing bakaang muuꞌ deto pankaruntoonge noruꞌerimatoai tee ninka bakaang aarumo koompari otoꞌ ninka nariꞌ eeꞌnoko teing aing kapooꞌ apukaꞌdarimaing nariꞌ aruriainge. </v>
<v b="MAT" c="6" v="34">Teeꞌkoo taneꞌnung doong-koo noruꞌ mankiꞌdoriaukaꞌ. Taneꞌ teꞌmung baka noruꞌaravainaꞌmung. Aiꞌ ookara mankiꞌnanka naꞌmung doong-koo makosinaꞌ bireꞌari otong.” </v>
<v b="MAT" c="7" v="1">“Nantoong koong-anta-koo oioiꞌdariaꞌ otoai Kumponinge nariꞌ koong-antaruꞌneenga. </v>
<v b="MAT" c="7" v="2">Aiꞌ diiꞌke koong-antavererimaung-koo teeꞌ nariꞌ Kumponinge diiꞌ koong-antaruriaing. Tee paaranang kompei nantoong koong-antaverimanarong Kumponinge kompui daꞌ koong-antaruuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="7" v="3">Aming-koo dake nankiꞌ daaraꞌmaꞌnung-koo duta-koo oovemaunge teka daka noruꞌdaravaꞌ daꞌkoo duta-koo konkinarong otoing? </v>
<v b="MAT" c="7" v="4">Arekeeꞌ dake aaꞌpepeuꞌ tee daaraꞌmaꞌnung, ‘Ioꞌ nankiꞌ mooꞌdampai daꞌkoo duta-koo otoing,’ tenang daka ooraravaꞌ tee konking daꞌkoo duta-koo otoing. </v>
<v b="MAT" c="7" v="5">Daꞌ ampirinung˜, iroꞌ tutung daka-koo mooꞌdaravaing tee konking duta-koo eeꞌnoko tenang daaraꞌmaꞌnung-koo sirakaꞌpei oovera mooꞌeai tee nankiꞌ daaraꞌmaꞌnung-koo duta-koo otoing.” </v>
<v b="MAT" c="7" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke mirumiruꞌ nauvurima aaꞌpuuꞌ, “Kapooꞌ meekung mosiꞌnanka averereriaꞌ otoai bereꞌarima okiꞌnooꞌnaꞌ tairaarima busivusiriraariꞌneenga. Eeꞌnoko napoꞌ diikaang dukuꞌ pooroꞌanko duaꞌeriaꞌ otoai. Teeꞌ nkoveriko metoꞌ ninka nariꞌ meeꞌaama moreꞌaaꞌneenga.” </v>
<v b="MAT" c="7" v="7">“Eentarariai aruriainaꞌ. Besiꞌeriai daaꞌeriainaꞌ. Kopikopiꞌeriai karanaang daateꞌderuriainaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="7" v="8">Aiꞌ ookara nantoonge eentavarimainge tee nkavaamaung, eeꞌnoko besiꞌaamainge tee daaꞌaamaunge, eeꞌnoko karanaang kopikopiꞌaamaing teinge daateꞌevurimaunge. </v>
<v b="MAT" c="7" v="9">Diiꞌkoo baie bauring taamang-koo eentavuko kapang avupeuꞌ? </v>
<v b="MAT" c="7" v="10">Niiꞌnooꞌ taviꞌkoo eentavuko ee boruꞌ avupeuꞌ tee? Otoaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="7" v="11">Tee tee diiꞌke orenge diurukaaꞌ tampaꞌ averererimaung deekoꞌ noruꞌeriaing teie Diumai paning-koo otomaunge bakei tampaꞌ masikaꞌ avuriaing teing tee-koo eentavarimaing. </v>
<v b="MAT" c="7" v="12">Teeꞌ nantoonge diiꞌ tampaꞌ nkoraariiꞌnaang piarorimanaꞌ teeꞌ nariꞌ nkovererimaatoaing teing diiꞌke, aiꞌ teie aunge aarumoi tee boto Moosesi-nung eeꞌnoko nakaro-nupoong urikupoong biikaang naroꞌka dupeantavuri otong.” </v>
<v b="MAT" c="7" v="13">“Muuꞌ paninung-koo tuntoma teꞌ ito-navarong. Teke tevaronge tuntariaing avutevuꞌdariaꞌ, aiꞌ tee karanaang pankaing, eeꞌnoko taung tee beetaꞌniiꞌ tee mosianung-aape bei otong, eeꞌnoko mmauꞌ tevaronge tumparimaung. </v>
<v b="MAT" c="7" v="14">Teka tevarong ito-navarong kaponavunge danto tee domaang isikung-anta-aape bei otong, eeꞌnoko mmauꞌ nantoonge dekopiꞌaamaung tevung.” </v>
<v b="MAT" c="7" v="15">“Tanatarariaing teing-koo nakaro-nupoong daang Kumponing-etaning tamparimaing-koo. Teing teing diiꞌanko sipisipiꞌkoong dopaꞌ kurumpariri poroaing, teka kuunooꞌ teing teing nkaunanka makosi-nanka tairoꞌnanka. </v>
<v b="MAT" c="7" v="16">Teka tee-koo biikaang sinananka-koo diiꞌke tasiꞌpereriaing. Aiꞌ nantoonge ee karikauꞌ tooꞌmurintaaꞌpoꞌnavari-koo kavaapeuꞌ? Aiꞌ kiring ee nantong-koo kavaapeuꞌ? Otoaꞌ! </v>
<v b="MAT" c="7" v="17">Teeꞌ nariꞌ ookara koiꞌ tampenanka-koo tee sinang tamparananka biꞌumaung. Eeꞌnoko tee-koo koiꞌ orara-koo sinang orara biꞌumaung. </v>
<v b="MAT" c="7" v="18">Tee-koo koiꞌ tampara-koo orara sinang biꞌuarupeuꞌ, eeꞌnoko orara koiꞌkoo sinang tampara biꞌuarupeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="7" v="19">Eeꞌnoko ookara koiꞌnanka sinang tampara biꞌuaukaꞌning teing nokiaarima ntaꞌkoo duaꞌaariaining. </v>
<v b="MAT" c="7" v="20">Teeꞌkoo biikaning sinananka-koo diiꞌke tasiꞌpereriaing teing nakaro-nupoong Kumponing-etaning deekoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="7" v="21">“Mmauꞌke tee aaꞌmaamaung, ‘Ovoring, niikaang Ovoring,’ nka teing ookara nariꞌ tumpariaukaꞌnung teꞌ muuꞌ paninung-koo, teka teing naing deekoꞌ tee Mmaꞌ paning-koong bakaang pia siompaavaining tumpariaing. </v>
<v b="MAT" c="7" v="22">Napoꞌ nantoong karingai aaꞌmaavainge ning teꞌmung, ‘Ovoring, Ovoring, niiꞌ ee dakaang miring-koo tarampeemariaruuꞌning˜ napoꞌ dakaang miring-koo maꞌnari bataꞌarampiaruuꞌninge taaꞌniꞌantananka mmauꞌ nkoampima?’ </v>
<v b="MAT" c="7" v="23">Teka ninge eeꞌ nauarampaing teing siraꞌpansi, ‘Temuꞌketa diiꞌ nkaning pinaꞌ noruꞌdampiaung. Tokoi beriai ning-ankoita diiꞌ orara aarumo nkonuka.’” </v>
<v b="MAT" c="7" v="24">“Teeꞌkoo ookara nantoong aung nkaang kara taaravaama nkoaakooꞌ teing teing tee-pinaꞌ naning norukasiꞌ tee bakaang pava boiaꞌkoo dau kanivuuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="7" v="25">Teketa aing aaꞌning pouꞌ: apoꞌ duaꞌaruꞌ, doua tuuvuuꞌ, eeꞌnoko dovinge aaꞌnaꞌ duparara dankampuuꞌ tee pava, teka teva pesiꞌaravaꞌ, kapang-koo boiaꞌkoo eꞌmaniiꞌnava deemparako. </v>
<v b="MAT" c="7" v="26">Teka teing ookara nantoong nkaang kara tamung taaravaama siompaavarukooꞌ teing teing tee-pinaꞌ naning kanuꞌ tee bakaang pava tamung piisiꞌkoo dau kanivuuꞌnung-pinaꞌ, eꞌmang-antavuaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="7" v="27">Eeꞌnoko tenang teing aing aaꞌning pora apoꞌ duaꞌaruꞌ, doua tuuvuuꞌ, eeꞌnoko dovinge aaꞌnaꞌ duparara dankampuuꞌ tee pava, eeꞌnoko bakei pesiꞌarara tuung tanuuꞌ tee pava.” </v>
<v b="MAT" c="7" v="28-29">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvura bakearioꞌ nantoong karinga bakei aaꞌnaꞌ taꞌnimpariruꞌ tee-koo bakaang nau-anta-koo kara bakaang purintoꞌ deemparioꞌ, teing-pinaꞌ biikaning boto naunuka-pinaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="8" v="1">Tenang Jiisuuꞌ mii-eta nau-antavurira depeto siarioꞌ nantoong karingai siompauꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="8" v="2">Eeꞌnoko narung oramuuꞌpoꞌnung pora Jiisuuꞌkoo uroꞌkanooꞌ kinkinui eentavarama aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, daꞌ piarora deekoꞌ dake ning aung oramuuꞌ kuimepeuꞌnung.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="3">Teketa Jiisuuꞌke bireng tovoroꞌarara kompuuꞌ tee, aaꞌpuma, “Piamoi otong. Enang kuiraring!” Eeꞌnoko namuꞌke tee tee bakaang oramuuꞌ kuiaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="8" v="4">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Tarerari naning naueaukaꞌ, teka namuꞌke Moosesi bakaang boto siompei piristiꞌkoo siraꞌantararavai, eeꞌnoko tampaꞌ ooruko Kumponing-koo boontunang nkoveai nantoonge tee taaꞌniꞌanta ooaara daꞌ teing ninka nariꞌ otoꞌkoo tauraꞌniiꞌ tasiꞌdaavainaꞌ, teeꞌ Moosesi bakaang botoi minkuvumanaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="5">Tenang Jiisuuꞌ teꞌ Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo tumparara otoko narung Juꞌdeeaung piatooronuka narung daakuꞌ tarenara tee-anko pora pakupaku-koo eentavaruꞌ aaꞌpuma, </v>
<v b="MAT" c="8" v="6">“Ovoring, nkaang bautara osie bempari otong siipai sisikeera ninka doota-antavuioꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="7">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Meraiꞌnang taare-antavamaꞌnaang tee.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="8">Eeꞌnoko teie piatooronuka daakuꞌ tarenarai makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, ning tee makosi deeaꞌ daꞌ nkanooꞌ pava-koo kuung poꞌkoo; </v>
<v b="MAT" c="8" v="9">Ninge daꞌ pankaing tasiꞌdamira teeꞌ minkuamaang, aiꞌ ning tee napoꞌ niiꞌnooꞌ basi-koo iriꞌkoo kuung oꞌnong piatooronuka tare-koong-koo. Eeꞌnoko niiꞌnung aaꞌpanko dei, ‘Beai,’ tee bepeuꞌ. Eeꞌnoko niiꞌnung aaꞌpanko dei, ‘Poai,’ tee popeuꞌ. Eeꞌnoko nkaang bautara aaꞌpanko, ‘Aung nkoveai,’ teie nkovupeuꞌ tee. Teeꞌkoo dake tamung karai minkueko nkaang botovotonaaꞌ taarevoaing.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="10">Tenang Jiisuuꞌke teeꞌ taaravura taꞌninuuꞌ, eeꞌnoko teing siompaakoꞌning nauvurima aaꞌpuuꞌ, “Ninge masikaꞌ naurampimang diiꞌ: Temuꞌketa aung amuriiꞌ baito pankaing ooampaung bane Isireeli-nupoong ninka nariꞌ oꞌnorimaunge. </v>
<v b="MAT" c="8" v="11">Eeꞌnoko ninge aaꞌdampimang, karinga nantoong duaaꞌ pomanooꞌketa eeꞌnoko tumparamanooꞌ tenairu-eta poroaining nariꞌ taaman-aavaing Eebaraamiꞌ, Aisakeꞌ eeꞌnoko Jeekopiꞌ ninka tee muuꞌ paninung taaꞌniꞌpoainaꞌmung. </v>
<v b="MAT" c="8" v="12">Teka teing muuꞌkoo temuꞌ miruꞌniiꞌnuka teing aꞌdang damaꞌdu duaꞌuriaining mutaananooꞌ, teꞌ eeꞌnooꞌ nantoong biromparima siꞌdaꞌ dovang kakirinkuarimatoainooꞌ sisikeera-koo otoroi.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="13">Teketa Jiisuuꞌke tee piatooronuka daakuꞌ tarenara aaꞌpuuꞌ, “Naniai. Tee tee teeꞌ nariꞌ dake masikaꞌantaveinaꞌ nkoaravaing.” Eeꞌnoko tee bakaang bautara tee tenang tee-koo batei-koo taarevouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="8" v="14">Tenang Jiisuuꞌ Piita bakanava-koo pora teie Piita baꞌdoraa teke batanang-koo bemparioꞌ oovuuꞌ uipaariiꞌ ninka siipavora. </v>
<v b="MAT" c="8" v="15">Eeꞌnoko teie teni bakaang bireng-koo kompuioꞌ tee uipaariiꞌ namuꞌke boimpuuꞌ, eeꞌnoko tenie deto iꞌamparara bauꞌuruꞌ teing. </v>
<v b="MAT" c="8" v="16">Teketa duaaꞌ tumparioꞌ nantoong mmauꞌ maꞌnarie koriaarikoꞌning Jiisuuꞌanko tavoꞌaaruꞌ, eeꞌnoko teie maꞌnari kara nanaarei bataꞌuruꞌ, napoꞌ siipa-nupoong taare-antavuruꞌ ookara. </v>
<v b="MAT" c="8" v="17">Jiisuuꞌke teeꞌ nkovuma tee kara dupe-antavuuꞌ teie Aisaiaꞌke nakaronunge urikunge minkuvuuꞌnung Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, “Teie niikaning siipananka eeꞌnoko aruaruꞌnanka nkamemurira duaꞌuaing.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="18">Tenang Jiisuuꞌke nantoong karingai tee koroai otoroko oovurira bakaning ninka nariꞌ pakoꞌariiꞌnaang botoaruꞌ nuaruꞌka amenkaꞌkoo karinga teꞌ otoroko. </v>
<v b="MAT" c="8" v="19">Teketa narunge boto naunuka-koonge tee-anko pora aaꞌpuuꞌ, “Pankaing ee, ninge tee daꞌ siontampaing areꞌ tokoo daꞌ beainooꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="20">Teketa Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Nkaunanka biikaning kumpenanka otoꞌevoromaung, eeꞌnoko barennanka auviꞌau-kooning biikaning bitonanka, teka ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing˜ tokoo boreꞌ patuꞌmaravainooꞌ otoꞌmemuaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="21">Teketa napoꞌ teing siompaakoꞌning-koong narung pora aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, ioꞌ tauraꞌmeko mmaꞌ dakoꞌampainooꞌ basinooꞌ mmaꞌ ninka oꞌnoreaing, eeꞌnoko mmaꞌ dakoꞌamiraiꞌnange daꞌ siontampai.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="22">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Siperiko booꞌnukai biiꞌka booꞌnuka dakoꞌaariaing, teka daꞌ aaꞌdamaang: Bera daankieaing tee Kumponing bakaang muuꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="23">Teketa tee Jiisuuꞌ bakaasi-nareng-koo aaꞌearako teing bakaning barevare-nupoong tee siompai nariꞌ aaꞌeariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="8" v="24">Teketa tenkenaara nanaako namuꞌke taꞌninaꞌ piong pankaing pouꞌ teke nuaruꞌkoo daue. Teketa tee booꞌa bakaasi-nareng-koo daue taꞌdaꞌparama nanuuꞌ, teka Jiisuuꞌ teke aatui otoko. </v>
<v b="MAT" c="8" v="25">Teketa teinge bakaning barevare-nupoonge berora tanteaama aaꞌpauꞌ Jiisuuꞌ, “Ovoring, pakumeriai, niiꞌ enang keꞌnuruꞌmariiꞌnaang!” </v>
<v b="MAT" c="8" v="26">Teketa teie makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ bakei diikaang baito okiꞌnaa. Aming-koo teeꞌ arorerimang?” Teketa deto iꞌamparara teie tee piong eeꞌnoko tee eemaaruꞌ ntong-koong akaꞌpuioꞌ bakei aaꞌnaꞌ tarorovuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="8" v="27">Eeꞌnoko teing taꞌninaara niaꞌkaama aaꞌpaakoꞌ, “Aung naning aremuriiꞌ aaꞌnung piong tovange eemaaruꞌ dovange taaravaakooꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="8" v="28">Teketa teing Jiisuuꞌninka Kadaraꞌnavete-koo tavoꞌariko kenaankarai naninkai maꞌnarie koriaarekoꞌnaankai kuvi dakoꞌdoma-ita poreta Jiisuuꞌ kuneꞌuretuꞌ. Bakei avoꞌavoroꞌka. Naning teke tankinuarupeuꞌ tenaanka-ankoi. </v>
<v b="MAT" c="8" v="29">Poreta aaꞌpuretuꞌ, “Jiisuuꞌ ee, dake Kumponing Bauringe niiꞌ arekeeꞌ nkomeriiꞌnaang? Aiꞌ niiꞌ toraꞌanta-koo poinge niikaang batei mmeꞌ makotuaruko?” </v>
<v b="MAT" c="8" v="30">Teketa eeꞌnooꞌketa duerueꞌke mmauꞌ pooroꞌnavontu meruꞌarima otorokoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="8" v="31">Eeꞌnoko teinge maꞌnari orenge eentavarima Jiisuuꞌ aaꞌpauꞌ, “Dake bataꞌmerima deekoꞌ pooroꞌnavontu-koo kuung tung-koo tauraꞌmeriai.” </v>
<v b="MAT" c="8" v="32">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Beriaing.” Tee tee tenang maꞌnari bakoarira pooroꞌnanka-koo tumpariruꞌ, eeꞌnoko tevontu ootukunavontu pemue doonko kooꞌariruꞌ nuaruꞌkoo bera keꞌnuruꞌariruꞌ teke. </v>
<v b="MAT" c="8" v="33">Eeꞌnoko teing pooroꞌ bauꞌaarikoꞌning mmariauꞌ. Teketa osi-aape kuaꞌparira dooreaaruꞌ tee ookara kapooꞌnanka teke nkoaruꞌning napoꞌ maꞌnarie koriaarekoꞌnaanka-koo nkoaruꞌnaꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="8" v="34">Teketa ookara nantoong temono-nupoong berouꞌ Jiisuuꞌ kuneꞌkoo, eeꞌnoko Jiisuuꞌ ooaara teing aaꞌnaꞌ eentavariruꞌ Jiisuuꞌ teketa temeng-eta biikanameng-eta tenkenuuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="9" v="1">Teketa Jiisuuꞌ bakaning ninka bakaasi-koo aaꞌearira pakoꞌarira bakanooꞌ osi masipoꞌ tavoꞌariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="9" v="2">Teka niiꞌninge nantoonge naning doota tee-anko tavoꞌauꞌ batanang-koo bemparioꞌ. Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke teing tee tavoꞌauꞌning biikaang baito oovura aaꞌpuuꞌ tee naning doota, “Domang mankiꞌdoaukaꞌ, ee aung, dakaning orarananka tontaꞌderonsing.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="3">Teeꞌ nkovuko ooaara niiꞌninge boto naunukai biiꞌka kareaama aaꞌpaakoꞌ, “Aunge bakei naninge Kumponing bauvaupaaꞌumaang.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="4">Teketa Jiisuuꞌke biikaang noruꞌ noruꞌura aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ aming-koo diikaang domang-koo kuunge teeꞌ munkururarimaang? </v>
<v b="MAT" c="9" v="5">Arera kara masikaꞌpoaruko ooverira ning makosi deeaung tammeripeuꞌ aaꞌning-koo eeꞌ minku-koo, ‘Dakaning orarananka tontaꞌderonsing,’ niiꞌnaꞌ eeꞌ minku-koo, ‘Daaꞌdarara naniai.’? </v>
<v b="MAT" c="9" v="6">Teka diiꞌke iroꞌ noruꞌkoo makosi ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee tauraꞌ oꞌnong anke kansiꞌkoo oꞌnoi orarananka tontaꞌkoo makosi...” Teeꞌpura tee naning doota aaꞌpuuꞌ, “Daaꞌdarara dakaang taniꞌ nkavei naniai dakanava-koo.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="7">Eeꞌnoko tee naning deto donkonura bakanava-koo beuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="9" v="8">Eeꞌnoko ookara nantoong karingai ooaara tee aung karang kamaankiai datavorouꞌ. Eeꞌnoko teinge Kumponing daangampauꞌ tee temuriiꞌ tauraꞌ nantoong avuruꞌnung-koo. </v>
<v b="MAT" c="9" v="9">Eeꞌnoko teketa Jiisuuꞌke nanuma narung naning oovuuꞌ miring Maatiuꞌ, taakisi nkavaakoꞌnava-koo baꞌnanuioꞌ bakanavaro-koo. Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning siomeai.” Eeꞌnoko Maatiuꞌke deto donkonura tenang-eta deto tee siompui nanuuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="9" v="10">Teketa taamang nkovuuꞌnung-koo Jiisuuꞌ baꞌnanuuꞌ bakaning barevare-nupoong ninka eeꞌnoko nantoong mmauꞌ niiꞌning orenanka aaꞌning taakisi nkanuka porora baꞌnaniaara tee ninka nariꞌ taamanauꞌ teke Maatiuꞌ bakanava-koo. </v>
<v b="MAT" c="9" v="11">Eeꞌnoko teinge Boto Keperuuꞌnavitue teeꞌ ooaarira teing bakaning tee siompaakoꞌning niaꞌaarima aaꞌpauꞌ, “Diikaang pankaing aming-koo taakisi nkanuka ninka eeꞌnoko nantoong orenanka nariꞌ taamanaamaang?” </v>
<v b="MAT" c="9" v="12">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teeꞌ taaravura aaꞌpuuꞌ, “Teing nantoong tampaꞌ otoroining naninge nankaiꞌuriiꞌnaang piavoroaꞌ, teka teing siipavoromaing naing piavoromaung. </v>
<v b="MAT" c="9" v="13">Berira ioꞌ tee kara daari meekung-koong-koo tampaꞌ barerariaing aaꞌpumanaare, ‘Ninge tee aarumo piaa unaa-anta-poꞌnung piamoi oꞌnong, tee boontunang deeaꞌ.’ Aiꞌ ning nantoong tampenanka-anko moaꞌ. Ning orenanka-koo mouꞌnung nauaranko bereꞌariaꞌnaang.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="14">Napoꞌ Jooni bakaninge barevare-nupoonge porora Jiisuuꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Daꞌ dakaning daꞌ ninka nanirimaing arekeeꞌkoo dootuuꞌkoong aarumo siompai unkumuariaung? Eeꞌnoko niiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu ninka unkumumarikooꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="15">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teing nantoong baraneeꞌnavitu nampeesi-koo poromaing naning nampeesinara ninka nariꞌ otoroi arekeeꞌ napoꞌ orarunsiaripeuꞌ tee nampeesinara teke otoko? Batei tee otong tee naning nampeesinara teing-eta tontaꞌaravainaꞌmung, eeꞌnoko tenang teing doong-koo unkumoariaing. </v>
<v b="MAT" c="9" v="16">Naninge tee baarong nerakaraꞌ urikaraꞌ ninka naroꞌka pateꞌuarupeuꞌ, aiꞌ nerakaraꞌke teraꞌ urikaraꞌ beetoꞌuko dereꞌarara oraruꞌkupeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="9" v="17">Napoꞌ nantoonge nerakaruꞌ uaininaruꞌ urikaroꞌkoo pareꞌaavarupeuꞌ. Teeꞌ nkoaako deekoꞌ tee, teroꞌ nakaꞌarako teruꞌ uaininaruꞌ dakoarapeuꞌ eeꞌnoko teroꞌ tenang oraruꞌkupeuꞌ. Teruꞌ nerakaruꞌ uaininaruꞌ nerakaroꞌkoo deekoꞌ pareꞌkoo makosi, teeꞌkoo ookeng tampaꞌ otorepeuꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="18">Tenang teeꞌ minkuvuma teke otoko narung pava dootuuꞌnava tanatanuka-koong narung tavoꞌarara tee-koo uroꞌkanooꞌ kinkinui eentavarama aaꞌpuuꞌ, “Nnorang bakei enang okiꞌnaruuꞌkuing. Poraiꞌnange teni-koo bireng panteꞌeko teni domamparavai.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="19">Teketa Jiisuuꞌ donkonura tee ninka nariꞌ beretuꞌ eeꞌnoko teing bakaning barevare-nupoong nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="9" v="20-21">Teketa tenang niiꞌnani naning manikuma kivora-ita kemareꞌka-koo tarumatearakoꞌnani tee-koo damaꞌdu pora bakaang mononopaꞌkoo kainuꞌ kompuuꞌ, eeꞌ noruꞌarara, “Bane okiꞌnooꞌ kompamira bakaang mononopaꞌkoo, ning teni taaremoainani.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="22">Teketa Jiisuuꞌke bereꞌarara teni oovura aaꞌpuuꞌ, “Ani ee, daꞌ doturaravaing. Dakaang baitoi taareroinani.” Eeꞌnoko teni manikuma tenang eeꞌnang taarevouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="9" v="23">Eeꞌnoko tenang tee Jiisuuꞌ tee naning pava dootuuꞌnava tanatanuka-koong bakanava-koo koinura nantoonge patuaiarima, biromparima naampavaako oovuruꞌ bakei karingai. </v>
<v b="MAT" c="9" v="24">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Oko sirariai, ani neraiꞌnaꞌ booaꞌ, teka tamung aatumaang.” Eeꞌnoko teinge benkempauꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="9" v="25">Teketa teing nantoong karinga damaꞌdu etuvurira teni neraiꞌnaꞌ otouꞌnavaro-koo tumparara teie bakaang bireng kompui deto iꞌampuko teni daaꞌaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="9" v="26">Eeꞌnoko tee-koong aung-koong doorenang tee ootukunairu-koo beremparuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="9" v="27">Eeꞌnoko teketa nanuko Jiisuuꞌ kenaankai naninkai kaputuꞌkai bokurema siompuretuꞌ aaꞌpurema, “Pankaing, Deevitaꞌ bakanaving-koong, Piaamereaing neeꞌ!” </v>
<v b="MAT" c="9" v="28">Eeꞌnoko teketa niiꞌnava-koo tumparako tenaanka kaputuꞌka tee-anko poretuꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌke niaꞌurema aaꞌpuretuꞌ tenaanka, “Deeꞌke ee ning makosi masikaꞌantameresi otong ninge piaroresinaꞌ nkorampeeꞌnaang?” Makuꞌurema aaꞌpuretuꞌ, “Eeꞌ, Ovoring.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="29">Eeꞌnoko tenang teie beekaang duta kompurema aaꞌpuretuꞌ, “Deekaang baito-koo makosinaꞌ nkoaravaing deeꞌkoo.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="30">Eeꞌnoko beekaang duta tenang bantouꞌ. Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ orokovuretuꞌ aaꞌpurema, “Teka aung naninge noruꞌuaukaꞌ, makempereaing.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="31">Teka tenaankai tee bereta Jiisuuꞌkoong doorenang bereng-antavuretuꞌ ootukunairu-koo temeensiꞌkooning-koo. </v>
<v b="MAT" c="9" v="32">Teketa napoꞌ tenkenaako niiꞌnung naning maꞌnaange korivuko karoarukoꞌnung Jiisuuꞌanko tavoꞌauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="9" v="33">Eeꞌnoko tenang tee maꞌnaang bataꞌuioꞌ tee karoarukoꞌnung karouꞌ, eeꞌnoko nantoong karingai ooaara taꞌninaara aaꞌpauꞌ, “Kapooꞌ eeꞌ oroꞌ ooampiaruuꞌnung teroita niiꞌkoo Isireeli-nupoong-koo meuꞌka.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="34">Teka teinge boto keperuuꞌnavitue aaꞌpauꞌ, “Tee aaꞌ maꞌnari biikaang pankaing bakaang iriꞌke teeꞌ bataꞌurimang maꞌnari.” </v>
<v b="MAT" c="9" v="35">Jiisuuꞌ tee teeꞌ nariꞌ osinankai pankenge eeꞌnoko okiꞌnarekaꞌke nanuuꞌ nau-antavurima biikaning pava dootuuꞌnanka-koo daankiarama, aaꞌnoma, tampara doorenang daankivuma tee muuꞌ paninung-koong eeꞌnoko siipananka amutemuriiꞌ taare-antavurima. </v>
<v b="MAT" c="9" v="36">Eeꞌnoko tenang teie teing nantoong karinga oovurira bakaang domang aaꞌnaꞌ piaavouꞌ teing ereananuka eeꞌnoko aruaruꞌnuka deempariri otorokoꞌnung-koo, teing-pinaꞌ sipisipiꞌ tanatanungropanuka-pinaꞌ oroꞌpariko. </v>
<v b="MAT" c="9" v="37">Teketa teing bakaning barevare-nupoong aaꞌpurikoꞌ, “Sinang tee bakei aaꞌnaꞌ meuraꞌpuing, teka kavuꞌnupoong okiꞌning. </v>
<v b="MAT" c="9" v="38">Teeꞌkoo kunsirariaing sinang kavuꞌkoo Ovoringe kavuꞌnupoong botovuriainaꞌ tee-koo bakaang mintoong-koo.” </v>
<v b="MAT" c="10" v="1">Jiisuuꞌke teing nanaiꞌketa kenaankara bakaning barevare-nupoong tee-anko bokuvurira tauraꞌ avuruꞌ makosi-antavurima maꞌnari oreng bataꞌkoong eeꞌnoko napoꞌ siipananka amutemuriiꞌ taare-anta-koonge. </v>
<v b="MAT" c="10" v="2">Aing teing mirinanka teing nanaiꞌketa kenaankara kara okovuri nkanuka biikaning: Tutunaꞌnung Saimoniꞌ, niiꞌnooꞌ Piita, eeꞌnoko teie baaraꞌmaꞌnung Aanduruꞌ; napoꞌ Jeemisi, tee Siebedi bauring; eeꞌnoko baaraꞌmaꞌnung tee Jooni. </v>
<v b="MAT" c="10" v="3">Napoꞌ narung Pilipiꞌ, eeꞌnoko narung Baatolomiuꞌ, napoꞌ niiꞌnung Toomasi eeꞌnoko Maatiuꞌ, tee eeꞌnung taakisi nkanuka-koong; napoꞌ niiꞌnung Jeemisi, tee Alopeasi bauring; eeꞌnoko narung Taꞌdeasi. </v>
<v b="MAT" c="10" v="4">Napoꞌ niiꞌnung Saimoniꞌ, Juꞌ biiꞌka donkong-koo pia-navitu-koong; eeꞌnoko narung Judasi Kerioꞌnara, tee tooka kompui Jiisuuꞌ tauraꞌpuuꞌnung bakaning kare-nupoong-koo. </v>
<v b="MAT" c="10" v="5">Teing aing nanaiꞌketa kenaankara Jiisuuꞌke botovuruꞌ kara aung ninka tautauvurima, “Juꞌdeeaing biikanooꞌ beriaukaꞌ, napoꞌ Sameriaꞌkooning-koo osi-koo beriaukaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="10" v="6">Teka teing Isireeli-nupoong sipisipiꞌpinaꞌ pooariruꞌning biikanairu-koo beriai. </v>
<v b="MAT" c="10" v="7">Berira kara aung anaare daankieriai, ‘Tee muuꞌ paninung tee enang dueꞌ poing!’ </v>
<v b="MAT" c="10" v="8">Eeꞌnoko siipa-nupoong taare-antaverereriai. Napoꞌ booꞌnuka domampereriai. Oramuuꞌpoꞌnupoong kiiroraaꞌantaverereriai. Eeꞌnoko maꞌnari bataꞌereriai. Aung amuriiꞌ iriꞌ tamung arompiring eeꞌnoko diiꞌke napoꞌ teeꞌ tamung pakuereriai tee ninka. </v>
<v b="MAT" c="10" v="9-10">Aing aaꞌning kapooꞌnanka nkaveriaukaꞌ: mooniꞌnanka kereka-koo kuunga, miku taamang-poꞌnung, niiꞌnooꞌ mononopaꞌ paripariꞌ, eeꞌnoko boonamante˜, napoꞌ donsiꞌ nkaveriaukaꞌ, aiꞌ tee tee pakuereriko diiꞌ napoꞌ teinge pakuraariaing. </v>
<v b="MAT" c="10" v="11">Aremono-koo diiꞌ beriainamono-koo pankamono-koo deekoꞌ niiꞌnooꞌ osi okiꞌnamono-koo deekoꞌ naning makosi besiꞌeriaing teka, eeꞌnoko tee ninka otoriai bakanava-koo bera tenkeniriainooꞌke basi. </v>
<v b="MAT" c="10" v="12">Tenang teva-koo tuntarima mooa-antaveriai tee naning. </v>
<v b="MAT" c="10" v="13">Eeꞌnoko teie tevaꞌkoonge nkaang kara taara-koo arooꞌuaing deekoꞌ tee mooa teke teva-koo otoaing tee ninka, eeꞌnoko arooꞌuaukaꞌnung deekoꞌ tee napoꞌ diikaang mooa diiꞌkoo napoꞌ toroaravaing makosi. </v>
<v b="MAT" c="10" v="14">Naninge onkeonkeꞌduriaukaꞌnung deekoꞌ eeꞌnoko diikaang kara taaravuaukaꞌ teketa teva-ita, niiꞌnooꞌ osi-eta, tenkenirima temono-koong daꞌmong tankaveriaing diikaang peꞌnaaꞌketa temono Kumponing-koo maarekusiꞌnamono taaꞌniꞌantaveri. </v>
<v b="MAT" c="10" v="15">Masikaꞌ naurampimang ninge, teꞌmung simpeꞌ nkonaꞌmung kiimata temono-nupoong biikaang koontoꞌ bakei dau basi deemparavaing teing-koo temuꞌnupoong oreng-koo biikaang osi Kumponinge paroꞌuuꞌning-koo, aaꞌnoko Sodom eeꞌnoko Komoraꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="10" v="16">“Aing ee, ninge tee diiꞌ sipisipiꞌnanka-pinaꞌ botorampimang nkaunanka-koo meuꞌke botorampipeuꞌnaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="10" v="17">Teeꞌkoo dontaꞌperi naniriai, aiꞌ diiꞌ teinge nantoonge koompaaraꞌnavitu-koo tavoꞌdaariaing, niiꞌnooꞌ muraꞌdaariainge dootuuꞌarimanairu-koo. </v>
<v b="MAT" c="10" v="18">Diiꞌ teing ning-koo daiꞌdaarira donkong-antaraariaing ovoꞌmaꞌnuka-koo eeꞌnoko dauraronanka-koo uroꞌkanooꞌ. Teeꞌ nkoaravaing diiꞌ nkaang kara siraꞌkoo miruꞌniiꞌnuka deentariko, teing-koo eeꞌnoko ookara Juꞌdeeaing-koo. </v>
<v b="MAT" c="10" v="19">Teka teinge teeꞌ tuutunang˜koo beꞌantaraariko kapooꞌ minkueriaining eeꞌnoko minkueriainaꞌ noruꞌerima avitoitoi noruꞌ mankiꞌdoriaukaꞌ. Aiꞌ tenang eeꞌnang niaꞌdaariko Kumponinge naururiaing kapooꞌ minkueriaining. </v>
<v b="MAT" c="10" v="20">Diiꞌ diiꞌka tee kareriaukaꞌnung, teka tee Tanuaang Meekung Diuma-itaing diiꞌkoo kuunge karoaing. </v>
<v b="MAT" c="10" v="21">“Napoꞌ aaꞌnoainge: bataatai tooka kompui baaraꞌmaꞌnung tauraꞌpuaing dupisiꞌaavaꞌnaang, eeꞌnoko baumai bauring teeꞌ nariꞌ nkovuai. Napoꞌ biurukaaꞌke biumaraang turampaarima dupisiꞌaari-ainge. </v>
<v b="MAT" c="10" v="22">Diiꞌ teing ookara nantoonge munteꞌdaariaining ning nkaang miring-poꞌnupoong deentariko, eeꞌnoko naning purimparioꞌ bera asiranaꞌmung basiaravaing deekoꞌ domamparavaing. </v>
<v b="MAT" c="10" v="23">Tenang diiꞌ mankiꞌantaraariko niiꞌnamono-koo teketa niiꞌnooꞌ napoꞌ kooꞌdariai. Masikaꞌ naurampimang ninge, diiꞌke teing osinanka Isireeli-nupoong otoromaing nanirima operiaruko tee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing moaing. </v>
<v b="MAT" c="10" v="24">“Tee naning barevare-nung bakaang nau-anta-koo dau basi deeaꞌ. Napoꞌ teie botovotonaaꞌ bakaang pankaing-koo dau basi deeaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="10" v="25">Teka tee tee naning barevare-nung bakaang nau-anta-pinaꞌ nariꞌ nkoaavaing. Napoꞌ tee botovotonaaꞌ teeꞌ nariꞌ tee-pinaꞌ bakaang pankaing-pinaꞌ nkoaavainge. Ning tee nkanavitu-koo boreꞌ Kopeu tammaama pooreꞌmaamaung deemarako diiꞌ teing nkanavitu baruꞌ aaꞌnooꞌ pooreꞌdaariaining. </v>
<v b="MAT" c="10" v="26">Teing-koo aroreriaꞌ otoriai, aiꞌ ookara kapooꞌnanka nopaꞌari otoining teing siraꞌparavaining. Eeꞌnoko ookara kara bakuꞌniiꞌ nantoonge ookarai taaravaavainge. </v>
<v b="MAT" c="10" v="27">Kapooꞌ ninge mutaananooꞌke naurampimaing doonaaꞌ nau-antavereriaing. Kapooꞌ iaantampiko taaraverira deto karerima daankieriaing.” </v>
<v b="MAT" c="10" v="28">“Aroreriaukaꞌ teing-koo nkaang kara avoꞌaama diikaang mono dupisiꞌaavaining-koo teka diikaang tanuaang dupisiꞌaavarupeuꞌ. Teka Kumponing-koo aroreriai aaꞌnung-koo: baitoveriaruko mono eeꞌnoko tanuaang ookeng duaꞌureai mosianung-koo. </v>
<v b="MAT" c="10" v="29">“Noruꞌeri otong nantoonge keura barenning okiꞌnarekaꞌ baaveaamaung nau mooniꞌnu-koo, teka bane okiꞌninge, Diumai tauraꞌpuaruko kansiꞌkoo teing-koo nau duaꞌaravarupeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="10" v="30">Napoꞌ teeꞌke ookara daponanka diikaang boreꞌkoo tee deeruniiꞌnanka otorong. </v>
<v b="MAT" c="10" v="31">Teeꞌkoo diiꞌ aroreriaukaꞌ, aiꞌ diiꞌ teing baruꞌ deto basinooꞌ noruꞌduri otong bareng okiꞌnarekaꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="10" v="32">Ookara teing nantoong-koo uroꞌkanooꞌke ning arooꞌmai otoing siraꞌpariko ninge teeꞌke tee Mmaꞌkoo uroꞌkanooꞌke teke paning-koo nkaning tamparampaing. </v>
<v b="MAT" c="10" v="33">Teka baa tee naning ning penkemuaing nantoong-koo uroꞌkanooꞌke ninge tee teeꞌ penkempampaing Mmaꞌkoo uroꞌkanooꞌke teke paning-koo.” </v>
<v b="MAT" c="10" v="34">“Eeꞌ noruꞌeriaukaꞌ ning kansiꞌkoo mouꞌnung turanturang bake-anta-koo. Turanturang bake-anta-koo moaꞌ, teka siivenkeꞌ nkoaraaꞌnaang mouꞌnung. Aaꞌnoaing, narionge ning masikaꞌantamaavai eeꞌnoko niiꞌnarionge masikaꞌantamaavaukaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="10" v="35">Eeꞌnoko teeꞌ nkoarama naning bauma-koo turaniꞌ deemparavai eeꞌnoko baurang napoꞌ bauko-koo turaniꞌ deempaaravaing, eeꞌnoko napoꞌ baampuruꞌnaang bakaampo-koo. </v>
<v b="MAT" c="10" v="36">Naning bakaning kare-nupoong teing eeꞌning bakanava-kooning. </v>
<v b="MAT" c="10" v="37">Eeꞌnoko baa tee naning baumararing aaꞌnaꞌ piaavuremaung ning divuꞌmui ning siong-koo makotuaꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ baa tee naning baurukaaꞌ aaꞌnaꞌ piaavurimaung ning divuꞌmui tee tee ning nkaang naning deempari otoꞌkoo makotuaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="10" v="38">Eeꞌnoko baa tee naning ning siong-koo baike aaꞌbarataꞌkoo˜ kuneꞌkoo tauraꞌparavarupeuꞌnung tee makotuaꞌ nkaang naning deempari otoꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="10" v="39">Baa tee naning bakaang domaang baka tarearamaung tee bakaang domaang tee paaꞌaravaing, eeꞌnoko baa tee naning ning siomuma bakaang domaang duaꞌuaing tee teie napoꞌ daaꞌuaing tee domaang. </v>
<v b="MAT" c="10" v="40">“Baa tee naning diiꞌ onkeonkeꞌduriaing teie tee ning onkeonkeꞌmuaing, eeꞌnoko baa tee naning ning onkeonkeꞌmuainge teie tee Naning onkeonkeꞌuaing ning botomuuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="10" v="41">Eeꞌnoko baa tee naning tee Kumponing bakaang nakaronung onkeonkeꞌuaing tee Kumponing bakaang deemparako teie tee bakaang nakaronung-pinaꞌ nariꞌ Kumponinge mooꞌuaing. Eeꞌnoko baa tee naning tee naning koontoꞌ onkeonkeꞌuaing koontoꞌ deemparako, teie tee tee-pinaꞌ koontoꞌpinaꞌ nariꞌ mooꞌ nkavuaing. </v>
<v b="MAT" c="10" v="42">Eeꞌnoko ninge masikaꞌ naurampimang, baa tee naning aing okiꞌnarekaꞌkoo narung ntonaruꞌ avuaing kaꞌmatonaruꞌ tee eeꞌnung nkaang barevare-nung deemparako teie tee koontoꞌ divuꞌuaukaꞌ tee bakaang mooꞌ; nkavuaing.” </v>
<v b="MAT" c="11" v="1">Teketa Jiisuuꞌke teing bakaning nanaiꞌketa kenaanka barevare-nupoong tautauvurikotaaꞌ bakearako osinanka-koo Kaaleliꞌnameng-kooning-koo dueꞌke daankinamparama nau-antavuriiꞌnaang beuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="11" v="2-3">Eeꞌnoko Jooni Minkinara kiimata-navaꞌkoo otoi teing kapooꞌnanka Karistooꞌke nkovukoꞌning taaravura teie kenaankara bakaning barevare-nupoong-koo botovuretuꞌ tee Jiisuuꞌanko tee niaꞌurema aaꞌpureeꞌnaang, “Daꞌ ee tee tavoꞌkuaing-koong, aiꞌ mmeꞌ niiꞌnung nempampiainge?” </v>
<v b="MAT" c="11" v="4">Eeꞌnoko teie aaꞌpuretuꞌnung tenaanka, “Bereta nauereai tee Jooni Minkinara kapooꞌ deeꞌke ooveresining eeꞌnoko taaraveresining; </v>
<v b="MAT" c="11" v="5">Aaꞌnoining: kaputuꞌnuka banteaama ookai, kauꞌ deꞌdoonuka nanai, oramuuꞌpoꞌnupoong kiiroraaꞌariri eeꞌnoko kipaunuka taareai, booꞌnuka daaꞌariri, ataꞌoinku tampara doorenang daankianko taaravai. </v>
<v b="MAT" c="11" v="6">Eeꞌnoko biraankearavaing tee naning ning-koo dateꞌpari baitoaravaing, eeꞌnoko nkaang nko-nko akoveeꞌ mareꞌuaukaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="11" v="7">Teketa Jooni Minkinara bakanaanka kara-nkara toroareko Jiisuuꞌke kara-nau tutumpuruꞌ nantoong karinga Jooni minkuvuma, eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌke aremuriiꞌ naning doore taaraverira meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo ooveriiꞌnaang berikoꞌ karikaꞌduri? Naning tunsi-paaka onou avitoitoi eeari otoꞌ oo-koo teꞌ beriarupeuꞌ, apeꞌ? </v>
<v b="MAT" c="11" v="8">Napoꞌ naning nepuꞌarama kirokaiari otomaung oo-koo beriaꞌ, apeꞌ aing? Aiꞌ teing nantoong baarong tampenge nopaꞌarimaing dauraronanka biikaning-koo pava-koo oovereripeuꞌ, meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo deeaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="11" v="9">Teka arekeeꞌ masikaꞌ oroꞌ oo-koo berikoꞌ diiꞌ, aiꞌ narung nakaronara? Eeꞌ, tee bakei nakaronara masikung Kumponing-etaing emuꞌ ninge naurampimang diiꞌ. Tee tee aaꞌnung ookara nakaronuka-koo dau basie tee. </v>
<v b="MAT" c="11" v="10">Aiꞌ aung eeꞌnung miruꞌui Daari Meekung-koo eeꞌ minkuari otong Kumponinge bauring Karistooꞌ temuꞌ nauvuuꞌnooꞌka aaꞌpuma, ‘Ee aung, ninge botoampaing nkaang kara-nka daꞌkoo uroꞌke tee taung maamu-antareruaing uroitaaꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="11" v="11">Masikaꞌ naurampimang diiꞌ, Jooni tee ookara nantoong tee-koo uroꞌke pontoꞌariruꞌning-koo tee deto basi pankaing, teka ninge eeꞌ naurampimang, enang-eta deto baata teing ninge tare-koo arooꞌariaining, bane Kumponing bakaang muuꞌkoo miring okiꞌnarekaꞌ, teinge tee Jooni puruꞌai otoroaing. </v>
<v b="MAT" c="11" v="12">Teketa Jooni Minkinarai daankinang tutumpuuꞌnooꞌketa bera doong eꞌmunung-koo basi-nooꞌkoo tee paninung muuꞌ tee iriꞌoi daaꞌaramang, eeꞌnoko teing teꞌ muuꞌkoo kuung poromaing teing iriꞌoroi tee-koo pinkaꞌarimaing. </v>
<v b="MAT" c="11" v="13">Aiꞌ tee tee uripoꞌketa nakaro-nupoonge eeꞌnoko Moosesi-nung botoi paninung muuꞌ tavoꞌaravainaꞌ tarampeearima˜ minkuauꞌ bera Jooni bakaang batei-koo basi. </v>
<v b="MAT" c="11" v="14">Diiꞌke masika-antaveriaing deekoꞌ tee Jooni tee eeꞌnung Eliasi miruꞌari otong Kumponinge uroꞌke pooꞌnaang tampuuꞌnung teinge nakaro-nupoonge minkuauꞌnaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="11" v="15">Diiꞌ punkang-poꞌnupoong deekoꞌ enang taaraveriai!” </v>
<v b="MAT" c="11" v="16">Teketa Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ nantoong emuꞌnavarang ninge aminge pa miruꞌdampipeuꞌ? Diiꞌ teing toireꞌpinaꞌ oroꞌnanka baaveroma baꞌnaniai turampeemaing biiꞌka aaꞌpeema, </v>
<v b="MAT" c="11" v="17">‘Kovi puunterorompiko konterorima neekarariarukooꞌ. Aiꞌnontuꞌmariko diiꞌ birontariarukooꞌ.’ Teeꞌ nariꞌ oorarampimaung neeꞌ tokomererimaing. </v>
<v b="MAT" c="11" v="18">Jooni Minkinara poraiꞌnange taamang tovang uaini kerempuko konterorima aaꞌperikoꞌ, ‘Tee maꞌnaang-poꞌnung.’ </v>
<v b="MAT" c="11" v="19">Eeꞌnoko ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing mora taamanama tuaamarako napoꞌ konterorima aaꞌmerimaung, ‘Aung ooveriai taamang eeꞌnoko uaini nai bauko, taakisi nkanuka eeꞌnoko niiꞌning orenge biiꞌmaikoꞌke!’ Teka Kumponinge avutevuꞌmuresi botomuresinaꞌ sinampuko diiꞌke bakaang matau tasiꞌperiaing.” </v>
<v b="MAT" c="11" v="20">Teketa tenang Jiisuuꞌke teing osi pankenanka taaꞌniꞌantananka nkovuko ooauꞌning daankiarama turampuruꞌnung bereꞌariaruko oovurira. </v>
<v b="MAT" c="11" v="21">Aaꞌpuruꞌ, “Bakaꞌe piaaruꞌnuka diiꞌ Korasin-nupoong, toraꞌkiriaining. Piaaruꞌnuka diiꞌ Besaida-nupoong, diiꞌ toraꞌkiriaininge, aiꞌ diiꞌ teing kapooꞌnanka iriꞌpoꞌning taꞌnimpaariiꞌnanka diiꞌkoo nkoaruꞌning ooverima bereꞌdariaruuꞌ. Teinge Juꞌdeeaing Saidoniꞌnupoong eeꞌnoko Taiaꞌnupoonge ooaara dei namuꞌke bereꞌaripeuꞌ sipunge pooꞌarima mononopaꞌ orarunsi-koong kurumparipeuꞌ bereꞌariruꞌnung-koo taaꞌniꞌantavarima. </v>
<v b="MAT" c="11" v="22">Teka aaꞌdampimang, teꞌmung Kumponinge nantoong simpeꞌurima kiimatavuriainaꞌmung diiꞌke dau basinooꞌ toraꞌperiaing Taiaꞌ naankai Saidoniꞌ toraꞌpureainooꞌketa. </v>
<v b="MAT" c="11" v="23">Eeꞌnoko diiꞌ Kapaneumeꞌnupoong deto paning-koo basirariaining-pinaꞌ daang noruꞌdarimaing. Diiꞌ doonko mosianung-koo sing-antaruriaining. Teing taaꞌniꞌantananka diiꞌkoo nkoantuꞌning Sodom-namono-koo nkoantuꞌnung dei temono tee teeꞌ nariꞌ otopeuꞌ eꞌmung-koo basinooꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="11" v="24">Teka ninge eeꞌ naurampimang teꞌmung simpeꞌ nkonaꞌmung kiimata bakei aaꞌnaꞌ toraꞌperiaining diiꞌ, teing-koo temuꞌnupoong oreng-koo dau basinooꞌ, biikaang osi Sodom Kumponinge paroꞌuuꞌning-koo.” </v>
<v b="MAT" c="11" v="25">Tenang eeꞌnang Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Mmaꞌ ee, tampara tantamang daꞌ Ovoring paning-koong eeꞌnoko kansiꞌkoonge, dake aaꞌnouꞌnung-koo: Dake tee doorenang tampara bakuꞌeuꞌnung-koo teing-koo matau-poꞌnupoong eeꞌnoko noruꞌpoꞌnupoong tamparimaing-koo eeꞌnoko siraꞌpeuꞌ teing-koo tootoia-pinaꞌ otoromaing-koo. </v>
<v b="MAT" c="11" v="26">Teing nantoong piaaveri piarouꞌnaꞌ teeꞌ. Eeꞌ, Mmaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="11" v="27">Eeꞌnoko nantoong karavurima aaꞌpuruꞌ, “Ookutunung kapooꞌnanka tee Mmaꞌke pareꞌmuuꞌnung, eeꞌnoko naning otoaꞌ ning Tee Bauring noruꞌmui otoing, Mmaꞌke deekoꞌ noruꞌmui otong. Eeꞌnoko napoꞌ naning otoaꞌ Mmaꞌ noruꞌui otoing, teka ninge Bauringe deekoꞌ noruꞌansi oꞌnong. Eeꞌnoko nantoong teing naing ninge Bauringe miruꞌarampaining-koo oroꞌantavanko noruꞌaavaing tee. </v>
<v b="MAT" c="11" v="28">“Ning-koo poriai diiꞌ ookara iriꞌ oꞌdarima mankiꞌdorimaing avutevuꞌ matau siomperima poreꞌdorimaing, eeꞌnoko ninge uaa-antarampiaing diikaang tanuaang. </v>
<v b="MAT" c="11" v="29">Ning nkaang tare-koo kuung porira ning-koo barerariai, aiꞌ ning tee banainge otoꞌ, eeꞌnoko domang boonko noruꞌmari otoꞌke. Eeꞌnoko ning-koo tee diikaang tanuaang uaa-anta komperiaing. </v>
<v b="MAT" c="11" v="30">Ninge tare-koo diiꞌ arooꞌdariri dei mankiꞌdoriaꞌ kuaaꞌdoripeuꞌ ning siomeritaaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="1">Teketa dueꞌka niiꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung Jiisuuꞌ uiteꞌnaue˜ tankinuko bakaninge barevare-nupoonge tee siompaama peeravorora niiꞌning biiꞌdaꞌpauꞌnung uiteꞌkoong sinang-koo untuꞌnooꞌ, eeꞌnoko naakoꞌpaama maaꞌauꞌ tamung tankinaama, Juꞌnupoong biikaang aarumo-koo tauraꞌpari otoinaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="2">Teka teinge Boto Keperuuꞌnavitue˜ teeꞌ ooaarira aaꞌpauꞌ tee Jiisuuꞌ, “Ooveko, dakaning barevare-nupoong mintoomparimaang boto totoꞌpaitaaꞌ Doong Uaanaꞌmung-koong.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="3">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke aming-koo teeꞌ tuumpimerimaang? Tampaꞌ noruꞌeri otong tee kapooꞌ Deevitaꞌke nkovuuꞌnung tenang tee peeravora, tee Deevitaꞌ eeꞌnoko teing nariꞌ otorokoꞌning ninka. </v>
<v b="MAT" c="12" v="4">Kumponing bakanava-koo Deevitaꞌ koinura nkavura naiauꞌ tee taamang meekung, niiꞌninge nai-koo tauraꞌparavaꞌ, teka piristiꞌnuka nainge deekoꞌ nai-koo makosi. Eeꞌnoko teie Deevitaꞌke teing nariꞌ otorokoꞌning avurioꞌ boto totoꞌkoo tuumpiaavaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="5">Napoꞌ ee ampankeenaꞌdoring Moosesi-nung botoi tampuioꞌ teing piristiꞌnuka dootuuꞌnava pankava-koo pareka nkoaamaung bane tee Doong Uaanaꞌmung-koong boto otoi otoko, eeꞌnoko tuumpi-koo otoroaꞌ dootuuꞌnava pankava bakaang mintoong dau basi deempari otoko. </v>
<v b="MAT" c="12" v="6">Teka ninge eeꞌ naurampimang, naning dootuuꞌnava pankava-koo dau basi aung anke otong. </v>
<v b="MAT" c="12" v="7">Aung anaare kara Kumponinge aaꞌpuuꞌnung, ‘Ninge tee aarumo piaa unaa-anta-poꞌnung piamoi oꞌnong, tee boontunang deeaꞌ.’ Tenaare tasiꞌperi noruꞌering deekoꞌ diiꞌke ning tee tuumpiropa napoꞌ tuumpimeriarupeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="8">Aiꞌ tee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee Ovoring Doong Uaanaꞌmung-koo eeꞌnoko tauraꞌ avorompeuꞌ nantoonge kapooꞌ nko-koo.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="9">Eeꞌnoko teketa tenkenura biikaang pava dootuuꞌnava-koo tumparara Jiisuuꞌke nau-antavurikoꞌ narung naning teke otoko bireng duuaiꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="10">Eeꞌnoko teinge Boto Keperuuꞌnavitue turang-koong taung besiꞌaama niaꞌaama aaꞌpauꞌ tee, “Arekeeꞌ, Doong Uaanaꞌmung ee taare-anta nko-koo tauraꞌpari otong?” </v>
<v b="MAT" c="12" v="11">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌkoo niiꞌnung sipisipiꞌnavoroꞌ otoꞌevuing eeꞌnoko tevoroꞌ dinkung-koo duaꞌarapeuꞌ Doong Uaanaꞌmung, eeꞌnoko teie tevoroꞌ teꞌmung kompura ee taaruꞌuarupeuꞌ? Tee aaꞌ taaruꞌupeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="12">Eeꞌnoko naning ee sipisipiꞌkoo dau basi deeaꞌ? Tee aaꞌ naning tee sipisipiꞌkoo dau basi. Teeꞌkoo botoi tauraꞌmurimaung Doong Uaanaꞌmung naning tampaꞌ nko-nko.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="13">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee naning, “Bireng tovoroꞌdaravai.” Eeꞌnoko tovoroꞌarara koontoꞌ bakei tamparuꞌkuuꞌ niiꞌnaang-pinaꞌ baꞌmaikoꞌnaang-pinaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="14">Teka teing Boto Keperuuꞌnavitu-koo-nupoong teketa siarira mumunsiariruꞌ Jiisuuꞌ dupisiꞌaavainaꞌ minkuaama. </v>
<v b="MAT" c="12" v="15">Teinge tavaavaꞌnaang mumunsiariko noruꞌuitaaꞌ Jiisuuꞌ teketa tenkenuko nantoong karingai siompauꞌ tee, eeꞌnoko teie taare-antavuruꞌ teing ookara biikaning siipananka. </v>
<v b="MAT" c="12" v="16">Eeꞌnoko teie orokovuruꞌ teing tee Kumponing bauring siraꞌpaavarooꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="12" v="17">Teeꞌ nkoarara tee dupe-antavuuꞌ tee kara Kumponinge tero tee nakaronung Aisaiaꞌ karantavuma˜ minkuvuuꞌnung aaꞌpuuꞌnooꞌka, </v>
<v b="MAT" c="12" v="18">“Aung tee nkaang muuꞌ tanatanara ninge miruꞌantuꞌnung. Tee eeꞌnung ninge piaavamaung, eeꞌnoko ning dotumaramaung tee-koo. Ninge tee nkaang Tanuaang tee-koo sipampaing eeꞌnoko teie teing Juꞌdeeaing koontoꞌnaꞌ aarumo nau-antavuriaing. </v>
<v b="MAT" c="12" v="19">Tee tee nantoong ninka tatariꞌeeaukaꞌ, napoꞌ bokuaukaꞌ. Naninge taung pankenanka-koo bokuko bakaang aurong taaravuaukaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="20">Nantoong aruaruꞌnuka doonko mmeꞌuriaukaꞌ. Noruꞌ okiꞌnung sirivaaꞌuaukaꞌ, bera tee koontoꞌnung aarumo iriꞌantavui dau basi-antavuainooꞌke basi. </v>
<v b="MAT" c="12" v="21">Eeꞌnoko tee-koo bakaang miring-koo ookara nantoonge noruꞌ sipaavai.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="22">Teketa tee-anko naning maꞌnaang-poꞌnung kaputuꞌ karoaung tavoꞌauꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke taare-antavuioꞌ karouꞌ, duta bantouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="23">Eeꞌnoko ookara nantoonge taꞌninaara aaꞌpauꞌ, “Aung pa tee Deevitaꞌ bauring, Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="24">Teka tenang teinge Boto Keperuuꞌnavitue teeꞌ taaravaara aaꞌpauꞌ, “Tee aaꞌ Kopeu bakaang purintoꞌke maꞌnari bataꞌurimaung, tee maꞌnari biikaang pankaing.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="25">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke biikaang onou tasiꞌpura aaꞌpuruꞌ teing, “Ookara muuꞌnanka biiꞌka siivenkeꞌarimaing kare-nupoonge pini daakoꞌaarimaung. Eeꞌnoko napoꞌ tee puataꞌ niiꞌnooꞌ osi siivenkeꞌeemaing teie duaꞌarimainge. </v>
<v b="MAT" c="12" v="26">Eeꞌnoko napoꞌ teie Sietaniꞌke bakanamuiaang bataꞌurira tee tee baka siivenkeꞌarapeuꞌ eeꞌnoko teeꞌkoo arekeeꞌ bakaang muuꞌ donkonui nariꞌ otopeuꞌ? </v>
<v b="MAT" c="12" v="27">Eeꞌnoko ooveriko diiꞌ siontaarimaing-koo niiꞌning maꞌnari bataꞌaarimaing otorong. Eeꞌnoko ninge Kopeu ninka maꞌnari bataꞌaramaung tamperima deekoꞌ teing siontaarimainge baa ninka bataꞌaarimaung tamperikooꞌ? Arekeeꞌ, teing napoꞌ ning-pinaꞌ nariꞌ Kopeu bakaang purintoꞌke bataꞌaarimaing tamperererimaang ee? Teeꞌ taararaarira teinge tuutunantaariaing diiꞌ, aiꞌ teing teeꞌke niꞌninka nariꞌ nkomarimaing. </v>
<v b="MAT" c="12" v="28">Teka Kumponing bakaang Tanuaang Meekunge maꞌnari bataꞌaramaung deekoꞌ tee muuꞌ Kumponing bakaang tee diiꞌanko taaꞌniꞌpoi poing. </v>
<v b="MAT" c="12" v="29">“Aiꞌ naninge naning purintoꞌ bakanava-koo arekeeꞌ koinura ookara kapooꞌ bakaning nkavupeuꞌ tee naning purintoꞌ tutung daiꞌuaꞌ? Daiꞌura deekoꞌ pariꞌupeuꞌ bakanava-kooning kapooꞌnanka. </v>
<v b="MAT" c="12" v="30">Eeꞌnoko diiꞌke tasiꞌmeriarura diiꞌ teing ning-koo kare-nupoong, eeꞌnoko diiꞌ niꞌninka nariꞌ nantoong oosiarampiarura diiꞌ purarenkaꞌ nkonuka Kumponing bakaang muuꞌketa. </v>
<v b="MAT" c="12" v="31">Teeꞌkoo eeꞌ naurampimang, tee aung diikaang orakaꞌnko tontaꞌaravaukaꞌnung, aiꞌ ookara orakaꞌ nkonanka eeꞌnoko orakaꞌ minkunanka nantoong biikaning teing tontaꞌaravaining, teka naning Tanuaang Meekung Kopeu dovang tampuma orakaꞌ minkuvumaung tontaꞌanta kompuaukaꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="12" v="32">Eeꞌnoko baa tee naning tee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing orakaꞌ minkumuaing tee Kumponinge tontaꞌanta-koo makosi. Teka tee naning Tanuaang Meekung mintoomparako orakaꞌ minkuvuaing tee tee tontaꞌanta-koo makosi deeaꞌ, enang anke aung batei-koo napoꞌ damaꞌke damaꞌnung batei-koo. </v>
<v b="MAT" c="12" v="33">Sinang tampara tamperiaing deekoꞌ tevari koiꞌnavari teeꞌ nariꞌ tampavari tamperiaing. Sinang orara deemparako deekoꞌ tee koiꞌ tevari oravari tang-koo makosi, aiꞌ ookara koiꞌnanka tee sinang-koo tasiꞌparampimaung. Enang arekeeꞌkoo kapooꞌ tampeng nkoanko Kopeu-etaing tamperimaunge? </v>
<v b="MAT" c="12" v="34">Diiꞌ borukoporonuka doparopa-poꞌning, diiꞌ teing oreng masikeng siraꞌdarimaing kapooꞌ koontoꞌnaꞌ minku paaꞌerima! Aiꞌ kapooꞌ tee domang-koo otoing piamparako karange minkuerimaung. </v>
<v b="MAT" c="12" v="35">Teie naning tamparai tee teieta tampara domang-koong koreꞌnang-eta tampara tavoꞌantavumaung eeꞌnoko teie naning orarai tee teieta orarananka domang-koong koreꞌnang-eta orara tavoꞌantavumaung. Eeꞌnoko naning orarai orananka kapooꞌnanka tavoꞌantavukooꞌ bakaang domang-koo oreng koreꞌnang otoꞌevumaing-eta. </v>
<v b="MAT" c="12" v="36">Teka ninge eeꞌ naurampimang, teꞌmung simpeꞌ nkonaꞌmung tee ookara karananka anutua minkuerimaing siraꞌderuriko makuꞌeriaing. </v>
<v b="MAT" c="12" v="37">Teie eeꞌnunge diikaang karanankai simpeꞌduriaining diiꞌ koontoꞌnuka niiꞌnooꞌ koontoꞌnuka deeaing tanturiaing deekoꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="38">Teketa tenang teinge Boto Keperuuꞌnavitue eeꞌnoko napoꞌ teing boto nau-antanukai aaꞌpauꞌ tee, “Nau-anta, niiꞌ taaꞌniꞌanta dake nkoveko oo-koo piamorimang.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="39">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ enanavarang bakei oreng, nampeesi orarinuka-pinaꞌ diikaang Ovoring siperima, tosirarima aaꞌmerimaing, ‘Taaꞌniꞌanta paning-etaing iroꞌ naumeriko deekoꞌ taararampiaing.’ Bakei Kumponinge diiꞌ taaꞌniꞌanta nau-koo kasivuarura narung masikung aruriiꞌnaang, aaꞌnoaing: Teie ning taaꞌniꞌanta deeng-antamuaing temuꞌ tee nakaronara Joonaꞌ taaꞌniꞌanta deeng-antavuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="40">Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ nkoaravaing tee taviꞌ pankaing-koo keꞌde-koo kuunge Joonaꞌ beenang doong eeꞌnoko muung beenang otokotaaꞌ taaꞌniꞌantavari daaꞌaruꞌnaꞌ napoꞌ teeꞌ nariꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing beenang doong eeꞌnoko napoꞌ muung beenang kansiꞌkoo kuunge oꞌnokotaaꞌ daaꞌmaravaing taaꞌniꞌantamari. </v>
<v b="MAT" c="12" v="41">Teꞌmung simpeꞌ nkonaꞌmung teing Nineva-nupoong teinge daaꞌariaininge diiꞌ ninka enanavarang ninka nariꞌ eeꞌnoko napoꞌ diiꞌ kiimata-koo makosinuka tantaariaining Joonaꞌ daankiarako temuꞌ bereꞌariruꞌning deemparima, eeꞌnoko ee aing, naning aaꞌnaꞌ pankaing Joonaꞌ puruꞌui otoing aung anke daankiarako diiꞌ bereꞌdariaung. </v>
<v b="MAT" c="12" v="42">Napoꞌ teꞌmung simpeꞌ nkonaꞌmung teni ovorinaang amenteiꞌketa depeto pouꞌnanie nariꞌ diiꞌ emuꞌnavarang ninka daaꞌarara diiꞌ kiimata-koo makosinuka tanturiaing, teni kansiꞌkoo basi-aapeita pouꞌnani deemparama Solomoniꞌ bakaang norukasiꞌkoo baroromparaaꞌnaang, eeꞌnoko ee aing Solomoniꞌkoo dau basi aung anke otoko oomeri barorontariaꞌ otong.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="43">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke kato nau-antavurima aaꞌpuruꞌ, “Tenang maꞌnaang orara tamung bataꞌnisi naning-eta tenkenura avitoitoi nanupeuꞌnung ntong otoaꞌnairue uaavoainooꞌ besiꞌuma. </v>
<v b="MAT" c="12" v="44">Eeꞌnoko tokoo oovuarura aaꞌpupeuꞌ, ‘Ning toromaravaing napoꞌ nkanava ning mouꞌnava-koo.’ Eeꞌnoko tenang toroarara kiiroraaꞌari neriarioꞌ oovupeuꞌ Tanuaang Meekung borivuaruko bakaang domang-koo. </v>
<v b="MAT" c="12" v="45">Teketa bera teie ˜kenaanka-taa maꞌnari napoꞌ bokuvurira toroaripeuꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ oreng tee puruꞌai. Eeꞌnoko teing tumparira tee-koo otoropeuꞌ, eeꞌnoko asiꞌnung otootoꞌ tee naning bakaang bakei aaꞌnaꞌ oraruꞌkupeuꞌ tutung otokoꞌnooꞌketa. Teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ nkoaravaing teing-koo aing-koo nantoong-koo emuꞌnavarang-koo oreng-koo.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="46">Tenang Jiisuuꞌke nantoong karinga karavuriko teni bauko eeꞌnoko baaraꞌmainkaang teꞌ porora damaꞌdue donkonai Jiisuuꞌ kara-koo piavorokoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="12" v="47">Teketa naninge narunge Jiisuuꞌ nauvuma aaꞌpuuꞌ, “Daaraꞌmainkaang eeꞌnoko dauko damaꞌdue donkonai otorong, daꞌ kara-koo piavoromang.” </v>
<v b="MAT" c="12" v="48">Jiisuuꞌke tee naning karavukoꞌnung makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Baa teni nkoꞌ, eeꞌnoko baata teing ntaraꞌmainkaang?” </v>
<v b="MAT" c="12" v="49">Teketa teing bakaning barevare-nupoong toompurima aaꞌpuuꞌ, “Aing teing ninge nkoꞌ makosinuka eeꞌnoko napoꞌ aing teing ntaraꞌmainkaang. </v>
<v b="MAT" c="12" v="50">Aiꞌ baata teing Mmaꞌ paning-koong bakaang pia siompaamaing teing teing eeꞌning ninge aaꞌning makosinuka: ntaraꞌmainkaang, mmarikaampi eeꞌnoko nkoꞌdovo.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="1">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung Jiisuuꞌ teketa pava-ita siarara nuaruꞌkoo miiring bera baꞌnanuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="2">Teketa teka nantoong karingai aaꞌnaꞌ kuronkurompaioꞌ bakaasi-nareng-koo aaꞌearara teꞌ kuung baꞌnanuuꞌ eeꞌnoko nantoong piisiꞌkoo donkonai otorouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="3">Teketa teie kapooꞌnanka mmauꞌ nauvuruꞌ mirumiruꞌpoꞌning. Minkuvuma aaꞌpuuꞌ, “Naning mintoong-koo sinang tanka-koo nanura tankavuko aaꞌnouꞌ: </v>
<v b="MAT" c="13" v="4">Niiꞌning sinang taung-koo dau duaꞌariruꞌ, eeꞌnoko teka barennankai porora tunturavauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="5">Eeꞌnoko niiꞌning sinang kansiꞌ aavetaꞌkoo dau duaꞌariruꞌ kapang-koo dau otomaung-koo, eeꞌnoko daꞌdeng narung dupuuꞌ, teꞌ kansiꞌ baruꞌ aavetaꞌnooꞌ deemparako. </v>
<v b="MAT" c="13" v="6">Eeꞌnoko batei doonkenang bakaang-koo tee keenkeeng maraꞌouꞌ teke, baruꞌ biira doonko nanuaung deemparara kansiꞌ baruꞌ makotuaꞌnooꞌke. </v>
<v b="MAT" c="13" v="7">Eeꞌnoko niiꞌning sinang napoꞌ tooꞌmurintaaꞌ otoroinooꞌ meuꞌ duaꞌariruꞌ eeꞌnoko nariꞌ dupurira tooꞌmurintaaꞌke iinkenevuuꞌ tee keenkeeng. </v>
<v b="MAT" c="13" v="8">Teka niiꞌning kansiꞌ pankauanooꞌ dau duaꞌarira maneearira aaꞌnouꞌ: niiꞌning-koo narung daakuꞌ biꞌuuꞌ, napoꞌ niiꞌning-koo paꞌnokoꞌketa narung kivora biꞌuuꞌ, napoꞌ niiꞌning-koo beenaumo kivora biꞌuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="9">Punkang otorininge tee enang taaraveriaing!” </v>
<v b="MAT" c="13" v="10">Teketa bakaning barevare-nupoonge porora Jiisuuꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Dake aming-koo nantoong kara mirumiruꞌpoꞌnunge karema nauerimaung?” </v>
<v b="MAT" c="13" v="11">Teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Kumponinge diiꞌ bakaang kara pinkaꞌerimaing tauraꞌduruꞌnung makensiꞌnung-koo miruꞌnooꞌ noruꞌeriiꞌnaang tee-koo bakaang muuꞌkoo nkoaramanaꞌ, teka aing nantoong teeꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="12">Aiꞌ baa tee naning bakaang domang-koo kara Kumponing bakaang kompui otomaung tee eeꞌnung baruꞌ aaꞌnaꞌ noruꞌ nkavuaing bonoꞌ divuꞌui, teka tee naning bakaang domange kompuaung tee okiꞌnooꞌ naroꞌ daunooꞌ noruꞌkui otoing tee tee pariꞌnumpoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="13">Teeꞌkoo aing nantoong mirumiruꞌ narunge kara nauaramaung, aiꞌ aing teing Kumponinge kapooꞌ nauvuriko tee-koo daunooꞌ naroꞌ noruꞌkaamaing, bane aaꞌnaꞌ ookaama niiꞌnooꞌ taarakaama. </v>
<v b="MAT" c="13" v="14">Teing-koo masikaꞌpari otong tee teie Aisaiaꞌke tero tarampeearama minkuvuuꞌnung Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, ‘Diiꞌke taaraverimaatoaing, teka tasiꞌperiaꞌ otoaing. Napoꞌ teeꞌ ooveri otoma papaaraverimatoai. </v>
<v b="MAT" c="13" v="15">“Aiꞌ teing aing nantoong biikaang domang poruruorouꞌning˜, biikaang punkange taara-koo baruꞌ makotuaunge eeꞌnoko biikaang duta mutuuariruꞌ. Teeꞌ biiꞌka maroita nkoariruꞌ aaꞌnoꞌneeng-koo, dutai tasiꞌpaama, punkange taaravaama, domange onouaara ning-koo toroariko ninge unaa-antavaramiꞌneeng-koo.’ </v>
<v b="MAT" c="13" v="16">“Teka diiꞌ diikaang duta biraankeniiꞌ teinge ookirimaung-koo, eeꞌnoko diikaang punkang biraankeniiꞌke teinge taarakirimaung-koo. </v>
<v b="MAT" c="13" v="17">Aiꞌ ninge masikaꞌ naurampimang, karingai-nakaro-nupoong eeꞌnoko nantoong koontoꞌnukai-tee kapooꞌ ninge nkoanko diiꞌke ooverimaung oo-koo piavorokoꞌ, teka ooaavarukoꞌ. Napoꞌ tee kapooꞌ ninge daankianko diiꞌke taaraverimaung taara-koo piavorokoꞌ, teka taaravaavarukoꞌ tee.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="18">“Enang tee diiꞌke taaraveriiꞌnaang tee miruꞌnooꞌ tee-koo mirumiruꞌkoo sinang tankavumaung-koong. </v>
<v b="MAT" c="13" v="19">Tee sinang taung-koo duaꞌariruꞌning eeꞌ miruꞌari otong: Niiꞌninge nantoonge tee minkunaa muuꞌ paninung-koong daunooꞌ naroꞌ taaravaama miruꞌnooꞌ nkavaavaruko teie naning orarai, Sietaniꞌke tee kara teꞌnempumaung biikaang onou-eta. </v>
<v b="MAT" c="13" v="20">Napoꞌ tee sinang kansiꞌ aavetaꞌkoo dau duaꞌariruꞌning eeꞌ miruꞌnooꞌ: Niiꞌning nantoong teing kara taaravaama doturotu ninka kompaamaung. </v>
<v b="MAT" c="13" v="21">Teka tee kara biikaang domang-koo tampaꞌ ariꞌavuaruma pankaroong otoarukooꞌ. Eeꞌnoko aaꞌnokooꞌ: niiꞌninge Kumponing-nung kara piavoroainge turampaarima mankiꞌantavaariko namuꞌke biikaang baito orariarakooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="22">Eeꞌnoko napoꞌ tee sinang tooꞌmurintaaꞌkoo meuꞌ duaꞌariruꞌning eeꞌ miruꞌnooꞌ: Niiꞌning nantoong kara taaravaamaung teka aung kansiꞌkoong mankiꞌnanka-koo eeꞌnoko kavo nka-koo daang noruꞌarima booniꞌantavaako tee kara teke sinampuarukooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="23">Napoꞌ tee sinang kansiꞌ pankauang-koo duaꞌariruꞌning eeꞌ miruꞌnooꞌ: Niiꞌning nantoonge tee kara taaravaama tee-koong miruꞌ nkavaamaung. Teketa biikaang domang-koo dupuriko sinananka mmauꞌ biꞌantavaakooꞌ, niiꞌning daakuꞌnaꞌ, niiꞌning paꞌnokoꞌketa narung kivoranaꞌ eeꞌnoko niiꞌning beenaumo kivoranaꞌ teing-eta tankaniiꞌnanka-ita.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="24">Napoꞌ Jiisuuꞌke niiꞌnung minkunaa mirumiruꞌpoꞌnung nauvuruꞌ, aaꞌpuruꞌ, “Tee muuꞌ paninung tee-pinaꞌ naninge sinang tampara bakanau-koo tankavuuꞌnung-pinaꞌ oroꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="25">Teka tenang ookara aasiaako teie bakaang karenunge pora tee sinang oramuriiꞌ dau-eta tankavuuꞌ sinang tampenanka-koo meuꞌ. Teeꞌ nkovura tenkenuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="26">Eeꞌnoko tenang tee uiteꞌ dupura puaravuko tee oramuriiꞌ tonto teeꞌke siraꞌpari oroꞌparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="27">Eeꞌnoko teinge bakaninge botovotonaaꞌnukai porora aaꞌpauꞌ tee, ‘Aung ee, tee orara tonto areketa pouꞌnung dakanau-koo teꞌ dake tampamuriiꞌ sinang tankaveruꞌnooꞌ?’ </v>
<v b="MAT" c="13" v="28">Eeꞌnoko teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, ‘Tee aaꞌ teie naninge ning-koo karenunge teeꞌ nkovuuꞌnung.’ Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, ‘Teka ee niiꞌke bitaꞌkoo pia-antavemaang?’ </v>
<v b="MAT" c="13" v="29">Teie aaꞌpuuꞌ, ‘A, tee aaꞌ otoaing. Tee tonto bitaꞌerima tee uiteꞌ naroꞌka bitaꞌeriꞌneenga. </v>
<v b="MAT" c="13" v="30">Siperioꞌ nariꞌ dupureaing bera kavuꞌkoong batei makotuai, eeꞌnoko tenang ninge teing kavuꞌ nkonuka nauarama aaꞌpampai, “Tutung teenanka tonto orarananka bitaꞌerima daiꞌereriai tai-anta-koong, teketa tee uiteꞌnanka kaverira nkanooꞌ pava-koo oosierereriai.’” ’ </v>
<v b="MAT" c="13" v="31">Napoꞌ teie niiꞌnung mirumiruꞌ nauvuruꞌ, aaꞌpuuꞌ, “Tee muuꞌ paninung tee teu-pinaꞌ masitaraꞌkoong sinanu okiꞌnu naninge nkavura bakanau-koo keempuuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="13" v="32">Bane temuriiꞌ mukusiriꞌ ookara-ita, nka tee tenang dupura pankaꞌparama taamang mintoong-kooning divuꞌura koiꞌ pankavari deemparamaung, eeꞌnoko barennanka poroma biikaang bitonanka kaniaamaunge kaumpeꞌnanka-koo.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="33">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ niiꞌnung mirumiruꞌ nau-antavuruꞌ, aaꞌpuuꞌ, “Tee muuꞌ paninung tee teu-pinaꞌ parauanu naakoꞌniiꞌnu iisi-poꞌnu-pinaꞌ naninge manikumai nkavura paraua diisi beerentuꞌkoo maantoꞌura naroꞌka bereꞌuko bera teue ookara pangapangavopeuꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="34">Aing ookara kapooꞌnanka Jiisuuꞌke nantoong karinga-koo minkuvuuꞌning teing mirumiruꞌpoꞌning, eeꞌnoko kapooꞌ niiꞌnung mirumiruꞌ otoaruko nau-antavuruꞌnung otoaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="35">Teeꞌkoo tee kara narunge nakaronunge minkuvuuꞌnung masikaꞌparuꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, “Ninge nkaang karang daateꞌmaravaing mirumiruꞌnanka-koo. Eeꞌnoko napoꞌ ninge siraꞌantavampaing teing kapooꞌ makensiꞌning otomaing kansiꞌ pupuꞌaruꞌnooꞌketa.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="36">Teketa teing nantoong karinga sipurira Jiisuuꞌ pava-koo koinuuꞌ. Eeꞌnoko teka bakaning barevare-nupoonge porora aaꞌpauꞌ, “Tee kara mirumiruꞌpoꞌnung tonto-poꞌnau-koong niiꞌkoo sirakaꞌantaveai.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="37">Eeꞌnoko makuꞌurima aaꞌpuruꞌ teie, “Tee naning sinang tampara tankavumaung tee ning eeꞌnung, Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing. </v>
<v b="MAT" c="13" v="38">Eeꞌnoko tee mintoong tee aung kansiꞌ ookutunung, eeꞌnoko tee sinang tampara tee teing nantoong paninung muuꞌkoo-nupoong makosi. Eeꞌnoko tee tonto tee teing nantoong tee naning orara bakaning. </v>
<v b="MAT" c="13" v="39">Eeꞌnoko tee karenung teing tankavuruꞌnung tee Sietaniꞌ. Eeꞌnoko tee sinang kavuꞌ tee batei asirang makosi, eeꞌnoko teing sinang kavuꞌnupoong teing eeꞌning koosinunanka. </v>
<v b="MAT" c="13" v="40">Teeꞌ tontonanka bitaꞌaama ntaꞌkoo betuꞌaarimanaꞌ tee teeꞌ nantoong oreng nkoariaing asiranaꞌmung. </v>
<v b="MAT" c="13" v="41">Eeꞌnoko ninge Naning-naumpoꞌ Paning-etainge nkaning koosinunanka botoaranko teinge tee nkaang muuꞌ tontoaama bitaꞌaariaing, ookara kapooꞌnanka orara aarumo tavoꞌantavumaing eeꞌnoko ookara nantoong orara aarumo nkoaamaing. </v>
<v b="MAT" c="13" v="42">Eeꞌnoko teinge teing teing urung-koo duaꞌaariaining, teꞌ eeꞌnooꞌ nantoong biromparima siꞌdaꞌ dovang kakirinkuarimatoainooꞌ sisikeera-koo otoroi. </v>
<v b="MAT" c="13" v="43">Teketa tenang teing koontoꞌnuka duaaꞌpinaꞌ arakavariai teke tee-koo muuꞌ Biuma bakaang-koo. Punkang otorininge tee enang taaraveriaing!” </v>
<v b="MAT" c="13" v="44">“Napoꞌ tee muuꞌ paning-koong tee tee-pinaꞌ muuninava kansiꞌkoo bakuꞌniiꞌ. Tenang naninge daaꞌura napoꞌ tampaꞌ bakuꞌuuꞌ eeꞌnoko bera doturotu ninka ookara kapooꞌnanka tee otoꞌevukoꞌning baavevuuꞌ eeꞌnoko mooniꞌ nkavura teing-koo tee tenau kansiꞌ mooꞌuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="45">Napoꞌ tee muuꞌ paninung tee tee-pinaꞌ oroꞌ naning baave-nko dukuꞌ tampara mooꞌkoo besiꞌukoꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="13" v="46">Teketa nau mooꞌ pankaing-koonu oovura toroarara ookara kapooꞌnanka bakaning baavevura mooniꞌ nkavura teu mooꞌuuꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="47">“Napoꞌ tee muuꞌ paninung tee tee-pinaꞌ sionung-pinaꞌ oroꞌke. Nuaruꞌkoo duaꞌaara taviꞌ amutemuriiꞌ barampaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="48">Bera tenang aaꞌnaꞌ maantoꞌuioꞌ teinge taviꞌ baranukai deto piisiꞌkoo barampauꞌ. Teketa baꞌnaniaara tampenanka taviꞌ bireꞌarima pekuꞌkoo kuung sipaaruꞌ, teka oreng duaꞌaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="49">Teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ nkoaravaing teꞌmung doong asiꞌnaꞌmung. Teinge koosinunankai porora simpeꞌaariaing teing orananka teing-eta tampeng-eta. </v>
<v b="MAT" c="13" v="50">Eeꞌnoko ntaꞌkoo kuung urung-koo duaꞌaariai teꞌ eeꞌnooꞌ nantoong biromparima siꞌdaꞌ dovang kakirinkuarimatoainooꞌ sisikeera-koo otoroi.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="51">Teketa Jiisuuꞌke niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Aing ee kapooꞌnanka diiꞌke tasiꞌpering?” Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Eeꞌ”. </v>
<v b="MAT" c="13" v="52">Napoꞌ teie aaꞌpuruꞌ teing, “Ookara teing-koo boto nau-antanuka ning-koo barearimaing muuꞌ paning-aapening-koo teing teing biraanke-nupoong, aiꞌ teinge urikupoong nakaro-nupoong biikaang kara tasiꞌpai otorong eeꞌnoko ning-koo dupearamanaꞌ tasiꞌpai otong tampaꞌ nantoong nau-antavaariiꞌnaang naroꞌka.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="53">Tenang Jiisuuꞌke aing mirumiruꞌnanka minku bakevura teketa diiriꞌaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="13" v="54">Bera bakanooꞌ osi masipoꞌ pora nantoong nau-anta tutumpuruꞌ biikanava dootuuꞌnava-koo. Eeꞌnoko teing taꞌninaara aaꞌpauꞌ, “Aunge tee aung noruꞌ areꞌka nkavuuꞌnung, eeꞌnoko teing aing taꞌnimpaariiꞌnanka iriꞌpoꞌning? </v>
<v b="MAT" c="13" v="55">Aung ee eeꞌnung tee anke pava kani bauring ee deeaꞌ? Bauko miring Meeriꞌ eeꞌnoko baaraꞌmainkaang ainge ee deeaꞌ aaꞌning, Jeemisi, Josepaꞌ, Saimoniꞌ eeꞌnoko Judasi? </v>
<v b="MAT" c="13" v="56">Baꞌmarikaampi anke ee otoroaꞌ niiꞌ ninka? Areꞌka nkavuuꞌnunge aunge aing kapooꞌnanka?” </v>
<v b="MAT" c="13" v="57">Eeꞌnoko teing tee-koo domang orakaꞌ otoroko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Mmauꞌ nantoonge niiꞌ nakaro-nupoong pankaing-antamaarimaung. Niikanooꞌnupoonge deekoꞌ pankaing-antamaariaung, niiꞌmarange.” </v>
<v b="MAT" c="13" v="58">Eeꞌnoko teie mmauꞌ taaꞌniꞌantananka teke nkovuaruuꞌ biikaang masikaꞌanta otoaruioꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="1">Tenang eeꞌnang tee teie Eerotiꞌke, Kaaleliꞌnameng tarevukoꞌnunge Jiisuuꞌkoong doorenang taaravura aaꞌpuruꞌ bakaning bautarananka, </v>
<v b="MAT" c="14" v="2">“Tee tee eeꞌnung Jooni Minkinara; booꞌketa napoꞌ daaꞌaring. Teeꞌkoo iriꞌ ninka mintoomparamaang.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="3">Tee tee eeꞌnunge Eerotiꞌke botoarioꞌ Jooni mooꞌura, daiꞌuuꞌ, eeꞌnoko kiimatanava-koo sipauꞌ Erodiasi dotu-anta-koo; </v>
<v b="MAT" c="14" v="4">Aiꞌ Eerotiꞌke teni ninka Erodiasi, baaraꞌmaꞌnung Pilipiꞌ baꞌaang ninka otoresioꞌ Joonie tero aaꞌpuuꞌ, “Teeꞌ botoi potevui otoinaꞌ nkoraring teni nampera.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="5">Eerotiꞌke Jooni tee dupisiꞌkoo piavouꞌ, teka nantoong-koo avorouꞌ teinge tee nakaronung noruꞌai otoromanooꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="14" v="6">Teketa niiꞌnaꞌmung tee, tee Eerotiꞌ bakaang doong pontoꞌaruꞌnaꞌmung-koo teni eeꞌnani Erodiasi baurang damisimainku-ankoi neekavarara Eerotiꞌ aaꞌnaꞌ karaaꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="7">Bera teie marakavarama teni kapooꞌ piavora eentavarako avuuꞌnaang tampuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="8">Teketa baukoi botovuko tenie aaꞌpuuꞌ, “Jooni tee Minkinara-koong boreꞌ aꞌ daara-koo siꞌmemura ameaing.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="9">Teketa teie dauraronge˜ teeꞌ taaravura domang orakaꞌ deeꞌouꞌ, teka tee bakaang maraka-anta nkovuuꞌnung deemparako eeꞌnoko napoꞌ teing damisimainku otoroko, tee botoaruꞌ teni avuꞌkoo teeꞌ eentavaruꞌnaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="10">Eeꞌnoko botoarioꞌ bakaning-koo narung bera pava kiimatanavaꞌkoo kuunga kuru takoꞌpevuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="11">Eeꞌnoko Jooni bakaang boreꞌ daara-koo nkavui pora teni neraiꞌnaꞌ avuuꞌ. Eeꞌnoko tenie bauko-anko tavoꞌuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="12">Eeꞌnoko Jooni bakaning barevare-nupoonge porora bakaang mono nkavaara dakoꞌauꞌ. Teketa Jiisuuꞌanko berora nauauꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="14" v="13">Tenang Jiisuuꞌke taaravura tee kapooꞌ Jooni Minkinara-koo nkoaruꞌnung, teketa tenkenuuꞌnung eeꞌnoko bakaasi-koo bakaning ninka aaꞌearira biiꞌka otoꞌnooꞌ berouꞌ. Teeꞌ taaravaara nantoong karingai siompai kauꞌke berouꞌ osinanka-ita. </v>
<v b="MAT" c="14" v="14">Tenang Jiisuuꞌ bakaning ninka teꞌ duumearira˜ teka nantoonanka mmauꞌ karinga oovurira bakaang domang aaꞌnaꞌ piaavouꞌ teing-koo, eeꞌnoko siipa-nupoong poꞌantavaaruꞌning taare-antavuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="15">Teketa muung-aapevuma nanuuꞌnang teinge bakaning barevare-nupoonge tee-anko porora aaꞌpauꞌ tee, “Niiꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo oꞌnoring eeꞌnoko batei nanuinge. Aing nantoong karikaꞌ botoveriko osinanka-koo berora taamang mooꞌsiiaavai.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="16">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Aing aaꞌ tokoi bataꞌkoo tampaꞌ deeaꞌ niiꞌ apukaꞌmariaꞌ. Diiꞌke kapooꞌ averereriko naiaavaing.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="17">Eeꞌnoko teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ anke bereteꞌ paꞌnokoꞌ naing otong eeꞌnoko taviꞌ keura otoꞌmemurimaang.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="18">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Aꞌ ning-anko poꞌantaveriaing teing.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="19">Eeꞌnoko teie nantoong karinga karaasiꞌkoo doonko baꞌnampariiꞌnaang botovuruꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing paꞌnokoꞌ bereteꞌ eeꞌnoko taviꞌning keura nkavura tee paning-aape ankamparara biraankevura pisiꞌuuꞌ teing bereteꞌning. Teketa teing bakaning barevare-nupoong avuriko teinge teing karinga avaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="20">Eeꞌnoko ookara taamanaara poovorouꞌ. Eeꞌnoko teinge bakaning barevare-nupoonge kakitaꞌnanka oosiaara kivora-ita kevekuꞌka pekuꞌ maantoꞌantavauꞌ siparuꞌninge. </v>
<v b="MAT" c="14" v="21">Nantoong donkaang teke taamanauꞌning-koong deerunooꞌ paꞌnokoꞌ kokoreiꞌ, manikuꞌ eeꞌnoko toireꞌ nariꞌ deeruariaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="22">Teketa tenang namuꞌke Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong bakaasi-nareng-koo aaꞌe-antavurira nuaruꞌkoo niiꞌnavete-koo beꞌkoo botovuruꞌ tee-koo uroꞌke, teing beroko nantoong karinga tenkeng-koo botovuriiꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="14" v="23">Teketa Jiisuuꞌke teing karinga botovurira tee mii-koo deto baka beuꞌ teke kunsiaraaꞌnaang, bera muumpuuꞌ teke baka otoko. </v>
<v b="MAT" c="14" v="24">Eeꞌnoko tereng bakaasi-nareng tee kansiꞌketa isipoꞌ basiaruꞌ, teka pionge kosiꞌuko booꞌai aaꞌnaꞌ neekavukoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="25">Bera taneꞌ dereꞌuaruko Jiisuuꞌ teing-aape pouꞌ nuaruꞌkoo daue nanuma. </v>
<v b="MAT" c="14" v="26">Teketa teinge barevare-nupoonge ooaara ntong-koo daue nanuko, aaꞌnaꞌ avoreaama bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Aunkapeto maꞌnaang!” </v>
<v b="MAT" c="14" v="27">Teka Jiisuuꞌke namuꞌke karavuruꞌ teing, aaꞌpurima, “Domang kuaaꞌdoriai aroreriaꞌ, tee ning eeꞌ nanamang.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="28">Teketa Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, daꞌ masikung deekoꞌ bokumeko ning ntong-koo daue nanama daꞌanko meai.” </v>
<v b="MAT" c="14" v="29">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Poaing.” Teketa tenang Piita doonko siaruꞌ bakaasi-eta, eeꞌnoko ntong-koo daue nanuuꞌ Jiisuuꞌanko bema. </v>
<v b="MAT" c="14" v="30">Teka tenang teie doving oovura tee avorouꞌ, eeꞌnoko minki tutumparuꞌ, eeꞌnoko minki tutumparama bokuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, mooꞌmeai!” </v>
<v b="MAT" c="14" v="31">Teketa namuꞌke Jiisuuꞌke tankaꞌ toonura mooꞌura aaꞌpuuꞌ tee, “Daꞌ bakei dakaang masikaꞌanta okiꞌnung. Aming-koo keekooꞌdaramaunge?” </v>
<v b="MAT" c="14" v="32">Eeꞌnoko tenang bakaasi-koo deto aaꞌearesioꞌ tee doving bakearuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="33">Eeꞌnoko tenang teinge bakaasi-koo otorouꞌninge tee-anko kinkinaara daangampaama aaꞌpauꞌ, “Daꞌ tee Kumponing bauring masikung!” </v>
<v b="MAT" c="14" v="34">Teketa kato pakoꞌarira Kenaseretiꞌnameng-koo tavoꞌariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="35">Eeꞌnoko tenang nantoonge Jiisuuꞌ teka tasiꞌpaara doorenang ootukunairue tevaro-koo nanuꞌantavauꞌ. Teketa nantoonge ookara biikaning siipa-poꞌnupoong Jiisuuꞌanko tavoꞌaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="14" v="36">Eeꞌnoko eentavarikoꞌ tamung bakaang mononopaꞌkoo kainuꞌ kompaama taarevorooꞌnaang. Eeꞌnoko teing ookara tee kompauꞌning tee taarevorouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="1">Tenang tee niiꞌning Boto Keperuuꞌnavitu eeꞌnoko boto naunuka Jerusalemaꞌketa Jiisuuꞌanko porouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="2">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Dakaning barevare-nupoonge aming-koo niikakatauroi bamaaruꞌnaꞌ boto siompaavaung, aaꞌnomaung, biikaang bireng duuꞌpariaꞌ taamanaakooꞌ domang orari-antavarima Kumponing-koo dutakanooꞌke?” </v>
<v b="MAT" c="15" v="3">Teketa Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuruꞌ, “Nka diiꞌke tee Kumponing bakaang boto aming-koo totoꞌperikooꞌ tee diikaang minkunaa sintokosintoi-koong toomo siomperima? </v>
<v b="MAT" c="15" v="4">Aaꞌnoma, Kumponinge eeꞌ botoaruꞌ, ‘Daumararing deto noruꞌeresi pakuereaing,’ eeꞌnoko, ‘Naning baumararing orakaꞌ minkuvureaing tee bakei dupisiꞌnumpoꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="15" v="5">Teka diiꞌke aaꞌperimaung, ‘Naninge baumararing kapooꞌkoo apukaꞌpareko, beuringe tering paku-koo kupiꞌora deekoꞌ aaꞌpupeuꞌ, “A, nkaning kapooꞌ arompepeuꞌning teing temuꞌ Kumponing bareantuꞌning.” Eeꞌnoko teeꞌpureta orokoari otoaing teing kapooꞌ baumararing avuꞌkoo.’ </v>
<v b="MAT" c="15" v="6">Teeꞌ nkorarima diiꞌke tee Kumponing bakaang boto daang-antaverimaung tee diikaang sintokosintoi-koong minkunaa daang toomo pinaꞌ oroꞌparaaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="15" v="7">Diiꞌ ampirinunuka! Masikaꞌ teie nakaronunge Aisaiaꞌke tarampeearama˜ diiꞌ eeꞌning minkururima Kumponing bakaang kara eeꞌ minkuvuuꞌ, </v>
<v b="MAT" c="15" v="8">‘Teinge ainge nantoonge biikaang beꞌduuꞌke narunge pankaing-antamaamaung, teka biikaang domang ning-koo isipoꞌ otoroi. </v>
<v b="MAT" c="15" v="9">Tamung ning dootuuꞌmaamaing, aiꞌ teing boto nkaang miring-koo nau-antavaarimaing teing tamung nantoong-etaning.’” </v>
<v b="MAT" c="15" v="10">Teketa Jiisuuꞌke nantoong karinga tee-anko bokuvurira aaꞌpuruꞌ teing, “Aing kapooꞌ diiꞌke taaraverira tampaꞌ norunoruꞌeriaing. </v>
<v b="MAT" c="15" v="11">Tee kapooꞌ naning-koo karang-koo tumparamaunge naning bakaang domang orari-antavuaung Kumponing bakaang duta-koo, teka teie kapooꞌke naning-eta karange doompeto pomaunge naning domang orari-antavumaung.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="12">Teketa napoꞌ bakaning barevare-nupoong tee-anko porora niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Dake ee noruꞌei otong teinge Boto Keperuuꞌnavitue daꞌ orakaꞌ noruꞌdaing teeꞌ minkuveioꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="15" v="13">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuruꞌ, “Ookara keenkeenanka Mmaꞌke paning-koonge keempuriaruuꞌning teing bitaꞌkooning ariꞌa ninka nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="14">Teing teing biiꞌka kaputuꞌariri niiꞌning duta kaputuꞌnuka taung nau-anta nkoaamaing. Diiꞌke teing siperereriaing, aiꞌ naning kaputuꞌke narung napoꞌ kaputuꞌ siong-antavuma tenaanka tee ookaanka dinkung-koo duaꞌareaing.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="15">Teketa Piitai aaꞌpuuꞌ, “Tee mirumiruꞌ niiꞌkoo sirakaꞌantaveai.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="16">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ ee teing-pinaꞌ nariꞌ mmeꞌ noruꞌ sirakaꞌdariaꞌ? </v>
<v b="MAT" c="15" v="17">Arekeeꞌ tasiꞌperiaꞌ tee kapooꞌ naning-koo karange doonko tumparama pakosiiꞌkoo bemaung, eeꞌnoko teketa mono-ita napoꞌ siarakooꞌ domang orarivuaꞌ? </v>
<v b="MAT" c="15" v="18">Teka tee kapooꞌnanka karange doompeto pomananka teing teing domang-eta pomaing, eeꞌnoko teinge eeꞌninge naning orari-antavumaung. </v>
<v b="MAT" c="15" v="19">Aiꞌ eeꞌnooꞌketa domang-eta kapooꞌ orara noruꞌnanka pomaunge aing aaꞌning: naning dupisiꞌkoong noruꞌ, nampeesi orari-koong noruꞌ, kaukauro-koong noruꞌ, eeꞌnoko bakiaaꞌnko, daang-koong kara minku tuutunantomai eeꞌnoko pooreꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="20">Aing eeꞌninge kapooꞌnankai naning orari-antavumaung, teka bireng duuꞌparavaꞌ taamang naie naning orari-antavuaung.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="21">Eeꞌnoko Juꞌ biikanameng-eta uaa-koo tenkenuraiꞌnange Jiisuuꞌ bakaning ninka osi Taiaꞌ eeꞌnoko Saidoniꞌnameng-koo berouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="22">Teka temeng-koo naning Keenang-naving-koonani Jiisuuꞌanko pora bokuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, Deevitaꞌ bakanaving-koong, piaameai ning! Nnorang teni maꞌnaang aaꞌnaꞌ masikaꞌ kurumaaꞌaramanani!” </v>
<v b="MAT" c="15" v="23">Teka Jiisuuꞌke nanaarenooꞌ karoma makuꞌuaꞌ. Teeꞌ birompari otoko bakaninge barevare-nupoonge Jiisuuꞌanko beroma botoaama aaꞌpauꞌ tee, “Ani bataꞌeai. Niiꞌ siomurima birompari otomang.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="24">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ teni, “Ning tee Isireeli-nupoong-eta sipisipiꞌpinaꞌ pooariruꞌning naing-koo botomuuꞌnung.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="25">Teketa teni pora Jiisuuꞌkoo uroꞌkanooꞌ kinkinura eentavarama aaꞌpuuꞌ, “Ovoring pakumeai.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="26">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Tee aaꞌ taamang toireꞌ biikaang mosiꞌnanka-anko duaꞌkoo tampaꞌ deeaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="27">Tenie aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, Ovoring, masikaꞌ, nka tee mosiꞌnankai napoꞌ mukunanka naiaamaung ovoring baurukaaꞌ taamanaamanooꞌketa duaꞌarimaing.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="28">Teketa Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ teni, “Ani ee, daꞌ bakei dakaang baito pankaing, teeꞌkoo tee kapooꞌ eentararing enang nkoaring.” Eeꞌnoko teni baurang tee-koo batei-koo tenang taarevouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="29">Teketa Jiisuuꞌke teꞌ sipura Kaaleliꞌnaruꞌ sionge danto beuꞌ. Teketa miie deto koinuuꞌ, bera aꞌdeiꞌ baꞌnamparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="30">Teketa nantoong karinga tee-anko porouꞌ nantoong deꞌdoonuka eeꞌnoko kaputuꞌnuka, kooꞌ mareꞌnuka, amakoori eeꞌnoko napoꞌ mmauꞌ niiꞌning. Porora tee-koo kauꞌkanooꞌ bempaarioꞌ teka taare-atavuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="31">Nantoong bakei aaꞌnaꞌ taꞌninauꞌ tenang aing aaꞌning nantoong ooaarira, amakonuka kareaako ooaaruꞌ, kooꞌ mareꞌnuka koompariruꞌ, deꞌdoonuka tampaꞌ nanauꞌ, kaputuꞌnuka ookauꞌ. Eeꞌnoko teinge tee Kumponing Isireeli-nupoong biikaang daangampauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="32">Teketa Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong tee-anko bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Nkaang domang aaꞌnaꞌ piaamoing aing-koo nantoong-koo. Aing teing niꞌninka beenang doong oꞌnorining eeꞌnoko kapooꞌ nai-koong otoꞌevoroaꞌ. Peeravoroi otoroko tokoi boto-koo piamoaꞌ taunga peerai tavuriꞌneeng.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="33">Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoonge aaꞌpauꞌ, “Aing bauꞌkoong makosi nantoong karinga taamang areꞌka nkavampiiꞌnaang aung-koo meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo meuꞌka?” </v>
<v b="MAT" c="15" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teka bereteꞌning arekeeꞌning otoꞌderuring?” Teinge aaꞌpauꞌ, “Paꞌnokoꞌketa keura eeꞌnoko niiꞌning taviꞌning okiꞌnarekaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="15" v="35">Eeꞌnoko teie nantoonge karinga kansiꞌkoo baꞌnaniꞌaavaꞌnaang nauvuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="36">Teketa teie teing paꞌnokoꞌketa keura bereteꞌning eeꞌnoko taviꞌning nkavura Ovoring-koo tampara tampura pisiꞌura teing bakaning barevare-nupoong avuruꞌ, eeꞌnoko teinge nantoong avaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="37">Eeꞌnoko ookara taamanaara poovorouꞌ. Teketa damaꞌke bakaning barevare-nupoonge pekuꞌ paꞌnokoꞌketa kevekuꞌka kakitaꞌnankai sipaaruꞌninge maantoꞌauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="38">Nantoong donkaang naing teke taamanauꞌning-koong deerunooꞌ karenaumo kokoreiꞌ, manikuꞌ dovang toireꞌ nariꞌ deeruariaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="15" v="39">Teketa Jiisuuꞌke nantoong karinga tenkeng-koo botovurira tee bakaasi-nareng-koo aaꞌearuꞌ, eeꞌnoko teketa Maꞌdala-aape-navete-koo berouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="16" v="1">Niiꞌnaꞌmung teing Boto Keperuuꞌnavitu eeꞌnoko napoꞌ teing Noruꞌ Pitunavitu Jiisuuꞌanko porora tee paara-antavaama niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Narung taaꞌniꞌanta Paning-etaing naumeriai daꞌ Kumponing-etaing deekoꞌ tasiꞌdampiainaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="2">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Tenang muung-aapenang diiꞌke aaꞌperimaung, ‘Taneꞌ tampaꞌmung, tampaꞌ otooꞌnaang, kamoꞌ urung deemparing.’ </v>
<v b="MAT" c="16" v="3">Eeꞌnoko napoꞌ taneꞌnang aaꞌperikooꞌ, ‘Eꞌmung irinke nkoaraaꞌnaang, aiꞌ paning kamoꞌke urunge neeꞌuing.’ Diiꞌke tee tampaꞌ noruꞌeri otong kamoꞌ ooverima nkoaravainaꞌ noruꞌkoo, teka diiꞌke emuꞌnung batei bakaang taaꞌniꞌanta noruꞌeriarupeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="16" v="4">Diiꞌ enanavarang bakei oreng, nampeesi orarinuka-pinaꞌ diikaang Ovoring siperima, tosirarima aaꞌmerimaing, ‘Taaꞌniꞌanta paning-etaing iroꞌ naumeriko deekoꞌ taararampiaing.’ Bakei Kumponinge diiꞌ taaꞌniꞌanta nau-anta-koo kasivuarura narung masikung aruriiꞌnaang, aaꞌnoaing: teie ning taaꞌniꞌanta deeng-antamuaing temuꞌ Joonaꞌ taaꞌniꞌanta deeng-antavuuꞌnaꞌ.” Teketa Jiisuuꞌ teing teka sipurira tenkenuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="16" v="5">Teka tenang tee-koo nuaruꞌkoo beroma teinge bakaning barevare-nupoonge tee taamang nka-koo ampaꞌorouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="16" v="6">Eeꞌnoko nuaruꞌkoo pakoꞌariraiꞌnange Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Tanatarariaing teing-koo Boto Keperuuꞌnavitu-koo eeꞌnoko Noruꞌ Pitunavitu biikaang iisi-koo.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="7">Eeꞌnoko teeꞌpuioꞌ tasiꞌpaavarura kareaama aaꞌpeekoꞌ, “Aunge pa niiꞌke taamang nkavampiaruing-koo teeꞌ minkuvumaang.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="8">Teketa Jiisuuꞌke tee biikaang minkunaa noruꞌura aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ baruꞌ masikaꞌantaropanuka, aming-koo diiꞌka minkurarimang taamang nkaveriarura? </v>
<v b="MAT" c="16" v="9">Koontoꞌ ee mmeꞌ diiꞌke tasiꞌmeriaꞌ ning? Noruꞌeriaꞌ otong teing paꞌnokoꞌnuri bereteꞌ, nantoonge paꞌnokoꞌ kokoreiꞌke naiauꞌning, eeꞌnoko teing-koo arekeeꞌning pekuꞌ oosierira maantoꞌeruꞌ damaꞌke taaꞌparioꞌ? </v>
<v b="MAT" c="16" v="10">Napoꞌ ee noruꞌeriaꞌ otong teing paꞌnokoꞌketa keura bereteꞌ nantoong karenaumo kokoreiꞌke naiauꞌning eeꞌnoko teing-koo arekeeꞌning pekuꞌ oosierira maantoꞌeruꞌ damaꞌke taaꞌparioꞌ? </v>
<v b="MAT" c="16" v="11">Arekeeꞌkoo diiꞌke tasiꞌperiaunge? Aiꞌ ninge tee taamang-koo minkuampaung. Teka diiꞌ eeꞌning tanatarariaining tee-koo Boto Keperuuꞌnavitu eeꞌnoko noruꞌ pitunavitu biikaang iisi-koo.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="12">Teketa tenang teinge tasiꞌpauꞌ teie tee tee iisi bereteꞌkoo sipaamaung minkuvuma teeꞌ nauvuriaꞌ, teka tee kapooꞌkoo teinge Boto Keperuuꞌnavitue eeꞌnoko Noruꞌ Pitunukai nau-antavaarimaung-koo teeꞌ minkuvurikoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="16" v="13">Teketa tenang Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong ninka Sisariaꞌ Pilipai-navuntuꞌkoonooꞌ berora teing niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nantoonge baa tammaamaung?” </v>
<v b="MAT" c="16" v="14">Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌninge aaꞌdaamaung, ‘Aung pa tee Jooni Minkinara,’ eeꞌnoko niiꞌninge Eliasi poaing-koong tantaamaung, eeꞌnoko niiꞌninge napoꞌ urikupoong nakaro-nupoong-koo narung, booꞌketa daaꞌaruꞌnung, aiꞌ Jeremaia pa.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="15">Eeꞌnoko napoꞌ Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Teka diiꞌke napoꞌ baa tammerimaung ning?” </v>
<v b="MAT" c="16" v="16">Teketa Saimoniꞌ Piitai bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ aaꞌ tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domamperira tareveriainooꞌkoo, tee Kumponing domantooꞌ bauring.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="17">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Biraankeraring daꞌ, Jooni bauring, aiꞌ aung tee naninge kansiꞌkoonge nauruaꞌ, teka tee Mmaꞌke paning-koonge nauruing. </v>
<v b="MAT" c="16" v="18">Eeꞌnoko ninge aaꞌdamaang, daꞌ tee eeꞌnung Piita, Manto, eeꞌnoko aung-koo boiaꞌkoo eꞌmaniang-koo ninge tee nkaang dootuuꞌ donkong-antavampaing, mosianung-koonge purintoꞌke puruꞌuaukaꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="16" v="19">Eeꞌnoko ninge daꞌ tee kiiꞌnanka arompaing teing muuꞌ paninung-kooning. Aming kapooꞌ dake anke kansiꞌkoo pinkaꞌeaing deekoꞌ paning-koo teeꞌ pinkaꞌaravaing, eeꞌnoko aming kapooꞌ anke kansiꞌkoo dapaꞌeaing deekoꞌ paning-koo teeꞌ nariꞌ dapaꞌaravainge.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="20">Teketa potevuruꞌ teing bakaning barevare-nupoong siraꞌpaavarooꞌnaang tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ. </v>
<v b="MAT" c="16" v="21">Tenang-eta deto Jiisuuꞌke tee teꞌ Jerusalemaꞌ bera kapooꞌnanka arikananka toraꞌpuaining bakaning barevare-nupoong nau tutumpuruꞌ. Aing aaꞌninge toraꞌantavaavaing: nantoong pankenge, piristiꞌkoong ovontunankai, eeꞌnoko boto naunukai. Eeꞌnoko tee teeꞌ nkoaama dupisiꞌaavaing, eeꞌnoko beenang doong deemparako napoꞌ domamparara daaꞌaravai. </v>
<v b="MAT" c="16" v="22">Teketa Piitai taapoꞌ beꞌantavura teka potevuma aaꞌpuuꞌ, “Bakei makotuaꞌ daꞌ teeꞌ nko-koo, Ovoring. Teeꞌ daꞌkoo nkoaravaukaꞌnung.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="23">Teketa Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong-aape bereꞌarama Piita turampuma aaꞌpuuꞌ, “Tokoi beai daꞌ Sietaniꞌ. Daꞌ tee ning-koo baankaꞌ makosi. Dake tee Kumponing bakaang noruꞌ noruꞌeaꞌ, nantoong biikaang noruꞌ narung noruꞌei otong.” </v>
<v b="MAT" c="16" v="24">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing bakaning barevare-nupoong, “Naning ning siomui pooꞌnaang piavora deekoꞌ, baka bakaang pia iroꞌ doonko tompimparavaing eeꞌnoko bakaang aaꞌbarataꞌ poruꞌui ning siomumaatoaing. </v>
<v b="MAT" c="16" v="25">Eeꞌkoo, baa tee naning bakaang domaang ning-koo orokovuma baka tare-koo piavoaing tee paaꞌaravaing, teka baa tee naning bakaang domaang ning-koo arooꞌari duaꞌuaing, teie tee napoꞌ daaꞌuaing. </v>
<v b="MAT" c="16" v="26">Eeꞌnoko aming kapooꞌ tampara basiarapeuꞌ naning-koo ookara kapooꞌnanka kansiꞌpoꞌ barampuma okovui baka orariarakotaaꞌ domaang paaꞌaravainaꞌ? Eeꞌnoko naning aming avupeuꞌ tee bakaang domaang paaꞌaruꞌnung napoꞌ mooꞌkoo? </v>
<v b="MAT" c="16" v="27">Aiꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee teie Mmaꞌ bakaang meenasie baumari moaing teing ninka nkaning koosinunanka ninka, teketa mooꞌ avorompaing nantoong narunaꞌ narunaꞌ kapooꞌ nkoauꞌning siomparioꞌ. </v>
<v b="MAT" c="16" v="28">Teka ninge masikung naurampimang, diiꞌkoo niiꞌning anke nariꞌ donkoniri otorining-koo mmeꞌ booꞌkoo mantonkiriaꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nkaang muuꞌkoo Daurarong˜ deemari moko oomeriaing.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="1">Teketa paꞌnokoꞌketa naꞌmung doong tankinuioꞌ Jiisuuꞌke Piita dovang Jeemisi eeꞌnoko baaraꞌmaꞌnung Jooni, bokuvurira iuꞌ isikung-koo deto koinauꞌ teing naing biiꞌka. </v>
<v b="MAT" c="17" v="2">Eeꞌnoko teke teinge ooaioꞌ Jiisuuꞌ bakaang mono aampariꞌarama aaꞌnouꞌ, bakaang oing duaaꞌpinaꞌ siisiouꞌ eeꞌnoko bakaang mononopaꞌ aaꞌnaꞌ kakaaravouꞌ araka-pinaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="17" v="3">Eeꞌnoko tenang teing-ankoi Moosesi naanka Eliasi oroꞌpareta Jiisuuꞌ ninka kareaakoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="17" v="4">Eeꞌnoko Piitai aaꞌpuuꞌ tee Jiisuuꞌ, “Ovoring ee, bakei tampaꞌ niiꞌ anke oꞌnorimaang. Daꞌ piaroko deekoꞌ ninge bare beevaari kaniampaing, nava daꞌ dakanava, nava Moosesi bakanava eeꞌnoko nava Eliasi bakanava.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="5">Eeꞌnoko tenang tee Piita teeꞌ karoi otoko narunge kamoꞌke sisisiisie teka dakaꞌpuruꞌ, eeꞌnoko teieta kamoꞌketa auronge karoma aaꞌpuuꞌ, “Aung tee nnuring ninge piaavamaung. Ning tee-koo aaꞌnaꞌ dotumaramaung. Taaraveriaing tee.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="6">Tenang teinge bakaning barevare-nupoonge tee aurong taaravaara avoreaara oing kansiꞌkoo doonko kinkinauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="17" v="7">Teka Jiisuuꞌke pora kompurima aaꞌpuruꞌ, “Deto daaꞌdariai, aroreriaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="8">Teketa tenang deto daaꞌarira ookaama niiꞌnara naning ooaavaꞌ, Jiisuuꞌ narung teka ooauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="17" v="9">Teketa iuꞌketa depeto siarima Jiisuuꞌke teing orokovuruꞌ tee kapooꞌ ooauꞌnung nauaariarooꞌnaang bera tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing booꞌketa daaꞌaravainooꞌke basi. </v>
<v b="MAT" c="17" v="10">Teketa teinge bakaning barevare-nupoonge tee niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Teinge boto naunukai aming-koo aaꞌpaamaung Eliasi tee tee-koo Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌkoo˜ uroꞌke poaing?” </v>
<v b="MAT" c="17" v="11">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Masikaꞌ Daari Meekung-koo Eliasi tee pooꞌnaang tampari otong ookara kapooꞌnanka nerivuuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="17" v="12">Teka ninge aaꞌdampimang, tee Eliasi aaꞌ tee tero pouꞌnung, teka teinge tasiꞌpaavarura tee orakaꞌ piavorouꞌnaꞌ nariꞌ nkoauꞌ tee. Teeꞌ nariꞌ napoꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nantoonge sisikeera-antamaavainge.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="13">Teketa teeꞌ minkuvuioꞌ teinge bakaning barevare-nupoonge tasiꞌpauꞌ tee eeꞌnung Jooni Minkinara miruꞌui Eliasi teeꞌ minkuvuuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="17" v="14">Tenang teing nantoong karinga-anko poroioꞌ naning narung pora Jiisuuꞌanko kinkinura aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="MAT" c="17" v="15">“Ovoring ee, nnuring piaaveai kookokoaramaung, eeꞌnoko aaꞌnaꞌ sisikeeravokooꞌ. Mmauꞌnamuꞌpie ntaꞌkoo niiꞌnooꞌ ntong-koo duaꞌarakooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="17" v="16">Aing-anko dakaning barevare-nupoong-anko tavoꞌansioꞌ teinge taare-anta-koo makosiaavaruing.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ teing, “Nko diiꞌ masikaꞌanta otoriainge, koontariaing, areꞌ basinaroonge diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnorimaatoainge dooroontampiri? Poꞌantaveai tee okiꞌnara aꞌ ning-anko.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="18">Teketa tavoꞌuioꞌ Jiisuuꞌke tee maꞌnaang teka akaꞌpuioꞌ teieta nemaka-ita bakoaruꞌ, eeꞌnoko tenang-eta deto taarevouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="17" v="19">Teketa teing bakaning barevare-nupoong makenge tee-anko porora aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ aming-koo tee maꞌnaang bataꞌkoo makotumpiaꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="17" v="20">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuruꞌ, “Diikaang masikaꞌanta bakei okiꞌnung deemparako teeꞌ bataꞌeriarupeuꞌnung. Masikaꞌ naurampimang ninge, diikaang masikaꞌanta tee masitaraꞌkoong sinang-pinaꞌ basi otoꞌderui dei diiꞌke aunteto iuꞌ aaꞌperipeuꞌ, ‘Ankaꞌ diiriꞌdaravai anketa,’ eeꞌnoko tee diiriꞌarapeuꞌ. Teeꞌkoo kapooꞌ diiꞌke nko-koo makosi deeaung otoarupeuꞌ diiꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="17" v="21">Teka tee aung amuriiꞌ tamung bakoaravarupeuꞌ, naninge kunsiarama eeꞌnoko unkumoarama deekoꞌ makosi temuriiꞌ bataꞌkoo.” </v>
<v b="MAT" c="17" v="22">Eeꞌnoko tenang teing ookara Kaaleliꞌ porora oosiariraiꞌnange Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee nkaning-koo navumainuka-koo narunge tooka kompui tauraꞌmuuꞌnaang nantoong oreng biikaang bireng-koo. </v>
<v b="MAT" c="17" v="23">Teinge dupisiꞌmaavaing, teka beenang doong deemparako napoꞌ domamarara daaꞌmaravaing.” Eeꞌnoko teing bakaning orakaꞌ deeꞌorouꞌ teeꞌpuioꞌ. </v>
<v b="MAT" c="17" v="24">Teketa Jiisuuꞌ bakanavitu ninka Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo basiaririoꞌ taakisi nkanukai porora Piita niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Diikaang nau-antai ee taakisi dootuuꞌnava pankava-koong duaꞌuaung?” </v>
<v b="MAT" c="17" v="25">Piitai makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “A, tee aaꞌ duaꞌumaung.” Teketa tenang Piita pava-koo pora mmeꞌ nauvuaruko teie Jiisuuꞌke tutung minkuvuma aaꞌpuuꞌ, “Saimoniꞌ ee, arekeeꞌ noruꞌemaang, ookara dauraronukai kansiꞌkooninge baata-koo taakisi barampaamaung, biurukaaꞌkoo aiꞌ oovuning-koo?” </v>
<v b="MAT" c="17" v="26">Piitai makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Oovuning-eta barampaamaung.” Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Tee tee teeꞌkoo dauraronuka biurukaaꞌ teing unaanisi otoꞌnuka, eeꞌnoko ning napoꞌ teeꞌke, unaanisi otoꞌnara. </v>
<v b="MAT" c="17" v="27">Teka makosi neeꞌke mooꞌampeaing noruꞌ orari-antavarampeꞌneeng teing. Enang bera aꞌdoong nuaruꞌkoo airiraravaing, teketa tutunaꞌnu taviꞌnu barampeainu-koo karang kaakeꞌera teka mooniꞌ ooveaing. Oovera nkavera teing averiaing, neekaang taakisi deemparavaing.” </v>
<v b="MAT" c="18" v="1">Tenang eeꞌnang napoꞌ teinge bakaning barevare-nupoonge porora Jiisuuꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Pankaing baa tee-koo muuꞌ paninung-koo?” </v>
<v b="MAT" c="18" v="2">Teketa Jiisuuꞌke narung tootoꞌ bokuvura teing-koo meuꞌ donkong-antavura aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="MAT" c="18" v="3">“Masikaꞌ naurampimang, diiꞌ diikaang domang bereꞌdariarura deekoꞌ toirekaaꞌpinaꞌ onou-koo diiꞌ teing bakei makosiriaꞌ teꞌ muuꞌ paninung-koo tung-koo. </v>
<v b="MAT" c="18" v="4">Teeꞌkoo baa tee naning baka boonko noruꞌaravaing aung-pinaꞌ tootoꞌpinaꞌ tee tee eeꞌnung muuꞌ paninung-koo pankaing. </v>
<v b="MAT" c="18" v="5">Eeꞌnoko baa tee naning ning nkaang miring-koo onkeonkeꞌuaing narung tootoꞌ okiꞌnara aung-pinaꞌ oroꞌ teie tee onkeonkeꞌmuaing. </v>
<v b="MAT" c="18" v="6">“Teka Baa tee naning aing toireꞌ ning masikaꞌantamaamaing-koo narung duaꞌantavuaing tee-koo orara aarumo-koo deekoꞌ tee tee piaaruꞌ. Teeꞌ oroꞌ naning baukoi paravuaruuꞌnung dei tampaꞌ, aiꞌ Kumponinge aaꞌnaꞌ kiimatavuaing tee. </v>
<v b="MAT" c="18" v="7">Bakei piaaruꞌnuka kansiꞌnupoong amutemuriaunanka orara aarumo-koo nantoong duaꞌantavaarimaing. Masikaꞌ, teeꞌ oroꞌ aarumo duaꞌanta-koong tee poaing, teka bakei piaaruꞌnuka teing nantoong teeꞌ oroꞌ aarumo tavoꞌantavaavaining! </v>
<v b="MAT" c="18" v="8">“Eeꞌnoko dakaang birenge niiꞌnooꞌ kauꞌke duaꞌantaruko deekoꞌ orara aarumo-koo, napuꞌdarara taapoꞌ duaꞌeaing tenauꞌ. Tampaꞌ masikaꞌ tee daꞌ nanauꞌ kopuꞌdarara deꞌdoonima domaang otoi otoꞌnooꞌ beaing, ookanauꞌka otoi ntaꞌkoo otoi-otoꞌkoong-koo duaꞌduꞌneenga. </v>
<v b="MAT" c="18" v="9">Eeꞌnoko napoꞌ dakaang dutai orari-antaruko deekoꞌ kaꞌbantarara taapoꞌ duaꞌeai. Tampaꞌ masikaꞌ tee daꞌ naruta otoi domaang otoi otoꞌnooꞌ beaing, ookaruta otoko mosianung-koong ntaꞌkoo duaꞌdaaꞌneenga. </v>
<v b="MAT" c="18" v="10">Teeꞌkoo tarerariri otoriaing diiꞌke aing-koo narung okiꞌnarekaꞌkoo tamung baaꞌpinaꞌ ooeriꞌneeng, aiꞌ toireꞌ biikaning koosinunakai tee paning-koo uatepa Mmaꞌanko beroma siraꞌpaarimaung baata teing anutua orakaꞌ nkoaarimaing. </v>
<v b="MAT" c="18" v="11">“Eeꞌnoko ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee nantoong toireꞌ makosinuka pooariruꞌning besiꞌkoo mouꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="18" v="12">Arekeeꞌ noruꞌerimang diiꞌke, naning narung daakuꞌ sipisipiꞌ otoꞌevuma otopeuꞌnung eeꞌnoko teing-koo nau pooari dei, teie ee teing niiꞌning mmauꞌ tee-koo mii-koo niiꞌnameng-koo sipurira teu nau besiꞌkoo nanuarupeuꞌ pooarapeuꞌnu? </v>
<v b="MAT" c="18" v="13">Eeꞌnoko masikaꞌ minkuamaang, teie daaꞌura deekoꞌ teu, tee tee bakei aaꞌnaꞌ dotuarapeuꞌ teu-koo eeꞌnu-koo sipisipiꞌnu-koo, bane teing niiꞌning mmauꞌ otoroko pooariarupeuꞌning. </v>
<v b="MAT" c="18" v="14">Teeꞌ nariꞌ napoꞌ tee eeꞌnung Diuma paning-koong koontoꞌ piavoaꞌ narung toireꞌkoo okiꞌnarekaꞌ makosinuka-koong paaꞌkoo.” </v>
<v b="MAT" c="18" v="15">“Naning daꞌmarang-koonge orakaꞌ nkoruko deekoꞌ bera naueai bakaang orakaꞌnko deeꞌ deeꞌka otoresi, eeꞌnoko daꞌ taararuaing deekoꞌ tee dake tampameng-koo barampeing tee. </v>
<v b="MAT" c="18" v="16">Teka daꞌ taararuaruko deekoꞌ niiꞌnara niiꞌnooꞌ kenaankara daꞌ ninka bokuereta nariꞌ beriai tee-anko. Teeꞌ nkoveko ookara kapooꞌnanka makosinaꞌ masikaꞌ siraꞌparavaing kenaankarai niiꞌnooꞌ beenaumoi ooaioꞌ. </v>
<v b="MAT" c="18" v="17">Eeꞌnoko napoꞌ teing taara-koo piavoaruko deekoꞌ dootuuꞌkoo siraꞌpeai. Eeꞌnoko napoꞌ dootuuꞌnupoong taara-koo piavoaruko deekoꞌ koontoꞌ mutaanang-koong-pinaꞌ niiꞌnooꞌ taakisi nkanuka-koong-pinaꞌ nariꞌ nkoveriaing. </v>
<v b="MAT" c="18" v="18">Masikaꞌ naurampimang, aming kapooꞌ diiꞌke anke kansiꞌkoo pinkaꞌeriaing tee napoꞌ paning-koo pinkaꞌari otoainge, eeꞌnoko aming kapooꞌ anke kansiꞌkoo diiꞌke dapaꞌeriaing deekoꞌ, paning-koo teeꞌ nariꞌ dapaꞌari otoainge. </v>
<v b="MAT" c="18" v="19">Napoꞌ eeꞌ naurampiiꞌnaang, diiꞌkoo niiꞌnaankai anke kansiꞌkoo kapooꞌkoo kara naroompereta niaꞌkireko deekoꞌ tee teeꞌ nariꞌ piaroreainaꞌ nko-antavuaing teie Mmaꞌke paning-koonge. </v>
<v b="MAT" c="18" v="20">Aiꞌ areꞌ tokoo beenaumo niiꞌnooꞌ kenaanka naroꞌ poroainooꞌ nkaang miring-koo, ning tee teke teing-ankoi nariꞌ oꞌnoaing.” </v>
<v b="MAT" c="18" v="21">Teketa Piitai pora Jiisuuꞌ niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, ninge naning mmarang-koong arekeeꞌning bateie tontaꞌantavampeuꞌ ning orakaꞌ nkomuko deekoꞌ? Aiꞌ ˜kemuꞌka-taae?” </v>
<v b="MAT" c="18" v="22">Teka Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge eeꞌ nauramaꞌnaang, ˜kemuꞌka-taae deeaꞌ, teka teing ˜kemuꞌka-taa tampematomaing amutemuꞌari ˜kemuꞌka-taa kivora-namuꞌpie tontaꞌantaveaing tee daꞌmaikoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="18" v="23">“Teeꞌkoo tee muuꞌ paninung tee eeꞌ oroꞌpari otong: Narung daurarong˜ otopeuꞌnung, eeꞌnoko teie bakaning botovotonaaꞌnuka biikaang komaaru˜ tee-koo nkoauꞌning nerivuuꞌnaang piavouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="18" v="24">Teketa nerivuri otoko naning mmauꞌ koko-kokoreiꞌ mooniꞌ nkavuuꞌnung tee-anko poꞌantavauꞌ bakaang komaaru narivuuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="18" v="25">Teketa pora teie mooꞌ kasi-antavuaruioꞌ teie bakaang ovoringe eeꞌ minkuvuuꞌ, ‘Ookara-daꞌ, daꞌaang, eeꞌnoko daurukaaꞌ, eeꞌnoko dakaning kapooꞌnanka baave-koong tee komaaru makuꞌaravainaꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="18" v="26">Teketa teie botovotonaaꞌ tee-koo uroꞌkanooꞌ miinge keemparara eentavarama aaꞌpuuꞌ, ‘Ioꞌ siꞌmera batei ameko ookara kapooꞌnanka makuꞌderompaing.’ </v>
<v b="MAT" c="18" v="27">Eeꞌnoko teie bakaang ovoringe teeꞌ oovura bakaang domang aaꞌnaꞌ piaavouꞌ tee-koo, eeꞌnoko unaa-antavuma tontaꞌevuuꞌ tee bakaang komaaru. </v>
<v b="MAT" c="18" v="28">Teka tee eeꞌnung botovotonaaꞌ teketa tenkenura teie niiꞌnung botovotonaaꞌ oovuuꞌ napoꞌ tee-koo nau kiinaꞌnu komaaru otoꞌevuing. Eeꞌnoko teie mooꞌura keniꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Koontoꞌ makuꞌmemuai tee nkaang mooniꞌ dake nkaveuꞌnung!’ </v>
<v b="MAT" c="18" v="29">Teketa tee eeꞌnung baꞌmaikoꞌ doonko kinkinura eentavarama aaꞌpuuꞌ, ‘Ioꞌ siꞌmera batei ameko makuꞌderompaing.’ </v>
<v b="MAT" c="18" v="30">Teka teie arooꞌuaꞌ teeꞌ minkuarako, nka teie bera kiimatanava-koo daiꞌantavuuꞌ teke otooꞌnaang bera tee komaaru makuꞌuainooꞌke basi. </v>
<v b="MAT" c="18" v="31">Eeꞌnoko niiꞌning botovotonaaꞌnukai tee teie teeꞌ nkovuko ooaara orakaꞌ deeꞌorora berora tee biikaang ovoring nauauꞌ ookara kapooꞌ teie nkovuuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="18" v="32">Teketa teie bakaang ovoringe tee botovotonaaꞌ kuung bokuvuuꞌ. Bokuvura aaꞌpuuꞌ, ‘Daꞌ tee bakei orara botovotonaaꞌ! </v>
<v b="MAT" c="18" v="33">Ninge teing dakaning komaarunanka eentameioꞌ ookara oꞌantareronsioꞌ dake aming-koo tee daꞌmaikoꞌ nariꞌ botovotonaaꞌ piaavearui teeꞌ ninge piaarantuꞌnaꞌ daꞌ?’ </v>
<v b="MAT" c="18" v="34">Eeꞌnoko teie bakaang ovoringe iiravoma tee kiimata-nupoong tanatanuka-anko kosiꞌuuꞌ teke kiimatavari otooꞌnaang bera ookara komaarunanka makuꞌuainooꞌke basi. </v>
<v b="MAT" c="18" v="35">Teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ teie Mmaꞌke paning-koonge diiꞌ narunaꞌ narunaꞌ nkoruriaing diiꞌmarang tontaꞌantaverereriaruko deekoꞌ diikaang domang-eta.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="1">Teketa tenang Jiisuuꞌke tee aung karananka minku bakevura Kaaleliꞌnameng sipura Judiaꞌnavoraꞌaape pareꞌaruꞌ Jooꞌdani-nari-koo amenkaꞌkoonooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="19" v="2">Eeꞌnoko nantoong karingai Jiisuuꞌ siompai teꞌ napoꞌ berouꞌ, eeꞌnoko teka taare-antavuruꞌ teing. </v>
<v b="MAT" c="19" v="3">Eeꞌnoko niiꞌning boto keperuuꞌnavitu nariꞌ Jiisuuꞌanko pororaiꞌnange aavavaama aaꞌpauꞌ, “Botoi ee tauraꞌpui otong naninge baꞌaang bataꞌkoo baka piavoma deekoꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="19" v="4">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌke ee deeruerima tasiꞌperiaung tee Kumponinge pupuꞌuuꞌnang donkaani eeꞌnoko manikuma nariꞌ nkovuretuꞌnaꞌ? </v>
<v b="MAT" c="19" v="5">Eeꞌnoko aaꞌpui otong Daari Meekung-koo, ‘Teeꞌkoo donkaanie baumararing sipureta baꞌaang ninka pinkaꞌareaing, eeꞌnoko tee tenaanka narung mono deempareaing.’ </v>
<v b="MAT" c="19" v="6">Enang tee, kenaanka deempareaꞌ teka narung deemparesing. Teeꞌkoo kapooꞌ Kumponinge beꞌnuꞌantavuuꞌnung naroꞌka naninge tankaampuaukaꞌnung.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="7">Eeꞌnoko teinge niaꞌaama napoꞌ aaꞌpauꞌ, “Teka Moosesie aming-koo tauraꞌpuma aaꞌpuuꞌ, ‘Naninge baꞌaang sipuma deekoꞌ narung karavoto˜ daarivuaing nampeesi totoꞌpuing tasiꞌanta-koo?’” </v>
<v b="MAT" c="19" v="8">Teketa Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Moosesie teeꞌ tauraꞌpuuꞌnooꞌ diiꞌankaampi siꞌkoo tee diiꞌ diikaang domang ivekaꞌdoriko, teka pupuꞌaruꞌnooꞌke Kumponinge teeꞌ minkuvuaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="19" v="9">Teka eeꞌ naurampimang ninge, baa tee naning baꞌaange tutung kaukauro nkovuaruko bataꞌura eeꞌnoko oovunani nampura deekoꞌ teie nampeesi orarivumaung.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="10">Teketa bakaning barevare-nupoonge aaꞌpauꞌ tee, “Ei, bakei naning baꞌaang ninka teeꞌ nariꞌ daiꞌaresi otoremaatoaing deekoꞌ nantoong nampeesiariaꞌ otoaing-koo tampaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="11">Teketa Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuruꞌ, “Teeꞌ minkuerimatomanaꞌ ookara nantoonge arooꞌaavarupeuꞌ, teing naing Kumponinge teeꞌ otoꞌkoo miruꞌurimaing deekoꞌ teeꞌ otoropeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="19" v="12">Aaꞌnomaung-koo: niiꞌning makosiaavaing keꞌde-ita pontoꞌarikooꞌ, eeꞌnoko niiꞌning nantoonge deekoꞌ tuukavaarikooꞌ, eeꞌnoko niiꞌning maroita nampeesi-koo piavoroarukooꞌ muuꞌ paninung narung-koo keiꞌorooꞌnaang. Baa naning teeꞌ otoꞌkoo arooꞌaravaing tee makosi teeꞌ otoaing.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="13">Teketa toirekaaꞌ okiꞌnarekaꞌ Jiisuuꞌanko tavoꞌaaruꞌ Jiisuuꞌke bireng panteꞌurira kunsivuriiꞌnaang teing. Teka teinge bakaning barevare-nupoonge poteaarikoꞌ teing tavoꞌaaruꞌning. </v>
<v b="MAT" c="19" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Teing toirekaaꞌ tauraꞌperereriko poroai ning-anko, paraꞌereriaꞌ, aiꞌ tee muuꞌ paninung nantoong amuriiꞌ okovuriaing.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="15">Teketa tenang bireng panteꞌurira teing-koo teketa tenkenuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="19" v="16">Enang tee teketa naning narung Jiisuuꞌanko pora niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta, aming kapooꞌ tampara ninge nkoamira tee domaang oparavaukaꞌnung kompampaing?” </v>
<v b="MAT" c="19" v="17">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Dake aming-koo ning kapooꞌ tampara nkovepeuꞌnung-koo niaꞌmemaang? Aiꞌ Kumponing narung masikung tampara otong. Daꞌ tee domaang oparavaung-koo tuntaraaꞌnaang piarora deekoꞌ dake tee bakaang botonanka siompeaing.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="18">Teie aaꞌpuuꞌ, “Boto areing?” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Aing eeꞌ oroꞌ botonanka: </v>
<v b="MAT" c="19" v="19">‘Naning dupisiꞌeaukaꞌ, Nampeesi orarieaukaꞌ, Bakiaaꞌ nkoveaukaꞌ, Daang-koo tuutunampeaukaꞌ, Daumararing deto noruꞌeresi pakuereaing,’ eeꞌnoko ‘Dake tee naning daꞌkoo dueꞌnung daka piaararamanaꞌ nariꞌ teeꞌ piaaveaing.’” </v>
<v b="MAT" c="19" v="20">Eeꞌnoko teie nemakai aaꞌpuuꞌ, “Aing ookara teroita tanatavantuꞌning, aiꞌ aming kapooꞌ ninge mmeꞌ nkoampaꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="19" v="21">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Dake ookara dupe-anta-koo piarora deekoꞌ bera kapooꞌnanka dakaning ookara baavevera mooniꞌ nkavera ataꞌoiꞌnuka-koo tankaampeaing. Teeꞌ nkovera Paning-koong kavonanka otoꞌderuaing. Eeꞌnoko ning siomei poai.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="22">Eeꞌnoko teie nemakai teeꞌ taaravura teketa orarunsiari tenkenuuꞌ tee kavokavoro mmauꞌpoꞌnung deemparako. </v>
<v b="MAT" c="19" v="23">Jiisuuꞌke teeꞌ oovura bakaning barevare-nupoong nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Ninge masikaꞌ naurampimang diiꞌ, tee naning kapooꞌ mmauꞌpoꞌnung bakei poreꞌ masikung teꞌ muuꞌ paninung-koo tung-koo. </v>
<v b="MAT" c="19" v="24">Eeꞌnoko napoꞌ unampansi naurampiiꞌnaang, kaameliꞌnavoroꞌ bamaruꞌkoong busie tumparavarupeuꞌnaꞌ bakei naning kavonanka-poꞌnung dau basinooꞌ makotuaꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo tung-koo.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="25">Eeꞌnoko tenang teinge bakaning barevare-nupoonge teeꞌ minkuvuko taaravaara bakei aaꞌnaꞌ taꞌninauꞌ. Eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Nka enang baa domaang mooꞌaravaing?” </v>
<v b="MAT" c="19" v="26">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing oovurira aaꞌpuruꞌ, “Nantoong biiꞌka domaang mooꞌkoo makosi deeaꞌ, Kumponinge deekoꞌ ookara kapooꞌ nko-koo makosi.” </v>
<v b="MAT" c="19" v="27">Teketa Piitai baariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Aung ee, teka niiꞌke ookara kapooꞌnanka niikaning sipampiruꞌnung daꞌ siontampima, eeꞌnoko niiꞌke aming nkavampiaing?” </v>
<v b="MAT" c="19" v="28">Jiisuuꞌke makuꞌurima napoꞌ aaꞌpuruꞌ teing, “Ninge masikaꞌ naurampimang, tenang ookara kapooꞌ nerakaꞌparavainang, ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing teke nkanooꞌ baꞌnavaꞌnaniꞌdomai ovorimari baꞌnanampainang paninung meenasie baumaritaaꞌ, teeꞌ nariꞌ napoꞌ diiꞌ kante baꞌnantariri kara simpeꞌerimaatoaing teing kivora-ita kenaanka muuꞌ Isireeli-nupoong-koo ovontuntariri. </v>
<v b="MAT" c="19" v="29">Eeꞌnoko ookara nantoonge aing aaꞌning nkaang miring pankaing-anta-koo sipauꞌning: pavananka, biumaraang, biurukaaꞌ toireꞌ, niiꞌnooꞌ biikaang kansiꞌ, teinge tee daakuꞌnamuꞌpie makuꞌ nkavaavaing eeꞌnoko napoꞌ tee barenku domaang oparavaung-koong okovuriaing teing. </v>
<v b="MAT" c="19" v="30">Teka mmauꞌ nantoong ureai otoromaing damaꞌke damaꞌduariaing, eeꞌnoko damaꞌduariri otoromaing ureaavai.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="1">“Tee muuꞌ paninung tee tee-pinaꞌ oroꞌ, naning mintoonau-poꞌnung tero taneꞌke bera nantoong bakanau-koo mintoong-koo bokuvuruꞌnung, naꞌmung doong-koo mintoompariko mooꞌkoo namikue mooꞌuriiꞌnaang tampura; </v>
<v b="MAT" c="20" v="2">Eeꞌnoko arooꞌaririoꞌ teie bakanau-koo botovuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="20" v="3">Teketa napoꞌ duaaꞌ deto sirang poioꞌ bera baaveromaa niiꞌning nantoong tamung donkonaioꞌ oovuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="20" v="4">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ teing, ‘Diiꞌ aing berira nkanau-koo mintoontariai, eeꞌnoko ninge tee makosinaꞌ mooꞌdampiaing.’ Eeꞌnoko teing berouꞌ mintoong-koo. </v>
<v b="MAT" c="20" v="5">Teketa napoꞌ duaakiꞌnang eeꞌnoko kamunooꞌnang napoꞌ beuꞌ bera teeꞌ nariꞌ tutung nkovuuꞌnaꞌ nkovuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="20" v="6">Teketa napoꞌ muung-aapenang beraiꞌnange niiꞌning nantoong tamung donkonaioꞌ oovuruꞌ, eeꞌnoko niaꞌuruꞌ teing, aaꞌpuruꞌ, ‘Diiꞌ aming-koo tamung donkoniri otorimaang eꞌmung ootukunaꞌmung kapooꞌ nkoveriaꞌ?’ </v>
<v b="MAT" c="20" v="7">Teinge aaꞌpauꞌ, ‘Naninge bokumuriaruko teeꞌ oꞌnorimaang.’ Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, ‘Diiꞌ napoꞌ berira nkanooꞌke mintoontariaing, eeꞌnoko mooꞌ makosinaꞌ nkaveriaing.’ </v>
<v b="MAT" c="20" v="8">“Teketa muumpuko teie mintoong okovenunge teing bakaning mintoong-nupoong tarevurikoꞌning bokuvura aaꞌpuuꞌ, ‘Teing nantoong mintoomparirining bokuerira mooꞌ averiaing asiꞌning-eta bera tutunaꞌnupoong-koo basi.’ </v>
<v b="MAT" c="20" v="9">Teing mintoong-nupoong muung-aapenang bokuvurioꞌ tutumpariruꞌning poroioꞌ mooꞌkoo namikunaꞌ avuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="20" v="10">Teeꞌkoo teing tutung bokuvurioꞌ mintoong tutumpariruꞌning mmauꞌ nkavaavaing-pinaꞌ noruꞌariruꞌ, teka teing napoꞌ teeꞌ namikunaꞌ mono kante nkakauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="20" v="11">Eeꞌnoko teinge teeꞌ nkavaara minkuminkuauꞌ tee mintoong okovenung, aaꞌpaama, </v>
<v b="MAT" c="20" v="12">‘Dake aing damaꞌ mintoong tutumparira narung aua mintoomparirining niiꞌ uipaariiꞌkoo aaꞌnaꞌ mintoomaririning ninka nariꞌ basie mooꞌering.’ </v>
<v b="MAT" c="20" v="13">Teka teie narung teing-koo karavuma aaꞌpuuꞌ, ‘Ee mmaikoꞌ, ninge diiꞌ orakaꞌ nkorampiaꞌ. Arooꞌeriaruinge ee temiku namiku mintoontarira nka-koo? </v>
<v b="MAT" c="20" v="14">Nkaverira aung diikaang mooꞌ beriai. Teing damaꞌ bokuaransing teeꞌ nariꞌ avuꞌkoo piamoi oꞌnong. </v>
<v b="MAT" c="20" v="15">Orakaꞌke kapooꞌ nkaang mooniꞌ ninge piamopeuꞌnaꞌ nariꞌ nko-koo? Aiꞌ diiꞌ domang oraruꞌkiring ee ning tampaꞌ avusiroꞌmarioꞌ?’ </v>
<v b="MAT" c="20" v="16">Teeꞌ nariꞌ teing nantoong damaꞌdu-nupoong teing ureaavaining, eeꞌnoko ureaamaing teing damaꞌduariaining.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="17">Enang tee Jiisuuꞌ uroitaaꞌ Jerusalemaꞌaape daanto beroma bakaning nanaiꞌketa kenaankara barevare-nupoong taapoꞌ tontaꞌurira teka aaꞌpuruꞌ teing, </v>
<v b="MAT" c="20" v="18">“Aing ee, Jerusalemaꞌaape merimang eeꞌnoko teka eeꞌnooꞌka naninge tooka kompui ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tauraꞌmuuꞌnaang aaꞌning-koo Piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko boto naunuka, eeꞌnoko teinge tee ning dupisiꞌkoo manemaavaing. </v>
<v b="MAT" c="20" v="19">Eeꞌnoko teinge Juꞌdeeaing-anko siꞌmaavaing teka akapeuꞌmaama muraꞌmaavaꞌnaang, eeꞌnoko aaꞌbarataꞌkoo biꞌmaara dupisiꞌmaavaing. Teketa beenang doong deemparako napoꞌ daaꞌmaravaing.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="20">Teketa napoꞌ Siebedi baurinketa beuko Jiisuuꞌanko pouꞌ baurinketa ninka. Pora uroꞌkanooꞌ kinkinura eentavaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="20" v="21">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, niaꞌuma, “Daꞌ aming kapooꞌ piaromaang?” Eeꞌnoko tenie aaꞌpuuꞌ, “Amainta nnurinketa dake enang eeꞌ miruꞌereaing narung tampavine-aape baꞌnanuaing eeꞌnoko narung mareꞌaanavine-aape daꞌkoo tenang daꞌ daurarong deentaravainang.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="22">Teketa Jiisuuꞌke temainta aaꞌpuretuꞌ, “Deeꞌke noruꞌereaꞌ tee kapooꞌ eentameremaatomaung. Deeꞌke ee teruꞌ ntonaruꞌ orakaꞌ deeꞌnaruꞌ ning naikampainaruꞌ naikirepeuꞌ? Eeꞌnoko tee sisikeera ning meekaꞌantamaravainge ee meekaꞌantararepeuꞌ?” Eeꞌnoko temaintai makuꞌurema aaꞌpuretuꞌ, “Eeꞌ, neeꞌ makosira.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="23">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuretuꞌ, “Eeꞌ, masikaꞌ deeꞌke naiereaing teruꞌ nkanareng-eta, eeꞌnoko teeꞌ sisikeerai meekaꞌantarareainge ning meekaꞌantamaravainaꞌ, teka tee baꞌnavaꞌnaniꞌ ning-koo tampavine-koo niiꞌnooꞌ mareꞌaanavine-koo ning-koo ninge miruꞌkoo makosi deeaꞌ. Teie Mmaꞌke bampuuꞌnaꞌ baꞌnantareaing.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="24">Eeꞌnoko teinge napoꞌ nanaiꞌke teeꞌ taaravaara teinge iikooꞌaaretuꞌ temainta. </v>
<v b="MAT" c="20" v="25">Teketa Jiisuuꞌke ookara naroꞌ bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke noruꞌeri otong teing nantoong Juꞌdeeaing-kooning urantanuka biiꞌka ovontumparimaing eeꞌnoko biikaning pankenankai biikaang iriꞌke nantoong etuaarikooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="20" v="26">Teka diiꞌkoo teeꞌ nkoaravaukaꞌnung. Eeꞌ nkoaravaing diiꞌkoo: baa tee naning Kumponing bakaang duta-koo pankaimparaaꞌnaang piavoaing diiꞌkoo meuꞌke tee tee eeꞌnung pakupakunung deemparavaing. </v>
<v b="MAT" c="20" v="27">Eeꞌnoko napoꞌ baa tee naning diiꞌkoo dau basi deemparaaꞌnaang piavoaing tee tee eeꞌnung napoꞌ diiꞌkoo botovotonaaꞌ otoaing. </v>
<v b="MAT" c="20" v="28">Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing teeꞌke, kansiꞌkoo ovoring-pinaꞌ otoꞌkoo moaꞌ, teka pakupakunung deemaraaꞌnaang mouꞌnung, eeꞌnoko nkaang domaang duaꞌkoo teing-koo mmauꞌ booꞌketa simpiriꞌariiꞌnaang.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="29">Teketa tenang Jiisuuꞌ teing ninka bakaning barevare-nupoong Jerikooꞌnamono sipaara beroko nantoong karingai siompauꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="20" v="30">Kenaanka naninka kaputuꞌka taung miiringe baꞌnanuresi otorekoꞌ, eeꞌnoko tenang tee Jiisuuꞌ teketa tankinuko taaravureta tenaanka bokurema aaꞌpuretuꞌ, “Ovoring, Deevitaꞌ bakanaving-koong, piaamereai neeꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="31">Teka nantoong karingai akaꞌpaarema dooroompareeꞌnaang botoaaretuꞌ. Teka tenaanka baruꞌ aaꞌnaꞌ bokuretuꞌ aaꞌpurema, “Ovoring, Deevitaꞌ bakanaving-koong, piaamereai neeꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="32">Jiisuuꞌke teꞌ datearara bokuvuretuꞌ tenaanka, teketa aaꞌpuretuꞌ, “Deeꞌ ninge arekeeꞌ nkorampeeꞌnaang piaroremang?” </v>
<v b="MAT" c="20" v="33">Tenaankai nauvurema aaꞌpuretuꞌ, “Ovoring ee, neeꞌ ookampeeꞌnaang piamoremang.” </v>
<v b="MAT" c="20" v="34">Jiisuuꞌ bakaang domang aaꞌnaꞌ piaavouꞌ tenaanka-koo, eeꞌnoko beekaang duta kompureko namuꞌke bantoreta ookuretuꞌ. Teketa Jiisuuꞌ siompuretuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="1">Tenang Jiisuuꞌ bakaning ninka Jerusalemaꞌ duerueꞌaama Bepasi-namono-koo basiarima Oliveꞌpoꞌnamii-koo otoinooꞌ, Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong-koo kenaanka uroꞌke botovuretuꞌ aaꞌpurema, </v>
<v b="MAT" c="21" v="2">“Temono-koo danto uroꞌkanooꞌke otoi-namono-koo duꞌdareai, eeꞌnoko duꞌdareta namuꞌke doonkiiꞌnavoroꞌ moꞌming-koo biꞌari teke otoko oovereeꞌnaang, bauring-navoroꞌ kampia-navoroꞌ nariꞌ. Tevoroꞌ dapaꞌereta ookeng aꞌ ning-anko poꞌantavereai. </v>
<v b="MAT" c="21" v="3">Niiꞌnung naninge tokoonaꞌ minkurureko nauerema aaꞌpereai, ‘Ovoring piavoing akong,’ eeꞌnoko teie namuꞌke botorureaing aaꞌpuma, ‘Bokuvereri bereai.’” </v>
<v b="MAT" c="21" v="4">Aung tee kapooꞌ narunge temuꞌnunge nakaronunge tarampeearama˜ minkuvuuꞌnung dupearaaꞌnaang teeꞌ nkoaruꞌ, tee Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka minkuvuuꞌnung, </v>
<v b="MAT" c="21" v="5">“Bera naueriai teing Saioni-nupoong, aaꞌperiaing, ‘Ooveriaing, diikaang daurarong˜ diiꞌanko dooroompari banainge pomaang, doonkiiꞌnu kampianu-koo dau baꞌnanui, kauꞌ karenaumo-nu dooroompari mankiꞌnanka nkavumau-koo.’” </v>
<v b="MAT" c="21" v="6">Teketa tenaanka Jiisuuꞌ bakaning-koonaanka barevare-nupoong-naanka bereta teeꞌ nauvuretuꞌnaꞌ nkoaretuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="7">Tenaankai teu doonkiiꞌnu baurinu ninka poꞌantavuresioꞌ teinge biikaang baarong dau taniꞌauꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌ baaronanka-koo dau baꞌnamparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="8">Teketa nantoong karingai biikaang baaronanka taunge danto taniꞌauꞌ, eeꞌnoko niiꞌninge uurung tovang napuꞌaama taniꞌauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="9">Eeꞌnoko teing karinga Jiisuuꞌkoo uroꞌkanooꞌke nanauꞌninge eeꞌnoko damaꞌdu-eta porouꞌninge eura bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Biraanke tee-koo Deevitaꞌ bauring! Biraanke-poꞌnung aung Ovoring bakaang miring-koo pomaang! Biraanke otoi otoaing aꞌdeiꞌke paning-koo nariꞌ!” </v>
<v b="MAT" c="21" v="10">Teketa tenang Jiisuuꞌ Jerusalemaꞌ tumparako ookara nantoong temono-koo-nupoonge irikung-antavarira niaꞌkaama aaꞌpaakoꞌ, “Aung baa?” </v>
<v b="MAT" c="21" v="11">Eeꞌnoko nantoong karingai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Aung tee nakaronara Jiisuuꞌ, Nasaretiꞌnung, teꞌ eeꞌnooꞌ Kaaleliꞌkoonooꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="12">Teketa Jiisuuꞌ parang-koo tumparara pava dootuuꞌnava pankava-koong-koo nantoong sipisipiꞌ dovang parekanumpoꞌ baaveveekoꞌning bataꞌuruꞌnung. Aaꞌnoko batanananka mooniꞌ aampariꞌaakoꞌning biikaning eeꞌnoko napoꞌ baꞌnavaꞌnananka kuukuuꞌ baave-aarikoꞌning biikaning teka piakatuꞌuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="13">Aaꞌpuruꞌ teing, “Kumponing bakaang kara Daari Meekung-koo tee eeꞌ daariari otong, ‘Nkaang pava tee pava kunsinava tampari otoaing,’ teka diiꞌke ‘bakiaaꞌ nkonuka biikanooꞌ’ deeng-antavering.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="14">Teketa kaputuꞌnanka eeꞌnoko dootananka tee-anko porouꞌ teꞌ dootuuꞌnava pankava-koo, eeꞌnoko teka taare-antavuruꞌ teing. </v>
<v b="MAT" c="21" v="15">Teka teing piristiꞌnuka-koo pankenge eeꞌnoko boto naunukai teeꞌ ooaara domang orakaꞌ deeꞌorouꞌ teie kapooꞌ tampeng taꞌnimpaariiꞌnanka nkovuko eeꞌnoko napoꞌ toireꞌke dootuuꞌnava pankava-koo parang-koo kuunga oovavaama aaꞌpaakoꞌnung-koo, “Daangampampimaatoaing tee Deevitaꞌ bauring.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="16">Teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Dake ee taaravemaang tee kapooꞌ toireꞌke minkuaamatomaung?” Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ. Teka ee diiꞌke tee Daari Meekung-koo deeruerima noruꞌeriaung aaꞌpumanooꞌka, ‘Toireꞌ eeꞌnoko nerakauꞌnuka biikaang beꞌduuꞌketa dake tee dangaraangang tavoꞌantaveaing?’” </v>
<v b="MAT" c="21" v="17">Eeꞌnoko teing teka temono-koo sipurira Beetani-navuntuꞌaape tenkenura teke aatuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="18">Teketa daunaꞌmung tero maata Jerusalemaꞌaape napoꞌ bema Jiisuuꞌ tee peeravouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="19">Teketa piikiꞌnavari taung miiringa oovura teꞌ tevari-anko beuꞌ. Teka sinang tevari-koo oovuaꞌ, paraꞌ narung otoko oovuuꞌ. Teketa aaꞌpuuꞌ tevari, “Daꞌkoo tee napoꞌ sinang biꞌduaukaꞌnung.” Teketa namuꞌke tevari maraꞌoi booꞌparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="20">Teketa tenang bakaning barevare-nupoonge tee ooaara teing bakei taꞌninauꞌ eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Aung avari arekeeꞌ namuꞌke maraꞌoi booꞌparing?” </v>
<v b="MAT" c="21" v="21">Jiisuuꞌke teing makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang ninge, diiꞌ masikaꞌanta otoꞌderuri deekoꞌ, keekooꞌdariaꞌ, aung avari-koo nkoaring-pinaꞌ oroꞌ dau basinaꞌ nkoveriaing, aaꞌnoko aunteto iuꞌ diiꞌke aaꞌperiko, ‘Bitaꞌdarara pirung-koo duaꞌdaravai,’ teeꞌ nkoarapeuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="22">Masikaꞌantaveri niaꞌkiriaing deekoꞌ tee nkaveriaing kapooꞌ eentarariaing diikaang kunsi-koo.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="23">Teketa tee Jiisuuꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koong-koo parang-koo kuung tumparuꞌ, eeꞌnoko teke nau-antavarako piristiꞌkoo ovontung eeꞌnoko nantoong urang-antanuka tee-anko porouꞌ. Porora tanaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Tee aung aremuriiꞌ tauraꞌ otoko dake aing kapooꞌnanka nkovemaatoing? Eeꞌnoko napoꞌ baie aruuꞌnunge tee tauraꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="21" v="24">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ninge diiꞌ napoꞌ tanaꞌdampiaing, eeꞌnoko ning makuꞌmeriko ninge naurampiaing tee tauraꞌ ning otoꞌmemuko teing aing kapooꞌnanka nkoamaung okoraꞌnooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="25">Jooni Minkinara-koo niaꞌdampiiꞌnaang: baie tauraꞌpuioꞌ nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌ? Kumponinge, aiꞌ tamung nantoonge?” Teketa teing biiꞌka niaꞌeema aaꞌpeekoꞌ, “Areꞌpampiiꞌnaang? Aaꞌpampiko deekoꞌ, ‘Kumponinge,’ teie aaꞌmuriiꞌnaang, ‘Teka diiꞌke aming-koo Jooni masikaꞌantaveriarukoꞌ?’ </v>
<v b="MAT" c="21" v="26">Napoꞌ aaꞌpampiko deekoꞌ, ‘Tamung nantoong-etaing,’ nantoonge tamaariꞌneenga, aiꞌ teinge tee ookarai Jooni nakaronara Kumponing-etaing tasiꞌpai otong.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="27">Teketa Jiisuuꞌ makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌke aaꞌ noruꞌampiaꞌ.” Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Eeꞌ, ninge teeꞌke diiꞌ naurampiarooꞌnaang baa tee ning tauraꞌ amuuꞌnung aing kapooꞌnanka nko-koo.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="28">“Aung minkunaa arekeeꞌ pa noruꞌeriiꞌnaang diiꞌke? Naning narung baurinketa kenaanka otokoꞌnung. Tutunaꞌnung bauring-anko bera aaꞌpuuꞌ tee, ‘Eꞌmung daꞌ bera mintoonau-koo mintoontaravai.’ </v>
<v b="MAT" c="21" v="29">Eeꞌnoko teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Ning aaꞌ mearooꞌnaang,’ teka damaꞌke noruꞌ paariarara mintoong-koo nanuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="30">Teketa tee bauma napoꞌ niiꞌnung-anko bauring-anko bera teeꞌ nariꞌ minkuvuuꞌ, eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, ‘Mera mintoomaraaꞌnaang,’ teka damaꞌke bearuuꞌ mintoong-koo. </v>
<v b="MAT" c="21" v="31">Temainta-koo arerai beuma bakaang pia siompuuꞌ?” Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Teie tutunaꞌnunge.” Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Masikaꞌ naurampimang ninge diiꞌ, teinge taakisi nkanukai eeꞌnoko teing manikuꞌ auning nkonuka teinge tee diiꞌ divuꞌdaari muuꞌ Kumponing bakaang-koo beroaing. </v>
<v b="MAT" c="21" v="32">Aiꞌ Jooni tee diiꞌanko pora taung koontoꞌnavung naururiko diiꞌke masikaꞌantaveriaruuꞌ, teka teinge taakisi nkanukai eeꞌnoko manikuꞌ auning nkonukai masikaꞌantavaamaung, eeꞌnoko bane bereꞌariko ooverira, diiꞌke tee masikaꞌantaverima bereꞌdariaꞌ otong.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="33">“Napoꞌ niiꞌnung mirumiruꞌkoo taarakiriai. Aung aaꞌ tee naning narung ovoring otokoꞌnung bakaang kansiꞌkoo mintoonau uaininau keempura. Eeꞌnoko parampuuꞌ tenau, dinkung nenkeꞌuuꞌ uaini miiꞌdoma tenau-koong. Eeꞌnoko pava tarenava siaruaꞌ kanivuuꞌ. Teketa niiꞌning nantoong tenau tare-antavurira niiꞌnameensiꞌkoo tenkenuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="34">Teketa batei sinang kavuꞌkoong dueꞌuko teie bakaning botovotonaaꞌnuka botovuruꞌ teing-anko uaini tarenuka-anko bakaang baarauni˜ tenau-koong nkaevaavaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="21" v="35">Teketa teinge tenau tarenukai teing bakaning botovotonaaꞌnuka mooꞌaarima daiꞌaaruꞌ, narung murasiavaama niiꞌnung dupisiꞌauꞌ, teketa beenaumo-nung kapange tavaama dupisiꞌauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="36">Teketa napoꞌ teie ovoringe niiꞌning mmauꞌ botovotonaaꞌnuka napoꞌ teing-anko botovuruꞌ tutunaꞌnamuꞌkoo botovuruꞌning-koo dau basining, teketa teinge tenau tare-antavuruꞌninge teeꞌ nariꞌ tutunaꞌning nkoaaruꞌnaꞌ nkoaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="21" v="37">Asiꞌnaꞌmoo masikaꞌmoo teie bauring botovuuꞌ teing tarenuka-anko, eeꞌ noruꞌura, teing tee nnuring-koo amaiaaꞌoroaing. </v>
<v b="MAT" c="21" v="38">Teka teing tare nkonukai tee bauring ooaara teinge biiꞌka kareaama aaꞌpaakoꞌ, ‘Tee aung eeꞌnung barenku okovuaing. Aiaꞌ dupisiꞌampiaing tee, barenku okomuriainaꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="21" v="39">Teketa teinge kompaara tee uaininau-eta damaꞌdu duaꞌaara teka dupisiꞌauꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="21" v="40">Eeꞌnoko tenau okonarai pora teing tenau tarenuka arekeeꞌ nkovuriaing?” </v>
<v b="MAT" c="21" v="41">Teinge aaꞌpauꞌ, “Teie aaꞌ teing maarekusiꞌnuka bakei maremaarenooꞌ basi-antavuri dupisiꞌuriaing, eeꞌnoko tee tenau teie niiꞌning napoꞌ tare-antavuriaing baarauni˜ tenau-koong avaamatoaining sinang kavaama.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="42">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌke ee tee Daari Meekung-koong kara deeruerima damaꞌ nkoaravainaꞌ tasiꞌperiaung aaꞌpui otoinooꞌka, ‘Tereꞌ eeꞌnareꞌ kapanareꞌ pava kaninukai pooreꞌaama duaꞌauꞌnareꞌ ookutunava-koo eꞌmanianareꞌ tumanareꞌ deemparioꞌ tasiꞌpauꞌ damaꞌke. Ovoringe teeꞌ eeꞌnaꞌ nko-antavuuꞌ eeꞌnoko bakei taꞌnimpaariiꞌ niikaang duta-koo.’ </v>
<v b="MAT" c="21" v="43">Teeꞌkoo ninge naurampimang, tee muuꞌ Kumponing bakaang tee diiꞌ pariꞌduriaing bera teing nantoong sinang tampara tavoꞌantavaavaining avuriai. </v>
<v b="MAT" c="21" v="44">Eeꞌnoko ookara nantoong tereꞌkoo tasiꞌpaavaꞌ tupampariaining tee biiꞌka pisiraꞌariaing, bera baa tee naning tereꞌ dau duaꞌaravaing tee tereꞌke puutuvuaing.” </v>
<v b="MAT" c="21" v="45">Teketa tenang teinge piristiꞌkoo ovontunge eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitue Jiisuuꞌ bakaang kara mirumiruꞌ taaravaara tee teing tasiꞌpariruꞌ teing eeꞌning minkuvuruꞌnung Jiisuuꞌke. </v>
<v b="MAT" c="21" v="46">Teka tee daiꞌaavaꞌnaang taung besiꞌaama nantoong karinga-koo avoreaakoꞌ, nantoonge tee eeꞌnung nakaronung noruꞌai otoinooꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="22" v="1">Napoꞌ Jiisuuꞌke kara mirumiruꞌpoꞌnung nauvurima aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="MAT" c="22" v="2">“Tee muuꞌ paninung napoꞌ tee teeꞌ oroꞌ narung dauraronge˜ bauring nampeesiaraaꞌnaang paroro pankaing maamu-antavuuꞌnung-pinaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="3">Teie tee bakaning botovotonaaꞌnuka botovuruꞌ teing nantoong paroro-koo paraꞌ avaaruꞌning bokuaariko porooꞌnaang, teka teing kupiꞌorora poroaruuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="4">Teketa teie napoꞌ niiꞌning botovotonaaꞌnuka botovurima aaꞌpuruꞌ, ‘Berira nauereriaing teing ninge paraꞌ avorontuꞌning tee nkaang taamang emuꞌ maamuari otong. Aaꞌnoing boromakaꞌ pankeng biꞌaransi, kampianing nunkemparamaing nariꞌ. Enang tee ookara kapooꞌnanka tee maamu-antavari otong. Poroaing enang nampeesi-koong paroro-koo.’ </v>
<v b="MAT" c="22" v="5">“Teka teinge taaravaavaꞌ tenkenauꞌ, aaꞌnouꞌ narung bakanooꞌ mintoong-koo nanuuꞌ, niiꞌnung mooniꞌ besiꞌkoong-koo nko-nko-koo nanuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="6">Eeꞌnoko niiꞌninge teing bakaning botovotonaaꞌnuka mooꞌaarima pooreꞌaarima tavaarira dupisiꞌaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="7">Eeꞌnoko tee daurarong bakei iiravouꞌ bera teie bakaning piatooronuka˜ botovurioꞌ berora piniaaruꞌ teing dupisiꞌ nkonuka, eeꞌnoko biikaang osi tai-antavauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="8">Teketa aaꞌpuruꞌ teing bakaning botovotonaaꞌnuka, ‘Paroro tee nampeesi-koong maamuari otong, teka teing nantoong paraꞌ avorontuꞌning teing makosinuka deempariarura poroaruining. </v>
<v b="MAT" c="22" v="9">Berira nantoong kunekuneꞌnairu-koo naniriaing eeꞌnoko baata teka meuꞌpereriaining ookara paroro-koo paraꞌ averereriai.’ </v>
<v b="MAT" c="22" v="10">Teketa teing botovotonaaꞌnuka taung sionairue nanaama ookara nantoong bokuaaruꞌ meuꞌpaaruꞌning ookamuriiꞌka nantoong, oreng eeꞌnoko tampeng. Eeꞌnoko teketa tee tevaꞌ nampeesinava baraneeꞌke aaꞌnaꞌ maantoꞌauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="11">“Teketa tenang daurarong kuung poma baraneeꞌ oovuriiꞌnaang teka naning narung nampeesi-koong paroro-koo mononopaꞌ kurumparavaruuꞌnung oovuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="12">Teketa niaꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, ‘Mmaikoꞌ ee, daꞌ arekeeꞌ aꞌ poi nampeesi-koong paroro-koo mononopaꞌ kuruntaravaung?’ Teka tee naning karoaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="13">Teketa dauraronge teing bakaning pakupaku-nupoong nauvurima aaꞌpuruꞌ, ‘Daiꞌeriai tee aung ookeng kauꞌ eeꞌnoko bireng. Teketa aꞌdang damaꞌdu duaꞌeriai mutaananooꞌ, teꞌ eeꞌnooꞌ nantoong biromparima siꞌdaꞌ dovang kakirinkuarimatoainooꞌ sisikeera-koo otoroi.’ </v>
<v b="MAT" c="22" v="14">Teeꞌ nariꞌ nantoong mmauꞌ paraꞌ avuꞌniiꞌnuka otorong, teka okiꞌning naing miruꞌuriaing paninung muuꞌkoo.” </v>
<v b="MAT" c="22" v="15">Teketa teing Boto Keperuuꞌnavitu tenkenaara taung besiꞌauꞌ Jiisuuꞌ dauaꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="22" v="16">Teketa biikaning barevare-nupoong Jiisuuꞌanko botoaaruꞌ. Eeꞌnoko Eerotiꞌ bakanavitu ninka nariꞌ berora aaꞌpauꞌ, “Nau-anta ee, niiꞌke daꞌ noruꞌdampiri otong naning masikung narung minku. Kumponing bakanavung taung nau-antaverimaung miruꞌari otoinaꞌ masikaꞌ. Tankaang-anta-pinaꞌ oroꞌdaravaunge, aiꞌ nantoong-koo amaiaaꞌdoaunge biikaang miring noruꞌema. </v>
<v b="MAT" c="22" v="17">Enang naumeriaing niiꞌ dake noruꞌemanaꞌ: Arekeeꞌ, niiꞌke Juꞌnupoonge ee daurarong˜ pankaing, Siisaꞌ˜, Roomaꞌnung, taakisi avuꞌkoo makosi, aiꞌ makosi deeaꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="22" v="18">Teka Jiisuuꞌke tee biikaang noruꞌ orara noruꞌura aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke ampirinunukai ning aming-koo dauaꞌmerimaang? </v>
<v b="MAT" c="22" v="19">Ioꞌ mooniꞌnu naumeriai teu taakisi-koo duaꞌerimaung.” Eeꞌnoko teinge mooniꞌnu nau tavoꞌauꞌ tee-anko. </v>
<v b="MAT" c="22" v="20">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke niaꞌurima aaꞌpuruꞌ teing, “Au-koo aung boreꞌ uuꞌaaꞌ baa-koong aaꞌnung miring daariari otong?” </v>
<v b="MAT" c="22" v="21">Teinge aaꞌpauꞌ, “Siisaꞌkoong.” Teketa teie aaꞌpuruꞌ teing, “Tee tee averiaing teing kapooꞌ Siisaꞌ bakaning tee-anko, eeꞌnoko Kumponing bakaning Kumponing-aape averiai.” </v>
<v b="MAT" c="22" v="22">Teketa tenang teeꞌ taaravaara teing bakei taꞌninaara tee teka sipaara tenkenauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="23">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung napoꞌ noruꞌ pitunavitu-koo niiꞌning Jiisuuꞌanko nianiaꞌ ninka porouꞌ, booꞌketa napoꞌ daaꞌ masikaꞌantavaavaꞌnavitu. </v>
<v b="MAT" c="22" v="24">Porora avakareaama aaꞌpauꞌ, “Nau-anta, Moosesie eeꞌ naumurima daarivuuꞌ, ‘Naning narung booko baꞌaang otoko toireꞌ otoaꞌ tee donkaani baaraꞌmaꞌnunge nampuaing teni naaro tee ninka bataata booꞌparuꞌnung tootoꞌ paraevureeꞌnaang.’ </v>
<v b="MAT" c="22" v="25">Urikamuꞌ tee namaiaꞌ naroꞌka paꞌnokoꞌketa kenaanka niiꞌkoo otorokoꞌnung. Eeꞌnoko tutunaꞌnung nampeesiarara booꞌparuꞌ bauring otoaꞌ. Eeꞌnoko baaraꞌmaꞌnunge teni manikuma nampura teeꞌ nariꞌ booꞌparuꞌ bauring otoaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="26">Teketa beenaumo-nunge. Teeꞌ nariꞌ temaiaꞌkoo ookara-koo paꞌnokoꞌketa kenaanka-koo nkoaruꞌ. Ookara boorouꞌ biurukaaꞌ otoroaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="27">Eeꞌnoko asiꞌnaꞌmoo teni nani manikuma booꞌparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="28">Enang teꞌmung asiranaꞌmung booꞌnuka daaꞌariainaꞌmung teni ani arera temaiaꞌkoo paꞌnokoꞌketa kenaanka-koo baꞌaang deemparavainani? Aiꞌ teinge tee ookarai nampauꞌnanie teni.” </v>
<v b="MAT" c="22" v="29">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ bakei papaarararimaung tee Daari Meekung-koong kara eeꞌnoko Kumponing bakaang purintoꞌ noruꞌeriaruma. </v>
<v b="MAT" c="22" v="30">Damaꞌke nantoong booꞌketa daaꞌarira teing nampeesiariaꞌ otoroaing Kumponing bakaning koosinunanka paning-etaning-pinaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="31">Teka tenaare-koo booꞌketa napoꞌ daaꞌnaare-koo diiꞌke ee deeruerima tasiꞌperiaung aung Kumponinge Daari Meekung-koo aaꞌduruꞌnung, </v>
<v b="MAT" c="22" v="32">‘Ning tee Kumponing teing aing aaꞌning temuꞌnupoong biikaang: Eebaraamiꞌ, Aisakeꞌ, Jeekopiꞌ. Teing ninka komeeri Oꞌnoi Oꞌnomaung ning.’? Teeꞌ minkuvuuꞌnung-koo tasiꞌpampiri otong ookara bakaning deempariri domantooꞌnuka otorong Kumponing bakaang duta-koo, booꞌnuka deeaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="22" v="33">Teketa nantoong karingai tee bakaang nau-anta taaravaara bakei taꞌninauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="34">Jiisuuꞌke noruꞌ pitunavitu karantavuriaruioꞌ taaravaara Boto Keperuuꞌnavitu biiꞌka naroꞌariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="22" v="35">Eeꞌnoko teketa narunge teing-koo boto-koo norukasiꞌke Jiisuuꞌ paaravuma nianiaꞌ niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="MAT" c="22" v="36">“Nau-anta, botonanka-koo arera pankaing masikung boto?” </v>
<v b="MAT" c="22" v="37">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Aung boto pankaing masikung: ‘Dake pankaruntoompeaing Ovoring dakaang Kumponing ootukunung dakaang domang-eta eeꞌnoko ootukunung dakaang uraang-eta˜ eeꞌnoko ootukunung dakaang onou-eta.’ </v>
<v b="MAT" c="22" v="38">Aung tee ookara-koo boto-koo tutunaꞌnung eeꞌnoko pankaing masikung. </v>
<v b="MAT" c="22" v="39">Eeꞌnoko tee kenaanka-nung boto tee tee-pinaꞌ nariꞌ oroꞌ aung: ‘Dake tee naning daꞌkoo dueꞌnung daka piaararamanaꞌ nariꞌ teeꞌ piaaveaing.’ </v>
<v b="MAT" c="22" v="40">Ookara botonanka eeꞌnoko nakaro-nupoong biikaning kara aing-koo kenaanka-koo boto-koo biꞌariri otorong.” </v>
<v b="MAT" c="22" v="41">Tenang eeꞌnang teing Boto Keperuuꞌnavitu naroꞌarira otoroko Jiisuuꞌke biikaang noruꞌ tante-anta-koo niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="MAT" c="22" v="42">“Tee naning Kumponinge Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜ nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo arekeeꞌ noruꞌerimaung, baa bakanaving-koong deempari tavoꞌaravainge?” Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Deevitaꞌ bakanaving-koong deempari tavoꞌaravaing.” </v>
<v b="MAT" c="22" v="43">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Nka Deevitaꞌ arekeeꞌkoo Tanuaang Meekunge karantavuko tee Ovoring tampuuꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpumanooꞌka, </v>
<v b="MAT" c="22" v="44">‘Teie Ovoringe nkaang Ovoring aaꞌpuuꞌ, “Aꞌ, ning-koo tampavine-koo baꞌnaniai bera ninge dakaning kare-nupoong dakaang kauꞌkoo boonavete-koo siparampainooꞌke basi.” ’ </v>
<v b="MAT" c="22" v="45">Teeꞌ minkuvuma Deevitaꞌke tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Ovoring Kumponing-pinaꞌ basi tampuuꞌnung. Enang Kumponing deemparako arekeeꞌ napoꞌ Deevitaꞌ bakanaving-koong tampaapeuꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="22" v="46">Teeꞌ minkuvuioꞌ naninge makuꞌuma kapooꞌ minkuvuaꞌ, eeꞌnoko teꞌmung-eta deto teing ookara nantoong avoreauꞌ Jiisuuꞌ niiꞌning nianiaꞌ niaꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="23" v="1">Teketa Jiisuuꞌke nantoong karinga eeꞌnoko teing bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="MAT" c="23" v="2">“Teing boto naunuka eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu Moosesi paariauꞌning bakaang boto nau-anta-koo. </v>
<v b="MAT" c="23" v="3">Teeꞌkoo diikaning ovoꞌmaꞌnuka deempariko taaraverereriaing kapooꞌ nauraariaining, teka kapooꞌnanka teinge nkoaavaining diiꞌke nkoveriaukaꞌ, aiꞌ teinge tee kapooꞌ daankiaamaung nko-nkoi siong-antavaavaung. </v>
<v b="MAT" c="23" v="4">Teinge tee poreꞌantavaarimaung mmauꞌ boto nantoonge tareaavaꞌnaang botoaarima, teka biiꞌka teinge okiꞌnooꞌ tareaavaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="5">“Ookara kapooꞌnanka teinge nkoaamaing nantoonge oo-koo maroita nkoaamaung. Aaꞌnomaung: dootuuꞌkoong taaꞌniꞌanta teing dapapiꞌ daiꞌarikooꞌ, eeꞌnoko dootuuꞌkooning baarong-koong puraparari bakei isikeng kurumparikooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="6">Paroro kante-koo teꞌ ovontung biikanooꞌ baꞌnang-koo piavorokooꞌ. Napoꞌ pava dootuuꞌnairu-koo baꞌnavaꞌnaniꞌnanka tampeng-koo baꞌnaniaakooꞌ nantoonge ankampaariaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="23" v="7">Napoꞌ nantoong kunekuneꞌnairu-koo nantoonge onkeonkeꞌaarimaatooꞌnaang piavorokooꞌ ‘Nau-anta Pankaing’ tampaarima. </v>
<v b="MAT" c="23" v="8">Teka diiꞌ teing ‘Nau-anta Pankaing!’ tantaariaukaꞌning, aiꞌ diikaang Siong-anta tee narung masikung otong, eeꞌnoko diiꞌ teing namaiaꞌ makosinuka. </v>
<v b="MAT" c="23" v="9">Eeꞌnoko napoꞌ naning narung anke kansiꞌkoo diuma tamperiaukaꞌ, aiꞌ diiꞌ teing narung masikung Diuma otong, eeꞌnoko tee tee paning-koo otomaung. </v>
<v b="MAT" c="23" v="10">Eeꞌnoko nau-antananka pankeng tantaariaukaꞌ, aiꞌ diiꞌ teing tee narung Nau-anta Pankaing otoꞌderuring tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="11">Naning diiꞌkoo pankaing masikung tee eeꞌnung diiꞌkoo meuꞌke pakupaku nkovuaing. </v>
<v b="MAT" c="23" v="12">Baa tee naning baka deto basiaramaung damaꞌke doonko basi deemparavaing, eeꞌnoko baa tee naning boonko noruꞌari otomaung tee tee eeꞌnung deto basi deemparavaing. </v>
<v b="MAT" c="23" v="13">Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ boto naunuka eeꞌnoko diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, bakei toraꞌkiriaining diiꞌ ampirinunuka. Diiꞌ eeꞌning diiꞌka muuꞌ paninung-koo tuntariaruma niiꞌning napoꞌ tauraꞌperereriarukooꞌ teꞌ tumparipeuꞌning. </v>
<v b="MAT" c="23" v="14">Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ boto naunuka eeꞌnoko diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, bakei toraꞌkiriaining diiꞌ ampirinunuka. Diiꞌke naaroonku biikaning kapooꞌnanka pariꞌererima opevurerererikooꞌ kunsi isikanankai dakarakaꞌdarima nantoonge tampaꞌ ooraariiꞌnaang. Teeꞌkoo diiꞌ teing bakei aaꞌnaꞌ kiimatarariaining. </v>
<v b="MAT" c="23" v="15">Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ boto naunuka eeꞌnoko diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, bakei toraꞌkiriaining diiꞌ ampirinunuka. Nanunanuꞌ isipoꞌ basi nkoverikooꞌ pirung-koo daue eeꞌnoko kansiꞌkoo narung naning diiꞌkoo bereꞌaraaꞌnaang, eeꞌnoko tenang diiꞌanko poko diiꞌke bakei diiꞌkoo dau basinaꞌ mosianung-koo nanuꞌkoong deeng-antaverikooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="16">Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ kaputuꞌdariri nantoong taung nau-anta-koo piarorimaing aaꞌperima, ‘Naning dootuuꞌnava pankava tampuma marakavaravaing tee kapooꞌ otoaꞌ, teka baa tee naning dootuuꞌnava pankava-koong kooro tampuma marakavaravaing tee tee daiꞌari otong tee bakaang maraka-anta dupe-anta-koo.’ </v>
<v b="MAT" c="23" v="17">Diiꞌ bakei kaputuꞌnuka mutaanang-kooning, arera teing-koo aing-koo aaꞌning-koo dau basi: kooro niiꞌnooꞌ dootuuꞌnava pankava tee kooro meekaꞌantavumanava? </v>
<v b="MAT" c="23" v="18">Napoꞌ aaꞌperikooꞌ diiꞌke, ‘Naning boonturoma-koo marakavarako kapooꞌ nkoaravaukaꞌnung, teka naning teꞌ kapooꞌ darimpaamaung-koo marakavarara deekoꞌ teie tee tee dupe-antavuaing.’ </v>
<v b="MAT" c="23" v="19">Diiꞌ bakei kaputuꞌnuka mutaanang-kooning, arera kapooꞌ pankaing masikung teing-koo, tee kapooꞌ darimpaamaung aiꞌ teꞌ boonturoma tee kapooꞌ teꞌ darimpaamaung meekaꞌantavumaung? </v>
<v b="MAT" c="23" v="20">Teeꞌkoo baa naning boonturoma-koo marakavaravaing tee teꞌkoo marakavaravaing eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka teke otoroining-koo nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="21">Eeꞌnoko baa tee naning dootuuꞌnava pankava-koo marakavaravaing tee teva-koo marakavaravaing eeꞌnoko tee-koo Kumponing-koo teke otomaung-koo nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="22">Eeꞌnoko baa tee naning paning-koo marakavaravaing tee tee Kumponing bakanooꞌ baꞌnanui tare nkoroma-koo marakavaramaang eeꞌnoko napoꞌ tee-koo teꞌ baꞌnanui otomaung-koo nariꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="23">“Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ boto naunuka eeꞌnoko diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, bakei toraꞌkiriaining diiꞌ ampirinunuka, aiꞌ diiꞌke tee avutevuꞌ napoka dovang okiꞌnarekaꞌ kivoranaꞌ tankaamperima baarauni-koo˜ namanto Kumponing averikooꞌ, sirivitaꞌ dovang koꞌdompuuꞌ, teka teing kapooꞌ boto-koo pankeng damaꞌduerikooꞌ aaꞌning: aarumo koontoꞌnaꞌ simpeꞌ, aarumo piaa unaa-anta-poꞌnung, eeꞌnoko Kumponing masikaꞌantavui kakeꞌiiari otoꞌ. Aing eeꞌning teing diiꞌke naroꞌka nko-koo makosining. </v>
<v b="MAT" c="23" v="24">Diiꞌ kaputuꞌnuka taung nau-anta-koo piarorimaing, okiꞌnarekaꞌ kapooꞌnanka aaꞌnaꞌ pukerariri maaꞌerikooꞌ, teka kapooꞌ pankaing opoꞌ dunkumperikooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="25">Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ boto naunuka eeꞌnoko diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, bakei toraꞌkiriaining diiꞌ ampirinunuka˜. Diikaning kaapunanka-koo eeꞌnoko bantovantoꞌnanka-koo damaꞌdu aaꞌnaꞌ kiiroraaꞌantaverikooꞌ duuꞌperima, teka kuung teing-koo bakiaaꞌke maantoꞌ, eeꞌnoko mono bakaang pia narung siong. </v>
<v b="MAT" c="23" v="26">Diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu kaputuꞌnuka, tutung kuung kiiroraaꞌantaverimaatoai teing diikaning kaapu eeꞌnoko bantovantoꞌnanka aaꞌnoainaꞌ damaꞌdu nariꞌ kiiroraaꞌ otoai. </v>
<v b="MAT" c="23" v="27">Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ boto naunuka eeꞌnoko diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, bakei toraꞌkiriaining diiꞌ ampirinunuka. Diiꞌ kuvi dakoꞌdoma damaꞌdu aaꞌnaꞌ kiiroraaꞌantavaamaing-pinaꞌ oroꞌnuka damaꞌdu-eta tampaꞌ oroꞌparaaꞌnaang, teka kuung bakei booꞌnuka-koong makeꞌke maantoꞌ eeꞌnoko amutemuriiꞌ kuꞌmiꞌnanka. </v>
<v b="MAT" c="23" v="28">Teeꞌ nariꞌ diiꞌ damaꞌdu-eta nantoonge koontoꞌnuka-pinaꞌ ooraarimaung teka diiꞌkoo kuung ampirinunge˜ maantoꞌ eeꞌnoko boto totoꞌke. </v>
<v b="MAT" c="23" v="29">“Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ boto naunuka eeꞌnoko diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, bakei toraꞌkiriaining diiꞌ ampirinunuka. Diiꞌke nakaro-nupoong dakoꞌaaruꞌnooꞌ tampaꞌ kanierikooꞌ, koontoꞌnuka biikaning dakoꞌdomanairu tampaꞌ nepunepuꞌerikooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="23" v="30">Aaꞌperimaung, ‘Niiꞌ tenang nakaro-nupoong niikakatauro otorokoꞌnang oꞌnori dei nakaro-nupoong dupisiꞌaariko pakumariarupeuꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="23" v="31">Teka daang dakarakaꞌdarima teeꞌ minkurarikooꞌ, aiꞌ diikaang aarumoi teing biurukaaꞌ siraꞌdurimaung nakaro-nupoong tero dupisiꞌaaruꞌning. </v>
<v b="MAT" c="23" v="32">Aiaꞌ enang dupe-antaveriaing teeꞌ nariꞌ tee temuriiꞌ aarumo orara diikakatauroi tero nkoaakoꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="23" v="33">Diiꞌ borukoporonuka, boruꞌ doparopa-poꞌnung baurukaaꞌ, arekeeꞌ napoꞌ dontaꞌperipeuꞌ tenang Kumponinge tuutunanturira mosianung-koo beꞌkoo tanturiko? </v>
<v b="MAT" c="23" v="34">“Teeꞌkoo ninge nakaro-nupoong diiꞌanko botoarampaing eeꞌnoko Daari Meekung-koo norukasiꞌnuka eeꞌnoko nau-antanuka. Niiꞌning tee teing-koo diiꞌke dupisiꞌerereriaining aaꞌbarataꞌ dovang-koo biꞌerererima. Eeꞌnoko niiꞌning teing muraꞌereriaining diikaning pava dootuuꞌnanka-koo kuunge osi kanteveri bataꞌererima. </v>
<v b="MAT" c="23" v="35">Tee tee ookara urikupoong koontoꞌnuka dupisiꞌaarikoꞌning-koong tuutunang diiꞌke komperiaing teing-koo Eebeloꞌketa bera Sakaraiaꞌkoo basinooꞌka, tee Sakaraiaꞌ tee Berakaia bauring boonturoma eeꞌnoko meekavaro-koo meuꞌka diiꞌke diumaraang-koo kuunge dupisiꞌeruꞌnung teꞌ dootuuꞌnava pankava-koo. </v>
<v b="MAT" c="23" v="36">Masikaꞌ naurampimang, aing teing ookara kapooꞌnanka enanavarang-koo basiarako toraꞌkiriaing.” </v>
<v b="MAT" c="23" v="37">“Oi bakaꞌ Jerusalemaꞌnupoong, Jerusalemaꞌnupoong, dupisiꞌerererimaing Kumponing bakaning nakaro-nupoong, eeꞌnoko teing diiꞌkoo botovurimaing kapange tooꞌpererima dupisiꞌerererikooꞌ, arekeeꞌning batei-koo ninge diiꞌ naroꞌkoo karirampimaung kokoreeꞌke baurukaaꞌ kupaꞌkoo boong naroꞌurimanaꞌ, teka diiꞌ arooꞌdariaung. </v>
<v b="MAT" c="23" v="38">Aing ee, Kumponinge diikanooꞌ osi siꞌduring diiꞌke diiꞌka tare-koo bera nuampavooꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="23" v="39">Eeꞌnoko naurampimang diiꞌke tee ning napoꞌ oomeriarooꞌnaang bera tenang batei aaꞌmeriainang, ‘Biraankenung tee naning Ovoring bakaang miring-koo pomaatomaung.’” </v>
<v b="MAT" c="24" v="1">Teketa Jiisuuꞌ dootuuꞌnava pankava-ita siarara tenkenuko bakaning barevare-nupoong tee-anko porouꞌ avatevaronanka-koo nau-antavaavaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="24" v="2">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Aing kapooꞌnanka diiꞌke ee ooverimang? Masikaꞌ naurampimang, teing aing kapananka teing tuurampaavaining. Teinge piatooroi deroaama nareꞌ niiꞌnareꞌkoo daue panteꞌarioꞌ sipaavaukaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="24" v="3">Teketa Jiisuuꞌ teke Oliveꞌpoꞌnamii-koo baka baꞌnanuioꞌ bakaning barevare-nupoong tee-anko porora biiꞌka otoroi niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Naumeriai tee areꞌmoong teeꞌ nkoaravaing, eeꞌnoko taaꞌniꞌanta aming daꞌ poaing-koong, eeꞌnoko aung batei oparavaing-koong taaꞌniꞌanta aminge?” </v>
<v b="MAT" c="24" v="4">Teketa Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Bakei, tarerariri otoriaing nantoonge poo-antaraariꞌneeng. </v>
<v b="MAT" c="24" v="5">Aiꞌ nantoong mmauꞌke tee poroma nkaang miring tampaama aaꞌpaavaing, ‘Ning tee eeꞌnung Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ,’ eeꞌnoko teeꞌ nkoarima nantoong mmauꞌ tosiaariko siompaariaing. </v>
<v b="MAT" c="24" v="6">Eeꞌnoko diiꞌke tee karenanka tavoꞌkuko eeꞌnoko tamung minkuaako taaraveriaing, teka diiꞌ eeꞌning tarerariaing diiꞌ domang puraaniriꞌneeng tee-koo, aiꞌ teing teing kapooꞌ teeꞌ oroꞌnanka nkoaravaining, teka botu mmeꞌ basiaravaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="24" v="7">Narung kansiꞌ iꞌamparama niiꞌnung kansiꞌ turampuainge. Eeꞌnoko narung muuꞌ iꞌamparama niiꞌnung muuꞌ turampuainge. Eeꞌnoko napoꞌ nantoong peera-koo booroainge, eeꞌnoko uꞌmiꞌnanka nkoaravai niiꞌning kansiꞌnanka-koo. </v>
<v b="MAT" c="24" v="8">Aing teing tamung tutunaꞌning sisikeerananka manikuma mantompumanaꞌ tootoꞌ pontoꞌke dueꞌuko. </v>
<v b="MAT" c="24" v="9">“Eeꞌnoko tenang eeꞌnang diiꞌ teing daiꞌdaarira tavoꞌdaariaining orakaꞌ nkoraariiꞌnaang, eeꞌnoko diiꞌkoo niiꞌning dupisiꞌdaariaing. Eeꞌnoko diiꞌ teing ookara nantoonge munteꞌdaariaining ning nkaang miring-poꞌnupoong deentariko. </v>
<v b="MAT" c="24" v="10">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang mmauꞌ nantoong tee biikaang masikaꞌanta-ita duaꞌariaing, eeꞌnoko niiꞌninge biiꞌmaikororiꞌ munteꞌaarima tooka kompai niiꞌning kare-nupoong-koo siaariai dupisiꞌaariiꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="24" v="11">Eeꞌnoko mmauꞌ nakaro-nupoong oroꞌpariaing tenang daang Kumponing-etaining tamparima, eeꞌnoko mmauꞌ nantoong tosiaarima poo-antavaariai. </v>
<v b="MAT" c="24" v="12">Eeꞌnoko tenang orara aarumo beremparako mmauꞌ biikaang piaa tee kaꞌmatompuaing. </v>
<v b="MAT" c="24" v="13">Eeꞌnoko naning purimparioꞌ bera asiranaꞌmung basiaravaing deekoꞌ domamparavaing. </v>
<v b="MAT" c="24" v="14">Eeꞌnoko tee tutung tee aung doorenang tampara ookara kansiꞌkoo daankiaavaing ookara nantoonge Kumponing bakaang muuꞌkoo tumpariainaꞌ taaravaavaꞌnaang, teketa tee-koo damaꞌdue doong asiꞌ tavoꞌkuaing.” </v>
<v b="MAT" c="24" v="15">“Eeꞌnoko tenang tee kapooꞌ maremaare ooveriaing meepoꞌke donkonuioꞌ teie nakaronunge Danieloi minkuvuuꞌnaꞌ tee teꞌ meepoꞌ nuampa-antavuaing.” (Daari Meekung-koo deeruerira tasiꞌperipeuꞌ.) </v>
<v b="MAT" c="24" v="16">“Tenang tee donkonuioꞌ ooaara teing aꞌ Judiaꞌnameng-koo otoroaining miinanka-koo deto bakei navoꞌka kooꞌariaing! </v>
<v b="MAT" c="24" v="17">Naning daunavaro-koo otoaing deekoꞌ siarara pava-koo kuung beaukaꞌ bakaang kavo nka-koo. </v>
<v b="MAT" c="24" v="18">Napoꞌ naning mintoong-koo otoainooꞌketa pava-koo toroaravaukaꞌ bakaang mononopaꞌ nka-koo. </v>
<v b="MAT" c="24" v="19">Bakei piaaruꞌnuka otoroaing teing manikuꞌ kempoꞌnuka eeꞌnoko napoꞌ teing biurukaaꞌ noonooꞌkoo otoroaining, aiꞌ teing tapotaponuka, mmariꞌkoo makotuaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="24" v="20">Kunsirariaing tee aung batei mmaririainaꞌmung kamaari bakanang batei deemparavaukaꞌnaꞌ, niiꞌnooꞌ Doong Uaanaꞌmung deemparavaukaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="24" v="21">Tee arikung teꞌmung tavoꞌkuaing tee bakei dau basi aung kansiꞌ tutuntoma-ita nkoaruꞌning-koo bera eꞌmung doong-koo basinooꞌkoo, eeꞌnoko napoꞌ damaꞌke teeꞌ basi otoaukaꞌnunge. </v>
<v b="MAT" c="24" v="22">Teing doong arikeng Kumponinge apukaꞌantavuaruko deekoꞌ ookara nantoong teing oparipeuꞌning, teka Kumponinge bakaning miruꞌnisinuka piaavurima tee batei apukaꞌantavui miruꞌuuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="24" v="23">“Eeꞌnoko tenang eeꞌnang niiꞌnung naninge aaꞌduriko deekoꞌ, ‘Ooveriai, aung tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ tavoꞌkuaing-koong!’ niiꞌnooꞌ aaꞌpuko, ‘Auntang!’ tee masikaꞌantaveriaukaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="24" v="24">Aiꞌ teing nakaro-nupoong eeꞌnoko pakoꞌpariꞌniiꞌnuka daang Kumponing-etaning tamparimaing porora taaꞌniꞌanta pankenanka taꞌnimpaariiꞌnaꞌ nkoaavaing nantoong tosiaarima Kumponing bakaning naroꞌka papaara-antavaariiꞌnaang, tavoꞌarapeuꞌnung-pinaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="24" v="25">Ooveriko, aung tee ninge tero uroꞌkanooꞌke naurampimang. </v>
<v b="MAT" c="24" v="26">Teeꞌkoo naninge niiꞌnunge naururima aaꞌduriko, ‘Auntanto meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌke otomang,’ teꞌ beriaukaꞌ. Napoꞌ aaꞌpuko deekoꞌ, ‘Aung anke kuunge otomang,’ tee masikaꞌantaveriaukaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="24" v="27">Teka tee piping isipoꞌketa pipimpuma ootukunairu namuꞌke sirakaꞌpumanaꞌ teeꞌ nariꞌ ookarai oomaavaing ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing moko. </v>
<v b="MAT" c="24" v="28">Areꞌ tokoo bonkuꞌ otoainooꞌ teing mareoiꞌnanka teꞌ oosiarima siraꞌpaavaing.” </v>
<v b="MAT" c="24" v="29">“Tenang eeꞌnang namuꞌke mankiꞌantananka teing doong-koo tavoꞌkuaining tankinuko tee duaaꞌ tee tenang mutaanampuaing, eeꞌnoko kaara arakavaravaukaꞌ, eeꞌnoko beentoꞌnanka paning-eta tankavariai. Eeꞌnoko teing purintoꞌnanka kapooꞌ paning-kooning teing dankampuriaininge. </v>
<v b="MAT" c="24" v="30">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang tee taaꞌniꞌanta Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing ookara kansiꞌ tare-koo poaing-koong oroꞌparavaing teke paning-koo, eeꞌnoko nantoong ookara kansiꞌkooning tenang eeꞌnang avoreaama orarunsiariaing. Eeꞌnoko teinge ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing taaꞌniꞌmoi moko oomaavaing, purintoꞌ ninka kamoꞌke depeto aaꞌnaꞌ meenaꞌmoi. </v>
<v b="MAT" c="24" v="31">Eeꞌnoko ninge tuuviri aaꞌnaꞌ karantavama˜ botoarampaing teing nkaning koosinunanka, eeꞌnoko teinge oosiaariaing teing nkaning miruꞌnisinuka kansiꞌkoo ookutunairu-eta. </v>
<v b="MAT" c="24" v="32">“Enang tee diiꞌke tee baisirovang ooverira noruꞌeriaing, aaꞌnomaung: Tenang paraꞌ nenuvaraꞌuko noruꞌerikooꞌ teketa deto puaravuuꞌnaang dueꞌka. </v>
<v b="MAT" c="24" v="33">Teeꞌ nariꞌ napoꞌ diiꞌke teing aing ookara kapooꞌnanka ooverira noruꞌeriaing tee tee dueꞌ, karanaang-anko poing. </v>
<v b="MAT" c="24" v="34">Masikaꞌ naurampimang ninge diiꞌ, aing enanavarang mmeꞌ paaꞌariaruko nkoaravaing teing aing kapooꞌnanka ookara. </v>
<v b="MAT" c="24" v="35">Paning eeꞌnoko kansiꞌ teing paaꞌareaining teka nkaang kara tee paaꞌaravaukaꞌnung.” </v>
<v b="MAT" c="24" v="36">“Naninge noruꞌuaꞌ tee doong eeꞌnoko tee batei. Koosinunanka paning-kooninge noruꞌaavaꞌ. Napoꞌ ninge, tee bauringe, noruꞌampaꞌ, teka teie narunge Mmaꞌke noruꞌui otong tee batei. </v>
<v b="MAT" c="24" v="37">Teeꞌ nariꞌ Nooaꞌ bakanang nkoaruꞌnaꞌ nkoaravaing tee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing moainang. </v>
<v b="MAT" c="24" v="38">Aaꞌnokoꞌnaꞌ: tenang batei doua pankaing mmeꞌ poaruko taamanaama, naikaama, nampeema otorokoꞌ bera Nooaꞌ aakaꞌnareng-koo tumparuꞌnaꞌmung-koo basi. </v>
<v b="MAT" c="24" v="39">Tee kapooꞌ nkoaravaing-koo noruꞌ otoroaꞌ bera douai pora teing ookara aaruvuruꞌ. Teeꞌ nariꞌ eeꞌnaꞌ nkoaravaing tenang ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing moainang. </v>
<v b="MAT" c="24" v="40">Kenaankara naninka mintoong-koo otoreko narung tenaanka-koo pariꞌuma, narung sipuaing. </v>
<v b="MAT" c="24" v="41">Napoꞌ manikumaara kenaankara-koo nariꞌ iinkureko nani pariꞌuma nani sipuaing. </v>
<v b="MAT" c="24" v="42">“Teeꞌkoo tanatarariri otorimaatoai, aiꞌ diiꞌke tee noruꞌeriaꞌ tee diikaang Ovoring poainaꞌmung. </v>
<v b="MAT" c="24" v="43">Teka eeꞌ noruꞌeriaing diiꞌke, naninge pava okovenunge tee bakiaaꞌnko pomanang muunga noruꞌui dei tee tee maamuari otopeuꞌ tee bakaang pava pesiꞌkoo tauraꞌpuaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="24" v="44">Teeꞌ nariꞌ diiꞌ maamurariri otoriainge, aiꞌ tee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tenang batei ning moaing-pinaꞌ noruꞌmeriaruko moaing.” </v>
<v b="MAT" c="24" v="45-46">“Baa tee naning matau, bakaang ovoringe bakanava tare-koo botovumaung, naning kakeꞌiinara botovotonaaꞌnuka batei makosinang bauꞌkoo miruꞌnisi, biraanke-antavuaing tee botovotonaaꞌ bakaang ovoringe pora teeꞌ nkoarako meuꞌpura. </v>
<v b="MAT" c="24" v="47">Masikaꞌ naurampimang ninge, teie ookutuning kapooꞌ okovumaing-koo tarenara deeng-antavuaing. </v>
<v b="MAT" c="24" v="48-50">Teka teie botovotonaaꞌke orarai eeꞌ noruꞌuaing deekoꞌ, ‘Nkaang ovoring anaꞌaring poꞌkoo,’ eeꞌnoko tavuꞌ tutumpuriai teing niiꞌning botovotonaaꞌnuka, eeꞌnoko teing ninka nantoong naikaama kanuꞌarimaing ninka nariꞌ nkoariai, teie bakaang ovoringe poma meuꞌpuuꞌnaang doong paapaaꞌui otoainaꞌmung tee poꞌkoo, eeꞌnoko batei noruꞌuaukaꞌnang. </v>
<v b="MAT" c="24" v="51">Eeꞌnoko teie aaꞌnaꞌ kiimatavuaing tee, eeꞌnoko naroꞌ sipuai teing ninka ampirinunuka ninka, teꞌ eeꞌnooꞌ nantoong biromparima siꞌdaꞌ dovang kakirinkuarimatoainooꞌ sisikeera-koo otoroi.” </v>
<v b="MAT" c="25" v="1">“Tenang eeꞌnang tee tee muuꞌ paninung tee teing pinaꞌ neraiꞌ nanaiꞌ oroꞌparavaing biikaning daamunanka kompai nampeesinung kuneꞌkoo berouꞌning onkeonkeꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="25" v="2">Paꞌnokoꞌ teing-koo mutaanang-kooning eeꞌnoko paꞌnokoꞌ matau-poꞌning. </v>
<v b="MAT" c="25" v="3">Teinge mutaanang-kooninge biikaang daamu nkavaama karasini nariꞌ nkavaavaruuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="4">Eeꞌnoko teinge matau-poꞌning karasininanka nariꞌ daamu-koo nkavai berouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="5">Teka tee nampeesinung poꞌkoo anaꞌaruꞌ. Anaꞌarioꞌ teing duunkaamparira aasiauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="6">Teketa meuꞌnamang boku karouꞌ aaꞌpuma, ‘Nampeesinung aung enang pomaang. Porira kuneꞌeriai.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="7">Teketa teing neraiꞌ tantearira biikaning daamunanka pankaꞌpauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="8">Teketa teing mutaanang-kooninge teing matau-poꞌning karasini-koo eentavaarima aaꞌpauꞌ, ‘Niiꞌning pareꞌmereriai karasini-koo. Niikaning daamunanka siriꞌarining.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="9">Makuꞌaama aaꞌpauꞌ, ‘A, niiꞌkoo aaꞌ ookara-koo makotuarooꞌnaang. Makosi berira karasini baaveaamaing-ankoa mooꞌsiiriaing.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="10">Teka tenang mmeꞌ nanai otoroko karasini mooꞌkoo tee nampeesinung teꞌ basiaruꞌ. Eeꞌnoko teing neraiꞌ matau-poꞌning maamuariri otorokoꞌning tee ninka nariꞌ kuung tumpariruꞌ nampeesi-koong paroro-koo. Eeꞌnoko beroko karanaang daꞌparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="11">Napoꞌ damaꞌke teing niiꞌning napoꞌ porora aaꞌpaakoꞌ, ‘Ovoring, ovoring, daateꞌmeriai.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="12">Teka teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, ‘Masikaꞌ naurampimang, ninge diiꞌ noruꞌdampiaꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="13">Teeꞌkoo tanatarariri otorimaatoai diiꞌ, aiꞌ diiꞌke tee doong eeꞌnoko batei noruꞌeriaꞌ ning toromaravainooꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="25" v="14">“Napoꞌ tee muuꞌ paninung aunge minkunaae paara-anta-koo makosi. Narunge naninge ovoringe isipoꞌ niiꞌnameensiꞌkoo tenkenuma bakaning botovotonaaꞌnuka bokuvurira mooniꞌ tankaampuruꞌ teinge bakaang mooniꞌ tare-evaavaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="25" v="15">Tutunaꞌnung paꞌnokoꞌ kokoreiꞌnamiku avuuꞌ. Teketa kenaanka-nung kenaanka kokoreiꞌnamiku avuuꞌ. Teketa beenaumo-nung narung kokoreiꞌnamiku avuuꞌ. Biikaang matau siompui teeꞌ tankaampuruꞌ. Teketa tenkenuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="16">Teketa tee paꞌnokoꞌ kokoreiꞌnamiku nkavuuꞌnung namuꞌke bera teie tee mooniꞌ mintoong-antavuuꞌ eeꞌnoko daua napoꞌ paꞌnokoꞌ kokoreiꞌ basi-antavuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="17">Napoꞌ tee kenaanka kokoreiꞌnamiku nkavuuꞌnung bera teeꞌ nariꞌ nkoaruꞌ. Teie napoꞌ asiꞌning kenaanka kokoreiꞌnamiku basi-antavuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="18">Teka teie naninge narung kokoreiꞌnamiku nkavuuꞌnunge bera kansiꞌ nenkeꞌura dinkung-koo dakoꞌuuꞌ tee mooniꞌ ovoring bakaang. </v>
<v b="MAT" c="25" v="19">Teketa pankaroompuioꞌ tee teing biikaang ovoring toroarara baakeenevuruꞌ teing. </v>
<v b="MAT" c="25" v="20">Eeꞌnoko teie naninge paꞌnokoꞌ kokoreiꞌnamiku nkavuuꞌnunge napoꞌ niiꞌning paꞌnokoꞌ kokoreiꞌnamiku poꞌantavuuꞌ nariꞌ pora aaꞌpuuꞌ, ‘Ovoring, dake tee ning paꞌnokoꞌ kokoreiꞌnamiku ameuꞌ. Ooveko ninge napoꞌ niiꞌning paꞌnokoꞌ kokoreiꞌ basi-antavantuꞌnung.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="21">Bakaang ovoringe makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Bakei tampaꞌ nkoveuꞌnung, daꞌ tee botovotonaaꞌ tampara, kakeꞌiinung. Aing-koo okiꞌning-koo tampaꞌ kakeꞌiiraruꞌnung-koo ninge tee kapooꞌnanka mmauꞌnanka tare-koo siꞌdampaing. Enang pora niꞌninka nariꞌ dotumareaing.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="22">Napoꞌ tee kenaanka kokoreiꞌnamiku nkavuuꞌnung pouꞌ. Pora aaꞌpuuꞌ tee ovoring, ‘Dake tee ning kenaanka kokoreiꞌnamiku ameuꞌ. Ooveko enang tee ninge napoꞌ asiꞌning kenaanka kokoreiꞌnamiku basi-antavantuꞌnung.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="23">Bakaang ovoringe makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Bakei tampaꞌ nkoveuꞌnung, daꞌ tee botovotonaaꞌ tampara, kakeꞌiinung. Aing-koo okiꞌning-koo tampaꞌ kakeꞌiiraruꞌnung-koo ninge tee kapooꞌnanka mmauꞌnanka tare-koo siꞌdampaing. Enang pora niꞌninka nariꞌ dotumareaing.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="24">Teketa napoꞌ tee naning narung kokoreiꞌnamiku nkavuuꞌnung teꞌ pouꞌ. Pora aaꞌpuuꞌ, ‘Ovoring ee, daꞌ tee bakei naning ivekung noruꞌdansi oꞌnong. Dakaning botovotonaaꞌnuka poreꞌoromatoko damaꞌ pora derararaaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="25" v="25">Teeꞌkoo daꞌ dataramparura mera tee aung dakaang mooniꞌ bakuꞌantuꞌ kansiꞌkoo kuung. Ooveko, aung tee dakaang kapooꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="26">Bakaang ovoringe makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Daꞌ bakei orara botovotonaaꞌ, kakaruaꞌ. Teeꞌ minkumeinaare ninge enang toro-antavamaꞌnaang daꞌkoo. Masikaꞌ ee noruꞌmei otong ning naning ivekung? Nkaning botovotonaaꞌnuka poreꞌoromatoko damaꞌ mera deramaramaung ee? </v>
<v b="MAT" c="25" v="27">Teeꞌ noruꞌmei deekoꞌ arekeeꞌkoo nkaang mooniꞌ beeng-koo sipearuuꞌ, toromarara nkaning taakoreꞌning ninka nkavampeuꞌnung? </v>
<v b="MAT" c="25" v="28">Tee narung kokoreiꞌnamiku pariꞌerira tee naning kivora kokoreiꞌnamiku otoꞌevuing averiai. </v>
<v b="MAT" c="25" v="29">Aiꞌ baa tee naning bereng-anta-nko dau basinaꞌ napoꞌ avuꞌkoong. Eeꞌnoko tee naning bereng-anta-nko deeaung teing otoꞌevuining naroꞌka pariꞌkoonge. </v>
<v b="MAT" c="25" v="30">Enang damaꞌdu duaꞌeriai aung botovotonaaꞌ tamunsiꞌnung teꞌ mutaananooꞌ, teꞌ eeꞌnooꞌ nantoong biromparima siꞌdaꞌ dovang kakirinkuarimatoainooꞌ sisikeera-koo otoroi.’” </v>
<v b="MAT" c="25" v="31">“Tenang eeꞌnang tee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nkaang meenasi ninka moainang teing ninka nkaning koosinunanka ninka nariꞌ ning tee tee-koo nkaang baꞌnavaꞌnaniꞌ pipiꞌdaari-koo paning-koong-koo baꞌnanampaing daurarong taaꞌniꞌantamari. </v>
<v b="MAT" c="25" v="32">Eeꞌnoko ookara kansiꞌkoo muuꞌnanka amutemuuꞌ teing ning-koo uroꞌkanooꞌ oosiariaining eeꞌnoko teka siivenkeꞌarampaing teeꞌ sipisipiꞌ tarenarai sipisipiꞌ eeꞌnoko meeꞌmeeꞌ simpeꞌuripeuꞌnaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="33">Eeꞌnoko aaꞌnoai, sipisipiꞌnanka ning-koo tampavine-aape siparampai, meeꞌmeeꞌnanka mareꞌaanavine-aape. </v>
<v b="MAT" c="25" v="34">Teketa tenang ninge dauraronge aaꞌparampaing teing tampavine-koo otoroaining, ‘Porira diiꞌ Mmaꞌke biraankeruruꞌning barenku konsiiriai, aiꞌ tee muuꞌ paninung tee diiꞌkoo maamu-antavuuꞌnung kansiꞌ tutumparuꞌnooꞌketa. </v>
<v b="MAT" c="25" v="35">Aiꞌ diiꞌke tee ning tenang peeramoko bauꞌmerikoꞌ. Ntong-koo karaaꞌmarako kapooꞌ nai-koong amerikoꞌ. Tenang damisimai deemari oꞌnoko kuung bokumerikoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="36">Tenang duaana oꞌnoaruko duaamerikoꞌ. Napoꞌ siipamoko tanatamerikoꞌ. Tenang kiimatanava-koo oꞌnoko porima beeroꞌmerikoꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="37">“Teketa tenang teinge koontoꞌnukai makuꞌaama aaꞌpaavai tee, ‘Ovoring, areꞌka peeraroko oorampima bauꞌdampikoꞌ, eeꞌnoko ntong-koo nekeruꞌkiko kapooꞌ nai-koong arompikoꞌ? </v>
<v b="MAT" c="25" v="38">Napoꞌ areꞌka damisimai deentari otoko oorampima kuung bokurampikoꞌ, eeꞌnoko areꞌka duaana otoꞌderuaruko duaantampikoꞌ? </v>
<v b="MAT" c="25" v="39">Napoꞌ areꞌka siiparoko oorampima niiꞌnooꞌ kiimatanava-koo otoko beeroꞌdampikoꞌ?’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="40">Eeꞌnoko ninge dauraronge makuꞌarama aaꞌparampaing, ‘Masikaꞌ naurampimang diiꞌ, aming kapooꞌ diiꞌke aing-koo mmarang-koo baruꞌ miring otoroaing-koo nkoveruꞌnung tee tee ning-koo nkoveruꞌnung.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="41">“Napoꞌ aaꞌparampaing teing mareꞌaanavine-koo-nupoong, ‘Diiꞌ barakosiꞌnisinuka, beriai ning-ankoita tee-koo ntaꞌkoo otoi otoꞌkoo Sietaniꞌkoo eeꞌnoko bakaning koosinunanka-koo maamu-antanisi-koo. </v>
<v b="MAT" c="25" v="42">Aiꞌ ning tee peeramoko diiꞌke bauꞌmeriarukoꞌ. Ntong-koo nekeruꞌkanko kapooꞌ nai-koong ameriarukoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="25" v="43">Damisimai deemari oꞌnoko kuung bokumeriarukoꞌ. Duaana-koo ataꞌteenko duaanameriarukoꞌ. Napoꞌ siipamoko eeꞌnoko kiimatanava-koo oꞌnoko diiꞌke tee ning taremeriarukoꞌ.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="44">Eeꞌnoko teinge napoꞌ makuꞌaama aaꞌpaavai, ‘Ovoring ee, arenang niiꞌke daꞌ aaꞌnoko oorampima pakurampiarukoꞌ, peeraroko, ntong-koo nekeruꞌkiko, damisimai deentari otoko, duaana-koo ataꞌsiiko, siiparoko niiꞌnooꞌ kiimatanava-koo otoko?’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="45">Eeꞌnoko ninge makuꞌarama aaꞌparampai, ‘Masikaꞌ naurampimang, aming kapooꞌ diiꞌke aing-koo mmaikoriꞌkoo baruꞌ miring otoroaing-koo nkoveriaruuꞌnung tee tee ning-koo nkoveriaruuꞌnung.’ </v>
<v b="MAT" c="25" v="46">Teketa tee teing kiimatavariri doong kante teeꞌ nariꞌ otoroainooꞌ beroaing, teka teing koontoꞌnuka domampariri teeꞌ nariꞌ otoroainooꞌ beroaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="1">Teketa Jiisuuꞌke teing aing karananka minku bakevura bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="MAT" c="26" v="2">“Diiꞌke noruꞌeri otong tee Paroro Baariꞌkoong˜ makotuuꞌnaang doong deto keꞌmunta otong, eeꞌnoko ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee naninge tooka kompui tauraꞌmuaing, eeꞌnoko aaꞌbarataꞌkoo biꞌmaara dupisiꞌmaavaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="3">Tenang eeꞌnang tee teing piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko nantoong-koo pankenanka tee piristiꞌ pankaing bakanava-koo naroꞌariruꞌ, bakaang miring tee Kaiapasi. </v>
<v b="MAT" c="26" v="4">Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ aavavaara mooꞌaara tavaavaꞌnaang mumunsiauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="5">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Naꞌmoo paroro ninka nkoampiaukaꞌ nantoonge karingai turamaariꞌneenga.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="6">Teketa tee Jiisuuꞌ teke Beetani-namono-koo otoko tee Saimoniꞌ tero oramuuꞌpoꞌnung bakanava-koo kuunge. </v>
<v b="MAT" c="26" v="7">Eeꞌnoko tenang teke otoko nani manikuma tee-anko pouꞌ duuninaroꞌ mooꞌ pankaing-koonaroꞌ nkavui. Eeꞌnoko tenie pora Jiisuuꞌkoo boreꞌkoo dau dakovuuꞌ teke taamang bantoꞌdomai baꞌnamparioꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="8">Teeꞌ nkovuioꞌ teinge barevare-nupoonge ooaara iiravorora aaꞌpaakoꞌ, “Aung aming-koo anie tamung keraꞌpumaang? </v>
<v b="MAT" c="26" v="9">Aung duuni tee mooꞌ pankaing-koo baavevuma mooniꞌ nkavuma ataꞌoiꞌnuka paku-koo makosi.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="10">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke noruꞌura tee kapooꞌ teinge minkuaakoꞌnung aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌke aming-koo ani manikuma poreꞌantaverimang? Anie tee kapooꞌ tampara masikung ning-koo nkovuing. </v>
<v b="MAT" c="26" v="11">Aiꞌ teing ataꞌoiꞌnuka teing diiꞌ ninka doong kante nariꞌ otorimaatoaining, teka ning tee diiꞌ ninka baruꞌ pankaroong oꞌnoriaukaꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="26" v="12">Tenang anie aung duuni ning-koo mono-koo dakovuma tenie tee ning dakoꞌmaavaing-koong maamu-antamuma teeꞌ nkovuing. </v>
<v b="MAT" c="26" v="13">Masikaꞌ naurampimang, areꞌke tokoi tee doorenang tampara daankiaavainooꞌke ookara kansiꞌkoo tee kapooꞌ ning-koo anie nkovuing tee minkuaama ani norunoruꞌaavaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="14">Teketa narung teing-koo nanaiꞌketa kenaanka-koo Judasi Kerioꞌnung tampaakoꞌnung, piristiꞌnuka-koo pankainuka-anko beuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="15">Bera niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke ning aming ameripeuꞌ ninge tee Jiisuuꞌ diiꞌanko sianko?” Teeꞌpuioꞌ teinge mooniꞌning silivaꞌkooning beenaumo kivoranuri deeru-antavaara avauꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="26" v="16">Teketa deto tee enang Judasie tooka kompui doona besiꞌuuꞌ Jiisuuꞌ teing-koo sivuainooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="17">Doong tutunaꞌnaꞌmung basiarioꞌ tee paroro Juꞌ biikaang bereteꞌ iisiropa-koong, bakaning barevare-nupoong Jiisuuꞌanko porora tee niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Dake areꞌke niiꞌke tee Taamang Baariꞌkoong˜ maamu-antavampira naiampiiꞌnaang piaromaang?” </v>
<v b="MAT" c="26" v="18">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Jerusalemaꞌnamono-koo berira naning narung ooveriaing ninge noruꞌansi oꞌnoing. Nauerima aaꞌperiaing, ‘Teie nau-antai aaꞌpuing, “Nkaang batei tokompansi oꞌnomaung miruꞌnisi enang dueꞌuing. Eeꞌnoko ning nkaning barevare-nupoong ninka teke dakanava-koo Baariꞌkoong Taamang naiampima norunoruꞌampiaing teꞌmung doong.” ’” </v>
<v b="MAT" c="26" v="19">Teketa teing barevare-nupoong teeꞌ Jiisuuꞌke nauvuruꞌnaꞌ berora maamu-antavauꞌ tee Baariꞌkoong Taamang. </v>
<v b="MAT" c="26" v="20">Bera muumpuioꞌ Jiisuuꞌ teing ninka nanaiꞌketa kenaanka barevare-nupoong ninka teke baꞌnaniauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="21">Eeꞌnoko tenang taamanaama Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Ninge masikaꞌ naurampimang diiꞌ, narunge diiꞌkoonge tee tooka kompui ning kare-nupoong-koo simuaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="22">Teketa teinge teeꞌ taaravaara bakei orarunsiariruꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌ narunaꞌ doompeitaaꞌ niaꞌ tutumpauꞌ aaꞌpaama, “Tee ee ning ee, Ovoring?” </v>
<v b="MAT" c="26" v="23">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuruꞌ, “Teie eeꞌnunge niꞌninka nariꞌ diisi-koo toonampematomaunge ning tooka kompui tauraꞌmuaing. </v>
<v b="MAT" c="26" v="24">Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee teeꞌ Daari Meekunge minkuvuuꞌnaꞌ nariꞌ nkomaravaing, teka tee naning ning tooka kompui kare-nupoong-koo simuaing tee bakei piaaruꞌ masikung, toraꞌkuainung. Bakei pontoꞌaravaruuꞌnung dei tampaꞌke.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="25">Teketa tenang teie Judasie eeꞌnunge tooka kompui tee Jiisuuꞌ kare-nupoong-koo tauraꞌpuainge aaꞌpuuꞌ, “Tee ee ning ee, Nau-anta Pankaing?” Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, daꞌ eeꞌnung tee.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="26">Teketa teeꞌ taamanaama Jiisuuꞌke bereteꞌnu nkavura, biraankevura, pisiꞌuuꞌ. Pisiꞌura bakaning barevare-nupoong avurima aaꞌpuuꞌ, “Nkaverira naieriai, aung tee nkaang mono makosi.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="27">Teketa napoꞌ uaininareng avaako nkavura kompui tampaꞌ tampura Kumponing-koo teing avurima aaꞌpuruꞌ, “Aruꞌkoo naikiriai diiꞌ ookara. </v>
<v b="MAT" c="26" v="28">Aung tee nkaang ereng nerakung kara naroong-anta pinkaꞌanta-koong makosi, mmauꞌ nantoong biikaang orarananka tontaꞌanta-koo dakoaravaing. </v>
<v b="MAT" c="26" v="29">Enang tee ninge eeꞌ naurampimang, enang-eta deto naikamparooꞌnaang uaininaruꞌkoo bera teꞌmung uaini-koong urusiꞌ nerakung diiꞌ ninka nariꞌ naiampiainaꞌmunge basi Mmaꞌ bakaang muuꞌkoo kuunge.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="30">Teketa kenanavu kenavaara danto tenkenaara Oliveꞌpoꞌnamii-aape berouꞌ teing. </v>
<v b="MAT" c="26" v="31">Teketa Jiisuuꞌke nauvurima aaꞌpuruꞌ teing, “Eꞌmung eeꞌnaꞌmung muunga diiꞌke ookarai ning siꞌmerira kooꞌdariiꞌnaang, aiꞌ Daari Meekunge tee tero teeꞌ minkuvuuꞌnung aaꞌpuuꞌnooꞌka, ‘Ninge tee sipisipiꞌ tanatanung tavanko teing sipisipiꞌnanka teing avitoitoi purarenkaꞌariaining.’ </v>
<v b="MAT" c="26" v="32">Teka ning booꞌketa daaꞌmarara tee diiꞌkoo uroꞌke Kaaleliꞌnameng-koo meaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="33">Piitai makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge tee bakei daꞌ siꞌdampaukaꞌnung bane ainge niiꞌninge siꞌdaako dakaning kare-nupoong-koo avoreaama.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="34">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge masikaꞌ nauramaang, eꞌmung eeꞌnaꞌmung muunga kokoreeꞌ mmeꞌ kooꞌkuaruko beemuꞌpie daꞌ penkentaravaing niꞌninka nariꞌ oꞌnoremaung-koo.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="35">Teka Piitai napoꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ning tee daꞌkoo penkemaravaukaꞌnung bane daꞌ ninka nariꞌ moompeainge.” Napoꞌ teing niiꞌning barevare-nupoong ookara teeꞌ nariꞌ kareauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="36">Teketa tenang Jiisuuꞌ teing ninka bakaning barevare-nupoong niiꞌnooꞌ Ketsemani tampaakoꞌnooꞌ berouꞌ, eeꞌnoko teꞌ berora aaꞌpuruꞌ teing, “Aꞌ baꞌnanirioꞌ ning ankaꞌ mera kunsimaravai.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="37">Teketa Piita bokuvui eeꞌnoko Siebedi-baurinketa nariꞌ tapotaapoꞌ berouꞌ, eeꞌnoko orarunsiarama domang orakaꞌ deeꞌouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="38">Eeꞌnoko teing aaꞌpuruꞌ, “Nkaang domang tee orarunsie bakei booꞌpinaꞌ deeꞌantamuing. Anke otoriai niꞌninka nariꞌ tanatarariri.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="39">Teketa kato okiꞌnooꞌ bera teꞌ doonko kinkinura kansiꞌkoo teke kunsiaruꞌ aaꞌpuma, “Mmaꞌ ee, makosi deekoꞌ aung kiimata-koong kaapu baariꞌantameaing, teka tee nkaang pia deeaꞌ, daꞌ dakaang pia siong-koo makosi.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="40">Teketa napoꞌ teꞌ bakaning barevare-nupoong otorouꞌnooꞌ toroarara teing aasiaioꞌ oovuruꞌ teka. Eeꞌnoko teketa aaꞌpuuꞌ tee Piita, “Diiꞌ ee donkaang niꞌninka nariꞌ tanatarariri tamung okiꞌnooꞌ batei otoriarupeuꞌ? </v>
<v b="MAT" c="26" v="41">Kunsirarima tanatarariri otoriaing parapaara-koo duaꞌdariꞌneenga, aiꞌ domange tee piarori otoritaaꞌ diikaang mono aruaruꞌdorimang.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="42">Teketa napoꞌ kemuꞌkanaꞌ kato bera kunsiarama aaꞌpuuꞌ, “Mmaꞌ ee, aung kiimata ninge baariꞌkoo makosi deeaung deekoꞌ, makosi dakaang pia siompansi toraꞌpampaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="43">Eeꞌnoko napoꞌ pora teeꞌ teing aasiai otoroko oovuruꞌ, duta aasiꞌke tavurioꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="44">Teketa napoꞌ teka sipurira napoꞌ beemuꞌpinaꞌ beuꞌ kunsiaraaꞌnaang teeꞌ nariꞌ minkuvuuꞌnaꞌ minkuvuma. </v>
<v b="MAT" c="26" v="45">Teketa napoꞌ barevare-nupoong-anko toroarara aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ ee mmeꞌ aasiri otong uaarorima? Ee aing, batei dueꞌumaang ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tooka kompui naninge simuuꞌnaang nantoong oreng biikaang bireng-koo. </v>
<v b="MAT" c="26" v="46">Aiaꞌ, daaꞌdarira meriai. Ooveriko tee aung tooka kompui ning simuaꞌnaang enang pomaang.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="47">Tenang eeꞌnang tee Jiisuuꞌ teeꞌ karoi otoko tee Judasi nanaiꞌketa kenaanka-koong narung teꞌ basiaruꞌ. Tee ninka nariꞌ nantoong karinga bainatu dovang-poꞌnupoong eeꞌnoko taꞌbaka aaꞌning kompai porouꞌ, piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko nantoong biikaning pankeuꞌ urantanuka aaꞌninge botoaaruꞌning. </v>
<v b="MAT" c="26" v="48">Teie tooka kompui Jiisuuꞌ kare-nupoong-koo sivuuꞌnaang tee taaꞌniꞌanta maamu-antavuuꞌ aaꞌpuma, “Tee naning ninge nuunuampaing tee eeꞌnung naning diiꞌke bokotaanieriaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="49">Jiisuuꞌanko namuꞌke bema Judasie aaꞌpuuꞌ, “Teie ee Nau-anta Pankaing!” Teeꞌ minkuvuma teka nuunuvuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="50">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Mmaikoꞌ, kapooꞌ dake nko-koo poing nkoveaing.” Teketa tenang teing nantoong uroꞌkanooꞌ kooꞌarira Jiisuuꞌ bokotaaniaara daiꞌauꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="26" v="51">Teeꞌ nkoaako narunge Jiisuuꞌ bakaning-koonge bakaang bainatu barampura piristiꞌkoong pankaing bakaang botovotonaaꞌ tekaꞌpuma domeꞌ eteꞌuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="52">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Tee dakaang bainatu teꞌ bakanooꞌ napoꞌ sipeai, aiꞌ teing nantoong bainatue tavuꞌ nkoaavaining teing napoꞌ bainatue booroaining. </v>
<v b="MAT" c="26" v="53">Aiꞌ dake ee noruꞌeaꞌ ninge Mmaꞌkoo karonko bakei mmauꞌ kokoreiꞌ koosinunanka aaꞌ namuꞌke beeꞌoaripeuꞌ ning paku-koo? </v>
<v b="MAT" c="26" v="54">Teka teeꞌ nkoansi dei tee Daari Meekung-koong kara arekeeꞌ dupearapeuꞌ, aaꞌpui otoing, teeꞌ eeꞌ nkomaamatomanaꞌ nariꞌ nkomaavaing?” </v>
<v b="MAT" c="26" v="55">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing nantoong karinga, “Diiꞌke ee ning tavuꞌ nkoaama bakiaaꞌkamaung deemerima bainatu dovang ninka ankonuꞌ poring ning daiꞌmeriiꞌnaang? Doong kante tee ning oomerioꞌ dootuuꞌnava pankava-koo doonanairu-koo baꞌnamari nau-antamaramaung, teka teke oꞌnoko diiꞌke ning daiꞌmeriaung. </v>
<v b="MAT" c="26" v="56">Teka aung eeꞌ nkoaring tee Daari Meekung-koong kara nakaro-nupoonge daariauꞌnung dupearaaꞌnaang.” Teketa tenang teinge ookara bakaning barevare-nupoonge teka sipaara kooꞌariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="57">Teketa teinge tee Jiisuuꞌ mooꞌauꞌninge Kaiapasi-anko beꞌantavauꞌ tee eeꞌnung piristiꞌnuka biikaang pankaing, teꞌ eeꞌnooꞌ teing boto naunuka eeꞌnoko teing pankeuꞌ urantanuka naroꞌariruꞌnooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="58">Teka Piitai damaꞌke isipoꞌketa kaarie sipuma bera teꞌ piristiꞌnuka biikaang pankaing bakanava-koo uroꞌmang basiaruꞌ. Bera teꞌ kuung tumparara teing ninka Juꞌ biikaang piatooronuka˜ ninka nariꞌ baꞌnanui otokoꞌ tokoonaꞌ nkoaavainaꞌ oovuuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="26" v="59">Eeꞌnoko Piita teꞌ baꞌnanui otoko teinge piristiꞌnuka-koo ovontunge teing ninka ookara koompaaraꞌnavitu karananka mareꞌniiꞌ besiꞌaakoꞌ Jiisuuꞌ tuumpi-kooning kara daaꞌaara deekoꞌ Jiisuuꞌ dupisiꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="26" v="60">Teka teing kapooꞌ daaꞌaavaꞌ bane mmauꞌ daang minku nkonankai teke donkonai kara mmauꞌ minkuaakoꞌ. Asiꞌnaꞌmoong kenaanka naninka uroꞌkanooꞌ poreta aaꞌpuretuꞌ, </v>
<v b="MAT" c="26" v="61">“Aunge tee aaꞌpumaung, ‘Ninge teva dootuuꞌnava pankava turampamira beenang doong-koo napoꞌ kaniampeuꞌ.’” </v>
<v b="MAT" c="26" v="62">Teketa tenang piristiꞌnuka biikaang pankainge deto donkonura Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee bariꞌnaꞌ otoꞌderuaꞌ? Siraꞌdaravai aung-koo tuumpiramaung-koo!” </v>
<v b="MAT" c="26" v="63">Teka Jiisuuꞌ teeꞌ nariꞌ kaꞌduuari otokoꞌ. Teketa teie piristiꞌnuka biikaang pankainge aaꞌpuuꞌ tee, “Ninge tee Kumponing domantooꞌ bakaang miring-koo aaꞌdamaang, naumeriai daꞌ tee Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domameri taremeriainooꞌkoo deekoꞌ, tee Karistooꞌ, Kumponing Bauring.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="64">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, teeꞌ eeꞌnaꞌ masikaꞌ minkuemaang. Eeꞌnoko aaꞌdampiiꞌnaang ninge diiꞌ ookara: Damaꞌke tee ning tasiꞌmeriaing ning tee eeꞌnung Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing Daari Meekunge naururimaung kamoꞌke depeto pora ookara kansiꞌ tarevumaatoainung. Eeꞌ, Kumponing bakaang iriꞌ deto basi ninka moko oomerira tee diiꞌke tenang tasiꞌmeriaing.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="65">Teketa tenang teie piristiꞌnuka biikaang pankainge bakaang mononopaꞌ dereꞌura aaꞌpuuꞌ, “Aunge bakei Kumponing akapeuꞌumaang! Niiꞌ nantoong aung-koo kapooꞌ minku-koo piamoriaꞌ. Tee tee aung enang diiꞌka taaravering Kumponing akapeuꞌuko. </v>
<v b="MAT" c="26" v="66">Enang bakaang kara simpeꞌerima arekeeꞌ noruꞌerimang?” Eeꞌnoko teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Aung tee booꞌkoo makosi.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="67">Teketa tenang oing-koo tutupaaꞌaama kiꞌbituauꞌ. Eeꞌnoko niiꞌninge tankoꞌpaakoꞌ aaꞌpaama, </v>
<v b="MAT" c="26" v="68">“Daꞌ tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domamperi tareveriainooꞌkoo deekoꞌ tarampeerarama˜ mansiꞌdari naumeriai baie tarui?” </v>
<v b="MAT" c="26" v="69">Tuutunang˜ kuunge nkoarako tee Piita tee parang-koo kuunge pava-ita damaꞌdue baꞌnanuioꞌ nani neraiꞌnaꞌ botovotonaaꞌ tee-anko pouꞌ teꞌ. Pora aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ tee Jiisuuꞌ ninka tee ninka Kaaleliꞌnung ninka nanirimaung.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="70">Teka Piita penkemparuꞌ teing-koo ookara-koo uroꞌkanooꞌke, aaꞌpuma, “Ning tee kapooꞌ diiꞌke minkuerimatomaung noruꞌampaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="71">Napoꞌ teketa danto tuntoma-navaro-koo bera teke otoko niiꞌnanie napoꞌ neraiꞌnaꞌke teka oovuuꞌ. Oovura teing nantoong teke otorokoꞌning nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Aung tee naning tee ninka Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung ninka nariꞌ nanuremaung.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="72">Teketa napoꞌ penkemparuꞌ tee Piita marakavarama; aaꞌpuuꞌ, “Ninge tee naning noruꞌampaꞌ,” </v>
<v b="MAT" c="26" v="73">Napoꞌ teketa otompuaruko teinge nantoonge teke donkonai otorokoꞌninge Piita-anko masipoꞌ berora aaꞌpauꞌ, “Bakei masikaꞌ daꞌ teie narung teing-koong, aiꞌ daꞌ tee teeꞌ teing-pinaꞌ karema siraꞌdaramang.” </v>
<v b="MAT" c="26" v="74">Teketa Piita baka barakosiꞌarama maraka-antavarama aaꞌpuuꞌ, “Ninge tee naning noruꞌampaꞌ!” Teketa namuꞌke kokoreeꞌ kooꞌkuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="26" v="75">Teketa tenang Piitai norunoruꞌuuꞌ tee kara Jiisuuꞌke minkuvuuꞌnung, aaꞌpuuꞌnung, “Daꞌ tee kokoreeꞌ mmeꞌ kooꞌkuaruko beemuꞌpie penkentaravaing niꞌninka nariꞌ oꞌnoremaung-koo.” Eeꞌnoko teketa oko siarara aaꞌnaꞌ orarunsiarara biromparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="1">Teketa minkuaakotaaꞌ taneꞌpuioꞌ ookarai aaꞌninge piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko nantoong-koo pankeuꞌ urantanukai Jiisuuꞌ dupisiꞌaavaꞌnaang maneauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="2">Eeꞌnoko daiꞌaara teketa tee Pailatiꞌanko, tee-anko Roomaꞌnung ovoꞌmaꞌanko, tavoꞌauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="3">Teketa tenang teie Judasie tooka kompui Jiisuuꞌ tauraꞌpuuꞌnunge tee maneauꞌnaꞌ oovura orarunsiaruꞌ. Eeꞌnoko orarunsiarara teing mooniꞌ silivaꞌnanka beenaumo kivora-nuri bera torovuuꞌ piristiꞌ pankenanka-koo eeꞌnoko nantoong-koo pankenuka-anko aaꞌpuma, </v>
<v b="MAT" c="27" v="4">“Bakei orakaꞌ nkomarieeng! Tee naning orararopa kare-nupoong-koo tauraꞌpansieeng tavaavaꞌnaang.” Eeꞌnoko teinge pankenankai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Tee tee kapooꞌ dakaang, niiꞌ tee-koo dake mankiꞌantameriaukaꞌnung.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="5">Teketa Judasie mooniꞌ teꞌ dootuuꞌnava pankava-koo kuung duaꞌura tenkenuuꞌ. Teketa bera keniꞌaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="6">Teketa teinge piristiꞌkoo pankenankai teing mooniꞌnanka teka ukuaara aaꞌpauꞌ, “Aung tee boto-koo eeꞌ oroꞌ orokoari otong teꞌ meepoꞌ mooniꞌ koreꞌdoma siꞌkoo tee tooka-koong deemparako.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="7">Teketa teinge narung naning utau taꞌnang bakaang kansiꞌ mooꞌkoo kara naroompauꞌ nantoong Juꞌdeeaing teꞌ dakoꞌaarimaatooꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="27" v="8">Eeꞌnoko teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo tevoraꞌ kansiꞌnavoraꞌ miring tookanavoraꞌ tampaamaung bera eꞌmung doonko basinooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="9">Eeꞌnoko teeꞌ nkoarioꞌ tee kara teie Jeremaiaꞌke nakaronarai minkuvuuꞌnung dupearuꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, </v>
<v b="MAT" c="27" v="10">“Teinge beenaumo kivora silivaꞌnanka nkavauꞌ, teinge niiꞌninge Isireeli-nupoonge miruꞌauꞌning tee naning mooꞌkooning. Eeꞌnoko naning utau taꞌnang bakanameensiꞌ mooꞌauꞌ teinge, Ovoringe botomuuꞌnaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="11">Enang napoꞌ tee Jiisuuꞌ tee-anko ovoꞌmaꞌanko donkong-antavaioꞌ niaꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Daꞌ ee tee Juꞌnupoong biikaang daurarong?” Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Teeꞌ nariꞌ minkueinaꞌ oꞌnong.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="12">Teketa teinge pankenankai piristiꞌnuka-koo eeꞌnoko nantoong-koo daang tuumpiaako kasivuaꞌ karoarukoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="13">Teketa Pailatiꞌke niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Dake ee taaraveaꞌ otong kapooꞌ mmauꞌnanka-koo tuumpiraamaang daꞌ?” </v>
<v b="MAT" c="27" v="14">Teka Jiisuuꞌke niiꞌnauꞌ kapooꞌnauꞌkoo makuꞌuriaꞌ. Teeꞌkoo tee ovoꞌmaꞌ aaꞌnaꞌ taꞌninuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="15">Tenang tee teke narung aarumo ovoꞌmaꞌke nkovukoꞌnung eeꞌ oroꞌ: Ookara mareꞌ kante-koo Taamang Baariꞌkoong˜ nkoaako tee narung naning kiimata-nupoong-koo simpiriꞌantaevurikoꞌ nantoong karikaꞌ piavorokoꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="27" v="16">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang teke tee narung naning orara, ookarai noruꞌaakoꞌnung miring Barabas kiimata-nava-koo otokoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="17">Teeꞌkoo tenang nantoong karinga naroꞌaririoꞌ Pailatiꞌke niaꞌurima aaꞌpuruꞌ teing, “Anaanka-koo arera ninge simpiriꞌanta-koo piarorimang, tee Barabas aiꞌ tee Jiisuuꞌ, tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ tampaamaung?” </v>
<v b="MAT" c="27" v="18">Teka eeꞌ noruꞌui, teinge tee Jiisuuꞌ mamairo-ita tee-anko tavoꞌauꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="27" v="19">Teketa tenang Pailatiꞌ teke bakanooꞌke baꞌnanui kara simpeꞌdomai baꞌnanuioꞌ baꞌaang botoarioꞌ narung kara tee-anko poꞌantavauꞌ eeꞌ minku, “Tee naning kapooꞌ orararopa dake tokoonaꞌ nkoveaukaꞌ, aiꞌ ninge tee eꞌmung tee-koo noone ooamira domang aaꞌnaꞌ mankiꞌmoi oꞌnoing.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="20">Teka teinge piristiꞌnuka-koo eeꞌnoko nantoong-koo pankenankai dera-antavaarikoꞌ ookara nantoonge Barabas bake-antavuma Jiisuuꞌ dupisiꞌantavuaing tampaavaꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="27" v="21">Teketa teie ovoꞌmaꞌke aaꞌpuuꞌ, “Anaanka-koo naninka-koo baa arera diiꞌke bake-anta-koo piarori otong?” Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Tee Barabas.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="22">Teketa Pailatiꞌke nantoong niaꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Teka tee Jiisuuꞌ, tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ tampaamaung, arekeeꞌ nkoamaꞌnaang?” Teinge ookarai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Aaꞌbarataꞌkoo taakaveaing tee.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="23">Pailatiꞌke makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Aming-koo, aiꞌ kapooꞌ orara aming nkovuing teie?” Teka teinge napoꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ bokiaama aaꞌpauꞌ, “Aaꞌbarataꞌkoo taakaveaing tee.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="24">Teketa tenang Pailatiꞌke tamung kariarakoꞌnung noruꞌarara eeꞌnoko nantoonge karakarare tutumpaioꞌ teie ntong nkavura bireng duuꞌparuꞌ teing-koo karikaꞌkoo uroꞌkanooꞌke aaꞌpuma, “Ning tee kapooꞌ oꞌnoaꞌ, aung naning bakaang ereng ning-koo biromparavaukaꞌnunge, kapooꞌ diiꞌ diikaang.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="25">Eeꞌnoko ookara nantoonge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Makosi, bakaang ereng niiꞌkoo biromparavaing eeꞌnoko ookara-koo niurukaaꞌkoo.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="26">Teketa teie Barabasi simpiriꞌantavevuruꞌ. Teka teie Jiisuuꞌ muraꞌaavaꞌnaang botovuruꞌ Pailatiꞌke, eeꞌnoko damaꞌke aaꞌbarataꞌkoo taakavaavaꞌnaang botovuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="27">Teketa tenang ovoꞌmaꞌ bakaning piatooronukai Jiisuuꞌ ovoꞌmaꞌ bakanava-koo beꞌantavauꞌ, eeꞌnoko ookara piatooronukai teka tapoꞌeera koroauꞌ tee eeꞌ akapeuꞌaavaꞌnaang: </v>
<v b="MAT" c="27" v="28">Teinge bakaning mononopaꞌnanka kiruꞌaara napoꞌ mononopaꞌ urumpumaung dauraronuka biikaang-pinaꞌ oroꞌ kurumpauꞌ tee-koo. </v>
<v b="MAT" c="27" v="29">Teketa baakopo tooꞌmurintaaꞌpoꞌnung dauraronuka biikaang-pinaꞌ kaamaum paara tee-koo boreꞌkoo kurumpauꞌ. Eeꞌnoko banaꞌ kong-antavauꞌ tee-koo bireng-koo tampavine-koo eeꞌnoko tee-koo uroꞌkanooꞌ kinkinaakoꞌ aaꞌpaama, “Tampara masikung, Daurarong Juꞌnupoong Biikaang!” </v>
<v b="MAT" c="27" v="30">Eeꞌnoko teinge tutupaaꞌaama banaꞌ pariꞌaama amutemuꞌke boreꞌkoo muraꞌaakoꞌ teie. </v>
<v b="MAT" c="27" v="31">Teketa akapeuꞌaakotaaꞌ tee mononopaꞌ urung kiruꞌauꞌ, teketa tee bakaang masikung mononopaꞌ kurumpauꞌ tee-koo. Teketa aaꞌbarataꞌkoo taakavaavaꞌnaang beꞌantavauꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="32">Teketa beroma naning narung kuneꞌauꞌ Sairini-nung miring Saimoniꞌ, eeꞌnoko teinge tee etuauꞌ tee teie aaꞌbarataꞌ nkaevuuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="27" v="33">Teketa Kolokataꞌ tampaamanooꞌ basi-antavauꞌ, miruꞌnooꞌ Makupiꞌnooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="34">Eeꞌnoko teka teꞌ basiarira teinge Jiisuuꞌ uaini nonang-koong maꞌnaange pitunisi avuꞌkoo paaravauꞌ teie naivuuꞌnaang, teka teie toraꞌpura nai-koo kasivuaruuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="35">Tenang tee aaꞌbarataꞌkoo taakavaara teinge tee bakaning mononopaꞌ tankaampeuꞌ kapooꞌ deikooꞌkoong nkoaara. Teeꞌ nkoaioꞌ tee kara nakaronunge minkuvuuꞌnung dupearuꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnung, “Teing tankaampeuꞌnung teing nkaning mononopaꞌ, eeꞌnoko nkaang baarong-koo deikooꞌeuꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="36">Eeꞌnoko teke baꞌnanai tanatavai otorokoꞌ tee teka. </v>
<v b="MAT" c="27" v="37">Eeꞌnoko tee-koo boreꞌkoo daua teing kapooꞌ tee tuumpiaakoꞌning daariaara sipauꞌ eeꞌ minkuning: AUNG TEE JIISUUꞌ, JUꞌNUPOONG BIIKAANG DAURARONG. </v>
<v b="MAT" c="27" v="38">Napoꞌ kenaanka naninka mutaaꞌo tee ninka nariꞌ taakavaaretuꞌ teka. Narung tee-koo tampavine-aape eeꞌnoko narung mareꞌaanavine-aape. </v>
<v b="MAT" c="27" v="39">Eeꞌnoko nantoong teke tankinaakoꞌninge kooviꞌai tankinaakoꞌ, orakaꞌ minkuaama. </v>
<v b="MAT" c="27" v="40">Eeꞌnoko aaꞌpaakoꞌ, “Daꞌ tee pava dootuuꞌnava pankava turampera beenang doong-koo kanieeꞌnaang tantaramaung, enang daka domaang mooꞌdarama aaꞌbarataꞌketa depeto siraravai, daꞌ tee Kumponing Bauring deekoꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="41">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ teinge ainge aaꞌninge akapeuꞌaakoꞌ tee, piristiꞌnuka-koo ovontunge, boto naunukai eeꞌnoko nantoong pankeuꞌ urantanukai. </v>
<v b="MAT" c="27" v="42">Aaꞌpaakoꞌ, “Aunge tee nantoong oovuning domaang mooꞌurikooꞌ, teka baka domaang mooꞌkoo makotuaꞌ. Tee Isireeli-nupoong Biikaang Daurarong deekoꞌ enang aaꞌbarataꞌketa depeto siaravaing eeꞌnoko niiꞌke masikaꞌantavampiaing tee. </v>
<v b="MAT" c="27" v="43">Bakei Kumponing bauring tamparama tee-koo aaꞌnaꞌ pinkaꞌaramaung tamparakooꞌ, enang Kumponinge pakuvuaing teka tee domamparaaꞌnaang piavoi otoing deekoꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="44">Eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ tenaanka mutaaꞌo nkorai tee ninka nariꞌ taakavaaretuꞌnaankai pooreꞌuretuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="45">Enang tee duaakiꞌuioꞌ mutaanang pouꞌ temeng ookutunameng bera kamunooꞌnang-koo basi. </v>
<v b="MAT" c="27" v="46">Eeꞌnoko kamunooꞌnang Jiisuuꞌ aaꞌnaꞌ karoma osinung karai aaꞌpuuꞌ, “Eloi, Eloi, lama sabakatani,” eeꞌ minkuvuma, “Nkaang Kumponing, nkaang Kumponing, ning dake aming-koo siꞌmeing?” </v>
<v b="MAT" c="27" v="47">Eeꞌnoko niiꞌninge nantoonge teke donkonai otorokoꞌninge teeꞌ taaravaara aaꞌpauꞌ, “Eliasi bokuvumaang.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="48">Teketa namuꞌke narung teing-koo kuaꞌparara kapooꞌ uaini kaaveeriiꞌke boovong-antavura banaꞌkoo daiꞌantavura Jiisuuꞌaape deto toong-antavuuꞌ musiꞌuuꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="27" v="49">Teka niiꞌninge aaꞌpauꞌ, “Sipeko baka otoai tee. Iroꞌ ooampiaing, Eliasie pa pora pakuvuuꞌnaang.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="50">Teka Jiisuuꞌ aaꞌnaꞌ napoꞌ deto bokuma tenang eeꞌnang domang siꞌnuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="51">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang tee baarong pava dootuuꞌnava pankava-koong, meekavaro kuꞌnung, meuꞌ keꞌmeꞌaruꞌ aꞌdeiꞌketa depeto dereꞌarama bera aꞌdoong kainuꞌ. Kansiꞌ uꞌmiꞌke aaꞌnaꞌ biruꞌuuꞌ, eeꞌnoko boiaꞌnanka keꞌmeraꞌariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="52">Eeꞌnoko napoꞌ nantoong dakoꞌaaruꞌnanka-koong kuvinanka daateꞌariruꞌ, eeꞌnoko nantoong meekupoong tero dakoꞌ aaruꞌning biikaang mononanka domamparira daaꞌarira kuvi-eta bakoariruꞌ; </v>
<v b="MAT" c="27" v="53">Teketa Jiisuuꞌ domamparara daaꞌarioꞌ teing Jerusalemaꞌkoo kuung berora nantoong mmauꞌkoo oroꞌpariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="54">Eeꞌnoko tenang teie piatooro daakuꞌ tarenara teing ninka teke Jiisuuꞌ tanatavai otorokoꞌning ninka nariꞌ tee uꞌmiꞌ nkoaruꞌnung ooaara eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka tavoꞌkuuꞌning teing teing bakei aaꞌnaꞌ avoreauꞌ, eeꞌnoko oitaꞌkaama aaꞌpauꞌ, “Aung bakei masikaꞌ Kumponing Bauring.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="55">Eeꞌnoko manikuꞌ mmauꞌ teke otorokoꞌ isipoꞌketa tee Jiisuuꞌ ooaitaaꞌ Kaaleliꞌketa Jiisuuꞌ siompaitaaꞌ nariꞌ porouꞌning tee pakuaama kapooꞌ apukaꞌparakoꞌning-koo. </v>
<v b="MAT" c="27" v="56">Teing-koo niiꞌnani Meeriꞌ Maꞌdala-nani, eeꞌnoko niiꞌnani napoꞌ Meeriꞌ Jeemisi namainta Josepaꞌ beuko, eeꞌnoko napoꞌ Siebedi baurinketa beuko. </v>
<v b="MAT" c="27" v="57">Muung-aapevuma nanuko naning narung teꞌ pouꞌ kavonanka mmauꞌpoꞌnung miring Josepaꞌ Arimateaꞌnung, teenooꞌ tee Jiisuuꞌ bakaning-koong barevare-nupoong-koo narung deemparuꞌnung. </v>
<v b="MAT" c="27" v="58">Eeꞌnung tee Pailatiꞌanko bera Jiisuuꞌkoong mono niaꞌuuꞌ, eeꞌnoko Pailatiꞌke arooꞌura avaavaꞌnaang botovuruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="59">Eeꞌnoko Josepaꞌke tee Jiisuuꞌkoong mono nkavura teie baaronge kakaarai nerakunge booꞌnuka daiꞌnaꞌ daiꞌuma nopaꞌuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="60">Eeꞌnoko bakaang-koo kuvi dakoꞌdoma-koo nerakung-koo kuung sipuuꞌ tee kapang-koo nenkeꞌuuꞌnareng-koo. Eeꞌnoko kapang pankaing kaavororiiꞌ kovempura teꞌ kuvi dakoꞌdoma karanaang kuꞌnumpuuꞌ, eeꞌnoko teeꞌ nkovura tenkenuuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="61">Teni Meeriꞌ Maꞌdala-nani eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnani Meeriꞌ teꞌ kuvi-eta avetekaꞌkoo baꞌnanuresi tarevuresi otorekoꞌ. </v>
<v b="MAT" c="27" v="62">Teketa daunaꞌmung teing piristiꞌnuka-koo pankeng eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnuka Pailatiꞌanko berora aaꞌpauꞌ, </v>
<v b="MAT" c="27" v="63">“Ee pankaing, niiꞌke tee tosi bauko bakaang kara norunoruꞌampiring domampari minkuvuuꞌnung aaꞌpuma, ‘Beenang doong tankinuko ning napoꞌ daaꞌmaravaing.’ </v>
<v b="MAT" c="27" v="64">Teeꞌkoo dake boto sipeko teꞌ kuvi dakoꞌdoma tanatavaavaing bera beenamparavainaꞌmung-koo basi, teinge bakaning barevare-nupoonge porora Jiisuuꞌkoong bonkuꞌnooꞌ bakiaaꞌaara nantoong nauaarima aaꞌpaaꞌneenga, ‘Tee Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌaring.’ Aung tee teeꞌ oroꞌ tositosi beremparavaing deekoꞌ bakei koontoꞌ orara masikung, tutunaꞌnung tositosi divuꞌui otoainge.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="65">Eeꞌnoko Pailatiꞌke aaꞌpuuꞌ, “Berira tanatavaavaining bokuereriaing, eeꞌnoko tee kuvi tampaꞌ mataueri pinkaꞌeriai diiꞌke makosieriainaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="27" v="66">Eeꞌnoko tee teinge berora tee kuvi pinkaꞌauꞌ, aaꞌnouꞌ, ovoꞌmaꞌ bakaang taaꞌniꞌanta kapang-koo dau sipauꞌ teie paraꞌaama, eeꞌnoko tanata nkonuka miruꞌaaruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="28" v="1">Doong Uaanaꞌmung tankinuioꞌ Saandei-naꞌmung sirakaꞌpuma nanuko Meeriꞌ Maꞌdala-nani eeꞌnoko teni niiꞌnani Meeriꞌ beretuꞌ tee kuvi dakoꞌdoma oovureeꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="28" v="2">Tenaanka teꞌ basiareko uꞌmiꞌ pankaing nkoaruꞌ. Narung koosinung˜ Ovoring bakaang paning-eta teꞌ siarara kuvi-aape bera tee kapang kaavororiiꞌ kato korimpuuꞌ eeꞌnoko tee-koo dau baꞌnamparuꞌ. </v>
<v b="MAT" c="28" v="3">Bakaang ooꞌoo-koo piping-pinaꞌ oroꞌparitaaꞌ, eeꞌnoko bakaang mononopaꞌ aaꞌnaꞌ kakaara sinou-pinaꞌ. </v>
<v b="MAT" c="28" v="4">Eeꞌnoko teing teꞌ tareaakoꞌning tee-koo aaꞌnaꞌ avoroꞌke daiꞌurioꞌ dankurankuꞌarima booꞌpinaꞌ otorouꞌ. </v>
<v b="MAT" c="28" v="5">Eeꞌnoko teie koosinunge tenaanka manikumaara aaꞌpuretuꞌ, “Deeꞌ arorereaukaꞌ. Noruꞌansi oꞌnong deeꞌke Jiisuuꞌ besiꞌeremang, tee eeꞌnung aaꞌbarataꞌkoo taakavaieeng. </v>
<v b="MAT" c="28" v="6">Tee tee aꞌ otoaꞌ, domamparing teeꞌ minkuvuuꞌnaꞌ. Poreta oovereaing aꞌ bempaieenooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="28" v="7">Teketa namuꞌke bereta bakaning barevare-nupoong aung kara nauereriai, aaꞌpereriaing, ‘Tee tee booꞌketa domamparing, eeꞌnoko Kaaleliꞌaape diiꞌkoo uroi bemaang. Teka berira ooveriaing.’ Teeꞌ eeꞌnaꞌ masikaꞌ ninge naurampesinaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="28" v="8">Teketa tenaanka manikumaara namuꞌke tenkenuretuꞌ teketa kuvi dakoꞌdoma-ita avororema, nka tee domang dotue maantoꞌuresi. Eeꞌnoko kuaꞌparetuꞌ teing bakaning barevare-nupoong nauaareeꞌnaang. </v>
<v b="MAT" c="28" v="9">Teketa Jiisuuꞌke tenaanka teka taunga taꞌninaꞌ oroꞌpari kuneꞌureta aaꞌpuretuꞌ, “Deeꞌke ee!” Eeꞌnoko tenaanka tee-anko poreta bakaang kauꞌ bokoꞌureta pankaing-antavuretuꞌ tee. </v>
<v b="MAT" c="28" v="10">Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuretuꞌ tenaanka, “Arorereaꞌ bereta teing mmaikoriꞌ nauereriko Kaaleliꞌnameensiꞌaape beroai teka kuneꞌmaavaing ning.” </v>
<v b="MAT" c="28" v="11">Tenang tenaanka manikumaara taunge nanuresi otoreko niiꞌning teing-koo kuvi dakoꞌdoma tanatavaakoꞌning-koo Jerusalemaꞌ duparira siraꞌpauꞌ teing piristiꞌnuka-koo pankenanka nauaarima ookara kapooꞌnanka nkoaruꞌning. </v>
<v b="MAT" c="28" v="12">Teketa teinge piristiꞌnuka-koo pankenge teing ninka nantoong-koo pankenanka ninka naroꞌke minkunaavarira teinge narung taung matauauꞌ. Eeꞌnoko teing piatooronuka mooniꞌ pankainge mooꞌaaruꞌ aaꞌpaarima teing, </v>
<v b="MAT" c="28" v="13">“Aaꞌperiaing, ‘Bakaning barevare-nupoonge muunga aatumpirioꞌ bakiaaꞌaara nkavaing.’ </v>
<v b="MAT" c="28" v="14">Teka tee aung kara aasirieeng-koong ovoꞌmaꞌke taaravuko deekoꞌ niiꞌke boing-antavampiaing tee, eeꞌnoko diiꞌ tee-koo kara-koo kiimatarariaukaꞌ.” </v>
<v b="MAT" c="28" v="15">Teketa teinge piatooronukai teing mooniꞌnanka kompaara teeꞌ nariꞌ nauaaruꞌnaꞌ minkuakoꞌ. Eeꞌnoko biikaang minkunaa tee avitoitoi beremparuꞌ Juꞌnupoong-koo meuꞌke bera eꞌmung doong-koo basinooꞌkoo. </v>
<v b="MAT" c="28" v="16">Teketa tenang teing nanaiꞌketa narung barevare-nupoong Kaaleliꞌaape berouꞌ teꞌ mii-koo Jiisuuꞌke berooꞌnaang nauvuruꞌnooꞌ. </v>
<v b="MAT" c="28" v="17">Eeꞌnoko teinge ooaara kinkinaama pankaing-antavauꞌ, teka niiꞌning keekooꞌariruꞌ. </v>
<v b="MAT" c="28" v="18">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ teing-anko pora aaꞌpuruꞌ, “Ookara iriꞌnanka paning-kooning eeꞌnoko kansiꞌkooning tee ning oko-antamuining. </v>
<v b="MAT" c="28" v="19">Teeꞌkoo berira ookara nantoong amutemuuꞌ ning-koo barevare-nupoong deeng-antavereriaing aing aaꞌning miring-koo ntong-koo minkiererima meekaꞌantaverererima: tee Mmaꞌ eeꞌnoko ning Bauring eeꞌnoko tee Tanuaang Meekung. </v>
<v b="MAT" c="28" v="20">Eeꞌnoko nau-antavereriaing ookara kapooꞌnanka ninge diiꞌke nko-koo botorampiruꞌning siompaavaꞌnaang, eeꞌnoko ning tee bakei masikaꞌ diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoaing ookara batei-koo bera doong asiꞌnooꞌke basi.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="1">Aung doorenang tampara Jiisuuꞌ Karistooꞌ, Kumponing Bauring-koong. </v>
<v b="MRK" c="1" v="2">Eeꞌ tutumparuꞌ, Kumponinge urikamuꞌ Aisaiaꞌ karantavuma˜ Karistooꞌ nauvuuꞌnaꞌ nariꞌ, Daari Meekung-koo aaꞌpumanooꞌka, </v>
<v b="MRK" c="1" v="3">“Ee aung, ninge botoampaing nkaang kara-nka daꞌkoo uroꞌke tee taung maamu-antareruaing uroitaaꞌ. Tee eeꞌ pinaꞌ otoaing, aurong narung naning-koong meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo bokuma aaꞌpumaang, ‘Maamu-antaveriaing tee taung Ovoring bakaang. Koompevuriai poainavung.’” </v>
<v b="MRK" c="1" v="4">Eeꞌnoko damaꞌke tee Jooni Minkinara tavoꞌkuuꞌ teke meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurima, minkunaa daankivurima. Aaꞌpurikoꞌ, “Bereꞌdarira ntong-koo minkirarima meekaꞌantarariaing eeꞌnoko Kumponinge diikaning orakaꞌ nkonanka tontaꞌderuriai.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="5">Eeꞌnoko ookara Judiaꞌnameng-nupoong eeꞌnoko Jerusalemaꞌnavuntuꞌnupoong berokoꞌ Jooni bakaang kara taara-koo. Eeꞌnoko biikaning orarananka siraꞌpariko ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌ teie Jooꞌdani-nari-koo. </v>
<v b="MRK" c="1" v="6">Tee Jooni Minkinara tee tamung mononopaꞌ kaameliꞌkoong dapo-koo nkoniiꞌ kurumparakoꞌ eeꞌnoko dopaꞌnooꞌke tokoarakoꞌ. Ntaaꞌ maaꞌurikoꞌ eeꞌnoko davainta poraꞌkooning naivukoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="7">Eeꞌnoko doorenampurima aaꞌpurikoꞌ, “Naning ning-koo damaꞌdue poaing aaꞌnaꞌ apooꞌmui otoing iirakuta, doonge-taara˜. Tee eeꞌnara poko aaꞌnaꞌ tampaꞌ taaraveriai! </v>
<v b="MRK" c="1" v="8">Ninge tamung ntong-koo minkirampima meekaꞌantarampimaang, teka teie deekoꞌ Tanuaang Meekung ninka meekaꞌantaruriaing.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="9">Eeꞌnoko teing doong-koo kuunge Jiisuuꞌ nanuuꞌ Nasaretiꞌketa, Kaaleliꞌnameng-koonooꞌketa. Eeꞌnoko Joonie ntong-koo minkivura meekaꞌantavuuꞌ teka Jooꞌdani-koo. </v>
<v b="MRK" c="1" v="10">Eeꞌnoko Joonie oovuioꞌ Jiisuuꞌ ntong-eta doompeto daaꞌarako paning daateꞌaruꞌ, eeꞌnoko Tanuaang Meekung kuukuuꞌpinaꞌ siarara pouꞌ Jiisuuꞌkoo dau. </v>
<v b="MRK" c="1" v="11">Eeꞌnoko kara auromparuꞌ paning-eta aaꞌpuma, “Daꞌ tee nnuring ninge piaaramaung, eeꞌnoko ning aung-koo aaꞌnaꞌ dotumaramaung.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="12">Eeꞌnoko teketa namuꞌke Tanuaang Meekunge Jiisuuꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo tukovuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="13">Teke otoko, karenaumo kivora doong tankinuuꞌ Sietaniꞌke teka dauaꞌuko. Eeꞌnoko kauꞌkarenaumo biikonanka ninka nariꞌ otorokoꞌ, bera tee batei oparako koosinunankai porora puring-antavauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="14">Teketaꞌ Eerotiꞌke Jooni Minkinara kiimata-nava-koo daiꞌuioꞌ Jiisuuꞌ Kaaleliꞌnameng-koo doorenang tampara daankivurima nanuuꞌ, </v>
<v b="MRK" c="1" v="15">Aaꞌpurima, “Batei enang dupearing eeꞌnoko Kumponing bakaang muuꞌ tee enang dueꞌ poing. Orara aarumo siperira Kumponing narung bakaang doorenang tampara masikaꞌantaveriai.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="16">Jiisuuꞌ Kaaleliꞌnaruꞌkoo miiringe nanuma Saimoniꞌ namainta Aanduruꞌ oovuretuꞌ sionung duaꞌureko teruꞌkoo, aiꞌ temainta tee taviꞌ baranka. </v>
<v b="MRK" c="1" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuretuꞌ, “Poreta ning siomereai, nantoong baranka deeng-antarampeainaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="18">Eeꞌnoko namuꞌke tee beekaang sionung sipureta Jiisuuꞌ siompuretuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="19">Teketa napoꞌ okiꞌnooꞌ nanura Jeemisi namainta Jooni, Siebedi baurinketa, oovuretuꞌ bakaasi-koo otoroko sionung pateꞌaama. </v>
<v b="MRK" c="1" v="20">Eeꞌnoko namuꞌke bokuvuretuꞌ. Eeꞌnoko beuma Siebedi sipureta bakaasi-koo pakupaku-nupoong ninka otoroko Jiisuuꞌ siompuretuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="21">Eeꞌnoko Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo nanauꞌ. Eeꞌnoko Doong Uaanaꞌmung Jiisuuꞌ pava dootuuꞌnava-koo koinura teka kara nau-antavuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="22">Eeꞌnoko nantoong aaꞌnaꞌ taꞌnimpariruꞌ tee-koo bakaang nau-anta-koo, kara bakaang purintoꞌ deemparioꞌ, teing-pinaꞌ boto naunuka-pinaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="23">Eeꞌnoko teke biikaang pava dootuuꞌkoo naning maꞌnaang orara-poꞌnung otokoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="24">Teie uiarama aaꞌpuuꞌ, “Jiisuuꞌ, Nasaretiꞌnung, arekeeꞌ nkomeriiꞌnaang? Daꞌ ee niiꞌ orari-anta-koo poing? Ninge noruꞌdansi oꞌnong daꞌ Kumponing-etaing Naning Meekung.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="25">Teka Jiisuuꞌke tee akaꞌpuma aaꞌpuuꞌ, “Kareaukaꞌ eeꞌnoko daꞌ teieta bakoraravai.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="26">Eeꞌnoko teie maꞌnaange tee naning aaꞌnaꞌ bokuma nuanua-antavura teieta bakoaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="27">Eeꞌnoko ookara aaꞌnaꞌ taꞌnimpariruꞌ eeꞌnoko tanaꞌeema aaꞌpaakoꞌ, “Aing ee, aming tavoꞌkui? Aung pa nerakung kara! Pankaing-pinaꞌ karomaung. Bakei, maꞌnarie bakaang kara taaravaakooꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="28">Eeꞌnoko Jiisuuꞌnung miring namuꞌke beremparuꞌ ookarai osi Kaaleliꞌnamenge. </v>
<v b="MRK" c="1" v="29">Enang teva pava dootuuꞌnava-ita Saimoniꞌ namainta Aanduruꞌ beekanavaꞌkoo koinauꞌ Jeemisi namainta ninka Jooni, Saimoniꞌ baꞌdoraa uipaariiꞌ ninka siipavora bempari otoko. </v>
<v b="MRK" c="1" v="30">Jiisuuꞌ poko namuꞌke nauauꞌ teni. </v>
<v b="MRK" c="1" v="31">Teni-anko pora bireng-koo kompura deto teni daaꞌuuꞌ. Eeꞌnoko uipaariiꞌ namuꞌke boimpuuꞌ. Eeꞌnoko tenie bauꞌuruꞌ teing. </v>
<v b="MRK" c="1" v="32">Eeꞌnoko duaaꞌ tumparioꞌ ookara siipa-poꞌnupoong eeꞌnoko maꞌnarie koriaarikoꞌning tavoꞌaaruꞌ Jiisuuꞌanko. </v>
<v b="MRK" c="1" v="33">Eeꞌnoko ookara temono-nupoong aarentokai naroꞌarira otorouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="34">Eeꞌnoko amutemuriiꞌ siipa-poꞌnupoong taare-antavuruꞌ, eeꞌnoko maꞌnari mmauꞌ bataꞌuruꞌ kara potevurima Jiisuuꞌ tasiꞌpaioꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="35">Eeꞌnoko taneꞌ mmeꞌ siimpoorovuaruko˜ daaꞌarara Jiisuuꞌ tenkenuuꞌ, bera naning otoaꞌnooꞌ basiarara teke kunsiaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="36">Teke otoko Saimoniꞌ baꞌmaikoriꞌ ninka porouꞌ besiꞌaama. </v>
<v b="MRK" c="1" v="37">Eeꞌnoko teka peꞌnumpaaraiꞌnange aaꞌpauꞌ, “Ookarai daꞌ besiꞌdaamang.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="38">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bariꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Meriai ainge kato niiꞌning osinankai teing-koo napoꞌ daankimaravainaꞌ, aiꞌ ning tee teeꞌkoo simaring.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="39">Eeꞌnoko avitoitoi nanuuꞌ Kaaleliꞌ namenge pava dootuuꞌnairu-koo daankivurima, eeꞌnoko maꞌnari bataꞌuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="40">Naning narung oramuuꞌpoꞌnung bataꞌauꞌnooꞌketa Jiisuuꞌanko pora miinge keemparuꞌ eeꞌnoko pakuvuuꞌnaang eentavarama aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ piarora deekoꞌ ning kuimepeuꞌnung.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="41">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaang domang aaꞌnaꞌ piaavora tee-koo, eeꞌnoko birenge kompuma aaꞌpuuꞌ, “Piamoi oꞌnong. Enang kuiraring!” </v>
<v b="MRK" c="1" v="42">Eeꞌnoko namuꞌke teie oramuuꞌke sipuko kiiroraaꞌaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="1" v="43">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke botovuuꞌ tenkeng-koo. Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ potevuma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="MRK" c="1" v="44">“Tarerari naning naueaukaꞌ, teka koontoꞌ bera piristiꞌkoo siraꞌantararavaing. Eeꞌnoko tampaꞌ ooruko Kumponing-koo boontunang nkoveai nantoonge tee taaꞌniꞌanta ooaara daꞌ teing ninka nariꞌ otoꞌkoo tauraꞌniiꞌ tasiꞌdaavainaꞌ, teeꞌ Moosesi bakaang botoi minkuvumanaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="1" v="45">Teka tee avitoitoi nanuuꞌ kara bereng-antavuma. Eeꞌnoko baruꞌ berempuioꞌ Jiisuuꞌ osi-koo sirapoꞌke daaꞌumparavarukoꞌ. Eeꞌnoko baka oovue bireꞌari otoko nantoonge teka beeroꞌaakoꞌ osinanka-ita beroma. </v>
<v b="MRK" c="2" v="1">Niiꞌning doong tankinuioꞌ Jiisuuꞌ napoꞌ toroaruꞌ Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo. Eeꞌnoko toroarako ooauꞌninge pava-koo otoko siraꞌpauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="2">Nantoong aaꞌnaꞌ karikaꞌ poroioꞌ otoꞌdoma otoaruuꞌ pava-koo kuunge eeꞌnoko karanaang-koo damaꞌdu. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong teka kara daankivuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="3">Eeꞌnoko tenang daankivuriko niiꞌning porouꞌ naning doota tavoꞌaama Jiisuuꞌanko, nantoong karenaumoi nkavaakotaaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="4">Eeꞌnoko nantoong karikaꞌke itoꞌaioꞌ Jiisuuꞌanko koontoꞌ tavoꞌaavaꞌ. Enang tee pava-koo kantuꞌda dipiꞌauꞌ Jiisuuꞌ otouꞌnooꞌka dau. Eeꞌnoko naning doota teke doonai sing-antavauꞌ bakaang taniꞌ ninka nariꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="5">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke teing tee tavoꞌauꞌning biikaang baito oovura aaꞌpuuꞌ tee naning doota, “Ee aung, dakaning orarananka tontaꞌderonsing.” </v>
<v b="MRK" c="2" v="6">Eeꞌnoko teinge boto naunukai teke baꞌnampariri tunsi-koo eeꞌ noruꞌaakoꞌ, </v>
<v b="MRK" c="2" v="7">“Aming-koo aung kara menaankavumaang Kumponing bauvaupaaꞌuma? Naning otoaꞌ orara aarumo tontaꞌupeuꞌnung, Kumponing narung deekoꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="2" v="8">Teeꞌ tamung noruꞌaako Jiisuuꞌke namuꞌke iraakavurira aaꞌpuruꞌ, “Aming-koo teeꞌ noruꞌerimang? </v>
<v b="MRK" c="2" v="9">Arera kara masikaꞌpoaruko ooverira ning makosi deeaung tammeripeuꞌ aaꞌning-koo, aung doota eeꞌ minku-koo, ‘Dakaning orarananka tontaꞌderonsing,’ niiꞌnaꞌ eeꞌ minku-koo, ‘Daaꞌdarara dakaang taniꞌ nkavei naniai.’? </v>
<v b="MRK" c="2" v="10">Teka diiꞌke iroꞌ noruꞌkoo makosi ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing kansiꞌkoo oꞌnoi orarananka tontaꞌkoo makosi...” Teeꞌpura tee naning doota aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="MRK" c="2" v="11">“Ninge aaꞌdamaang, daaꞌdarara dakaang taniꞌ nkavei naniai dakanava-koo.” </v>
<v b="MRK" c="2" v="12">Teeꞌpuko daaꞌarara namuꞌke taniꞌ nkavui tenkenuuꞌ ooai otoko. Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ taꞌninaara ookarai Kumponing daangampauꞌ aaꞌpaama, “Niiꞌke tero teeꞌ oroꞌ kapooꞌ ooampiaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="2" v="13">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ napoꞌ tenkenura miiruꞌ Kaaleliꞌkoo basiaruꞌ. Eeꞌnoko teke otoko nantoong karikaꞌ poroioꞌ kara nauvuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="14">Eeꞌnoko teketa tenkenura Liivaiꞌ, Alopeasi bauring, oovuuꞌ taakisi nkavaakoꞌnava-koo baꞌnanuioꞌ bakanavaro-koo. Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning siomeai.” Eeꞌnoko Liivaiꞌke deto donkonura tenang-eta deto tee siompui nanuuꞌnung. </v>
<v b="MRK" c="2" v="15">Eeꞌnoko karikaꞌ nantoong orenanka eeꞌnoko napoꞌ taakisi nkanuka ninka Jiisuuꞌ nariꞌ siompauꞌ. Eeꞌnoko teing-koo nariong ninka Liivaiꞌ bakanavaꞌkoo nariꞌ taamanauꞌ Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong ninka nariꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="16">Eeꞌnoko teke taamanai otoroko nariong Boto Keperuuꞌnavitu-koo nau-antanukai ooauꞌ Jiisuuꞌ nariꞌ taamanaako oreng ninka eeꞌnoko taakisi nkanuka. Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong tanaꞌaarima aaꞌpaaruꞌ, “Aming-koo taakisi nkanuka ninka nariꞌ taamanaamaang eeꞌnoko nantoong orenanka ninka nariꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="2" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke taaravurira makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teing nantoong tampaꞌ otoromaing naninge nankaiꞌuriiꞌnaang piavoroaꞌ, teka teing siipavoromaing naing piavoromaung. Ning nantoong tampenanka-anko moaꞌ. Ning orenanka-koo mouꞌnung nauaranko bereꞌariaꞌnaang.” </v>
<v b="MRK" c="2" v="18">Jooni bakaning barevare-nupoong eeꞌnoko teing Boto Keperuuꞌnavitu biikaning unkumoariko nantoonge Jiisuuꞌanko porora tanaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Aming-koo dakaning unkumoariaung?” </v>
<v b="MRK" c="2" v="19">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bariꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teka ee nantoong baraneeꞌ navitu nampeesi-koo poromaing naning nampeesinara ninka nariꞌ otoroi unkumoaripeuꞌ? Otoaꞌ, aiꞌ nantoong nampeesinara ninka nariꞌ otoroi unkumo-koo makotuaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="20">Teka doonanka pomaang teing biiꞌmaikoꞌ teꞌnemparako unkumoariaing. </v>
<v b="MRK" c="2" v="21">Naninge baarong nerakanaaꞌ urikanaaꞌ ninka naroꞌka pateꞌuarupeuꞌ. Eeꞌnoko teeꞌ nkovuko deekoꞌ napoꞌ nerakanaaꞌke tenaaꞌ urikanaaꞌ beetoꞌuko aaꞌnaꞌ dereꞌarapeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="22">Eeꞌnoko napoꞌ naninge uaini nerakaruꞌ urikaroꞌkoo pareꞌuarupeuꞌ. Teeꞌ nkovuko dei katekateꞌora teroꞌ nakaꞌupeuꞌ. Eeꞌnoko nakaꞌuko teruꞌ eeꞌnoko teroꞌ ookeng oraruꞌkupeuꞌ. Uaini nerakaruꞌ nerakaroꞌkoo deekoꞌ pareꞌkoo makosi.” </v>
<v b="MRK" c="2" v="23">Eeꞌnoko niiꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung-koo Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong ninka nanauꞌ mintoong uiteꞌnaue˜. Eeꞌnoko bakaninge biiꞌdaꞌpaama nanauꞌ, Juꞌnupoong biikaang aarumo-koo tauraꞌpari otoinaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="24">Eeꞌnoko teinge Boto Keperuuꞌnavitue˜ Jiisuuꞌ aaꞌpauꞌ, “Ooveai. Aming-koo Doong Uaanaꞌmung-koong boto totoꞌpaamang dake bare-antaverimainge?” </v>
<v b="MRK" c="2" v="25">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke aming-koo teeꞌ tuumpimerimaang? Tampaꞌ noruꞌeri otong tee kapooꞌ Deevitaꞌke nkovuuꞌnung tenang Abietaꞌke piristiꞌ pankaing deempari otouꞌnang, tenang teing ataꞌai peeravorora, tee eeꞌnoko teing nariꞌ otorokoꞌning ninka; </v>
<v b="MRK" c="2" v="26">Kumponing bakanava-koo Deevitaꞌke koinura, nkavura naiauꞌ tee taamang meekung, niiꞌninge nai-koo tauraꞌparavaꞌ, teka piristiꞌnuka nainge deekoꞌ nai-koo makosi. Eeꞌnoko teie Deevitaꞌke teing nariꞌ otorokoꞌning avurioꞌ boto totoꞌkoo tuumpiaavaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="2" v="27">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Kumponinge Doong Uaanaꞌmung nkomemuruꞌnung niiꞌkoo boonge otoi pakumuri otoꞌkoo. Eeꞌnoko teꞌmung-koo boong siꞌmuriaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="2" v="28">Teeꞌkoo ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee Ovoring Doong Uaanaꞌmung-koong.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="1">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ napoꞌ toroaruꞌ dootuuꞌnava-koo, naning teke otoko bireng duuaiꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="2">Eeꞌnoko niiꞌninge Jiisuuꞌ nempai otorouꞌ teꞌmung doong meekung-koo taare-antavuko ooaara tuumpiaavaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="3" v="3">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke duuaiꞌ karavuma aaꞌpuuꞌ, “Poai aꞌ uroꞌkanooꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="4">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Boto ee Doong Uaanaꞌmung-koo kapooꞌ tampara aiꞌ naning orari-anta nko-koo tauraꞌmuri otong? Aiꞌ domang-antanaꞌmunge, aiꞌ dupisiꞌnaꞌmunge?” Eeꞌnoko teing Boto Keperuuꞌnavitu˜ tenang dooroompariruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke domang tupuꞌpaaꞌnuka-koo mankiꞌoi noruꞌurira iiravoi oovuruꞌ. Eeꞌnoko tenang duuaiꞌ aaꞌpuuꞌ, “Bireng tovoroꞌdaravai.” Eeꞌnoko tovoroꞌarama tamparuꞌkuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="6">Eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu siarira Eerotiꞌ bakanariong ninka mumunsiariruꞌ Jiisuuꞌ tavuꞌnaꞌ matauaama. </v>
<v b="MRK" c="3" v="7">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong ninka tenkenauꞌ bera nuaruꞌ Kaaleliꞌ dueꞌ. Eeꞌnoko nantoong miatarai siompauꞌ osi kante-ita porora, nariong Kaaleliꞌnupoong, Judiaꞌnupoong, Jerusalemaꞌnupoong, Idumeaꞌnavaro-nupoong, Taiaꞌnupoong, Saidoniꞌnupoong. </v>
<v b="MRK" c="3" v="8">Karikaꞌ porouꞌ taaravaakotaaꞌ kapooꞌ Jiisuuꞌke nkovukoꞌning. </v>
<v b="MRK" c="3" v="9">Eeꞌnoko mmauꞌ nantoong naroꞌaririoꞌ Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong botovuruꞌ bakaasi neri-koo karikaꞌke papurankaꞌaaꞌneeng-koo. </v>
<v b="MRK" c="3" v="10">Jiisuuꞌke karikaꞌ nantoong taare-antavurioꞌ ookara siipa-poꞌnupoong Jiisuuꞌanko tuueneveuꞌ kompaavaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="3" v="11">Eeꞌnoko maꞌnari oreng-poꞌnupoonge Jiisuuꞌ ooaama uroꞌkanooꞌ duaꞌarima bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Daꞌ bakei Kumponing Bauring.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="12">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke koontoꞌ orokovuriko siraꞌpaaꞌneeng-koo. </v>
<v b="MRK" c="3" v="13">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ deto iuꞌkoo koinuuꞌ eeꞌnoko teketa bokuvuruꞌ nantoong piavokoꞌning. Eeꞌnoko bokuvurioꞌ porouꞌ tee-anko. </v>
<v b="MRK" c="3" v="14">Eeꞌnoko nanaiꞌketa kenaanka kara okovuri nkanuka miruꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ niꞌninka nariꞌ otoriaining eeꞌnoko damaꞌke botorampiai nantoong daanki-koo. </v>
<v b="MRK" c="3" v="15">Eeꞌnoko iriꞌ otoꞌderuriaininge maꞌnari oreng bataꞌkoong.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="16-19">Aing teing Nanaiꞌketa Kenaankara Jiisuuꞌke miruꞌuruꞌning: Saimoniꞌ, niiꞌnooꞌ Piita, Jiisuuꞌke tampuuꞌnooꞌ; Jeemisi namainta Jooni, Siebedi baurinketa, niiꞌnooꞌ Boanesi baurinketa Jiisuuꞌke bokuvuretuꞌnooꞌ, kuunooꞌ kurung-pinaꞌ karara; Aanduruꞌ; Pilipiꞌ; Baatolomiuꞌ; Maatiuꞌ; Toomasi; Jeemisi, Alopeasi bauring; Taꞌdeasi; Saimoniꞌ, Juꞌnupoong biiꞌka donkong-koo pia-navitu-koong; eeꞌnoko Judasi, Kerioꞌnara, tee tooka kompui Jiisuuꞌ tauraꞌpuuꞌnung bakaning kare-nupoong-koo. </v>
<v b="MRK" c="3" v="20">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ napoꞌ osi-aape toroaruꞌ otokoꞌnooꞌ. Eeꞌnoko nantoong miatara porora naroꞌariruꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌ teing ninka bakaning barevare-nupoong taamanaapeuꞌnang batei otoꞌevuriaruuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="21">Eeꞌnoko baukorovoi tee taaravaara berouꞌ mooꞌaara barampaavaꞌnaang nantoonge kanuꞌ narung tampaako. </v>
<v b="MRK" c="3" v="22">Eeꞌnoko nariong boto naunuka-koo Jerusalemaꞌketa porouꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “Kopeu deeꞌma kurumaaꞌaring.” Eeꞌnoko napoꞌ narionge aaꞌpaakoꞌ, “Eeꞌ, masikung, aiꞌ pa maꞌnari biikaang pankaing bakaang purintoꞌ ninka bataꞌurimatoinge.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="23">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong naroꞌ bokuvurira aung kara mirumiruꞌ nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Teka maꞌnaang orarai napoꞌ maꞌnaang orara arekeeꞌ bataꞌupeuꞌ? </v>
<v b="MRK" c="3" v="24">Eeꞌnoko napoꞌ narung muuꞌ baka siivenkeꞌarara deto donkonuarupeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="25">Eeꞌnoko napoꞌ narung puataꞌ siivenkeꞌarara nariꞌ donkonaavarupeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="26">Eeꞌnoko Sietaniꞌ bakaning maꞌnari turampeera biikaang muuꞌ siivenkeꞌarara pankaroompuaꞌ napoꞌ duaꞌarara paaꞌarapeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="27">Naning purintoꞌ bakaang pava-koo oovunara tumparara kapooꞌnanka nkavuarupeuꞌ iroꞌ okonara tavuitaaꞌ daiꞌuarura. Eeꞌnoko daiꞌura deekoꞌ pariꞌupeuꞌ bakanava-kooning kapooꞌnanka. </v>
<v b="MRK" c="3" v="28">“Noruꞌeriaing aung, Nantoong biikaang orarananka tontaꞌkoo makosi eeꞌnoko amutemuriiꞌ orakaꞌ minku tontaꞌkoo makosie. </v>
<v b="MRK" c="3" v="29">Teka naning Tanuaang Meekung Kopeu dovang tampuma daviraaꞌumaung tontaꞌanta kompuaukaꞌnung. Bakaang orara teeꞌ nariꞌ otoi otoaing.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="30">Teeꞌ nauvuruꞌ Jiisuuꞌke, maꞌnaang orara otoꞌpoꞌnung tampaioꞌ. </v>
<v b="MRK" c="3" v="31">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvuko teni ninka bauko eeꞌnoko baaraꞌmainkaang tee tavoꞌariruꞌ. Eeꞌnoko damaꞌdu donkonaitaaꞌ kara Jiisuuꞌanko beꞌantavauꞌ pora teing oo-koo. </v>
<v b="MRK" c="3" v="32">Eeꞌnoko nantoonge Jiisuuꞌ ninka baꞌnampariri otorokoꞌninge aaꞌpauꞌ, “Daukorovoi damaꞌdue nentaamaang.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="33">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Baie ninge nkoꞌ? Eeꞌnoko baatai ninge ntaraꞌmainkaang?” </v>
<v b="MRK" c="3" v="34">Eeꞌnoko nantoong nariꞌ baꞌnaniauꞌning-aape bereꞌarara aaꞌpuruꞌ, “Ooveriko, ninge nkoꞌdovo makosinuka aing.” </v>
<v b="MRK" c="3" v="35">Nantoong ninge ntaraꞌmainkaang eeꞌnoko mmarikaampi eeꞌnoko nkoꞌkaampi makosinuka teing Kumponing piavomanaꞌ nariꞌ nkoaamaing. </v>
<v b="MRK" c="4" v="1">Niiꞌnaꞌmung Jiisuuꞌke kara nau tutumpuruꞌ Kaaleliꞌnaruꞌkoo dueꞌka. Eeꞌnoko nantoong karikaꞌ Jiisuuꞌanko naroꞌaririoꞌ Jiisuuꞌ bakaasi-koo baꞌnamparuꞌ nuaruꞌkoo daue otoko eeꞌnoko nantoong tapiru-nairu-koo donkonauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="2">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke minkunaananka mirumiruꞌketa nau tutumpurima aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="MRK" c="4" v="3">“Taaraveriai. Naning narung mintoong-koo sinang tanka-koo nanura aaꞌnouꞌ: </v>
<v b="MRK" c="4" v="4">Niiꞌning sinang taung-koo dau duaꞌariruꞌ eeꞌnoko barennankai porora teka tunturavauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="5">Eeꞌnoko niiꞌning sinang dakurakung-koo dau duaꞌariruꞌ kapang-koo dau otomaung-koo, eeꞌnoko daꞌdeng narung dupuuꞌ, teꞌ kansiꞌ baruꞌ aavetaꞌnooꞌ deemparako. </v>
<v b="MRK" c="4" v="6">Eeꞌnoko batei doonkenang bakaang-koo tee keenkeeng maraꞌouꞌ teke, baruꞌ biira doonko nanuaung deemparara kansiꞌ baruꞌ makotuaꞌnooꞌke. </v>
<v b="MRK" c="4" v="7">Eeꞌnoko niiꞌning sinang napoꞌ tooꞌmurintaaꞌ otoroinooꞌ meuꞌ duaꞌariruꞌ eeꞌnoko nariꞌ dupurira tooꞌmurintaaꞌke iinkenevuuꞌ tee keenkeeng. </v>
<v b="MRK" c="4" v="8">Eeꞌnoko niiꞌning kansiꞌ pankauanooꞌ duaꞌariruꞌ eeꞌnoko teke dupurira sinang aaꞌnaꞌ biꞌuruꞌ beenaumo kivora-pinaꞌ eeꞌnoko niiꞌning ˜narung-taa kivora-pinaꞌ eeꞌnoko niiꞌning daakuꞌpinaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="4" v="9">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ punkang-poꞌnupoong deekoꞌ enang taaraveriai!” </v>
<v b="MRK" c="4" v="10">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ baka otoko niiꞌninge taaravaara porouꞌ teing ninka bakaning Nanaiꞌketa Kenaankara ninka, eeꞌnoko tanaꞌauꞌ kara dipiꞌuaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="4" v="11">Tanaꞌaako bariꞌuruꞌ, “Kumponinge diiꞌ bakaang kara pinkaꞌerimaing tauraꞌduruꞌnung makensiꞌnung-koo miruꞌnooꞌ noruꞌeriiꞌnaang tee-koo bakaang muuꞌkoo nkoaramanaꞌ, eeꞌnoko damaꞌdu otoromainge kara mirumiruꞌ narung taaravaavaing. </v>
<v b="MRK" c="4" v="12">Teeꞌ Daari Meekunge minkuvuma aaꞌpuuꞌnaꞌ, ‘Bane ooaama teka papaaravarimatoai. Bane taaravaama teka tasiꞌpariaꞌ otoroai, Kumponing-koo bereꞌariko orara aarumo tontaꞌevuriꞌneeng-koo.’” </v>
<v b="MRK" c="4" v="13">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Aung mirumiruꞌ ee miruꞌnooꞌ diiꞌke bakei noruꞌeriaꞌ? Arekeeꞌ noruꞌeriainge ookara-koong miruꞌnooꞌ? </v>
<v b="MRK" c="4" v="14">Aung Kumponing bakaang kara tankanarai sinang pinaꞌ tankavuuꞌnu. </v>
<v b="MRK" c="4" v="15">Sinang taung-koo duaꞌariruꞌning miruꞌnooꞌ eeꞌ oroꞌ: Nantoonge kara taaravaako Sietaniꞌke namuꞌke poma pariꞌurikooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="16">Eeꞌnoko sinang dakurakung-koo duaꞌariruꞌning miruꞌnooꞌ eeꞌ oroꞌ: Niiꞌninge kara taaravaama doturotu-eta kompaamaung. </v>
<v b="MRK" c="4" v="17">Eeꞌnoko tee kara tampaꞌ ariꞌavuaruma eeꞌnoko turanturang poko tee-koo kara-koo biikaang baito namuꞌke orariarakooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="18-19">Eeꞌnoko tee sinang tooꞌmurintaaꞌkoo meuꞌ duaꞌariruꞌning-koo eeꞌ miruꞌnooꞌ: Narionge baruꞌ pankaruntoonge noruꞌaakooꞌ kavonanka piaavaama eeꞌnoko amutemuriiꞌ kapooꞌ karaaꞌaakooꞌ, eeꞌnoko teinge booniꞌukooꞌ tee karakara eeꞌnoko sinang biꞌuarukooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="20">Eeꞌnoko sinang kansiꞌ pankauang-koo duaꞌariruꞌning miruꞌnooꞌ eeꞌ oroꞌ: Niiꞌning nantoonge tee kara tariiꞌoroi taaravaako biꞌumaung niiꞌning-koo beenaumo kivora-pinaꞌ, niiꞌning-koo ˜narung-taa kivora-pinaꞌ eeꞌnoko niiꞌning-koo narung daakuꞌpinaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="4" v="21">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Naning diiꞌkoonge bakaang araka paroꞌura antonaꞌkoo boong niiꞌnooꞌ batanang-koo boong ee sipupeuꞌ? Aiꞌ dau batanang-koo sipupeuꞌ? </v>
<v b="MRK" c="4" v="22">Kapooꞌ enang makempari otoing damaꞌ siraꞌanta-koong. Eeꞌnoko kapooꞌ enang daꞌpari otoing damaꞌke daateꞌnumpoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="23">Diiꞌ nantoong punkang-poꞌnupoong deekoꞌ enang taaraveriai!” </v>
<v b="MRK" c="4" v="24">Eeꞌnoko napoꞌ eeꞌ minkuvuruꞌ, “Kara taaraverira siomperiai. Damaꞌke nkoveriainooꞌ basinooꞌ napoꞌ nkaveriaing, eeꞌnoko Kumponinge napoꞌ dau basinooꞌ aruriai. </v>
<v b="MRK" c="4" v="25">Naning avuavuꞌ aaꞌnaꞌ kompumaung damaꞌke deto basinooꞌ kompuaing, eeꞌnoko naning avuavuꞌkoo nuaku otoꞌevuining damaꞌ pariꞌnumpoꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="4" v="26">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Kumponing bakaang muuꞌ naninge bakaang mintoong-koo sinang tankavupeuꞌnaꞌpinaꞌ oroꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="27">Eeꞌnoko muunga aatuma doonga avitoitoi nanuko sinang baka pekiꞌkura dupupeuꞌ teie noruꞌuaruko. </v>
<v b="MRK" c="4" v="28">Baka kansiꞌke duꞌantavuko pankaꞌparama sinang biꞌumaung. Tutunaꞌ dupuma pankaꞌparama biꞌukooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="29">Eeꞌnoko sinang petaaꞌuma meuraꞌuko naninge tenang kavupeuꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="4" v="30">“Teka niiꞌke aminge miruꞌampipeuꞌ Kumponing bakaang muuꞌ? Eeꞌnoko aminge mimpama sirakaꞌantavampeuꞌ? </v>
<v b="MRK" c="4" v="31">Tee aaꞌ sinanu okiꞌnu-pinaꞌ oroꞌnu masitaraꞌkoonu. </v>
<v b="MRK" c="4" v="32">Bane temuriiꞌ mukusiriꞌ ookara sinang kansiꞌkoo keempaamaing-eta, teka tenang naninge kansiꞌkoo keempuko dupura pankaꞌparama taamang mintoong-kooning divuꞌura kaumpeꞌnanka tampaꞌ tovoroꞌarapeuꞌ eeꞌnoko amutemuriiꞌ barenge bito kaniaama teke ueemparipeuꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="4" v="33">Jiisuuꞌke teeꞌ oroꞌning mirumiruꞌ amutemuriiꞌke kara nauvurikoꞌ teinge arooꞌaakoꞌninge nainge noruꞌ nka-koo makosinaꞌ mantompuritaaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="34">Eeꞌnoko kapooꞌ nauvuriaꞌ mirumiruꞌpoꞌnung deeaung. Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong ninka deekoꞌ biiꞌka otoroitaaꞌ miruꞌnooꞌ siraꞌpukoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="35">Teꞌmung doong muung-aapevuioꞌ Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, “Enang nuaruꞌka amenkaꞌkoo pakoꞌmariai.” </v>
<v b="MRK" c="4" v="36">Eeꞌnoko nantoong karikaꞌ teka sipaarira Jiisuuꞌ ninka bakaasi-koo aaꞌearira tenkenauꞌ. Niiꞌning bakaasie nariꞌ berouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="37">Nanai otoroko piong pankaing basiaruꞌ eeꞌnoko bakaasi booꞌai dapiꞌ minkivukoꞌ, Jiisuuꞌ boreꞌ patuꞌari aatuioꞌ bakaasi-koo damaꞌdue. </v>
<v b="MRK" c="4" v="38">Eeꞌnoko bakaninge tanteaama aaꞌpauꞌ, “Nau-anta, daꞌ ee taraꞌdoaꞌ keꞌnuruꞌmarimaang?” </v>
<v b="MRK" c="4" v="39">Eeꞌnoko tee tantearara piong eeꞌnoko tee eemaruꞌ ntong-koong akaꞌpuma aaꞌpuuꞌ, “Bakerari dooroontaravai.” Eeꞌnoko piong bakearako nuaruꞌ tenang aaꞌnaꞌ taarorovuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="4" v="40">Teketa teie makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ aming-koo arorerining? Diiꞌ ee baitoropanuka?” </v>
<v b="MRK" c="4" v="41">Eeꞌnoko taꞌnimparira tanaꞌeema aaꞌpeekoꞌ, “Aung naning baa piong tovange eeꞌnoko ntong taaravaakooꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="5" v="1">Eeꞌnoko Nuaruꞌ Kaaleliꞌ pakoꞌaara Kerasaꞌnupoong biikanameng-koo berouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="2">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaasi-eta siarako naning maꞌnaang orara-poꞌnunge kuneꞌuuꞌ kuvi dakoꞌdomanairu-eta basiarama. </v>
<v b="MRK" c="5" v="3">Aunooꞌ dakoꞌdomanairu-koo otokoꞌnung teroita. Naninge patauꞌuarukoꞌnunge bane sieenai daiꞌaama. </v>
<v b="MRK" c="5" v="4">Mmauꞌ doong-koo sieena dovange kuuka daiꞌaako totoraꞌpukoꞌ okiꞌnooꞌnaꞌ. Naning purintoꞌ tapupunara otoaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="5">Doong eeꞌnoko muung ataꞌuma nanukoꞌ dakoꞌdomanairue eeꞌnoko iuꞌnankai. Eeꞌnoko bakaang mono uiarama kapange datoꞌarakoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="6">Eeꞌnoko isipoꞌketa Jiisuuꞌ oovui kuaꞌpari pora tee-koo uroꞌkanooꞌ kinkinura pankaing-antavuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="7">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke akaꞌpuma aaꞌpuuꞌ, “Dake maꞌnaang orarai aung naning sipeai.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="8">Eeꞌnoko teeꞌpuko bokuma aaꞌpuuꞌ, “Jiisuuꞌ, Kumponing Deto Basi Bauring, dake ning arekeeꞌ nkomeeꞌnaang piaroing? Daꞌ Kumponinge pote-koo piamomaang ning toraꞌantameꞌneeng-koo.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="9">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ miring baa?” Eeꞌnoko teie bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning miring Miatara. Niiꞌ aaꞌnaꞌ karikaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="10">Eeꞌnoko tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Jiisuuꞌ, aing maꞌnari avoraꞌketa bataꞌeriaukaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="11">Eeꞌnoko teketa dueꞌke mii-koo navete-aapei pooroꞌnanka meruꞌarima otorokoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="12">Eeꞌnoko maꞌnari orenge Jiisuuꞌkoo eentavarima aaꞌpauꞌ, “Tauraꞌmeriko merira tumariai pooroꞌnanka-koo.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="13">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tauraꞌpuruꞌ. Eeꞌnoko teing maꞌnari bakoarira pooroꞌnanka-koo tumpariruꞌ. Eeꞌnoko pooroꞌ naroꞌka kenaanka kokoreiꞌkoo˜ makosining pemue doonko kooꞌarira nuaruꞌkoo bera keꞌnuruꞌariruꞌ teke. </v>
<v b="MRK" c="5" v="14">Eeꞌnoko teing pooroꞌ bauꞌaarikoꞌning mmariauꞌ eeꞌnoko aung eeꞌ oroꞌ basiarioꞌ doorenang avitoitoi bereng-antavauꞌ. Eeꞌnoko taaravaara nantoonge berouꞌ ooaavaꞌnaang kapooꞌ nkoaruꞌnaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="15">Eeꞌnoko Jiisuuꞌanko poroma aung naning tutunaꞌ maꞌnari-poꞌnung duaanavari baꞌnanui otoko ooauꞌ bakaang noruꞌ matauari, eeꞌnoko avoreauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="16">Eeꞌnoko maꞌnari-poꞌnung-koo eeꞌnoko pooroꞌkoo nkoaruꞌnaꞌ ooauꞌninge tampaꞌ nauaaruꞌ teing. </v>
<v b="MRK" c="5" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ teing biikanameng-eta tenkeng-koo piavorouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="18">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaasi-koo beko aung naning maꞌnari-eta tamparuꞌkuuꞌnung nariꞌ tee ninka piavouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="19">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Tee aaꞌ daꞌ otoko. Daꞌmaikoriꞌanko tororarara kapooꞌ pankaing Kumponinge piaarura daꞌkoo nkovuinaꞌ naueriaing.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="20">Eeꞌnoko aung naning tenkenura osinanka kivora-koo kuunge nanuma nauvurikoꞌ kapooꞌ taꞌnimpaariiꞌ Jiisuuꞌke tee-koo nkovuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="21">Jiisuuꞌ napoꞌ toroarama nuaruꞌ pakoꞌuitaaꞌ niiꞌnameng-aape beuꞌ, eeꞌnoko nantoong karikaꞌ piisiꞌkoo naroꞌariruꞌ Jiisuuꞌanko. </v>
<v b="MRK" c="5" v="22">Eeꞌnoko naning dootuuꞌnava tantanuka-koong narung miring Jairasi Jiisuuꞌkoo kauꞌkanooꞌ kiunura eentavarama aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="MRK" c="5" v="23">“Nnorang boomang. Daꞌ pora tankaꞌ panteꞌeko taarevoai.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="24">Eeꞌnoko Jairasi ninka nanuretuꞌ. Eeꞌnoko nantoong karikaꞌ biꞌariruꞌ itoveitaaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="25">Eeꞌnoko niiꞌnani manikuma otokoꞌ mareꞌ kivora-ita kemareꞌka-koo tarumatearakoꞌnani, mmauꞌ batei-koo boorinang ninka avitoitoi nankaiꞌaavaꞌnaang nanukoꞌnani. </v>
<v b="MRK" c="5" v="26">Taarevoaꞌ baruꞌ biaꞌokoꞌ bera boorinang oꞌsiiviuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="27">Eeꞌnoko Jiisuuꞌkoong doorenang taaravura eeꞌ noruꞌaruꞌ, “Bane okiꞌnooꞌ kompamira bakaang mononopaꞌkoo, ning teni taaremoainani.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="28">Eeꞌnoko teni damaꞌke poraiꞌnang karikaꞌkoo meuꞌka Jiisuuꞌkoo biirokanooꞌketa baarong-koo komparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="29">Eeꞌnoko kompura namuꞌke ereng tempampuuꞌ eeꞌnoko taarevouꞌnaꞌ mono mantomparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="30">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌ bakaang iriꞌke sipuko mantomparuꞌ, eeꞌnoko namuꞌke karikaꞌkoo meuꞌke berevereꞌarama aaꞌpuuꞌ, “Baie baarong komeng?” </v>
<v b="MRK" c="5" v="31">Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoonge bariꞌaama aaꞌpauꞌ, “Teka daꞌ nantoong karikaꞌkoo meuꞌke otoi arekeeꞌkoo aaꞌpemaang, ‘Baie komeng?’” </v>
<v b="MRK" c="5" v="32">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ teke berevereꞌarakoꞌ kompuuꞌnani besiꞌuma. </v>
<v b="MRK" c="5" v="33">Eeꞌnoko temuriiꞌ kapooꞌ teni-koo nkoaruꞌnung baka tampaꞌ tasiꞌparitaaꞌ Jiisuuꞌanko avoroi dankusiꞌkuma pora kinkinuuꞌ eeꞌnoko ookara tampaꞌ sirakaꞌpui nauvuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ teniꞌ, “Ani ee, daꞌ dakaang baitoi taareroinani. Mooa ninka naniaing. Teeꞌ nariꞌ taareroi otoainani.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="35">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teni karavui otoko Jairasi bakanooꞌketa nantoong porora aaꞌpauꞌ, “Daurang boinani. Arekeeꞌkoo napoꞌ Nau-anta poreꞌantaveaꞌnaang?” </v>
<v b="MRK" c="5" v="36">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke taaravura nasinuaꞌ dootuuꞌnava tanata aaꞌpuuꞌ, “Aroreaukaꞌ, masikaꞌantaveko naroꞌ!” </v>
<v b="MRK" c="5" v="37">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ nantoonge siong-koo potearioꞌ Jeemisi namainta Jooni eeꞌnoko Piita, teing nainge siompai berouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="38">Eeꞌnoko dootuuꞌnava tanatanuka-koong bakanavaꞌkoo tavoꞌarira nantoong karakararearima birong tovang eeꞌnoko ui nkoaako oovuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="39">Eeꞌnoko pava-koo tumparara aaꞌpuruꞌ Jiisuuꞌke, “Diiꞌ aming-koo birontarimang baruꞌ naampaverima? Ani okiꞌnani booaꞌ, teka tamung aatumaang.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="40">Eeꞌnoko teinge benkempauꞌ tee. Eeꞌnoko ookara birong-nupoong damaꞌdu sing-koo botovurira tootoꞌ baumararing ninka Piita eeꞌnoko Jeemisie namainta Jooni teing naing bokuvurira teni otouꞌnavaro-koo tumpariruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="41">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teni bonkuꞌ bireng-koo kompura aaꞌpuuꞌ, “Talita kumi.” Kuunooꞌ eeꞌ minkuvuioꞌ, “Okiꞌnani, aaꞌdamaang: Daaꞌdaravai.” </v>
<v b="MRK" c="5" v="42">Eeꞌnoko teni namuꞌke daaꞌarara nanuꞌnanuuꞌ. Bakaning mareꞌ kivora-ita kemareꞌka divuꞌ. Eeꞌnoko aung kapooꞌ teeꞌ oroꞌ tavoꞌkuioꞌ nantoong taꞌnimpariruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="5" v="43">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aung doorenang koontoꞌ naning nau-koo potevurima aaꞌpuruꞌ, “Taamang-koo teni averiko naikuai.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="1">Jiisuuꞌ teketaꞌ tenkenura bakanameng-aape toroaruꞌ, eeꞌnoko bakaninge siompaitaaꞌ berouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="2">Eeꞌnoko Doong Uaanaꞌmung pava dootuuꞌnava-koo daanki tutumpuuꞌ. Eeꞌnoko nantoong karikaꞌke taaravaara sinkaꞌorora aaꞌpauꞌ, “Aung amuriiꞌ kara areꞌka nkavuuꞌnung? Eeꞌnoko aung matau eeꞌ oroꞌ baie avuuꞌnunge? Eeꞌnoko aung taꞌnimpaariiꞌnanka iriꞌpoꞌning arekeeꞌ tavoꞌantavumaunge? </v>
<v b="MRK" c="6" v="3">Aung ee eeꞌnara tee Meeriꞌ bauring deeaꞌ, tamung anke pava-kani? Jeemisi, Joosesi, Judasi eeꞌnoko Saimoniꞌ aung ninka namaiaꞌ ee deeaꞌ? Eeꞌnoko baꞌmarikaampi anke niiꞌ ninka ee otoroaꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="6" v="4">Eeꞌnoko teing tee-koo domang orakaꞌ otoroko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Napoꞌ ookara niiꞌning nakaro-nupoong-koo teeꞌke, nantoonge oovunooꞌka pankaing-antavaarimaung, teka biikanooꞌka deeaꞌ, eeꞌnoko biiꞌmarange deeaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="5">Eeꞌnoko mintoong baruꞌ purintoꞌ nkovuarupeuꞌ teke. Eeꞌnoko niiꞌning deekoꞌ siipa-poꞌnupoong taare-antavuripeuꞌ tankaꞌke panteꞌurima. </v>
<v b="MRK" c="6" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ taꞌnimparuꞌ teing-koo baitoropanuka. Eeꞌnoko osinankai nanuma nantoong nau-antavuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="7">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong nanaiꞌketa kenaankara naroꞌ bokuvuruꞌ eeꞌnoko irikung-antavuruꞌ. Eeꞌnoko teketa kenaankaranaꞌ botovuruꞌ maꞌnari oreng bataꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="6" v="8">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Kapooꞌ nkaveriaukaꞌ, donsiꞌ narung deekoꞌ. Taꞌmariꞌ deeaꞌ, bakura deeaꞌ, mooniꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="9">Boonamante˜ narung deekoꞌ siꞌdariaing. Eeꞌnoko mononopaꞌkoo nanaaꞌ nkaveriai.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="10">Eeꞌnoko napoꞌ aaꞌpuruꞌ, “Osi duꞌdariko teka bokuraariaining ninka otoriai bera temono-ita tenkeniriainooꞌke basi. </v>
<v b="MRK" c="6" v="11">Eeꞌnoko Niiꞌnavuntuꞌkoo onkeonkeꞌdaariarura taararaariaruko deekoꞌ tenkeniriai temono-ita eeꞌnoko daꞌmong peꞌnaaꞌkoong teꞌ tankaveriai temono Kumponing-koo maarekusiꞌnooꞌ taaꞌniꞌantaveri.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="12">Eeꞌnoko teing tenkenaara daankiarima aaꞌpauꞌ, “Bereꞌdarirai orara aarumo-ita.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="13">Eeꞌnoko mmauꞌ maꞌnari oreng bataꞌaaruꞌ. Eeꞌnoko karikaꞌ siipa-poꞌnupoong duuni dau kooꞌaariko taarevorouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="14">Enang tee Daurarong˜ Eerotiꞌke Jiisuuꞌnung doorenang beremparioꞌ taaravuuꞌ aaꞌpaako, “Jooni Minkinara booꞌketa napoꞌ daaꞌaring, eeꞌnoko teeꞌkoo purintoꞌ ninka mintoomparamaang.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="15">Eeꞌnoko niiꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “Tee aaꞌ Eliasi pa.” Eeꞌnoko niiꞌninge napoꞌ aaꞌpaakoꞌ, “Aung aaꞌ narung nakaronara pankaing urikavarang-koong.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="16">Eeꞌnoko Eerotiꞌke taaravuraiꞌnange aaꞌpuuꞌ, “Aung aaꞌ Jooni Minkinara ninge kuru bituꞌantuꞌnooꞌketa napoꞌ domamparara otong.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="17">Teka tutunaꞌ Eerotiꞌ teni ninka Erodiasi, baaraꞌmaꞌnung Pilipiꞌ baꞌaang ninka otorekoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="18">Eeꞌnoko Joonie Eerotiꞌ tautauvuma aaꞌpukoꞌ, “Daꞌ bakei boto totoꞌpeitaaꞌ daaraꞌmaꞌnung baꞌaang ninka otoremaatoing.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="19">Eeꞌnoko tenang Erodiasi iiravouꞌ teeꞌ minkuvioꞌ. Eeꞌnoko Eerotiꞌke teni dotu-anta-koo bakaning botovuruꞌ Jooni mooꞌaara daiꞌaavaꞌnaang pava kiimata-koo. </v>
<v b="MRK" c="6" v="20">Erodiasie napoꞌ domang dupisiꞌkoo piavoko Eerotiꞌ tavuꞌkoo kupiꞌora donkonuꞌuuꞌ avoroitaaꞌ Jooni-koo, aiꞌ Eerotiꞌke Jooni tee tampaꞌ noruꞌui otokoꞌnung, naning koontoꞌ eeꞌnoko meekarai. Eeꞌnoko bane teie, Eerotiꞌke Jooni taaravuma noruꞌ mankiꞌokoꞌnunge, teka tee taara-koo piavokoꞌnung. </v>
<v b="MRK" c="6" v="21">Eeꞌnoko damaꞌke taung narung meuꞌpuuꞌ Erodiasie Jooni dupisiꞌkoong. Enang tee Eerotiꞌ pontoꞌaruꞌnaꞌmung doong makotuuꞌ. Eeꞌnoko nantoong pankainanka paroro nkoevuruꞌ: ovoꞌmaꞌkoo kuunge mintoomparikoꞌning, piatooronuka˜ biikaning boreꞌnuka eeꞌnoko ovontung Kaaleliꞌnameng-nupoong. </v>
<v b="MRK" c="6" v="22">Eeꞌnoko Erodiasi baurang pava-koo kuung tumparara mairuꞌaruꞌ Eerotiꞌ damisimainku ninka nariꞌ dotu-antavurima. </v>
<v b="MRK" c="6" v="23">Eeꞌnoko Eerotiꞌke mamairoarara, mariaritaaꞌ maraka-antavuma aaꞌpuuꞌ, “Kapooꞌ eentameko makosi aromaꞌnaang. Ookara kapooꞌ tareamaing-koo meuꞌ pisiꞌderompainge piaroko.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="24">Teketa neraiꞌnaꞌ okoraꞌ siarara bauko tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Aming arekeeꞌ oroꞌ ninge eentavamaꞌnaang?” Eeꞌnoko baukoi aaꞌpuuꞌ, “Jooni Minkinara bakaang boreꞌ eentaveaing.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="25">Eeꞌnoko teni neraiꞌnaꞌ namuꞌke kuaꞌpari daurarong-anko beuꞌ eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Jooni Minkinara bakaang boreꞌ namuꞌke ameaing daara-koo siꞌmemura.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="26">Eeꞌnoko nauvuioꞌ daurarong aaꞌnaꞌ orarunsiaruꞌ, eeꞌnoko tutung damisimainku-koo dutakanooꞌke teni-koo marakavaruꞌnung deemparako paapaaꞌaruꞌ bakaang kara totoꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="6" v="27">Eeꞌnoko dauraronge bakaning piatooronuka-koo narung botovuuꞌ Jooni bakaang boreꞌ tavoꞌuaꞌnaang. Eeꞌnoko bera pava kiimatanavaꞌkoo kuunga kuru takoꞌpevuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="28">Eeꞌnoko boreꞌ diisi-koo kuung doompura tavoꞌevuuꞌ teni neraiꞌnaꞌ. Eeꞌnoko tenie napoꞌ bauko-anko tavoꞌuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="29">Eeꞌnoko Jooni bakaning barevare-nupoonge taaravauꞌ Jooni tavauꞌnaꞌ, eeꞌnoko porora Jooni-koong mono nkavaara kuvi dakoꞌdoma dakoꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="30">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke botovuruꞌning napoꞌ toroarira tasiꞌantavauꞌ ookara kapooꞌ osinanka-koo nkoauꞌning eeꞌnoko nauaaruꞌning. </v>
<v b="MRK" c="6" v="31">Nantoong karikaꞌ poroi otoroko bakaning ninka taamanaapeuꞌnung batei otoaruuꞌ, eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ teing, “Enang tokoi niiꞌka merira oꞌnoriai uaarorima.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="32">Eeꞌnoko teketa bakaasie tenkenauꞌ bakuꞌariri otoroainooꞌaape. </v>
<v b="MRK" c="6" v="33">Eeꞌnoko nantoong karikaꞌke ooaari otoroko tenkenauꞌ eeꞌnoko tasiꞌpaarira osi ookara-ita nantoonanka kuaꞌpariruꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌ dovang-koo uroꞌke tavoꞌariruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaasi-eta siarama nantoong karikaꞌ oovuruꞌ eeꞌnoko bakaang domang aaꞌnaꞌ piaavouꞌ teing-koo, sipisipiꞌ tanatanungropanuka-pinaꞌ oroꞌpariko. Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke kara amutemuriiꞌ nau tutumpuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="35">Eeꞌnoko kamunooꞌuioꞌ teing barevare-nupoong bakaning Jiisuuꞌanko porora aaꞌpauꞌ, “Aung muung-aapevuing. Niiꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo oꞌnoring. </v>
<v b="MRK" c="6" v="36">Nantoong botoveriko osinanka anketa dueꞌ otoroining-koo berora taamang mooꞌsiaavai.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="37">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bariꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke kapooꞌ averereriko naiaavaing.” Eeꞌnoko teinge napoꞌ bariꞌaama aaꞌpauꞌ, “Teka arekeeꞌ? Aiꞌ kenaanka kivora nopaꞌkoo makosininge mooꞌampira bauꞌarampiiꞌnaang?” </v>
<v b="MRK" c="6" v="38">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ tanaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teka arekeeꞌning bereteꞌ otoꞌderuring? Berira ooveriai.” Eeꞌnoko ooaara Jiisuuꞌ aaꞌpauꞌ, “Tee aaꞌ paꞌnokoꞌ masikeng bereteꞌ otong, eeꞌnoko taviꞌning keura.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="39">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong navitunaꞌ karaasiꞌkoo baꞌnang-koo botovuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="40">Eeꞌnoko nauvurioꞌ narung daakuꞌnaꞌ eeꞌnoko nariong naruaapenaꞌ baꞌnampariruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="41">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing paꞌnokoꞌ bereteꞌ eeꞌnoko taviꞌning keura nkavura tee paning-aape ankamparara biraankevuuꞌ, eeꞌnoko bereteꞌnanka pisiꞌuma bakaning barevare-nupoong avuruꞌ teinge nantoong-koo tankaampaavaꞌnaang. Eeꞌnoko napoꞌ teing taviꞌning keura tankaampuruꞌ ookara-koo. </v>
<v b="MRK" c="6" v="42">Eeꞌnoko ookara taamanaara poovorouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="43">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaninge bereteꞌ dovang eeꞌnoko taviꞌ oparavaruuꞌning naroꞌaara pekuꞌ kivora-ita kevekuꞌka-koo makosi maantoꞌantavauꞌ </v>
<v b="MRK" c="6" v="44">Eeꞌnoko nantoong taamang naiauꞌning-koo donkaang naing deerunooꞌ paꞌnokoꞌ kokoreiꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="45">Eeꞌnoko namuꞌke Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong bakaasi-nareng-koo aaꞌe-antavurira ureaitaaꞌ nuaruꞌkoo Besaida-nameng-koo beꞌkoo botovuruꞌ, nantoong karinga tenkeng-koo botovuriiꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="6" v="46">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong siꞌnooraꞌurira baka mii-koo koinuuꞌ teke kunsiaraaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="6" v="47">Eeꞌnoko muumpuioꞌ bakaasi-nareng nuaruꞌkoo meuꞌ basiaruꞌ Jiisuuꞌ teke kansiꞌkoo baka otoko. </v>
<v b="MRK" c="6" v="48">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke otouꞌnooꞌketa oovuruꞌ poreꞌoroko, pionge uroꞌkanooꞌketa damaꞌdu-aape biiꞌurima tavuriko. Eeꞌnoko taneꞌ dereꞌuaruko Jiisuuꞌ nanura pouꞌ teing-aape nuaruꞌkoo daue. </v>
<v b="MRK" c="6" v="49">Eeꞌnoko ntong-koo daue nanuma dapiꞌ divuꞌuriko teinge ookarai maꞌnaang pinaꞌ ooaara bokiauꞌ, avoroꞌke tavurioꞌ; </v>
<v b="MRK" c="6" v="50">Teka Jiisuuꞌke namuꞌke karavurima aaꞌpuruꞌ, “Aing ee, domang kuaaꞌdoriai aroreriaꞌ. Tee ning eeꞌ nanamang.” </v>
<v b="MRK" c="6" v="51">Eeꞌnoko tenang bakaasi-koo aaꞌearioꞌ doving taarorovuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="52">Eeꞌnoko bakei aaꞌnaꞌ sinkaꞌorouꞌ, nantoong domang tupuꞌpaaꞌnuka deemparira. Tampaꞌ tasiꞌpaavaruuꞌ kapooꞌ bereteꞌkoo nkoaruꞌnaꞌ kuunooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="53">Eeꞌnoko nuaruꞌ pakoꞌaitaaꞌ Kenaseretiꞌnameng-koo tavoꞌarira biikaang bakaasi teka biꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="6" v="54">Eeꞌnoko tenang bakaasi-eta siariko Jiisuuꞌ namuꞌke tasiꞌpauꞌ nantoonge. </v>
<v b="MRK" c="6" v="55">Eeꞌnoko tevaro-koo osinanka ookutuning dooreveera siipa-poꞌnupoong batanang-koo nkavaari porouꞌ Jiisuuꞌ otouꞌnooꞌ taaravaara. </v>
<v b="MRK" c="6" v="56">Eeꞌnoko ookara osinanka Jiisuuꞌ nanukoꞌnairu-koo-osi pankeng, osi okiꞌnarekaꞌ, poraꞌnairu-koo-nantoong tee-anko siipa-poꞌnupoong tavoꞌaarikoꞌ. Eeꞌnoko eentavariko Jiisuuꞌkoo tamung bakaang mononopaꞌkoo kainuꞌ kong-koo tauraꞌpuriiꞌnaang. Eeꞌnoko ookara mononopaꞌkoo komparikoꞌning taarevorokoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="1">Teing Boto Keperuuꞌnavitu eeꞌnoko boto naunuka Jerusalemaꞌketa Jiisuuꞌanko porouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="2">Porora ooaaruꞌ Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong-koo nariong tankaꞌ kuꞌmiꞌoroi taamanaako. Aꞌnooꞌ tutunaꞌ tankaꞌ duuꞌpari meekaꞌpariaꞌ Boto Keperuuꞌnavitue nantoong nau-antavaarikoꞌnaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="3">Aiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu ninka ookara Juꞌnupoonge biikakatauro biikaang toomo tampaꞌ siompaamaung. Tamung taamanaavaung tutunaꞌ tankaꞌ duuꞌpariaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="4">Eeꞌnoko baavenairu-eta poroma deekoꞌ taamanaavarupeuꞌ tutung ntonge meekaꞌpariaꞌ eeꞌnoko napoꞌ amutemuriiꞌ toomo siompaakooꞌ biikakatauroi bampaaruꞌnaꞌ aing eeꞌ otoꞌ ntonge meekaꞌantanaꞌ: kaapu, kokoto, utau, eeꞌnoko batanang. </v>
<v b="MRK" c="7" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ tanaꞌaama aaꞌpauꞌ teinge Boto Keperuuꞌnavitue eeꞌnoko boto naunukai, “Aming-koo dakaning barevare-nupoonge niikakatauroi bamaaruꞌnaꞌ boto siompaavaung, aaꞌnomaung, bireng tovang duuꞌpariaꞌ taamang naiaamatoi?” </v>
<v b="MRK" c="7" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Tee nakaronung Aisaiaꞌ koontoꞌ masikaꞌpari tarampeearuꞌnung˜ diiꞌ ampirinunuka minkururima, Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otoinaꞌ, ‘Teinge ainge nantoonge biikaang beꞌduuꞌke narunge pankaing-antamaamaung, teka biikaang domang ning-koo isipoꞌ otoroi. </v>
<v b="MRK" c="7" v="7">Tamung ning dootuuꞌmaamaing, aiꞌ teing boto nkaang miring-koo nau-antavaarimaing teing tamung nantoong-etaning.’” </v>
<v b="MRK" c="7" v="8">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Teeꞌ eeꞌnaꞌ diiꞌke Kumponing bakaang boto siperi tamung nantoong-etaing sintokosintoi-koong minkunaa pinkaꞌerikooꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="7" v="9">Eeꞌnoko napoꞌ aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ aaꞌnaꞌ norukasiꞌnuka Kumponing bakaang boto nimpaꞌerima tee diikaang minkunaa sintokosintoi-koong toomo deto kong-koo. </v>
<v b="MRK" c="7" v="10">Aiꞌ Moosesie napoꞌ boto eeꞌ sipuuꞌ, ‘Diumaraang deto noruꞌereri pakuereriainge’. Eeꞌnoko ‘Naning baumararing orakaꞌ minkuvureaing bakei dupisiꞌnumpoꞌ.’ </v>
<v b="MRK" c="7" v="11-12">Teka diiꞌke aaꞌperimaung, ‘Naninge baumararing kapooꞌkoo apukaꞌpareko, beuringe tering paku-koo kupiꞌora deekoꞌ aaꞌpupeuꞌ, “A, nkaning kapooꞌ arompepeuꞌning teing temuꞌ Kumponing bakaning bareantuꞌning.” Eeꞌnoko teeꞌpura tering baumararing pakuvurearupeuꞌ.’ Eeꞌnoko tering biromparesioꞌ beuring domang bereꞌkoo piavoko diiꞌke tauraꞌperiaunge diikaang toomoi daiꞌerima. </v>
<v b="MRK" c="7" v="13">Teeꞌ nkorarima diiꞌke tee Kumponing bakaang kara daang-antaverimaung tee diikaang sintokosintoi-koong minkunaa barereerimaung siomperima, eeꞌnoko amutemuriiꞌ aarumo nariꞌ nkoverikooꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="7" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Ning iroꞌ taaramerira diiꞌke tampaꞌ tasiꞌperiai. </v>
<v b="MRK" c="7" v="15">Kapooꞌ naninge naivuko kumiꞌantavupeuꞌnung otoaꞌ. Eeꞌnoko kapooꞌ domaang-eta tavoꞌkupeuꞌnunge deekoꞌ naning kuꞌmiꞌantavupeuꞌ </v>
<v b="MRK" c="7" v="16">Diiꞌ nantoong punkang-poꞌnupoong deekoꞌ enang taaraveriai!” </v>
<v b="MRK" c="7" v="17">Eeꞌnoko nantoong teka sipurira pava-koo koinuuꞌ, eeꞌnoko bakaning barevare-nupoonge teka mirumiruꞌkoong kuunooꞌ tanaꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="18">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ ee napoꞌ teing-pinaꞌ noruꞌdopanuka? Arekeeꞌ, tasiꞌperiaꞌ tee kapooꞌ damaꞌdunung naninge dunkumpuko tanuaang kuꞌmiꞌantavuarupeuꞌ? </v>
<v b="MRK" c="7" v="19">Aung tee domang-koo kuung beaꞌ, pakosiiꞌkoo bemaung, eeꞌnoko teketa mono-ita napoꞌ siarakooꞌ.” Teeꞌpurima ookara taamang tauraꞌnisi tampuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="20">Teketa aaꞌpuruꞌ, “Teeo kapooꞌ tee kuung-eta pomaunge deekoꞌ naning kuꞌmiꞌantavumaung. </v>
<v b="MRK" c="7" v="21-22">Eeꞌ, naning bakaang domaang-eta aing eeꞌ oroꞌ pomaung: norunoruꞌ orara eeꞌnoko auning, bakiaaꞌ, naning dupisiꞌ, nampeesi orari, karakaraaꞌ, amutemuriiꞌ aarumo orara, tositosi, maimaiaꞌnko, mamairo, orakaꞌ minku, baka biiving, eeꞌnoko matau bekoiꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="23">Teing eeꞌning kapooꞌ oreng naing kuꞌmiꞌanta.” </v>
<v b="MRK" c="7" v="24">Eeꞌnoko Juꞌ biikanameng-eta tenkenuraiꞌnange Jiisuuꞌ bakaning ninka osi Taiaꞌ eeꞌnoko Saidoniꞌnameng-koo berouꞌ. Eeꞌnoko teꞌ bera pava navaꞌkoo kuung tumparuꞌ nantoonge noruꞌkoo piavoarura. Teka baruꞌ bakuꞌaravaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="25">Teke otoko nani manikuma baurang maꞌnaang orara-poꞌnanie Jiisuuꞌ poioꞌ taaravuuꞌ, eeꞌnoko pora tee-anko kauꞌkanooꞌ duaꞌaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="26">Teninooꞌ Juꞌdeeaing-koonani, Ponisia-nameensiꞌke pontoꞌaruꞌnani, Siiria-nameng-koo. Aaꞌnaꞌ baitoaritaaꞌ Jiisuuꞌ keviꞌuuꞌnani baurang-eta maꞌnaang bataꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="7" v="27">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teni aaꞌpuuꞌ, “A, makotuaꞌ! Toireꞌ deekoꞌ ookara piavoroainaꞌ bauꞌnumpoꞌ, eeꞌnoko tee taamang biikaang mosiꞌnanka-anko duaꞌkoo tampaꞌ deeaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="7" v="28">Eeꞌnoko tenie Jiisuuꞌ bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, Ovoring, masikaꞌ, nka tee toireꞌke duaꞌantavaako mosiꞌnankai mukunanka naiaamaung tarepa-koo boonga.” </v>
<v b="MRK" c="7" v="29">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teni aaꞌpuuꞌ, “Makosi, osi tororaravaing. Tampaꞌ bariꞌmeing. Maꞌnaang tenkenuing daurang-eta.” </v>
<v b="MRK" c="7" v="30">Eeꞌnoko teni toroarara baurang batanang-koo bempari otoko oovuuꞌ maꞌnaang tenkenuioꞌ teni-eta. </v>
<v b="MRK" c="7" v="31">Jiisuuꞌ Taiaꞌnameng-eta tenkenura osi kivorai nanuitaaꞌ Saidoniꞌnamenge tankinui Kaaleliꞌnaruꞌkoo basiaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="32">Eeꞌnoko narionge naning kipau eeꞌnoko tampaꞌ karoarukoꞌnung tavoꞌauꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ tanaꞌauꞌ bireng tee-koo patuꞌuko taarevoaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="7" v="33">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tee naning bokuvura karikaꞌketa taapoꞌ beꞌantavuuꞌ beeꞌka otoꞌkoo. Eeꞌnoko birenge punkang-koo kuung kompuuꞌ, eeꞌnoko napoꞌ tutupaaꞌarara meneng-koo kompuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="34">Eeꞌnoko paning-aape ankamparara kooreerevoitaaꞌ aaꞌpuuꞌ, “Epata.” Aung kara kuunooꞌ: “Daateꞌdaravai.” </v>
<v b="MRK" c="7" v="35">Eeꞌnoko bakaang punkang tenang daateꞌaruꞌ eeꞌnoko meneng simpiriꞌarara tampaꞌ karouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="36">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke potevuruꞌ naning nau-koo. Eeꞌnoko nau-koo doong kante potevuriko teinge napoꞌ aaꞌnaꞌ siraꞌpaakoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="7" v="37">Eeꞌnoko nantoonge taaravaama aaꞌnaꞌ taꞌninaakoꞌ aaꞌpaama, “Aung bakei ookara kapooꞌke meeꞌduꞌpinarai, aaꞌnomaung: Kipaunuka taarakiaakooꞌ, eeꞌnoko amakonuka kareaakooꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="1">Pankaroompuaruko nantoong karikaꞌ porora naroꞌariruꞌ. Eeꞌnoko taamang naiaapeuꞌning otoaruioꞌ Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong tee-anko bokuvurira aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="MRK" c="8" v="2">“Nkaang domang aaꞌnaꞌ piaamoing aing-koo nantoong-koo. Aing teing niꞌninka beenang doong oꞌnorining eeꞌnoko kapooꞌ nai-koong otoꞌevoroaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="8" v="3">Eeꞌnoko ninge peeravoroi otoroko osi-aape botoaranko dei taunga peerai tavuripeuꞌ, aiꞌ nariong aing-koo isipoꞌnupoong.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="4">Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoonge Jiisuuꞌ tanaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Teka anke meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo taamang naninge areꞌka daaꞌura aing bauꞌuriaꞌnaang?” </v>
<v b="MRK" c="8" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teka arekeeꞌning bereteꞌ otoꞌderuring?” Eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “˜Keura-taa.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke botovuruꞌ teing nantoong karinga kansiꞌkoo baꞌnampariaꞌnaang. Eeꞌnoko ˜keura-taa bereteꞌ nkavura tampaꞌ tampura pisiꞌuma bakaning barevare-nupoong avuriko teinge nantoong miatara avaarikoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="8" v="7">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning taviꞌning okiꞌnarekaꞌ otoꞌevuruꞌning-koo biraankevura bakaning botovuruꞌ teing napoꞌ tankaampaariaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="8" v="8">Eeꞌnoko ookara taamanaara poovorouꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoonge pekuꞌ ˜kevekuꞌka-taa kakitaꞌke maantoꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="8" v="9">Naroꞌka donkaang deerunooꞌ karenaumo kokoreiꞌ pinaꞌ teke otorouꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing nantoong tenkeng-koo botovuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="8" v="10">Eeꞌnoko namuꞌke tee bakaasi-nareng-koo bakaning barevare-nupoong ninka aaꞌeariruꞌ, eeꞌnoko Dalamanuta-nameng-aape berouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="8" v="11">Niiꞌning Boto Keperuuꞌnavitu Jiisuuꞌanko porouꞌ bakaang kara paara-koo. Tutumpaama teinge tanaꞌauꞌ taaꞌniꞌanta nkoevuriiꞌnaang Kumponinge botovuuꞌnaꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="8" v="12">Jiisuuꞌke eeꞌmaraanura aaꞌpuruꞌ, “Aming-koo diiꞌ avarang taaꞌniꞌanta-koo tanaꞌkirimang? Masikung naurampimang, Kumponinge diiꞌ enanavarang taaꞌniꞌanta nau-koo kasivuaꞌ otong.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="13">Teeꞌpurira sipuruꞌ teka, eeꞌnoko bakaasi-koo aaꞌearara nuaruꞌ pakoꞌ tutumpuuꞌ amenkaꞌkoo beeꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="8" v="14">Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong ampaꞌorouꞌ taamang nka-koo. Eeꞌnoko nau masiku bereteꞌ otoꞌevuruꞌ teke bakaasi-koo. </v>
<v b="MRK" c="8" v="15">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke siingoravurima aaꞌpuruꞌ, “Bakei tarerariai tee-koo iisi Boto Keperuuꞌnavitue eeꞌnoko Eerotiꞌnupoonge biikaang taamang ninka bereꞌaamaung-koo.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="16">Eeꞌnoko teeꞌpuioꞌ tasiꞌpaavarura kareaama aaꞌpeekoꞌ, “Aunge pa niiꞌ taamang otoꞌmemuriaruioꞌ teeꞌ minkuvuing.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke minkuaako noruꞌura aaꞌpuruꞌ, “Aming-koo diiꞌka minkurarimang taamang nkaveriarura? Koontoꞌ ee mmeꞌ diiꞌke tasiꞌmeriaꞌ ning? Aiꞌ diikaang domang kapanukai? </v>
<v b="MRK" c="8" v="18">Duta otori, teka ee ookiriaꞌ? Punkang otori, teka ee taaraveriaꞌ? Aming-koo noruꞌeriaꞌ? </v>
<v b="MRK" c="8" v="19">Tenang bereteꞌ paꞌnokoꞌnuri ninge nantoong paꞌnokoꞌ kokoreiꞌ bauꞌaransioꞌ arekeeꞌning pekuꞌ kakitaꞌke oosierira maantoꞌeruꞌ?” Eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Kivora-ita kevekuꞌka.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="20">Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌpuruꞌ, “Eeꞌnoko tenang ˜keura-taa bereteꞌ nantoong karenaumo kokoreiꞌke naiaioꞌ arekeeꞌning pekuꞌ kakitaꞌke maantoꞌerieeng?” Eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “˜Kevekuꞌka-taa.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="21">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Teka ee diiꞌke mmeꞌ tasiꞌperiaꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="8" v="22">Jiisuuꞌ bakaning ninka Besaida duparirioꞌ narionge naning duta kaputuꞌ tavoꞌauꞌ tee-anko birenge kompuaꞌnaang eentavarima. </v>
<v b="MRK" c="8" v="23">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke naning kaputuꞌ bireng-koo kompura osi-eta damaꞌdu tenkeng-antavuuꞌ. Eeꞌnoko duta-koo tutupaaꞌura bakaang bireng tee-koo panteꞌuuꞌ, eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Kapooꞌ ee oovemaang?” </v>
<v b="MRK" c="8" v="24">Eeꞌnoko duta bantora aaꞌpuuꞌ, “Nantoong aaꞌ koiꞌpinaꞌ nanaako ooaramang.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="25">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ bireng patuꞌuuꞌ duta-koo, eeꞌnoko tenang duta bantora naapu narung ookuma tamparuꞌkuuꞌ. Ookara kapooꞌ sirakaꞌparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="8" v="26">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke koontoꞌ bakanooꞌaape botovuma aaꞌpuuꞌ, “Amono-nupoong-koo bera naueriaukaꞌ!” </v>
<v b="MRK" c="8" v="27">Niiꞌnaꞌmung Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong ninka Sisariaꞌ Pilipai navuntuꞌaape taunge nanaama bakaning barevare-nupoong tanaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Nantoonge ning baa tammaamaung?” </v>
<v b="MRK" c="8" v="28">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Niiꞌninge Jooni Minkinara tantaamaung. Eeꞌnoko narionge Eliasi poaing-koong tantaamaunge. Eeꞌnoko niiꞌninge urikupoong nakaro-nupoong-koo narung, booꞌketa daaꞌaruꞌnung.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="29">Eeꞌnoko napoꞌ Jiisuuꞌke teing tanaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Eeꞌnoko diiꞌke napoꞌ ning baa tammerimaung?” Eeꞌnoko Piitai bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ aaꞌ tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domamperira tareveriainooꞌkoo.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="30">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke potevurima aaꞌpuruꞌ, “Naning-koo siraꞌmeriaukaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="31">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning nau tutumpuruꞌ booꞌparavainaꞌ, aaꞌpurima, “ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing teing amutemuriiꞌ arikananka toraꞌpampaing, eeꞌnoko aing aaꞌninge tompimaavaing: pankenukai, piristiꞌkoong ovontunukai eeꞌnoko boto naunukai, eeꞌnoko tee dupisiꞌmaavaing. Teketa beenang doong tankinuko napoꞌ domamarara daaꞌmaravaing.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="32">Sirakaꞌpui tampaꞌ nauvurioꞌ Piitai taapoꞌ beꞌantavura potevuuꞌ temuriiꞌ kara minkuvuarooꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="8" v="33">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong-aape bereꞌarama Piita turampuma aaꞌpuuꞌ, “Tokoi beai daꞌ Sietaniꞌ, ning-ankoita. Dake tee Kumponing bakaang noruꞌ noruꞌeaꞌ, nantoong biikaang noruꞌ narung noruꞌei otong.” </v>
<v b="MRK" c="8" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong miatara bakaning barevare-nupoong ninka naroꞌ bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Naning ning siomui pooꞌnaang piavora deekoꞌ, baka bakaang pia iroꞌ doonko tompimparavaing eeꞌnoko bakaang aaꞌbarataꞌ poruꞌui ning siomumaatoaing. </v>
<v b="MRK" c="8" v="35">Eeꞌkoo, baa tee naning bakaang domaang ning-koo orokovuma baka tare-koo piavoaing tee paaꞌaravaing, teka baa tee naning ning-koo eeꞌnoko nkaang doorenang tampara-koo bakaang domaang arooꞌari duaꞌuaing tee domamparavaing. </v>
<v b="MRK" c="8" v="36">Naninge kapooꞌ ookara kansiꞌkooning barampui okovura bakaang domaang daroveꞌuko teinge arekeeꞌ pakuaapeuꞌ? </v>
<v b="MRK" c="8" v="37">Eeꞌnoko naning aming avupeuꞌ tee bakaang domaang paaꞌaruꞌnung napoꞌ mooꞌkoo? </v>
<v b="MRK" c="8" v="38">Aing avarang oreng otorong nampeesi orarinuka, eeꞌnoko naning teing-koo meuꞌke otoi nkaang miring siraꞌkoo eeꞌnoko nkaang kara-koo maiaꞌomaung damaꞌke ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee-koo maiaꞌmoaing mora teing ninka koosinung˜ meekupoong eeꞌnoko Mmaꞌ bakaang meenasi ninka.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="1">Jiisuuꞌke napoꞌ karoma aaꞌpuruꞌ, “Teka ninge masikung naurampimang, Diiꞌkoo nariong anke otorining dooriaꞌ ooverioꞌ Kumponing bakaang Muuꞌ basiaravaing tee ninka purintoꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="2">Eeꞌnoko ˜naꞌmung-taa doong tankinuioꞌ Jiisuuꞌke Piita dovang Jeemisi eeꞌnoko Jooni bokuvuritaaꞌ biiꞌka iuꞌ isikara-koo deto koinauꞌ, eeꞌnoko teke otoroi ooaioꞌ Jiisuuꞌnung mono niiꞌnaꞌ paariaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="9" v="3">Bakaang mononopaꞌ aaꞌnaꞌ kakaravora siisiouꞌ. Naning otoaꞌ duuꞌpura teeꞌ oroꞌantavupeuꞌnung. </v>
<v b="MRK" c="9" v="4">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaninge ooauꞌ Eliasi eeꞌnoko Moosesi nariꞌ kareaako Jiisuuꞌ ninka. </v>
<v b="MRK" c="9" v="5">Eeꞌnoko Piitai karoma Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta Pankaing ee, bakei tampaꞌ niiꞌ anke oꞌnorimaang. Aiaꞌ, niiꞌke beevaari bare kaniampiai: navaꞌ daꞌ dakanavaꞌ, navaꞌ Moosesi bakanavaꞌ, eeꞌnoko navaꞌ Eliasi bakanavaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="6">Aing teing avoreaara minkuvupeuꞌning otoaruko aung minkuvuuꞌnung. </v>
<v b="MRK" c="9" v="7">Eeꞌnoko teka kamoꞌke dakaꞌpuruꞌ, eeꞌnoko teketa auronge karoma aaꞌpuuꞌ, “Aung tee nnuring ninge piaavamaung. Taaraveriaing tee.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="8">Eeꞌnoko daꞌdeng avitoitoi ookaama naning ooaavaꞌ, Jiisuuꞌ narung teing ninka otoko ooauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="9" v="9">Eeꞌnoko iuꞌketa depeto siarima Jiisuuꞌke teing potevuruꞌ kapooꞌ ooauꞌning nantoong nauaariarooꞌnaang bera Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing booainooꞌketa daaꞌaravainooꞌ basi. </v>
<v b="MRK" c="9" v="10">Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ bakaang kara meumpauꞌ, eeꞌnoko biiꞌka kareaama aaꞌpaakoꞌ, “Aunge aming kapooꞌ booꞌketa napoꞌ daaꞌaravaing tampumang?” </v>
<v b="MRK" c="9" v="11">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ tanaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Aming-koo boto naunukai aaꞌpaamaung Eliasi damaꞌ tee tee-koo Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌkoo uroꞌke poaing?” </v>
<v b="MRK" c="9" v="12">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bariꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Masikung, Daari Meekunge aaꞌpui otong, ‘Eliasi tutung poaing ookara kapooꞌ maamu-antavuaꞌnaang.’ Eeꞌnoko Daari Meekunge napoꞌ ning-koo aaꞌpui otong, ‘Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing aaꞌnaꞌ sisikeera kompuaing pooreꞌaako.’ </v>
<v b="MRK" c="9" v="13">Teka iroꞌ ninge naurampiai. Eliasi tee masikaꞌ tutunaꞌ pouꞌnung, eeꞌnoko nantoonge tee-koo orakaꞌ piavorouꞌnaꞌ nariꞌ nkoauꞌ tee, Daari Meekunge minkuvui otoinaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ ninka iuꞌketa siarima niiꞌning barevare-nupoong meuꞌpaaruꞌ, eeꞌnoko napoꞌ nantoong karikaꞌ kuneꞌaaruꞌ, nariong boto naunuka Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong ninka mantekaveeko. </v>
<v b="MRK" c="9" v="15">Eeꞌnoko namuꞌke Jiisuuꞌ ooaara bakei ookara taꞌnimparira kuaꞌpariruꞌ tee-anko onkeonkeꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="9" v="16">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning tanaꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ aming-koo mantekareerimang?” </v>
<v b="MRK" c="9" v="17">Eeꞌnoko naninge karikaꞌkoo meuꞌketa bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta ee, ninge nnuring daꞌanko tavoꞌama moing maꞌnaang orara otoi kara kereng-antavuuꞌnung. </v>
<v b="MRK" c="9" v="18">Teie maꞌnaange tavuma kansiꞌkoo kosiꞌuko kaꞌbuairavarama kakirinkuarakooꞌ, eeꞌnoko bakaang mono taꞌnaaꞌokooꞌ. Ninge dakaning barevare-nupoong tanaꞌaransioꞌ tee maꞌnaang bataꞌkoo makosiaavaruing.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="19">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Nko diiꞌ masikaꞌanta otoriainge, koontariaing, areꞌ basinaroonge diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnorimaatoainge dooroontampiri? Poꞌantaveai tee okiꞌnara ning-anko.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="20">Eeꞌnoko tenang poꞌantavauꞌ Jiisuuꞌanko. Eeꞌnoko maꞌnaange Jiisuuꞌ oovura namuꞌke tee nemaka kanuꞌantavuioꞌ dankurankuꞌarama kansiꞌkoo duaꞌarara korimparuꞌ kaꞌbuaaꞌke sisiꞌarama. </v>
<v b="MRK" c="9" v="21">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bauma tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Aung arekeeꞌning doonge teeꞌ nkoaramaung?” Eeꞌnoko baumai bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Okiꞌnaꞌnooꞌketa. </v>
<v b="MRK" c="9" v="22">Mmauꞌ doonge ntong tovang-koo ntaꞌ duaꞌantavukooꞌ dupisiꞌkoo keviꞌuma. Daꞌ makosi deekoꞌ piaamerira pakumeriai.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="23">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌkoo ning makosi deekoꞌ tammemang, aiꞌ teie daꞌ makosi deekoꞌ. Ookara kapooꞌ arikaꞌparavaꞌ naning-koo Kumponing masikaꞌantavumaung-koo.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="24">Eeꞌnoko tootoꞌke bauma namuꞌke bokuma aaꞌpuuꞌ, “Masikaꞌantavansing. Makotumparuko deekoꞌ pakumeaing.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="25">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong karikaꞌ porora naroꞌariko oovurira tee maꞌnaang orara akaꞌpuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ kipau eeꞌnoko amako maꞌnaang botoramaang naning-eta bakorarara tenkeng-koo eeꞌnoko napoꞌ tee-koo kuung beaukaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="26">Eeꞌnoko tenang maꞌnaang uiarama naning kanuꞌantavura sipuuꞌ. Eeꞌnoko nemaka bakei davoru-pinaꞌ oroꞌparioꞌ nantoonge aaꞌpauꞌ, “Aung aaꞌ booꞌparing.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="27">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aung naning nemaka bireng-koo kompura deto donkong-antavuioꞌ donkonuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="9" v="28">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ teketa pava-koo tumparioꞌ bakaninge barevare-nupoong makenge tanaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Arekeeꞌkoo niiꞌke maꞌnaang bataꞌkoo makotumpiaꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="9" v="29">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bariꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Unkumuari kunsi narunge deekoꞌ temuriiꞌ bataꞌkoo makosi.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="30">Eeꞌnoko teketa tenkenaara Kaaleliꞌnamenge berouꞌ makemparitaaꞌ, biiꞌka bireꞌariri bakaning barevare-nupoong nau-anta-koo. </v>
<v b="MRK" c="9" v="31">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee nkaning-koo navumainuka-koo narunge tooka kompui simuuꞌnaang nantoong oreng biikaang bireng-koo. Teinge dupisiꞌmaavaing, teka beenang doong tankinuko napoꞌ domamarara daaꞌmaravaing.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="32">Eeꞌnoko teinge nauvurioꞌ tasiꞌpaavaꞌ, eeꞌnoko napoꞌ amaiaaꞌorouꞌ tanaꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="9" v="33">Eeꞌnoko Kapaneumeꞌ tavoꞌarira Jiisuuꞌke bakaning tanaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ taunge aming mantekavering?” </v>
<v b="MRK" c="9" v="34">Eeꞌnoko kareaavaꞌ, aiꞌ taunge nanaama mantekaveema aaꞌpauꞌ, “Niiꞌkoo baa pankaing?” </v>
<v b="MRK" c="9" v="35">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ baꞌnanuraiꞌnange bakaning nanaiꞌketa kenaankara bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Naning paninung muuꞌkoo uroꞌnara deemparaaꞌnaang piavora deekoꞌ, baka enang ookara-koo damaꞌdu siparara biikaang pakupakunung otoai.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="36">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tootoꞌ kompura uroꞌkanooꞌ teing-koo donkong-antavuuꞌ. Eeꞌnoko tankaꞌke bokoꞌura aaꞌpuruꞌ teing, </v>
<v b="MRK" c="9" v="37">“Baa tee naning ning nkaang miring-koo narung tootoꞌ okiꞌnara aung-pinaꞌ oroꞌ onkeonkeꞌuainge tee ning onkeonkeꞌmuaing, eeꞌnoko ning narung deeaꞌ, naning ning botomuing onkeonkeꞌuainge.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="38">Joonie aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta, niiꞌke naning ooampiring dakaang miring-koo maꞌnari bataꞌuriko. Eeꞌnoko ooampira poteampiri tee niiꞌ ninka nariꞌ daꞌ siontuaung-koo.” </v>
<v b="MRK" c="9" v="39">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Poteveriaukaꞌ tee. Naning nkaang miring-koo kuunge kapooꞌ purintoꞌ nkovura namuꞌke orakaꞌ minkumuarupeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="9" v="40">Baa naning niiꞌ tooꞌdemuriaung tee pakumurimaung-pinaꞌ noruꞌampiaing. </v>
<v b="MRK" c="9" v="41">Eeꞌnoko noruꞌeriai naning oovununge diiꞌ ntong aruriko deekoꞌ Karistooꞌ bakaning tantaririoꞌ teie bakaang mooꞌ divuꞌuaukaꞌnunge. </v>
<v b="MRK" c="9" v="42">Baa tee naning aing toireꞌ ning masikaꞌantamaamaing-koo narung duaꞌantavuaing tee-koo orara aarumo-koo deekoꞌ tee tee piaaruꞌ. Teeꞌ oroꞌ naning baukoi paravuaruuꞌnung dei tampaꞌ, aiꞌ Kumponinge aaꞌnaꞌ kiimatavuaing tee. </v>
<v b="MRK" c="9" v="43">Eeꞌnoko dakaang tankaꞌke duaꞌantaruko napuꞌdaravai. Tampaꞌ masikaꞌ tankaꞌnanaang ninka domaang otoi-otoꞌnooꞌ beaing, eeꞌnoko tankaꞌ kenaanta ninka tampaꞌ deeaꞌ mosianung-aape nanuꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="9" v="44">Teeꞌ aaꞌnomanooꞌ kikiꞌnanka booroaꞌnooꞌke eeꞌnoko ntaꞌ siriꞌaravaꞌnooꞌke. </v>
<v b="MRK" c="9" v="45">Eeꞌnoko dakaang kauꞌke duaꞌantaruko napuꞌdaravai. Tampaꞌ masikaꞌ kauꞌnanauꞌ ninka domaang otoi-otoꞌnooꞌ beaing, eeꞌnoko kauꞌ kenauꞌka ninka tampaꞌ deeaꞌ mosianung-aape nanuꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="9" v="46">Teꞌ aaꞌnomanooꞌ kikiꞌnanka booroaꞌnooꞌke eeꞌnoko ntaꞌ siriꞌaravaꞌnooꞌke. </v>
<v b="MRK" c="9" v="47">Eeꞌnoko duta narutai tapiriꞌantaruko pasiꞌdarara duaꞌeai. Aaꞌnaꞌ tampara duta naruta ninka Kumponing bakaang muuꞌkoo tung-koo eeꞌnoko duta kerutara ninka tampaꞌ deeaꞌ mosianung-aape duaꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="9" v="48">Teꞌ aaꞌnomanooꞌ kikiꞌnanka booroaꞌnooꞌke eeꞌnoko ntaꞌ siriꞌaravaꞌnooꞌke. </v>
<v b="MRK" c="9" v="49">Niiꞌ ookara teing meekaꞌmariri Kumponing-koo boontunang deemariiꞌnaang ntaꞌke miang-pinaꞌ taimuriko, Daari Meekunge minkuvui otoinaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="9" v="50">Miang tee kapooꞌ tampara, teka miang-koo tariiꞌnooꞌ paaꞌarako arekeeꞌ napoꞌ naninge tariiꞌantavupeuꞌ? Makotuaꞌ! Teeꞌkoo, dau basinaꞌ, ning-koo arooꞌdariri imaꞌdariaing, eeꞌnoko meekupoong masikeng otori pinkaꞌdarima nariꞌ mooarariri otoriai.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="1">Jiisuuꞌke temono sipura Judiaꞌnameng-koo beuꞌ Jooꞌdani-nari pakoꞌuitaaꞌ. Eeꞌnoko nantoong karikaꞌ napoꞌ tee-anko naroꞌaririoꞌ kara nauvuruꞌ teroita nauvurikoꞌnaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="10" v="2">Eeꞌnoko niiꞌning Boto Keperuuꞌnavitu nariꞌ pororaiꞌnange aavavaama aaꞌpauꞌ, “Naumeriai. Niikaang boto-koo ee naninge baꞌaang bataꞌkoo tauraꞌpui otong?” </v>
<v b="MRK" c="10" v="3">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Teka aremuriiꞌ boto Moosesie aruruꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="10" v="4">Eeꞌnoko bariꞌaama aaꞌpauꞌ, “Moosesie tauraꞌ avuꞌnisi naninge baꞌaang siꞌkoo piavora deekoꞌ karavoto˜ daarivuaing nampeesi totoꞌpuing tasiꞌanta-koo, eeꞌnoko baꞌaang bataꞌuai.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Moosesie aung boto daarivuuꞌnung diiꞌ diiꞌka domang ivekaꞌdariko. </v>
<v b="MRK" c="10" v="6">Teka Kumponinge ookara kapooꞌ pupuꞌuuꞌnang-eta minkuvuma aaꞌpui otong Daari Meekung-koo, ‘Kumponinge donkaani eeꞌnoko manikuma nariꞌ nkovuretuꞌ.’ </v>
<v b="MRK" c="10" v="7">Eeꞌnoko ‘Teeꞌkoo donkaanie baumararing sipureta baꞌaang ninka pinkaꞌareaing, eeꞌnoko tenaanka narung mono deempareaing.’ </v>
<v b="MRK" c="10" v="8">Teeꞌpuuꞌnooꞌkoo tenaanka kenaanka deeaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="10" v="9">Teeꞌkoo kapooꞌ Kumponinge beꞌnuꞌantavuuꞌnung naroꞌka naninge tankaampuaukaꞌ nung.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="10">Eeꞌnoko teketa pava-koo toroarira bakaning barevare-nupoonge tampaꞌ tasiꞌkoo tanaꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="10" v="11">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Tenang naninge baꞌaang bataꞌuma oovunani nampupeuꞌ eeꞌnoko nampeesi baꞌaang ninka teka orarivuing. </v>
<v b="MRK" c="10" v="12">Eeꞌnoko baꞌaange bataꞌuma baꞌung oovunara nampupeuꞌ eeꞌnoko nampeesi tee teka orarivuing.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="13">Eeꞌnoko nantoonge toireꞌ okiꞌnarekaꞌ Jiisuuꞌanko poꞌantavaarikoꞌ teie kompurira biraankevuriiꞌnaang. Eeꞌnoko teinge bakaning barevare-nupoonge poteaaruꞌ tee-anko tavoꞌaariko. </v>
<v b="MRK" c="10" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke oovurira iiraevuruꞌ bakaning barevare-nupoong aaꞌpurima, “Tauraꞌperereriai toireꞌ ning-anko poꞌkoo, potevereriaꞌ. Kumponinge nantoong toireꞌpinaꞌ bereꞌarimaing bakaang muuꞌkooning. </v>
<v b="MRK" c="10" v="15">Masikaꞌ naurampimang ninge diiꞌ, baa tee naning Kumponing bakaang muuꞌ tootoꞌke bautaꞌ nkavui arooꞌaramanaꞌ kompuarura tee bakei tumparavaukaꞌnung teꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="16">Eeꞌnoko minku bakevura toireꞌ narunaꞌ bokoꞌurima tankaꞌ panteꞌuruꞌ Kumponinge biraanke-koo. </v>
<v b="MRK" c="10" v="17">Tenang Jiisuuꞌ niiꞌnameng-aape nanuꞌ tutumparako naning narung kuaꞌpari pora miinge keemparuꞌ uroꞌkanooꞌ eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta tampara, ninge aming kapooꞌ nkoamira domaang oparavaukaꞌnung kompampaing?” </v>
<v b="MRK" c="10" v="18">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Arekeeꞌkoo dake ning tampara tammemang? Niiꞌnara naning tampara otoaꞌ, Kumponing narung tampara. </v>
<v b="MRK" c="10" v="19">Dake Moosesi bakaang boto eeꞌ oroꞌ noruꞌei otong: ‘Naning dupisiꞌeaukaꞌ. Nampeesi orarieaukaꞌ. bakiaaꞌ nkoveaukaꞌ. Daang-koo tuutunampeaukaꞌ. Kapooꞌ kokonoveaukaꞌ. Daumararing deto noruꞌeresi pakuereaing.’” </v>
<v b="MRK" c="10" v="20">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta, ninge okiꞌnaꞌnooꞌketa aing ookara boto tanatavantuꞌning.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="21">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke oovui piaavura aaꞌpuuꞌ tee, “Daꞌ narung kapooꞌkoo makosiaꞌ. Bera ookara kapooꞌnanka dakaning baavevera mooniꞌ nkavera ataꞌoiꞌnuka averiai. Teeꞌ nkovera paning-koong kavonanka otoꞌderuaing. Eeꞌnoko teketa ning siomei poai.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="22">Eeꞌnoko aung kara taaravura aaꞌnaꞌ muriꞌouꞌ, eeꞌnoko domang mankiꞌoitaaꞌ tenkenuuꞌ, aiꞌ aung naning tee maneenara. </v>
<v b="MRK" c="10" v="23">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke ooꞌoovurima bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, “Bakei poreꞌ masikung manee-nupoong Kumponing bakaang muuꞌkoo tung-koo.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="24">Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong aaꞌnaꞌ taꞌninauꞌ teeꞌpuioꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ kara bariꞌevurima aaꞌpuruꞌ, “Ee toireꞌ, bakei poreꞌ masikung Kumponing bakaang muuꞌke tung-koo teing maneeariri otoromanooꞌkoo noruꞌ sipaamaing. </v>
<v b="MRK" c="10" v="25">Kaameliꞌnavoroꞌ bamaruꞌkoong busi-koo kuunge tung-koo makotuaꞌ, eeꞌnoko naning maneenara-koo bakei aaꞌnaꞌ koontoꞌ makotuaꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo tung-koo.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="26">Eeꞌnoko teing aaꞌnaꞌ taꞌninaara biiꞌka kareaama aaꞌpauꞌ, “Nka enang baa domaang mooꞌaravaing?” </v>
<v b="MRK" c="10" v="27">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing oovurira aaꞌpuruꞌ, “Nantoong biiꞌka domaang mooꞌkoo makosi deeaing, Kumponinge deekoꞌ makosi, aiꞌ teie ookara kapooꞌ nko-koo makosie.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="28">Eeꞌnoko Piitai karoma aaꞌpuuꞌ, “Aung ee, teka niiꞌ teing ookara kapooꞌ sipampira siontampimaing.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="29">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Masikung naurampimang, naninge aing sipuuꞌnung: pava, baumaraang, baurukaaꞌ, bakaang kansiꞌ sipura ning-koo eeꞌnoko nkaang kara tampara bereng-anta-koo, eꞌmung-eta dau basinooꞌ makuꞌ nkavuaing daakuꞌpinaꞌ anke kansiꞌkoo otoitaaꞌ; </v>
<v b="MRK" c="10" v="30">Aaꞌnoko: pava, baumaraang, baurukaaꞌ, kansiꞌ. Eeꞌnoko nantoonge turampaavai eeꞌnoko damaꞌnaroong-koo napoꞌ domaang oparavaung okovuaing. </v>
<v b="MRK" c="10" v="31">Teka mmauꞌ nantoong ureai otoromaing damaꞌke damaꞌduariaing, eeꞌnoko damaꞌduariri otoromaing ureaavai.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="32">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ uroitaaꞌ Jerusalemaꞌaape daanto taunge nanauꞌ, eeꞌnoko taꞌnimpariruꞌ teing siompaakoꞌning avoreaama. Eeꞌnoko bakaning nanaiꞌketa kenaanka naroꞌurira minkunaavuruꞌ damaꞌke nkoaravainaꞌ </v>
<v b="MRK" c="10" v="33">Aaꞌpuruꞌ, “Ee aing, niiꞌ teing Jerusalemaꞌnavuntuꞌkoo deto merimang. Eeꞌnoko teka eeꞌnooꞌka naninge tooka kompui ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tauraꞌmuuꞌnaang aaꞌning-koo Piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko boto naunuka; eeꞌnoko teinge tee tuutunamaara ning booꞌkoo makosi tampaaraiꞌnange sing-antamaavaing teing-koo Juꞌdeeaing-koo. </v>
<v b="MRK" c="10" v="34">Eeꞌnoko teinge Juꞌdeeainge siisimaavai tutupaaꞌmaama, eeꞌnoko muraꞌmaara dupisiꞌmaavaing. Teketa beenang doong tankinuko napoꞌ daaꞌmaravaing.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="35">Jeemisi namainta Jooni, Siebedi baurinketa, Jiisuuꞌanko poretuꞌ aaꞌpurema, “Nau-anta, kapooꞌ nkomemureeꞌnaang piamoremang.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="36">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuretuꞌ, “Aming nkorerompeeꞌnaang piaroremang?” </v>
<v b="MRK" c="10" v="37">Eeꞌnoko temaintai makuꞌurema aaꞌpuretuꞌ, “Tauraꞌmereaing neeꞌ daꞌ ninka baꞌnang-koo, tenang dakaang meenasie kororuioꞌ ovorintari baꞌnantaravainang, narung tampavine-aape eeꞌnoko narung mareꞌaanavine-aape.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="38">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke temainta aaꞌpuretuꞌ, “Deeꞌke tee kapooꞌ eentameresing noruꞌereaꞌ. Deeꞌke ee teruꞌ ntonaruꞌ orakaꞌ deeꞌnaruꞌ ning naikampainaruꞌ naikirepeuꞌ? Eeꞌnoko napoꞌ sisikeera ninka meekaꞌantamaravainaꞌ ee meekaꞌantararepeuꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="10" v="39">Eeꞌnoko temaintai makuꞌurema aaꞌpuretuꞌ, “Eeꞌ, neeꞌ makosira.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuretuꞌ, “Eeꞌ, masikaꞌ, kaapu-koo ninge naikampaing-koo naikireainge, eeꞌnoko meekaꞌantamaravainaꞌ meekaꞌantarareainge. </v>
<v b="MRK" c="10" v="40">Eeꞌnoko ning tauraꞌ oꞌnoaꞌ miruꞌkoo naning ning-koo tampavine-koo eeꞌnoko mareꞌaanavine-aape baꞌnang-anta-koo. Aung tee kapooꞌ Kumponing bakaang. Teie bampuuꞌnaꞌ baꞌnampareaing.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="41">Eeꞌnoko teinge napoꞌ nanaiꞌke teeꞌ taaravaara Jeemisi namainta Jooni iikooꞌaaretuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="10" v="42">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke ookara naroꞌ bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke ee noruꞌeri otong teing nantoong Juꞌdeeaing-kooninge biikaning ovontung miruꞌaarimaing iriꞌoromanaꞌ nantoong-koo. Eeꞌnoko biikaning pankenankai biikaang iriꞌke nantoong etuaarikooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="10" v="43">Teka diiꞌkoo teeꞌ deeaꞌ. Naning diiꞌkoong boreꞌ otoꞌkoo piavora diikaang pakupakunung otoai. </v>
<v b="MRK" c="10" v="44">Eeꞌnoko naning diiꞌkoo dau basi deeng-koo piavora botovotonaaꞌ otoai ookara-koo. </v>
<v b="MRK" c="10" v="45">Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing teeꞌke, kansiꞌkoo ovoring-pinaꞌ otoꞌkoo moaꞌ, teka pakupakunung deemaraaꞌnaang mouꞌnung, eeꞌnoko nkaang domaang duaꞌkoo teing-koo mmauꞌ booꞌketa simpiriꞌariiꞌnaang.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="46">Eeꞌnoko Jerikooꞌnamono-koo tavoꞌariruꞌ. Teꞌ otorokotaaꞌ napoꞌ tenkenauꞌ Jiisuuꞌ eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong. Eeꞌnoko napoꞌ nantoong karikaꞌ nariꞌ. Eeꞌnoko naning duta kaputuꞌ taunge baꞌnampari otoi nantoong mooniꞌkoo eentavurikoꞌ. Aung naning miring Batimiasi, Timiasi bauring. </v>
<v b="MRK" c="10" v="47">Eeꞌnoko teie taaravura Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung tankinuko boku tutumpuuꞌ aaꞌpuma, “Jiisuuꞌ, Deevitaꞌ bakanaving-koong, piaameai ning.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="48">Eeꞌnoko nantoong karikaꞌke poteaama dooroomparaaꞌnaang botoauꞌ. Eeꞌnoko teeꞌpaako bakei aaꞌnaꞌ bokuma aaꞌpuuꞌ, “Deevitaꞌ bakanaving-koong, piaameai ning.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="49">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nasinura aaꞌpuuꞌ, “Bokueriai.” Eeꞌnoko bokuauꞌ tee kaputuꞌ, aaꞌpaama, “Doturari daaꞌdaravai. Bokurumaang.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="50">Eeꞌnoko bakaang mononopaꞌ duaꞌura namuꞌke daaꞌarara Jiisuuꞌanko beuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="10" v="51">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ arekeeꞌ nkoramaꞌnaang piaroi?” Eeꞌnoko naning kaputuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta Pankaing ee, ning duta bantang-antameaing.” </v>
<v b="MRK" c="10" v="52">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Naniaing. Dakaang baitoi tamparuꞌkiing.” Eeꞌnoko namuꞌke bantora tee Jiisuuꞌ siompuuꞌ taunge nanuko. </v>
<v b="MRK" c="11" v="1">Eeꞌnoko poroma Jerusalemaꞌ dueꞌ Oliveꞌpoꞌnamii-koo basiariruꞌ, osi Bepasi eeꞌnoko Beetani dueꞌ masipoꞌ. Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong-koo Jiisuuꞌke kenaankara uroꞌke botovurema aaꞌpuretuꞌ, </v>
<v b="MRK" c="11" v="2">“Deeꞌ ureresi bereta osi uroꞌkanooꞌke otoi-namono-koo duꞌdareai. Eeꞌnoko basirareta doonkiiꞌnu kampianu oovereai biꞌari otoko naning mmeꞌ teu-koo baꞌnamparavaꞌ. Dipiꞌereta poꞌantavereai.” </v>
<v b="MRK" c="11" v="3">Eeꞌnoko naninge tanaꞌdurema aaꞌdureko, “Aung aming-koo teeꞌ nkoveremang? Aaꞌpereai, ‘Ovoring piavoing. Napoꞌ torovuaing namuꞌke.’” </v>
<v b="MRK" c="11" v="4">Eeꞌnoko bereta oovuretuꞌ tee doonkiiꞌ kampia taung-koo meuꞌke biꞌari otoko pava karanaange; </v>
<v b="MRK" c="11" v="5">Eeꞌnoko dipiꞌureko narionge dueꞌ donkonai otorokoꞌninge tanaꞌaarema aaꞌpaaretuꞌ, “Deeꞌ aming nkoverema doonkiiꞌ dipiꞌeremang?” </v>
<v b="MRK" c="11" v="6">Eeꞌnoko tenaankai Jiisuuꞌke nauvuretuꞌnaꞌ makuꞌuretuꞌ, eeꞌnoko nantoonge tenang tauraꞌpaaretuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="7">Eeꞌnoko tenaankai poꞌantavuresioꞌ Jiisuuꞌanko teinge biikaang baarong tevoroꞌkoo dau taniꞌauꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ tee-koo dau baꞌnamparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="8">Eeꞌnoko nantoong karikaꞌke biikaang baaronankai taunge danto taniꞌauꞌ, eeꞌnoko narionge uurung tovang poraꞌka napuꞌaama taniꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="9">Eeꞌnoko nantoong Jiisuuꞌkoo uroꞌke nanauꞌning eeꞌnoko niiꞌnariong damaꞌdu-eta porouꞌninge eura bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Biraanke! Biraanke-poꞌnung aung Ovoring bakaang miring-koo pomaang! </v>
<v b="MRK" c="11" v="10">Biraankeniiꞌ tee muuꞌ niuma Deevitaꞌketaing napoꞌ donkonge dueꞌumaang! Biraanke otoi otoaing aꞌdeiꞌke paning-koo nariꞌ!” </v>
<v b="MRK" c="11" v="11">Eeꞌnoko aarenuuꞌ Jiisuuꞌ tee-koo osi Jerusalemaꞌ. Eeꞌnoko teketa pava dootuuꞌnava pankava-koo kuung tumparara avitoitoi nanuma beeroꞌuuꞌ. Eeꞌnoko muung-aapevuioꞌ napoꞌ toroaruꞌ Beetani-aape bakaning nanaiꞌketa kenaankara ninka. </v>
<v b="MRK" c="11" v="12">Eeꞌnoko daunaꞌmung Jiisuuꞌ toroaruꞌ Beetaniꞌketa peeravoitaaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="13">Eeꞌnoko koiꞌnavari miring piikiꞌ isiꞌisipoꞌketa oovuuꞌ paraꞌ narung uumaananuꞌ. Eeꞌnoko sinang-poꞌnavari tampuma beuꞌ tevari-anko. Eeꞌnoko beraiꞌnange sinang oovuaꞌ, paraꞌ narung otoko oovuuꞌ, sinang biꞌkoong bakaang batei deeaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tevari aaꞌpuuꞌ, “Naning otoaꞌ dakaang sinang napoꞌ maaꞌderuaing.” Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoonge taaravauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="15">Eeꞌnoko Jerusalemaꞌ napoꞌ tavoꞌarira Jiisuuꞌ parang-koo tumparara pava dootuuꞌnava pankava-koong-koo, nantoong sipisipiꞌ dovang parekanumpoꞌ baaveveekoꞌning bataꞌ tutumpuruꞌnung. Aaꞌnoko batanananka mooniꞌ aampariꞌaakoꞌning biikaning eeꞌnoko napoꞌ baꞌnavaꞌnananka kuukuuꞌ baaveaarikoꞌning biikaning teka piakatuꞌuruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="16">Eeꞌnoko potevuruꞌ Pava Dootuuꞌkoo kapooꞌnanka nkavai beꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="11" v="17">Eeꞌnoko napoꞌ nau-antavurima aaꞌpuruꞌ, “Aming-koo noruꞌeriaꞌ otong Kumponing bakaang kara Daari Meekung-koo aaꞌpumanaꞌ ‘Nkaang pava tee pava kunsinava tampari otoaing, nantoong amutemuriiꞌ biikaang.’? Teka diiꞌke ‘bakiaaꞌ nkonuka biikanooꞌ’ deeng-antavering.” </v>
<v b="MRK" c="11" v="18">Eeꞌnoko teinge piristiꞌnuka-koo ovontunge eeꞌnoko boto naunuka taaravaara taung besiꞌauꞌ Jiisuuꞌ tavuꞌnaꞌ, nantoong karikaꞌ Jiisuuꞌ bakaang kara-koo taꞌnimparima biꞌariko avoreaara. </v>
<v b="MRK" c="11" v="19">Eeꞌnoko muung-aapevuioꞌ Jiisuuꞌ bakaning ninka tenkenauꞌ </v>
<v b="MRK" c="11" v="20">Eeꞌnoko napoꞌ daunaꞌmung oraꞌka-ita tevunge toroarima tevari piikiꞌnavari ooauꞌ maraꞌora booꞌparioꞌ untuꞌketa kaakeng-koo basi. </v>
<v b="MRK" c="11" v="21">Eeꞌnoko Piitai nkoaruꞌnaꞌ noruꞌura Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta Pankaing, ooveai. Tee koiꞌ dake barakosiꞌeieeng maraꞌoi booꞌparing.” </v>
<v b="MRK" c="11" v="22">Jiisuuꞌke teing kara makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang ninge, </v>
<v b="MRK" c="11" v="23">Baa naning baito Kumponing-koo otoꞌevui dei aunteto iuꞌ aaꞌpupeuꞌ, ‘Daaꞌdarara pirung-koo duaꞌdaravai,’ eeꞌnoko bakaang noruꞌ keekooꞌaravaꞌ minkuvuinaꞌ nkoaraaꞌnaang masikaꞌantavuko teeꞌ nkoarapeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="24">Teeꞌkoo aaꞌdampimang, tenang eentararima eeꞌ noruꞌeriai, ‘Kapooꞌ nkavampiring,’ eeꞌnoko tee okoruriaing. </v>
<v b="MRK" c="11" v="25">Eeꞌnoko tenang donkoniri kunsirarima tontaꞌevurereriai kapooꞌ orara diiꞌkoo nkoauꞌnanka. Eeꞌnoko Diuma, paning-koo otomaunge napoꞌ diikaang orara tontaꞌderuriai. </v>
<v b="MRK" c="11" v="26">Eeꞌnoko napoꞌ diiꞌke nariong biikaang orara tontaꞌeriaruko Diuma paning-koo otomaunge diikaang aarumo orara tontaꞌkoo makotuaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="11" v="27">Eeꞌnoko Jerusalemaꞌaape napoꞌ toroariruꞌ eeꞌnoko Jiisuuꞌ dootuuꞌnava pankava-koong-koo parang-koo kuunge nanuuꞌ. Eeꞌnoko piristiꞌkoo ovontung, boto naunuka eeꞌnoko nantoong-koo urang-antanuka Jiisuuꞌanko porouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="11" v="28">Eeꞌnoko tanaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Tee aung aremuriiꞌ tauraꞌ otoko dake aing kapooꞌnanka nkovemaatoing? Eeꞌnoko napoꞌ baie tauraꞌ aruioꞌ nkovemaatoinge?” </v>
<v b="MRK" c="11" v="29">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke kara bariꞌevurima aaꞌpuruꞌ, “Enang aaꞌ napoꞌ ninge tanaꞌdampiaing eeꞌnoko diiꞌke bariꞌmeriko ninge napoꞌ naurampiai tee tauraꞌ ning otoꞌmemuko aing kapooꞌnanka nkoamaung. </v>
<v b="MRK" c="11" v="30">Naumeriai, Jooni baie tauraꞌpuioꞌ nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌ, Kumponinge aiꞌ tamung nantoonge? Enang bariꞌmeriai.” </v>
<v b="MRK" c="11" v="31">Eeꞌnoko teing biiꞌka niaꞌeema aaꞌpeekoꞌ, “Areꞌpampiaꞌnaang? Aaꞌpampiko deekoꞌ, ‘Kumponinge,’ teie aaꞌmuriiꞌnaang, ‘Teka aming-koo diiꞌke Jooni masikaꞌantaveriarukoꞌ?’ </v>
<v b="MRK" c="11" v="32">Eeꞌnoko aaꞌpampiko deekoꞌ, ‘Tamung nantoong-etaing,’ nantoonge tamaariꞌneenga, aiꞌ teinge tee ookarai Jooni nakaronara Kumponing-etaing tasiꞌpai otong.” </v>
<v b="MRK" c="11" v="33">Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌke aaꞌ noruꞌampiaꞌ.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Nnaꞌ ninge napoꞌ diiꞌ naurampiarooꞌnaang baa tee ning tauraꞌ amuuꞌnung aing kapooꞌnanka nko-koo.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="1">Jiisuuꞌke niiꞌning kara mirumiruꞌ nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Naning narunge mintoong uaininau keempura parange korovui kaavaneꞌuuꞌ, eeꞌnoko dinkung nenkeꞌuuꞌ uaini miiꞌdoma tenau-koong. Eeꞌnoko napoꞌ pava tarenava siaruaꞌ kanivuuꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning nantoong tenau tare-antavurira niiꞌnamensiꞌkoo tenkenuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="2">Eeꞌnoko tenang batei sinang kavuꞌkoong makotuioꞌ teie narung bakaang botovotonaaꞌ botovuuꞌ teing-anko uaini tarenuka-anko niiꞌning sinang baarauni-koong˜ tenau-koo nkaevuaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="12" v="3">Eeꞌnoko teinge tare nkonukai tee botovotonaaꞌ mooꞌaara bataꞌauꞌ murasiavaama, tee baarauni avaavaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="4">Eeꞌnoko napoꞌ narung botovotonaaꞌ botovuuꞌ. Eeꞌnoko teinge boreꞌ bapeꞌaama maimaiaꞌnaꞌ nkoauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="5">Eeꞌnoko tenau-koo ovoringe napoꞌ narung botovotonaaꞌ botovuuꞌ. Eeꞌnoko teinge tee dupisiꞌauꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ mmauꞌ botovotonaaꞌnuka teeꞌ nariꞌ nkoaaruꞌ nariong muraꞌaarima, napoꞌ nariong koontoꞌ dupisiꞌaaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="6">Eeꞌnoko teing-koo asiꞌnara botovupeuꞌnung biruanisi bauring piaavumaung. Eeꞌnoko asiꞌnamuꞌkoo deekoꞌ tee bauring botovuuꞌ tare-antavuruꞌning-anko eeꞌ noruꞌura, ‘Aung-koo pa nnuring-koo amaiaaꞌorooꞌnaang.’ </v>
<v b="MRK" c="12" v="7">Eeꞌnoko teinge tare nkonukai biiꞌka kareaama aaꞌpaakoꞌ, ‘Aung tee barenku okovuaing. Aiaꞌ, dupisiꞌampiaing tee barenku okomuriainaꞌ.’ </v>
<v b="MRK" c="12" v="8">Eeꞌnoko teinge tee bauring kompaara teka dupisiꞌauꞌ tee. Eeꞌnoko uaininau-koo damaꞌdu duaꞌauꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="9">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tanaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Enang tenau okonarai arekeeꞌ nkovuriaing? Teie aaꞌ tee teing tare nkonuka-anko pora tavurima opuriaing, eeꞌnoko niiꞌning oko-antavuriaing. </v>
<v b="MRK" c="12" v="10">Diiꞌke ee tee Daari Meekung-koong kara deeruerima damaꞌ nkoaravainaꞌ tasiꞌperiaung aaꞌpui otoinooꞌka, ‘Tereꞌ eeꞌnareꞌ kapanareꞌ pava kaninukai pooreꞌaama duaꞌauꞌnareꞌ ookutunava-koo eꞌmanianareꞌ tumanareꞌ deemparioꞌ tasiꞌpauꞌ damaꞌke. </v>
<v b="MRK" c="12" v="11">Ovoringe teeꞌ eeꞌnaꞌ nko-antavuuꞌ eeꞌnoko bakei taꞌnimpaariiꞌ niikaang duta-koo.’” </v>
<v b="MRK" c="12" v="12">Eeꞌnoko teketa mirumiruꞌke tooꞌpuruꞌnung tasiꞌparira boto naunukai eeꞌnoko piristiꞌkoo ovontunge taung besiꞌauꞌ Jiisuuꞌ daiꞌaavainavung, teka teing nantoong karikaꞌkoo avoreaara teka sipaara tenkenauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="13">Eeꞌnoko botoaaruꞌ teing Boto Keperuuꞌnavitu eeꞌnoko Eerotiꞌ Bakanavitu Jiisuuꞌanko porora niiꞌning tanatanaꞌke avakareaama tee duaꞌantanaꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="12" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌanko porora aaꞌpauꞌ, “Nau-anta ee, niiꞌke daꞌ noruꞌdampiri otong naning masikung narung minku. Daꞌ tee kapooꞌ naninge minkurupeuꞌning tamung taarai. Eeꞌnoko naning ankang noruꞌeaꞌ. Kapooꞌ masikung narung Kumponinge nantoong pia-antavurimanaꞌ nauerimaung; </v>
<v b="MRK" c="12" v="15">Enang aung naumeriaing niiꞌke Juꞌnupoonge ee daurarong˜ pankaing, Siisaꞌ˜, Roomaꞌnung, taakisi avuꞌkoo makosi, aiꞌ makosi deeaꞌ?” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tokompurira aaꞌpuruꞌ, “Aming-koo dauaꞌmerimaang aiꞌ ning taaviꞌmerimaang? Teu mooniꞌnu iroꞌ poꞌantaveriko ooampai.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="16">Eeꞌnoko teinge mooniꞌnu nau avaioꞌ tanaꞌurima Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Aung uuꞌaaꞌ eeꞌnoko aung miring baa bakaang?” Eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Daurarong Siisaꞌ bakaang.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Tee tee averiaing kapooꞌ Siisaꞌ bakaang, eeꞌnoko kapooꞌ Kumponing bakaang Kumponing averiai.” Eeꞌnoko teeꞌ makuꞌurioꞌ aaꞌnaꞌ taꞌnimpariruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="18">Teketa napoꞌ Noruꞌ Pitunavitu˜koo niiꞌning Jiisuuꞌanko nianiaꞌ ninka porouꞌ, booꞌketa napoꞌ daaꞌ masikaꞌantavaavaꞌnavitu. </v>
<v b="MRK" c="12" v="19">Porora avakareaama aaꞌpauꞌ, “Nau-anta, Mosesie aung boto daarimemuruꞌnung, ‘Tenang naninge baꞌaang siraraaviꞌaresi naaroarako napoꞌ baaraꞌmaꞌnunge teni damaꞌ mooꞌura bataata-aape paroreai.’ </v>
<v b="MRK" c="12" v="20">Urikamuꞌ tee namaiaꞌ naroꞌka ˜kenaanka-taa otorokoꞌnung. Eeꞌnoko tutunaꞌnung nampeesiarara booꞌparuꞌ beurukaaꞌ otoreaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="21">Eeꞌnoko teketa kenaanka-nunge napoꞌ teni naaro damaꞌmooꞌura paroreaꞌ booꞌparuꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ beenaumo-nung teeꞌ nkoaruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="22">Eeꞌnoko teing ookara teeꞌ nariꞌ, teka aing ˜kenaanka-taa namaiaꞌ teni nampauꞌning biurukaaꞌ otoꞌevuriaꞌ boorouꞌ, eeꞌnoko asiꞌnaꞌmoo teni manikuma booꞌparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="23">Eeꞌnoko teing teꞌmung asiranaꞌmung booꞌnuka daaꞌariainaꞌmung teni temaiaꞌkoo arera baꞌaang deemparavainani? Aiꞌ ookara ˜kenaanka-taae nampauꞌnani teni.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="24">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ bakei papaarararimaung, aiꞌ diiꞌke doma Daari Meekung eeꞌnoko Kumponing bakaang purintoꞌ noruꞌeriaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="25">Nantoong damaꞌke booꞌketa daaꞌarira koosinung-nanka˜ paning-nupoong-pinaꞌ nampeesiariaꞌ otoroaing. </v>
<v b="MRK" c="12" v="26">Eeꞌnoko tenaare-koo booꞌketa napoꞌ daaꞌnaare-koo diiꞌke ee deeruerima tasiꞌperiaung Moosesie teeꞌ nau-antamuruꞌnaꞌ Daari Meekung-koo daarivuuꞌnavaro-koo? Kumponinge tuuꞌdoiꞌnavari tamung urusivukoꞌnavari-eta karoma Moosesi aaꞌpuuꞌ, ‘Ning tee Kumponing teing aing aaꞌning biikaang: Eebaraamiꞌ, Aisakeꞌ, Jeekopiꞌ. Teing ninka komeeri Oꞌnoi Oꞌnomaung ning.’ </v>
<v b="MRK" c="12" v="27">Aung kara tee miruꞌnooꞌ eeꞌ otong: Ookara bakaning deempariri domantooꞌnuka otorong Kumponing bakaang duta-koo, booꞌnuka deeaꞌ. Diiꞌ bakei daang noruꞌerimaing.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="28">Narung boto-nau teꞌ otoitaaꞌ taaravuruꞌ tanaꞌeeko, eeꞌnoko Jiisuuꞌke Noruꞌ Pitunavitu tampaꞌ bariꞌuriko oovuuꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌanko pouꞌ eeꞌ tanaꞌuuꞌnaang, “Boto arera aaꞌnaꞌ pankaing ookara-ita?” </v>
<v b="MRK" c="12" v="29">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Aung boto aaꞌnaꞌ pankaing masikung: ‘Diiꞌ Isireeli-nupoong taaraveriai, Kumponing niikaang Ovoring tee narung masikung. </v>
<v b="MRK" c="12" v="30">Eeꞌnoko dake piaaveaing Ovoring dakaang Kumponing teieta dakaang domang ootukunung eeꞌnoko teieta dakaang uraang˜ ootukunung eeꞌnoko teieta dakaang onou ootukunung eeꞌnoko teie dakaang purintoꞌ ootukunung.’ </v>
<v b="MRK" c="12" v="31">Eeꞌnoko kenaanka-nung boto aung: ‘Dake tee naning daꞌkoo dueꞌnung daka piaararamanaꞌ nariꞌ teeꞌ piaaveaing.’ Niiꞌnara boto otoaꞌ aing-koo dau basi.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="32">Eeꞌnoko boto-naue Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta, dake bakei tampaꞌ minkueing. Teeꞌ minkueinaꞌ niiꞌnara Kumponing otoaꞌ, tee narung. </v>
<v b="MRK" c="12" v="33">Eeꞌnoko napoꞌ naninge piaavuai Kumponing teieta bakaang domaang ootukunung eeꞌnoko teieta bakaang norunoruꞌ ootukunung eeꞌnoko teieta bakaang purintoꞌ ootukunung. Eeꞌnoko oovunara piaavuai baka piaavaramanaꞌ. Aing boto meung-koo bakei tampaꞌ, dau basi teieta kauꞌ karenaumo boonturomai tai-antavaamaung-eta eeꞌnoko napoꞌ avuavuꞌ niiꞌning Kumponing-koo.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aung naning bakaang makumakuꞌ mataaꞌivui bariꞌuioꞌ aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ isipoꞌ otoaꞌ Kumponing bakaang muuꞌketa.” Eeꞌnoko tenang-eta deto teing ookara nantoong avoreauꞌ Jiisuuꞌ niiꞌning nianiaꞌ niaꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="12" v="35">Jiisuuꞌke kara nauvurima pava dootuuꞌnava pankava-koo teing tanaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Arekeeꞌkoo boto naunukai aaꞌpaamaung, ‘Tee naning Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜ nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo tee Deevitaꞌ bakanaving-koong deempari tavoꞌaraaꞌnaang.’? </v>
<v b="MRK" c="12" v="36">Aiꞌ Deevitaꞌke baka Tanuaang Meekunge karantavuko˜ aaꞌpuuꞌ, ‘Teie Ovoringe nkaang Ovoring nauvuma aaꞌpuuꞌ, “Aꞌ ning-koo tampavine-koo baꞌnaniai bera ninge dakaning tooꞌde-nupoong dakaang kauꞌkoo boonavete-koo siparampainooꞌke basi.’” </v>
<v b="MRK" c="12" v="37">Teeꞌ minkuvuma Deevitaꞌke baka tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Ovoring Kumponing-pinaꞌ basi tampuuꞌnung. Enang arekeeꞌ napoꞌ Deevitaꞌ bakanaving-koong tampaapeuꞌ?” </v>
<v b="MRK" c="12" v="38">Eeꞌnoko minkuvurima aaꞌpuruꞌ, “Koonorariri otoriaing boto naunuka-koo mononopaꞌ isikara ninka nanuꞌkoo piavoromaing; nantoonge pankaing-antavaariiꞌnaang pianuka baaveroma-nairu-koo. </v>
<v b="MRK" c="12" v="39">Napoꞌ pava dootuuꞌnairu-koo baꞌnavaꞌnaniꞌnanka tampeng-koo baꞌnaniaakooꞌ nantoonge ankampaariaꞌnaang. Eeꞌnoko paroro nainang tampooꞌ baꞌnang-koo piavorokooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="40">Naaroonku biikaang pavapoꞌ bakiaaꞌaakooꞌ, eeꞌnoko kunsi isikananka nkoaakooꞌ nantoonge tampaꞌ ooaariiꞌnaang. Teeꞌkoo biikaang kiimata bakei orara masikung.” </v>
<v b="MRK" c="12" v="41">Jiisuuꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koo karikaꞌkoo meuꞌke baꞌnanui oovurioꞌ nantoonge mooniꞌ duaꞌauꞌ. Eeꞌnoko manee-nupoong mauꞌke mooniꞌ deto duaꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="12" v="42">Eeꞌnoko niiꞌnani naaro ataꞌoiꞌ poraiꞌnang mooniꞌning keura duaꞌuuꞌ, baruꞌ mooniꞌ masikeng deeaꞌ, nau toeaꞌ pinaꞌ basining. </v>
<v b="MRK" c="12" v="43">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong naroꞌ bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ ninge naurampimang, anie naaro ataꞌoiꞌke bakei bautaꞌ masikung sipuing ookarai duaꞌaining-eta dau basi. </v>
<v b="MRK" c="12" v="44">Narionge masikaꞌ daang-pinaꞌ duaꞌaing mooniꞌ mmauꞌ otoꞌevuritaaꞌ, eeꞌnoko teni bakei bane ataꞌoiꞌke teka ookara-koo otoꞌevuining duaꞌuing bakaning taamang mooꞌsiipeuꞌning.” </v>
<v b="MRK" c="13" v="1">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ pava dootuuꞌnava pankava-ita siarako bakaning barevare-nupoong-koo narunge aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta, ooveai aung bakei pavananka kapang booꞌantanaꞌ oroꞌke kaniauꞌnung.” </v>
<v b="MRK" c="13" v="2">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Teka ee aung pava pankainanka booꞌantanaꞌ ooverimang? Damaꞌke tee enang paupaureari otoinaꞌ otoaukaꞌnung tuuravarira duaꞌariaing.” </v>
<v b="MRK" c="13" v="3">Jiisuuꞌ baꞌnamparuꞌ Iuꞌ Oliveꞌpoꞌnamii-koo, pava dootuuꞌnava pankava-aape toroaritaaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="4">Teke otoko Piita dovang Jeemisi, Jooni eeꞌnoko Aanduruꞌ tee-anko porora biiꞌka otoroi niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Naumeriai tee areꞌmoong teeꞌ nkoaravaing? Eeꞌnoko taaꞌniꞌanta aming teeꞌ nkoaraaꞌnaang dueꞌuko ooꞌkoonge?”. </v>
<v b="MRK" c="13" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tenang tutumpurima aaꞌpuruꞌ, “Bakei tarerariri otoriaing naninge poo-antaruriꞌneenga. </v>
<v b="MRK" c="13" v="6">Mmauꞌ nantoong poroaing nkaang miring tampaama, aaꞌpaama, ‘Ning tee eeꞌnara.’ Eeꞌnoko nantoong mmauꞌ papaara-antavaariai teeꞌ minkuaama. </v>
<v b="MRK" c="13" v="7">Teka aroreriaukaꞌ karenanka tavoꞌkaako eeꞌnoko tavoꞌkaavaining-koo taaraverima. Kapooꞌnanka teeꞌ oroꞌ tee nkoaravaining, teka botu mmeꞌ dueꞌuaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="8">Narung kansiꞌ iꞌamparama niiꞌnara kansiꞌ tavuainge, eeꞌnoko narung muuꞌ iꞌamparama niiꞌnung muuꞌ turampuainge. Uꞌmiꞌ avitoitoi nkoaravainge eeꞌnoko nantoong peera-koo booroainge. Tutunaꞌning teing orakaꞌ mantong manikumai tootoꞌ pontoꞌke dueꞌuko mantonaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="9">Teka diiꞌ tampaꞌ tarerariai. Eeꞌnoko taꞌniniriaukaꞌ nantoonge diiꞌ daiꞌdaarira tuutunantaariko koompaaraꞌnavitu-koo, niiꞌnooꞌ murasiaraariko pava dootuuꞌnairu-koo. Diiꞌ teing donkong-antaraariai ovoꞌmaꞌnuka-anko eeꞌnoko dauraronuka-anko diiꞌ nkaang miring siraꞌkoo miruꞌniiꞌnuka deentarikoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="10">Eeꞌnoko doorenang tampara navoꞌka tutung daankiari otoai nantoong amutemuriiꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="13" v="11">Eeꞌnoko teinge daiꞌdaarima tuutunang-koo beꞌantaraariko avitoitoi noruꞌ mankiꞌ doriaukaꞌ paaꞌerima minkueriainaꞌ. Teka teinge tanaꞌdaariko, Kumponinge kapooꞌ tenang eeꞌnang naururiko tamung kato minkueriaing. Diiꞌ diiꞌka tee kareriaukaꞌnung, teka tee Tanuaang Meekung karoaing. </v>
<v b="MRK" c="13" v="12">Napoꞌ aaꞌnoainge: bataatai tooka kompui baaraꞌmaꞌnung tauraꞌpuaing dupisiꞌaavaꞌnaang, eeꞌnoko baumai bauring teeꞌ nariꞌ nkovuai. Napoꞌ biurukaaꞌke biumaraang turampaarima dupisiꞌaariainge. </v>
<v b="MRK" c="13" v="13">Diiꞌ teing ookara nantoonge munteꞌdaariaining ning nkaang miring-poꞌnupoong deentariko, eeꞌnoko naning purimparioꞌ bera asiranaꞌmung basiaravaing deekoꞌ domamparavaing.” </v>
<v b="MRK" c="13" v="14">“Teie nakaronarai Danieloi daarivuuꞌnaneꞌkoo deeruerima tasiꞌperiaing: ‘Naning maarekusiꞌ donkonuaing pava dootuuꞌnava pankava-koo Kumponinge meekaꞌantavuuꞌnooꞌke.’ Tee taaꞌniꞌanta osi orari-koong. Tenang tee donkonuioꞌ ooverira diiꞌ aꞌ Judiaꞌnameng-koo otoriaining miinanka-koo deto bakei navoꞌka kooꞌdariaing! </v>
<v b="MRK" c="13" v="15">Naning daunavaro-koo otoaing deekoꞌ depeto siarara pava-koo kuung beaukaꞌ. Tamung kapooꞌ nka-koo tung-koo makotuaukaꞌnunge. </v>
<v b="MRK" c="13" v="16">Napoꞌ naning mintoong-koo otoainooꞌketa pava-koo toroaravaukaꞌ bakaang mononopaꞌ nka-koo. </v>
<v b="MRK" c="13" v="17">Aung batei mankiꞌ masikung teing-koo manikuꞌ kempoꞌnuka eeꞌnoko noonooꞌkai otoroaining. </v>
<v b="MRK" c="13" v="18">Teka diiꞌ kunsirariaing teꞌmung mmaririainaꞌmung kamaarinang-koo tavoꞌkuaukaꞌnaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="19">Tee arikung teꞌmung tavoꞌkuaing tee bakei dau basi aung kansiꞌ tutuntoma-ita nkoaruꞌning-koo bera eꞌmung doong-koo basinooꞌkoo, eeꞌnoko napoꞌ damaꞌke teeꞌ basi otoaukaꞌnunge. </v>
<v b="MRK" c="13" v="20">Teka Kumponinge teing nantoong baka miruꞌuruꞌning piaavurira aing doong apukaꞌantavuuꞌ. Eeꞌnoko teing doong arikananka apukaꞌantavuriarui dei ookara nantoong booropeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="21">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang niiꞌnung naninge aaꞌduriko deekoꞌ, ‘Ooveriai, aung tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ tavoꞌkuaing-koong!’ niiꞌnooꞌ aaꞌpuko, ‘Ooveriai auntang!’ tee masikaꞌantaveriaukaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="22">Aiꞌ teing nakaro-nupoong eeꞌnoko pakoꞌpariꞌniiꞌnuka daang Kumponing-etaning tamparimaing porora taaꞌniꞌanta pankenanka taꞌnimpaariiꞌnaꞌ nkoaavaing nantoong tosiaarima Kumponing bakaning naroꞌka papaara-antavaariiꞌnaang, tavoꞌarapeuꞌnung-pinaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="23">Eeꞌnoko diiꞌ teing dontaꞌke moronuka. Ninge tero nau bakerampiruꞌning.” </v>
<v b="MRK" c="13" v="24">“Tenang batei arikung bakearako tee duaaꞌ tenang mutaanampuai eeꞌnoko kaara arakavaravaukaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="25">Eeꞌnoko beentoꞌnanka tankavariai paning-eta. Eeꞌnoko purintoꞌnanka paning-koo otoromaing dankampariai. </v>
<v b="MRK" c="13" v="26">Eeꞌnoko tenang teinge ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing taaꞌniꞌmoi moko oomaavaing, purintoꞌ ninka kamoꞌke depeto aaꞌnaꞌ meenaꞌmoi. </v>
<v b="MRK" c="13" v="27">Eeꞌnoko tenang ninge botoarampaing koosinunanka ookara kansiꞌkoo teing nkaning miruꞌnisinuka naroꞌkoo doving karenaumo-ita eeꞌnoko napoꞌ kansiꞌ kainuꞌnairu-eta.” </v>
<v b="MRK" c="13" v="28">“Enang tee diiꞌke tee baisirovang ooverira noruꞌeriaing, aaꞌnomaung: Tenang paraꞌ nenuvaraꞌuko noruꞌerikooꞌ teketa deto puaravuuꞌnaang dueꞌka. </v>
<v b="MRK" c="13" v="29">Teeꞌ nariꞌ kapooꞌ aing eeꞌ oroꞌ tavoꞌarako ooverira diiꞌke eeꞌpinaꞌ noruꞌeriaing, dueꞌui otong, karanaang poing. </v>
<v b="MRK" c="13" v="30">Masikaꞌ naurampimang, Teing aing kapooꞌ ookara nkoaravaing aung avarang booꞌpariaruko. </v>
<v b="MRK" c="13" v="31">Paning eeꞌnoko kansiꞌ teing oparavaininge teka nkaang kara tee oparavaukaꞌnung.” </v>
<v b="MRK" c="13" v="32">“Naninge noruꞌuaꞌ batei poainooꞌ. Paning-nupoong koosinunukai noruꞌaavaꞌ. Ninge tee bauringe noruꞌampaꞌ. Teka teie Mmaꞌ narunge noruꞌui otong tee batei. </v>
<v b="MRK" c="13" v="33">Teka diiꞌ tanatarariri otorimaatoai, kunsi ninka tanterariri, aiꞌ diiꞌke noruꞌeriaꞌ batei tavoꞌaravainooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="34">Teeꞌ nariꞌ naning pankaing isipoꞌ nanuma osi-eta tenkenupeuꞌnung-pinaꞌ bakaning botovotonaaꞌnuka tauraꞌ avurima mintoonge kantevuripeuꞌ eeꞌnoko karanaang tampaꞌ tanata-koo teing-koo narung botovupeuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="13" v="35">Teka diiꞌ teing tanatarariri otorimaatoaing. Noruꞌeriaꞌ arenang deeꞌma pava okonara poainge, aiꞌ pa muung-aapenang, aiꞌ pa meuꞌnamang, aiꞌ pa siimporovuko˜, aiꞌ pa taneꞌnang. </v>
<v b="MRK" c="13" v="36">Taꞌninaꞌ poma deekoꞌ aasirioꞌ poꞌneeng. </v>
<v b="MRK" c="13" v="37">Teka ninge naurampimanaꞌ ookara nauarama aaꞌpamaung: Teka diiꞌ teing navoꞌka tarerariai.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="1">Teꞌmung Taamang Baariꞌkoong˜ eeꞌnoko tee Paroro Iisiropa keꞌmunta doong deto otoko naiaakoꞌnaꞌmung, piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko boto naunuka mumunsiariruꞌ Jiisuuꞌ aavavaama mooꞌaara dupisiꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="14" v="2">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Naꞌmoo paroro ninka nkoampiaukaꞌ nantoonge karingai turamaariꞌneenga.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="3">Teketa tee Jiisuuꞌ teke Beetani-namono-koo otoko tee Saimoniꞌ tero oramuuꞌpoꞌnung bakanava-koo kuunge. Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌ teke taamang bantoꞌdomai baꞌnamparioꞌ nani manikuma tee-anko pouꞌ duuninaroꞌ mooꞌ pankaing-koonaroꞌ nkavui. Eeꞌnoko tenie pora Jiisuuꞌkoo boreꞌkoo dau dakovuuꞌ teke taamang bantoꞌdomai baꞌnamparioꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="4">Eeꞌnoko nariong iiravorora biiꞌka kareaama aaꞌpauꞌ, “Anie aung duuni aming-koo keraꞌpumaang tamung? </v>
<v b="MRK" c="14" v="5">Aung duuni baavevui dei beenaumo daakuꞌ nopaꞌke mooꞌaapeuꞌ eeꞌnoko mooniꞌ ataꞌoiꞌnuka avuripeuꞌ.” Teeꞌ nariꞌ mamairoarima pooreꞌauꞌ teni. </v>
<v b="MRK" c="14" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Teni siperiai. Diiꞌke aming-koo poreꞌantaverimang? Anie tee kapooꞌ tampara masikung ning-koo nkovuing. </v>
<v b="MRK" c="14" v="7">Diiꞌ ninka ataꞌoiꞌnuka teing doong kante otorimaatoaining nariꞌ. Niiꞌnang piarorira pakuereripeuꞌ. Teka ning tee doong kante diiꞌ ninka oꞌnoriaukaꞌnung. </v>
<v b="MRK" c="14" v="8">Anie kapooꞌ makosinaꞌ nkovuing. Anie ning-koo duuni mmeꞌka dakovuing maamu-antamuma ning dakoꞌmaavainaꞌmung-koo. Tenie duuni kooꞌuing nkaang mono dakoꞌkoo maamu-antavuma. </v>
<v b="MRK" c="14" v="9">Masikung naurampimang: Areꞌke tokoi ookara kansiꞌkoo tee tampara doorenang daankiaavainooꞌke tee kapooꞌ anie ning-koo nkovuing minkuaama ani norunoruꞌaavaing.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="10">Teketa Judasi Kerioꞌnara Jiisuuꞌ bakaning nanaiꞌketa kenaanka-koo narung nanuuꞌ piristiꞌnuka-koo pankainuka-anko nariꞌ mumunsiaara teing-anko sivuuꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="14" v="11">Eeꞌnoko teinge taaravaara bakei dotuariruꞌ. Dotuarira tee mooniꞌ teinge avuꞌkoo tampauꞌ. Eeꞌnoko teie batei eeꞌnoko taung besiꞌuuꞌ Jiisuuꞌ sivuainaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="12">Tutunaꞌnaꞌmung tee-koo paroro Juꞌ biikaang bereteꞌ iisiropa-koong basiaruꞌ. Teꞌmung eeꞌnaꞌmung doong sipisipiꞌ kampia pareka Taamang Baariꞌkoong-koo tavaarikoꞌnaꞌmung, eeꞌnoko teꞌmung basiarioꞌ bakaning barevare-nupoonge Jiisuuꞌ aaꞌpauꞌ, “Dake niiꞌ areꞌ merira tee Taamang Baariꞌkoong˜ maamu-antavampira naiampiiꞌnaang piaromaang?” </v>
<v b="MRK" c="14" v="13">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong-koo kenaankara botovuretuꞌ aaꞌpurema, “Bereta osi pankaing-koo bereai. Eeꞌnoko naning narunge utau ntong-poꞌnung kuru-koo ipampui nanuko kuneꞌdureaing. Eeꞌnoko tee siomperesi bereai. </v>
<v b="MRK" c="14" v="14">Pava-koo tumparako siomperesi bereta tevaꞌ okonara aaꞌpereai, ‘Teie nau-antai aaꞌpuing, “Nkanavaro areꞌ otong paroro nai-navaro nkaning barevare-nupoong ninka?” ’ </v>
<v b="MRK" c="14" v="15">Eeꞌnoko teie daunavaro pankavaro tarepa eeꞌnoko baꞌnavaꞌnang-poꞌnavaro naurureai. Eeꞌnoko tevaro-koo kapooꞌ maamu-antavereai niiꞌkoo makosi.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="16">Teeꞌ nauvuresioꞌ tenaanka tenkenuretuꞌ osi pankaing-koo. Basiareta ookara kapooꞌ Jiisuuꞌke nauvuretuꞌnaꞌ oovuretuꞌ. Eeꞌnoko tenaankai maamu-antavuretuꞌ tee Taamang Baariꞌkoong. </v>
<v b="MRK" c="14" v="17">Eeꞌnoko muumpuioꞌ Jiisuuꞌ teing ninka nanaiꞌketa kenaanka barevare-nupoong ninka porouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="18">Eeꞌnoko tenang taamanaama Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Ninge masikaꞌ nauramping, diiꞌkoo nariꞌ taamanampimaatomaunge tee tooka kompui ning tooꞌde-nupoong-koo simuaing.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="19">Eeꞌnoko teing domang mankiꞌ tutumparima narunaꞌ doompeitaaꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Baie? Aiꞌ pa ninge?” </v>
<v b="MRK" c="14" v="20">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌkoo narunge nariꞌ utau-koo toonampematomaunge. </v>
<v b="MRK" c="14" v="21">Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing moompaing Daari Meekung-koo minkuauꞌnaꞌ, teka piaaruꞌ masikung tee naning tooka kompui kare-nupoong-koo ning simuaing. Toraꞌkuainung tee. Pontoꞌaravaruuꞌnung dei bakei tampaꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="22">Eeꞌnoko teeꞌ taamanaama Jiisuuꞌke bereteꞌnu nkavura, biraankevuma, pisiꞌura teing avuruꞌ aaꞌpurima, “Nkaveriai, aung tee nkaang mono makosi.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="23">Teeꞌpura napoꞌ uaininareng avaako nkavura kompui tampaꞌ tampura Kumponing-koo teing avuruꞌ, eeꞌnoko teing ookara teruꞌkoo naikauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="24">Naiaako aaꞌpuruꞌ, “Aung tee nkaang ereng nerakung kara naroong-anta pinkaꞌanta-koong makosi, mmauꞌ nantoong domang-anta-koo dakoaravaing. </v>
<v b="MRK" c="14" v="25">Masikung naurampimang, aung uaini-koo napoꞌ naiampaukaꞌnung bera nerakung-koo naikampainooꞌke basi Kumponing bakaang muuꞌkoo.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="26">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvura kenanavu kenavauꞌ eeꞌnoko danto tenkenauꞌ Oliveꞌpoꞌnamii-aape. </v>
<v b="MRK" c="14" v="27">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke ookarai ning siꞌmerira kooꞌdariiꞌnaang Kumponinge tero minku bakevuuꞌnaꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnaꞌ, ‘Ninge tee sipisipiꞌ tanatanung tavanko teing sipisipiꞌnanka teing avitoitoi purarenkaꞌariaining.’ </v>
<v b="MRK" c="14" v="28">Teka ning booꞌketa daaꞌmarara Kaaleliꞌnameng-koo meaing diiꞌkoo uroꞌke.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="29">Eeꞌnoko Piitai kara makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge tee bakei daꞌ siꞌdampaukaꞌnung bane ainge niiꞌninge siꞌdaako.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="30">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge masikaꞌ nauramaang, eꞌmung eeꞌnaꞌmung muunga kokoreeꞌ kemuꞌkanaꞌ kooꞌkuaruko daꞌ beemuꞌpie penkentaravaing niꞌninka nariꞌ oꞌnoremaung-koo.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="31">Eeꞌnoko Piitai aaꞌnaꞌ karoma bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning tee daꞌkoo penkemaravaukaꞌnung bera daꞌ ninka moompeainge.” Eeꞌnoko ookara teing niiꞌning barevare-nupoong teeꞌ nariꞌ kareauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="32">Eeꞌnoko berora ketsemani tampaakoꞌnooꞌ tavoꞌariruꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, “Anke baꞌnantaririoꞌ ning ankaꞌ mera kunsimaraaꞌnaang.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="33">Eeꞌnoko Piita dovang Jeemisi, Jooni bokuvurira berouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="34">Eeꞌnoko bakaang domang aaꞌnaꞌ mankiꞌoitaaꞌ orakaꞌ deeꞌouꞌ. Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Nkaang domang orarunsie bakei booꞌpinaꞌ deeꞌmoing. Anke tanatarariri otoriko.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="35">Teketa kato okiꞌnooꞌ bera teꞌ doonko kinkinura kansiꞌkoo teke kunsiaruꞌ tee batei arikung divuꞌantavuuꞌnaang makosi deekoꞌ, aaꞌpuma, </v>
<v b="MRK" c="14" v="36">“Mmaꞌ, Mmaꞌ, daꞌ makosi ookara kapooꞌ nko-koo. Aung kiimata koong kaapu baariꞌantameai, teka kapooꞌ ninka piamomaung makosi deeaꞌ, kapooꞌ daka piaromaung deekoꞌ makosi.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="37">Eeꞌnoko teketa toroaruꞌ. Eeꞌnoko teing beenaumo peꞌnumpuruꞌ aasiaako, eeꞌnoko tee Piita aaꞌpuuꞌ, “Saimoniꞌ, daꞌ ee aasii otong? Daꞌ ee makosi deeaꞌ okiꞌnooꞌ batei tanatarari otoꞌkoo?” </v>
<v b="MRK" c="14" v="38">“Tanatarariri otoriai kunsirarima parapaara-koo duaꞌdariꞌneenga, aiꞌ domange tee piarori otoritaaꞌ diikaang mono aruaruꞌdorimang.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="39">Eeꞌnoko napoꞌ kato bera kunsiaruꞌ iroꞌ minkuvuuꞌnaꞌ karoma. </v>
<v b="MRK" c="14" v="40">Eeꞌnoko napoꞌ pora teeꞌ teing aasiai otoroko oovuruꞌ, duta aasiꞌke tavurioꞌ. Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ makuꞌnaꞌ paaꞌauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="41">Eeꞌnoko napoꞌ beemuꞌpinaꞌ pora aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ ee mmeꞌ uaarorima aasirimang? Enang makotuing. Batei enang tavoꞌkung. Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tooka kompui naninge simuuꞌnaang nantoong oreng biikaang bireng-koo. </v>
<v b="MRK" c="14" v="42">Aiaꞌ, daaꞌdarira meriai. Ooveriko naning baavemuing aung enang pomaang.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="43">Eeꞌnoko namuꞌke tee Jiisuuꞌ teeꞌ karoi otoko tee Judasi pouꞌ teing-koo nanaiꞌketa kenaanka-koong narung nantoong karikaꞌ ninka bainatu eeꞌnoko taꞌbaka dovang nkavaitaaꞌ botoaarioꞌ teinge: piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko boto naunuka eeꞌnoko pankeuꞌ urantanuka. </v>
<v b="MRK" c="14" v="44">Teie tooka kompui Jiisuuꞌ kare-nupoong-koo sivuuꞌnaang tee taaꞌniꞌanta maamu-antavuuꞌ aaꞌpuma, “Tee naning ninge nuunuampaing tee eeꞌnara naning diiꞌke bokotaanierira daiꞌerira baramperiaing.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="45">Eeꞌnoko Judasi basiarara namuꞌke Jiisuuꞌanko bera aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta Pankaing!” Eeꞌnoko nuunuvuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="46">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ tankaꞌke pinkaꞌai mooꞌauꞌ tee. </v>
<v b="MRK" c="14" v="47">Eeꞌnoko dueꞌ donkonai otorouꞌning-koo narunge bakaang bainatu barampura piristiꞌkoong pankaing bakaang botovotonaaꞌ tekaꞌpuma domeꞌ eteꞌuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="48">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke karoma aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke ee ning tavuꞌ nkoaama bakiaaꞌkamaung deemerima bainatu dovang ninka ankonuꞌ aaꞌning nkaveri poring ning daiꞌmeriiꞌnaang? </v>
<v b="MRK" c="14" v="49">Doong kante ning tee diiꞌ eeꞌning ninka oꞌnori dootuuꞌnava pankava-koo nau-antamaramaung teka teke doonanairu-koo oꞌnoko diiꞌke ning daiꞌmeriaung. Teka koontoꞌ Daari Meekung-koong kara dupearavaing.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="50">Eeꞌnoko tenang teinge ookara bakaning barevare-nupoonge teka sipaama kooꞌariruꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="51-52">Eeꞌnoko narung naning nemaka baarong kakaarai duaanisie Jiisuuꞌ siompuko teinge mooꞌaako teie duaana sipura simpeng mmaruuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="53">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ piristiꞌnuka biikaang-anko beꞌantavauꞌ naroꞌariruꞌnooꞌ piristiꞌkoo ovontunuka, pankeuꞌkoo urantanuka eeꞌnoko boto naunuka. </v>
<v b="MRK" c="14" v="54">Piitai damaꞌke isipoꞌketa kaarie sipurima siompuruꞌ eeꞌnoko tumparuꞌ piristiꞌnuka biikaang pankaing bakanavaꞌkoo uroꞌmang, eeꞌnoko teke Juꞌ biikaang piatooronuka˜ ninka nariꞌ baꞌnampariri ntaꞌkoo ankavorokoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="55">Eeꞌnoko piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko ookara koompaaraꞌnavitue kapooꞌ Jiisuuꞌke nkovuuꞌnung-koo kara besiꞌauꞌ Jiisuuꞌ tuumpi-kooning kara daaꞌaara deekoꞌ Jiisuuꞌ dupisiꞌaavaꞌnaang. Eeꞌnoko teinge kapooꞌ daaꞌaavaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="56">Nantoong mmauꞌke Jiisuuꞌ daang daiꞌnavimpauꞌ duaꞌanta-koo, teka biikaang minkunaa nariꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="57">Narionge donkonaama daang minkuaama aaꞌpauꞌ, </v>
<v b="MRK" c="14" v="58">“Niiꞌke taaravampirioꞌ aaꞌpuuꞌ, ‘Ninge pava dootuuꞌnava pankava tankaꞌke nkonisinavaꞌ turampamira napoꞌ beenang doong-koo niiꞌnava kaniampaing nantoonge tankaꞌke nkoniiꞌnava deeaꞌ.’” </v>
<v b="MRK" c="14" v="59">Teka ainge biikaang minkunaa nariꞌ minkuaavarukoꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="60">Eeꞌnoko piristiꞌnuka biikaang pankaing meuꞌ donkonura ookara-koo uroꞌkanooꞌka Jiisuuꞌ tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee bariꞌnaꞌ otoꞌderuaꞌ? Siraꞌdaravai aung-koo tuumpiraamaung-koo!” </v>
<v b="MRK" c="14" v="61">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ tamung kaꞌduuari otokoꞌ. Okiꞌnooꞌ karoaꞌ. Napoꞌ piristiꞌnuka biikaang pankainge tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee tee Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domameri taremeriainooꞌkoo, Kumponing Biraanke Bauring?” </v>
<v b="MRK" c="14" v="62">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Eeꞌ, ning aaꞌ tee. Eeꞌnoko dueꞌke tee ning tasiꞌmeriaing ning tee eeꞌnung, Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing Daari Meekunge kamoꞌke depeto pora ookara kansiꞌ tarevumaatoainung naururimaung. Aiꞌ ning teeꞌ nariꞌ moko diiꞌke oomeriaing, Kumponinge tee ninka iriꞌ okoraꞌnooꞌ baꞌnang-antamuioꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="63">Eeꞌnoko piristiꞌnuka biikaang pankaing iiravora bakaang mononopaꞌ dereꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Niiꞌ nantoong aung-koo kapooꞌ minku-koo piamoriaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="64">Kumponing akapeuꞌuko taaravering deekoꞌ arekeeꞌ matauerimaang?” Eeꞌnoko nariꞌ kareaama pooreꞌauꞌ, eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Booꞌanta-koong, orakaꞌ karomaung.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="65">Eeꞌnoko narionge tenang-eta tutupaaꞌaakoꞌ. Eeꞌnoko duta baaronge daiꞌaara tavauꞌ aaꞌpaama, “Iroꞌ tarampeerarama˜ mansiꞌdari naumeriai, ‘Baie pa tarumang?’” Eeꞌnoko teinge piatooronukai mooꞌaara tankoꞌpauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="66">Tenang Piita pava-koo damaꞌdu-navaro-koo otoko Piristiꞌ Pankaing bakaning-koonani neraiꞌnaꞌ bautara pouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="67">Eeꞌnoko Piita ankavoko oovuuꞌ, eeꞌnoko koontoꞌ tee oovuitaaꞌ tenie aaꞌpuuꞌ, “Narung dake Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung ninka otorimaung.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="68">Eeꞌnoko Piitai penkemparama aaꞌpuuꞌ, “Ning aaꞌ noruꞌmaravaꞌ dake minkumeinaꞌ.” Eeꞌnoko Piita karanaang-aape diiriꞌaruꞌ. Eeꞌnoko tenang kokoreeꞌ karouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="14" v="69">Eeꞌnoko tenie bautarai napoꞌ oovura dueꞌ donkonai otorouꞌning nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Aung teing-koo narung.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="70">Eeꞌnoko Piita napoꞌ penkemparuꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ pankaroompuaruko teinge nantoonge teke donkonai otorokoꞌninge Piita tuumpiaama aaꞌpauꞌ, “Bakei daꞌ teie, teing-koo narung masikaꞌ, aiꞌ daꞌ Kaaleliꞌnaꞌ karemang.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="71">Eeꞌnoko Piita baka barakosiꞌarama maraka-antavarama aaꞌpuuꞌ, “Ninge tee naning noruꞌampaꞌ diiꞌke minkuerimatomaung.” </v>
<v b="MRK" c="14" v="72">Eeꞌnoko namuꞌke kokoreeꞌ kooꞌkuuꞌ kemuꞌkanaꞌ. Eeꞌnoko Piitai tenang noruꞌuuꞌ Jiisuuꞌke minkuvuma aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Kokoreeꞌ mmeꞌ kemuꞌkanaꞌ kooꞌkuaruko daꞌ penkentaravaing niꞌninka nariꞌ oꞌnoremaung-koo beemuꞌpie.” Eeꞌnoko teeꞌ noruꞌuraiꞌnange biromparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="1">Tero maatanang teing piristiꞌnuka-koo ovontung pankeuꞌkoo urantanuka, boto naunuka eeꞌnoko ookara koompaaraꞌnavitu naroꞌke mumunsiariruꞌ. Eeꞌnoko teketa Jiisuuꞌ daiꞌaara tavoꞌauꞌ Pailatiꞌanko. </v>
<v b="MRK" c="15" v="2">Pailatiꞌke tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee Daurarong˜ Juꞌnupoong Biikaang?” Jiisuuꞌke bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Masikung minkuemaang.” </v>
<v b="MRK" c="15" v="3">Eeꞌnoko ookara piristiꞌnukai kapooꞌ avutevuꞌkoo tuutuauꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="4">Tuutuaako Pailatiꞌke napoꞌ tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌ, bariꞌearooꞌnaang? Taaraveko mmauꞌ kapooꞌkoo tuumpiraamaang.” </v>
<v b="MRK" c="15" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ kara-koo niiꞌnaare makuꞌevuaꞌ. Eeꞌnoko teeꞌkoo Pailatiꞌ aaꞌnaꞌ taꞌnimparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="6">Ookara mareꞌ kante-koo Taamang Baariꞌkoong-koo˜ Pailatiꞌke kiimata-ita narung simpiriꞌantaevurikoꞌ nantoonge tanaꞌaako. </v>
<v b="MRK" c="15" v="7">Eeꞌnoko teꞌmung batei-koo naning miring Barabasi kiimata-koo otoko nariong ninka ovoꞌmaꞌ turampaakoꞌning ninka, turampeema naning dupisiꞌauꞌning. </v>
<v b="MRK" c="15" v="8">Eeꞌnoko nantoong naroꞌariruꞌ Pailatiꞌke tanaꞌkoo mareꞌ kante nkovukoꞌnaꞌ nkovuaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="15" v="9">Eeꞌnoko Pailatiꞌke tanaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teka diiꞌke aung Juꞌnupoong Biikaang Daurarong ninge simpiriꞌanta-koo ee piarorimang?” </v>
<v b="MRK" c="15" v="10">Tampaꞌ noruꞌuitaaꞌ aiꞌ piristiꞌnuka-koo ovontunge Jiisuuꞌ tee mamairo-ita tee-anko tavoꞌauꞌnung. </v>
<v b="MRK" c="15" v="11">Eeꞌnoko pankeng piristiꞌnukai nantoong tukoaaruꞌ Pailatiꞌanko bokiaako, Barabasi narung simpiriꞌantavuko teing-anko poꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="12">Eeꞌnoko Pailatiꞌke napoꞌ nantoong niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teka ninge arekeeꞌ nkoamaꞌnaang piarorimaang aung Juꞌnupoong Biikaang Daurarong?” </v>
<v b="MRK" c="15" v="13">Eeꞌnoko teinge bokiaama aaꞌpauꞌ, “Aaꞌbarataꞌkoo taakaveaing.” </v>
<v b="MRK" c="15" v="14">Eeꞌnoko Pailatiꞌke aaꞌpuruꞌ, “Teka aming orara nkovuing-koo?” Eeꞌnoko teeꞌ minkuvuioꞌ napoꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ bokiaama aaꞌpauꞌ, “Aaꞌbarataꞌkoo taakaveaing tee.” </v>
<v b="MRK" c="15" v="15">Eeꞌnoko Pailatiꞌke nantoong pinau-anta-koo piavora Barabasi simpiriꞌantavuuꞌ teing-anko poꞌkoo. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ muraꞌkoo botovuruꞌ Pailatiꞌke, eeꞌnoko avuruꞌ aaꞌbarataꞌkoo taaka-koo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="16">Eeꞌnoko piatooronukai Jiisuuꞌ ovoꞌmaꞌ bakanavaꞌkoo kuung tung-antavauꞌ. Eeꞌnoko ookara biiꞌmarang naroꞌ poꞌkoo bokuaaruꞌ tee akapeuꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="MRK" c="15" v="17">Eeꞌnoko mononopaꞌ isikung dauraronuka biikaang-pinaꞌ iiraampumaung kurumpauꞌ, eeꞌnoko baakopo moꞌming kunikunisi-koo nkoaara tee-koo boreꞌkoo kurumpauꞌ dauraronuka kurumpaarimanaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="18">Eeꞌnoko tenang atataiꞌaakoꞌ aaꞌpaama, “Tampara masikung, Daurarong Juꞌnupoong Biikaang!” </v>
<v b="MRK" c="15" v="19">Eeꞌnoko boreꞌkoo muraꞌauꞌ banaꞌke tutupaaꞌaama, eeꞌnoko miinge keemparima kinkinaakoꞌ Jiisuuꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="20">Eeꞌnoko akapeuꞌaakotaaꞌ mononopaꞌ iiraampumaung kiruꞌauꞌ, eeꞌnoko bakaang mononopaꞌ napoꞌ kurumpauꞌ tee-koo. Eeꞌnoko tenkeng-antavauꞌ aaꞌbarataꞌkoo taaka-koo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="21">Eeꞌnoko beroma taunga naning miring Saimoniꞌ kuneꞌauꞌ tamung poraꞌketa pora tankinuko, eeꞌnoko botoauꞌ Jiisuuꞌ bakaang aaꞌbarataꞌ poruꞌkoo. Aung Saimoniꞌ Sairini-nung, Aleksandaꞌ namainta Ruupasi beuma. </v>
<v b="MRK" c="15" v="22">Eeꞌnoko teketa Jiisuuꞌ tavoꞌauꞌ Kolokataꞌ tampaamanooꞌ, miruꞌnooꞌ Makupiꞌnooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="23">Eeꞌnoko teka teꞌ basiarira, teinge Jiisuuꞌ uaini bankinie pitunisi miring maaraꞌ ninka Jiisuuꞌ avuꞌkoo paaravauꞌ. Eeꞌnoko nai-koo kupiꞌouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="24">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌ aaꞌbarataꞌkoo taakavauꞌ. Baaronanka bakaang biiꞌka-koo tankeeꞌeera kapooꞌ deikooꞌkoong nkoaama, eeꞌ noruꞌaitaaꞌ baie pa aung mononopaꞌ nkavuuꞌnaang? </v>
<v b="MRK" c="15" v="25">Eꞌmoo duaaꞌ sirang poioꞌ biꞌauꞌ aaꞌbarataꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="26">Eeꞌnoko daua aung kara tuumpiauꞌnaare daariauꞌ, JUꞌNUPOONG BIIKAANG DAURARONG. </v>
<v b="MRK" c="15" v="27">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ ninka nariꞌ niiꞌnaanka mutaaꞌo nkora aaꞌbarataꞌkoo taakavaaretuꞌ, narung tee-koo tampavine-aape, eeꞌnoko narung mareꞌaanavine-aape. </v>
<v b="MRK" c="15" v="28">Eeꞌnoko enang Daari Meekunge minkuvuma aaꞌpuuꞌnaꞌ dupearuꞌ, “Oreng ninka naroꞌka tapoꞌnisi.” </v>
<v b="MRK" c="15" v="29">Eeꞌnoko nantoong teke tankinaakoꞌninge siisiai tankinaakoꞌ, kooviꞌaama. Eeꞌnoko aaꞌpaakoꞌ, “Ei, daꞌ tee pava dootuuꞌnava pankava pesiꞌera napoꞌ doong beenange kaniepeuꞌnung tantaramaung. </v>
<v b="MRK" c="15" v="30">Enang daka teketa aaꞌbarataꞌketa dipiꞌdarara sirarara domaang mooꞌdaravai!” </v>
<v b="MRK" c="15" v="31">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ teinge piristiꞌnuka-koo ovontunge, eeꞌnoko boto naunukai akapeuꞌaakoꞌ tee, aaꞌpaama, “Aunge tee nantoong oovuning domaang mooꞌurikooꞌ, teka baka domaang mooꞌkoo makotuaꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="32">Aung Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domampuri tarevuriaing-koong, eeꞌnoko Daurarong Isireeli-nupoong Biikaang, enang aaꞌbarataꞌketa depeto siaravai ooampira masikaꞌantavampiainaꞌ.” Eeꞌnoko napoꞌ tenaanka tee ninka nariꞌ taakavaaretuꞌnaankai Jiisuuꞌ pooreꞌuretuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="33">Eeꞌnoko duaakiꞌnang mutaanange ookara kansiꞌ tunumparavaruuꞌ bera kamunooꞌke basi. </v>
<v b="MRK" c="15" v="34">Eeꞌnoko kamunooꞌuioꞌ Jiisuuꞌ aaꞌnaꞌ karoma osinung karai aaꞌpuma, “Eloi, Eloi, Lama Sabakatani.” Kuunooꞌ aaꞌpuitaaꞌ, “Nkaang Kumponing, nkaang Kumponing, ning dake aming-koo siꞌmeing?” </v>
<v b="MRK" c="15" v="35">Eeꞌnoko niiꞌninge nantoonge teke donkonai otorouꞌninge teeꞌ taravaara aaꞌpauꞌ, “Taaraveriai. Eliasi bokuvumaang.” </v>
<v b="MRK" c="15" v="36">Eeꞌnoko narung kuaꞌparara kapooꞌ uaini kaaveeriiꞌkoo duꞌmumpura banaꞌkoo daiꞌantavura Jiisuuꞌke musiꞌkoo toong-antavuuꞌ aaꞌpuma, “Iroꞌ ooampiai, Eliasie pora aaꞌbarataꞌketa sing-antavuaing deekoꞌ.” </v>
<v b="MRK" c="15" v="37">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ tenang aaꞌnaꞌ bokuma asiꞌnamuꞌ domaang oparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="38">Eeꞌnoko tee baarong pava dootuuꞌnava pankava-koong, meekavaro kuꞌnung, meuꞌ keꞌmeꞌaruꞌ aꞌdeiꞌketa depeto dereꞌarama bera aꞌdoong kainuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="39">Eeꞌnoko tenang teie piatooro daakuꞌ tarenarai Jiisuuꞌaape bereꞌarama donkonui teeꞌpuko taaravura eeꞌnoko teeꞌ booꞌparuꞌnaꞌ oovura aaꞌpuuꞌ, “Aung bakei masikaꞌ Kumponing Bauring!” </v>
<v b="MRK" c="15" v="40">Eeꞌnoko niiꞌning manikuꞌke isipoꞌketa ooai otorouꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="41">Teing-koo niiꞌnani Meeriꞌ Maꞌdala-nani, eeꞌnoko niiꞌnani napoꞌ Saalomeꞌ, eeꞌnoko napoꞌ Meeriꞌ nemakara Jeemisi namainta Joosesi beuko. Aing teing manikuꞌ tenang Jiisuuꞌ Kaaleliꞌke otoko siompaama pakuaakoꞌning kapooꞌ apukaꞌparakoꞌning-koo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="42">Teꞌmung Doong Uaanaꞌmung-koo maamunaꞌmung, muung-aapevuioꞌ Doong Uaanaꞌmung dueꞌuko, naning miring Josepaꞌ Arimateaꞌnung tavoꞌaruꞌ. Josepaꞌ tee narung koompaaraꞌnavitu-koong pankaing Kumponing bakaang muuꞌ donkonuko oovuuꞌnaang nempukoꞌnung; </v>
<v b="MRK" c="15" v="43">Avoroaꞌ Pailatiꞌanko bera tanaꞌuuꞌ Jiisuuꞌnung mono nka-koo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="44">Eeꞌnoko Pailatiꞌke taaravura Jiisuuꞌ bouꞌnaꞌ aaꞌpuuꞌ, “Teka ee booꞌparing, aiꞌ booꞌparavaꞌ?” Teketa komandaꞌ bokuvura tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Jiisuuꞌ ee masikung booꞌparing?” </v>
<v b="MRK" c="15" v="45">Eeꞌnoko Pailatiꞌke komandaꞌnung kara taaravura Jiisuuꞌ masikung bouꞌnaꞌ tauraꞌpuuꞌ Josepaꞌke mono nka-koo. </v>
<v b="MRK" c="15" v="46">Eeꞌnoko Josepaꞌke pankaing baarong kakaara mooꞌuuꞌ Jiisuuꞌnung mono nopaꞌkoo, eeꞌnoko aaꞌbarataꞌketa sing-antavura teie baaronge kakaarai nopaꞌuuꞌ. Eeꞌnoko kuvi dakoꞌdoma boiaꞌkoong nenkeꞌauꞌnung-koo kuung sipura karanaang kapang kaavororiiꞌ kovempura kuꞌnumpuuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="15" v="47">Eeꞌnoko Meeriꞌ Maꞌdalanani, Meeriꞌ Joosesi bauko tenaankai tampaꞌ keperuuꞌ uresi Jiisuuꞌ bempauꞌnooꞌ oovuretuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="16" v="1">Doong Uaanaꞌmung tankinuioꞌ Meeriꞌ Maꞌdala-nani, Meeriꞌ Jeemisie bauko, eeꞌnoko Saalomeꞌ duuni tampaꞌ nuuraaꞌ mooꞌauꞌ Jiisuuꞌkoong mono sisiꞌkoo. </v>
<v b="MRK" c="16" v="2">Eeꞌnoko tero oraꞌka Saandei-naꞌmung kuvi dakoꞌdoma berouꞌ duaaꞌ mmeꞌ pataꞌuko. </v>
<v b="MRK" c="16" v="3">Eeꞌnoko biiꞌka minkuarima aaꞌpaakoꞌ, “Niiꞌ deeꞌma baie kapang korimemuriiꞌnaang kuvi dakoꞌdoma karanaang-eta?” </v>
<v b="MRK" c="16" v="4">Eeꞌnoko beroma kapang teketa kosiꞌarioꞌ ooauꞌ. Tee kapanooꞌ bakei aaꞌnaꞌ pankaing. </v>
<v b="MRK" c="16" v="5">Eeꞌnoko tumpariruꞌ kuvi dakoꞌdoma. Eeꞌnoko teka narung naning nemaka ooauꞌ baꞌnamparioꞌ tampavine-aape. Bakaang mononopaꞌ kakaara kurunisi. Eeꞌnoko teing taꞌnimpariruꞌ tee-koo. </v>
<v b="MRK" c="16" v="6">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ, “Taꞌniniriaukaꞌ. Diiꞌke Jiisuuꞌ besiꞌerimang Nasaretiꞌnung aaꞌbarataꞌkoo taakavaieeng. Tee tee aꞌ otoaꞌ, tero daaꞌaring. Ooveriai aꞌ bempaieenooꞌ. </v>
<v b="MRK" c="16" v="7">Enang berira aung kara nauereriaing bakaning barevare-nupoong tee ninka Piita, aaꞌperima, ‘Jiisuuꞌ diiꞌkoo uroꞌke bemaang Kaaleliꞌaape. Teka berira ooveriaing baka naururuꞌnaꞌ.’” </v>
<v b="MRK" c="16" v="8">Eeꞌnoko kuvi dakoꞌdoma-ita avoroꞌke nopaꞌuri bakoarira kuaꞌpariri berouꞌ. Niiꞌning-ankoi kapooꞌ minkuaavaꞌ avoreaara. </v>
<v b="MRK" c="16" v="9">Damaꞌdue Jiisuuꞌ bouꞌnooꞌketa daaꞌarara tero maatanang doong Saandei-naꞌmung Meeriꞌ Maꞌdalanani-ankoi tutung oroꞌparuꞌ ˜kenaanka-taa maꞌnari bataꞌuruꞌnani. </v>
<v b="MRK" c="16" v="10">Eeꞌnoko tenie bera Jiisuuꞌ baꞌmarang nauvuruꞌ orarunsiarima birompariko. </v>
<v b="MRK" c="16" v="11">Eeꞌnoko tenang tenie aaꞌpuriko, “Jiisuuꞌ daaꞌaring, ninge ooansing,” teing masikaꞌantavaavaꞌ bakaang kara. </v>
<v b="MRK" c="16" v="12">Teketa oovunara-pinaꞌ oroꞌparitaaꞌ bakaning-koonaanka taunga nanureko kuneꞌuretuꞌ osi-eta isipoꞌka. </v>
<v b="MRK" c="16" v="13">Tenaankai toroareta napoꞌ nariong barevare-nupoong nauaaretuꞌ, eeꞌnoko teinge masikaꞌantavaareaꞌ beekaang kara. </v>
<v b="MRK" c="16" v="14">Damaꞌke Jiisuuꞌ teing-koo nanaiꞌketa narung-koo basiaruꞌ taamanaako. Eeꞌnoko iikooꞌuruꞌ domamparioꞌ ooauꞌninge minkuaako noruꞌ tupuꞌpaaꞌ otoroi masikaꞌantavaariaruuꞌnung-koo. </v>
<v b="MRK" c="16" v="15">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Ookara kansiꞌkoo naniriaing nantoong ookara-koo doorenang tampara daankierima. </v>
<v b="MRK" c="16" v="16">Eeꞌnoko naning masikaꞌantavui ntong-koo minkiarara meekaꞌantavarara tee mooꞌaravaing, eeꞌnoko masikaꞌantavuaukaꞌnung Kumponinge kiimata-koo tampuaing. </v>
<v b="MRK" c="16" v="17">Ning masikaꞌantamaavaining ninka aing eeꞌ oroꞌ taaꞌniꞌanta tavoꞌaravaing: Maꞌnari bataꞌaariainge nkaang miring-koo, eeꞌnoko oovunung karai kareaavai. </v>
<v b="MRK" c="16" v="18">Bane boruꞌ kompaavainge eeꞌnoko bane dopa naiaama teie baikevuriaukaꞌ. Teinge biikaang bireng narung panteꞌaariko siipa-poꞌnupoong taarevoroaing.” </v>
<v b="MRK" c="16" v="19">Damaꞌdue Jiisuuꞌ teing ninka kareaakotaaꞌ baka siramparara paning-aape koinuuꞌ, eeꞌnoko Kumponing-koo tampavine-aape baꞌnamparuꞌ. </v>
<v b="MRK" c="16" v="20">Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong avitoitoi nanauꞌ ookara osi-koo daankiarima. Ovoring nariꞌ teing ninka mintoomparuꞌ puring-antavurima biikaang kara taaꞌniꞌanta ninka tavoꞌanta-koo. </v>
<v b="LUK" c="1" v="1">Aung ee, pankaing, Teopilasiꞌ; </v>
<v b="LUK" c="1" v="2">Mmauꞌ nantoonge teing kapooꞌnanka niiꞌankoi nkoaruꞌning daariauꞌnung taaravaara teinge tutuntoma-ita dutai ooauꞌning-eta teing kara siraꞌnuka deempariko tee-koong minkunaa pareꞌaama naumaarimaing-eta; </v>
<v b="LUK" c="1" v="3">Daariaako ooamiraiꞌnange ninge teeꞌ nariꞌ napoꞌ daꞌ Teopilasiꞌanko daarireromaꞌnaang piamoing, ioꞌ tutung kapooꞌnanka okoraꞌketa, tampaꞌ pukeansi kenkumpamira˜; </v>
<v b="LUK" c="1" v="4">Eeꞌpinaꞌ piamoma, dake tee kara tero nau-antarauꞌning toomosiarioꞌ tampaꞌ noruꞌera masikung-pinaꞌ tasiꞌpeeꞌnaang. Aung tee kara. </v>
<v b="LUK" c="1" v="5">Tenang teie dauraronge˜ Eerotiꞌke Judiaꞌnavaro tarevukoꞌnang narung piristiꞌ otokoꞌ miring Sakaraiaꞌ, piristiꞌnanka-koo Abaisiaꞌ bakanavitu-koong. Teie baꞌaang Eeroni baꞌdompenkuri-koonani, miring Elisabetaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="6">Eeꞌnoko tering ookaring koontoꞌdaring Kumponing-koo dutakanooꞌke, ookara boto siompurekoꞌnaring Ovoring bakaang, tuumpi otoreaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="7">Teka tootoꞌ otoreaꞌnaring teni Elisabetaꞌ bisiira deemparako, eeꞌnoko tering ookaring aaꞌnaꞌ pankaring. </v>
<v b="LUK" c="1" v="8">Niiꞌnaꞌmung biikaang batei dootuuꞌ tare-koong makotuioꞌ Sakaraiaꞌ bakanavitu ninka teke dootuuꞌnava pankava-koo piristiꞌnanka biikaang nko-nko nkoaakoꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="1" v="9">Eeꞌnoko teeꞌ piristiꞌnanka miruꞌaarikoꞌnaꞌkoong aarumo siompai, teinge Sakaraiaꞌ miruꞌauꞌnung pava dootuuꞌnava pankava-koo meekavaro-koo kuung tumparara boontunamparaaꞌnaang ii tampaꞌ nuuraaꞌ bereng-antavui. </v>
<v b="LUK" c="1" v="10">Eeꞌnoko tenang tee kapooꞌ tampaꞌ nuuraaꞌ paroꞌkoong batei makotuioꞌ teie kuunge paroꞌuko nantoong karikaꞌ teing damaꞌdu-navaro-koo kunsiarikoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="11">Eeꞌnoko teie teeꞌ nkovuko Ovoring bakaning-koo narung koosinung˜ tee-ankoi oroꞌparuꞌ batanang boonturoma-koo tampavine-aapei donkonui. </v>
<v b="LUK" c="1" v="12">Eeꞌnoko Sakaraiaꞌke oovura tee domang puraanura avorouꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="13">Teka teie koosinunge aaꞌpuuꞌ tee, “Aroreaukaꞌ Sakaraiaꞌ. Kumponinge dakaang kunsi tee taaravuuꞌnung. Daꞌaange Elisabetaꞌke tee dauring parareruuꞌnaang, eeꞌnoko dake tee miring Jooni tampeaing. </v>
<v b="LUK" c="1" v="14">Eeꞌnoko daꞌ tee doturarama doꞌderoꞌdeꞌdaravaing tee-koo, eeꞌnoko nantoong mmauꞌ dotuariainge pontoꞌarako. </v>
<v b="LUK" c="1" v="15">Aiꞌ tee tee naning pankaing deemparavaing Ovoring-koo dutakanooꞌke. Uaini dovang teing nainai purintoꞌ potearioꞌ naivuaukaꞌnunge. Tanuaang Meekung narunge maantoꞌui otoaing keꞌde-koo otoko-ita. </v>
<v b="LUK" c="1" v="16">Mmauꞌ Isireeli-nupoong teie tee Ovoring-koo napoꞌ bereꞌantavuriaing tee-koo biikaang Kumponing-koo. </v>
<v b="LUK" c="1" v="17">Eeꞌnoko tee tee Ovoring-koo uroꞌkanooꞌke nantoong doorevurima nanuaing Eliasi-pinaꞌ bakaang aarumo eeꞌnoko iriꞌ nariꞌ kompui. Biumaraang domang biurukaaꞌaape bereꞌantavuriiꞌnaang eeꞌnoko teing taarapiikanuka koontoꞌnuka biikaang matau-koo. Teeꞌ nariꞌ nerivuri maamu-antavuriaing nantoong Ovoring poaing-koo.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="18">Eeꞌnoko Sakaraiaꞌke koosinung niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge arekeeꞌ tasiꞌpampeuꞌ tee masikung deekoꞌ? Aiꞌ ning tee pankara eeꞌnoko nnaang teni pankaaꞌke.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="19">Eeꞌnoko koosinunge makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning tee Kepareliꞌ Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke donkonansi oꞌnomaung. Teie eeꞌnarai ning daꞌanko botomuing daꞌ kara-koo tee aung doorenang tampara nauramaang. </v>
<v b="LUK" c="1" v="20">Aung ee, ninge nauransinaꞌ masikaꞌ nkoaravaing batei makotuainang, teka daꞌaange dauring parareruuꞌnaang masikaꞌantavearuing-koo Kumponinge daꞌ enang-eta kaꞌduu-antaruioꞌ karearooꞌnaang bera aing nauransining tavoꞌaravainooꞌke basi.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="21">Eeꞌnoko nantoonge nempai otokoꞌnung Sakaraiaꞌ, paapaaꞌarima anaꞌarioꞌ dootuuꞌnava pankava-koo kuunge. </v>
<v b="LUK" c="1" v="22">Eeꞌnoko tenang amakoari siarara teie teing kara-koo makotuaruuꞌnung, teka bireng narunge teeꞌ nariꞌ karavuriko teinge tasiꞌpaara aaꞌpauꞌ, “Kapooꞌke apaikovuioꞌ kara karoarui.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="23">Eeꞌnoko tenang bakaang nko-nko nkonang oparioꞌ bakanooꞌ osi duparuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="24">Tee-koo damaꞌdue baꞌaang Elisabetaꞌ tootoꞌ nkoaruꞌnung, eeꞌnoko kaara paꞌnokoꞌnaveraaꞌka-koo pava-koo kuung naroꞌke otokoꞌ teni, eeꞌ noruꞌuma: </v>
<v b="LUK" c="1" v="25">Aung tee Ovoringe ning-koo nko-antavuing; piaamukotaaꞌ ning teeꞌ nkomuing maiaꞌ tontaꞌmemuuꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="1" v="26">Eeꞌnoko tenang Elisabetaꞌ ˜nau-taa kaara deemparako kempoꞌkuuꞌnooꞌketa tee koosinung Kepareliꞌ napoꞌ Kumponinge osi niiꞌnamono-koo botovuuꞌ Kaaleliꞌnavaro-koonooꞌ miring Nasaretiꞌnamono. </v>
<v b="LUK" c="1" v="27">Nani manikuma neraiꞌnaꞌ kuukuma˜anko botovuuꞌnung miring Meeriꞌanko. Aninooꞌ teni miruꞌniiꞌ naning-koo miring Josepaꞌ, Daurarong˜ Deevitaꞌ baꞌdompenkuri-koong-koo. </v>
<v b="LUK" c="1" v="28">Eeꞌnoko tee koosinung teni-anko bera aaꞌpuuꞌnung, “Ani ee, daꞌ bakei Kumponinge domange tampaꞌ noruꞌdui otomai. Ovoring tee daꞌ ninka otong. Manikuꞌkoo meuꞌka biraankenani daꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="29">Teeꞌ minkuvuioꞌ teni noruꞌ paapaaꞌarara avitoitoi noruꞌaruꞌnung aaꞌpuma, “Aung kara aremuriiꞌ teeꞌ minku?” </v>
<v b="LUK" c="1" v="30">Eeꞌnoko koosinunge aaꞌpuuꞌ teni, “Ee Meeriꞌ, aroreaukaꞌnung, aiꞌ daꞌ teni domange tampaꞌ noruꞌ Kumponinge. </v>
<v b="LUK" c="1" v="31">Daꞌkoo tootoꞌ poontoaraaꞌnaang˜ keꞌde-koo, eeꞌnoko tee dauring donkaani paraveeꞌnaang, eeꞌnoko dake tee miring Jiisuuꞌ tampeaing. </v>
<v b="LUK" c="1" v="32">Tee tee eeꞌnung pankaing deempari otoaing eeꞌnoko tee tee Ovoring Deto Basi Bauring tampaavaing. Eeꞌnoko Ovoring Kumponinge tee Daurarong deeng-antavuaing bakaaka Deevitaꞌ paari-antavui. </v>
<v b="LUK" c="1" v="33">Eeꞌnoko teie Jeekopiꞌ bakanariong, teing Isireeli-nupoong tanatavuriaing ookutunung batei-koo, eeꞌnoko bakaang muuꞌ tee bakearavaukaꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="34">Eeꞌnoko Meeriꞌke koosinung tanaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Tee aung kapooꞌ arekeeꞌ nkoaravaing teeꞌ ning kuukuma oꞌnoko?” </v>
<v b="LUK" c="1" v="35">Eeꞌnoko teie koosinunge teni makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Tee Tanuaang Meekung daꞌkoo poko eeꞌnoko tee purintoꞌ Ovoring Deto Basi bakaange dakaꞌduaing daꞌ. Teeꞌkoo tee eeꞌnung tootoꞌ pontoꞌaravaing meekung tampaavaing, tee Kumponing Bauring. </v>
<v b="LUK" c="1" v="36">Ani ee, daꞌmaasie Elisabetaꞌke pankaaꞌke tootoꞌ poontoari˜ otong. Emuꞌ tee kaara ˜nau-taa deemparamang teni-koo bisiira tampaakoꞌnani-koo; </v>
<v b="LUK" c="1" v="37">Aiꞌ Kumponinge tee kapooꞌ nkovuarupeuꞌnung otoaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="38">Eeꞌnoko Meeriꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Aung ee, ning masikaꞌ Ovoring bakanani botovotonaaꞌ. Makosi, teeꞌ minkueinaꞌ nkoaravaing ning-koo.” Eeꞌnoko tenang tenkenuuꞌ tee koosinung teni-ankoita. </v>
<v b="LUK" c="1" v="39">Teketaꞌ pankaroompuaruko Meeriꞌ daaꞌarara nanuuꞌnung iriꞌnarung iuꞌpoꞌnavoraꞌke deto bera Sakaraiaꞌ bakanooꞌ osi Judiaꞌnavaro-koonavuntuꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="1" v="40">Eeꞌnoko Sakaraiaꞌ bakanavaꞌke tumparara Elisabetaꞌkoo tampara tampuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="41">Eeꞌnoko tenang Elisabetaꞌke tee tampaꞌ tang Meeriꞌketa taaravuko tootoꞌ keꞌde-koo kuunge toꞌdinuuꞌ; </v>
<v b="LUK" c="1" v="42">Eeꞌnoko Elisabetaꞌ Tanuaang Meekunge maantoꞌura duuruꞌkuma aaꞌnaꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Biraankerarinani daꞌ eeꞌnani manikuꞌkoo dau basinaꞌ, eeꞌnoko napoꞌ tee tootoꞌ dakaang keꞌde-koo biraankearinge. </v>
<v b="LUK" c="1" v="43">Oi bakaꞌe, ning piaaruꞌ arekeeꞌ noruꞌmei beeroꞌmei nkaang Ovoring baukoi? </v>
<v b="LUK" c="1" v="44">Ani ee, tenang dake ning-koo tampaꞌ tampeko tee tootoꞌ ning-koo keꞌde-koo dotue toꞌding-antavuing. </v>
<v b="LUK" c="1" v="45">Daꞌ teni biraankenani Kumponing bakaang kara dupearaaꞌnaang masikaꞌantaveinani!” </v>
<v b="LUK" c="1" v="46">Eeꞌnoko Meeriꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="1" v="47">“Nkaang domange Ovoring pankaing-antavansi otong, eeꞌnoko nkaang tanuaang doturotuaramaung Kumponing-koo tee ning domaang mooꞌmuuꞌnung-koo, aiꞌ teie tee ning norunoruꞌmuing ning boonko tamung botovotonaaꞌ deemari oꞌnomai; </v>
<v b="LUK" c="1" v="48">Bakei, emuꞌketa deto tee ning teni ookarai avatevarange doturotue biraankenani tammaamaaꞌnoainani teie Kumponing Purintoꞌpoꞌnunge kapooꞌ pankaing ning-koo nkovuing-koo; </v>
<v b="LUK" c="1" v="49">Eeꞌnoko miring bakaang meekunge. </v>
<v b="LUK" c="1" v="50">Teie tee piaavurimaung teing bakaang kara dimpaꞌkoo avoreaamaing. </v>
<v b="LUK" c="1" v="51">Bakaang iirakuta bakaang birenge nkovuuꞌning-koo siraꞌparioꞌ oroꞌantavumaung, eeꞌnoko purarenkaꞌantavurikooꞌ teing baka daanganuka eeꞌnoko onou-koo pankainanka-pinaꞌ ooarimaing. </v>
<v b="LUK" c="1" v="52">Teie tee dauraronanka iirakutananka kosiꞌurikooꞌ biikaning baꞌnavaꞌnaniꞌ dovang-eta, eeꞌnoko teing boong-koo noruꞌarimaing pankaing-antavurikooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="53">Teing peera-nupoong poo-antavurikooꞌ kapooꞌke tampenge eeꞌnoko kapooꞌ mmauꞌpoꞌnupoong tang torovurikooꞌ kapooꞌ avuriaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="54-55">Teie tee niiꞌ bakaning bautaranuka pakuvurikooꞌ, niiꞌ Isireeli-nupoong, tee piaa-etanung unaa-anta noruꞌui niikakatauro-koo maraka-antavuuꞌnung, aaꞌning-koo Eebaraamiꞌ eeꞌnoko baurukaaꞌ avatevarang-koo doompeto teeꞌ nariꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="56">Eeꞌnoko Meeriꞌ Elisabetaꞌ ninka nariꞌ otoretuꞌnung teke. Beekuri kaara-pinaꞌ otoreta toroaruꞌ bakanooꞌ osi-aape. </v>
<v b="LUK" c="1" v="57">Emuꞌ tee batei makotuuꞌnung Elisabetaꞌke tootoꞌ para-koong eeꞌnoko tootoꞌ tenie donkaani paravuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="58">Eeꞌnoko teni ninka nariꞌ otorokoꞌninge napoꞌ baꞌmarange taaravauꞌnung Ovoringe piaa pankaing teni-koo oroꞌantavuuꞌnaꞌ eeꞌnoko teing dotuariruꞌnung teni ninka. </v>
<v b="LUK" c="1" v="59">Eeꞌnoko teketa ˜beenang-taa doong tankinuko porouꞌnung tee tootoꞌ dopaꞌ napuꞌaavaꞌnaang; </v>
<v b="LUK" c="1" v="60">Teka bauma Sakaraiaꞌ namirimpaavaꞌnaang tampaako baukoi aaꞌpuuꞌnung, “A, teeꞌ deeaꞌ, tee Jooni tang-koong.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="61">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ teni, “Naning daꞌmaikoꞌ teeꞌ boku otoaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="1" v="62">Eeꞌnoko teinge bauma birenge tamung niaꞌauꞌnung arekeeꞌ tampuainaꞌ tee bauring. </v>
<v b="LUK" c="1" v="63">Eeꞌnoko teie bentang daari-koonaventoꞌ eentavuruꞌnung eeꞌnoko eeꞌ daarivuuꞌ, “Bakaang miring tee Jooni.” Eeꞌnoko ookara taꞌninauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="1" v="64">Eeꞌnoko tenauꞌka Kumponinge kara-koo tauraꞌpuioꞌ karouꞌ Kumponing biraankevuma. </v>
<v b="LUK" c="1" v="65">Eeꞌnoko ookara beeꞌmarang asikovorouꞌ tee-koo eeꞌnoko tee aung kapooꞌ minkuaama nanauꞌnung avitoitoi iuꞌnairu-kooning-koo teka Judiaꞌnavaro-koo. </v>
<v b="LUK" c="1" v="66">Eeꞌnoko Kumponinge teeꞌ oroꞌning taaꞌniꞌantananka Jooni pontoꞌaruꞌnooꞌke nkovuioꞌ ookarai tee aung taaravauꞌninge norunoruꞌaama aaꞌpaakoꞌnung, “Aung tootoꞌ aremuriiꞌ deemparavaing?” </v>
<v b="LUK" c="1" v="67">Aung kara tee Sakaraiaꞌke Kumponing daangampui minkuvuuꞌnung Jiisuuꞌ pontoꞌaravaing minkuvuma. Teie Tanuaang Meekunge maantoꞌura karantavuko˜ aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="1" v="68">“Biraankeampiaing tee Ovoring Kumponing niiꞌ Isireeli-nupoong niikaang, aiꞌ teie niiꞌ beeroꞌmurira enang narung daurarong deto iꞌampuuꞌnaang domamuriaing niiꞌ; </v>
<v b="LUK" c="1" v="69">Eeꞌnoko teie niiꞌ bakaning nantoong boorimurira napoꞌ mooꞌmuriiꞌnaang daiꞌmariri oꞌnorimanooꞌketa. Tee eeꞌnara Kumponing bakaang muuꞌ tarenung, Deevitaꞌ, baꞌdompenkuri-koong pakumuriaing; </v>
<v b="LUK" c="1" v="70">Teeꞌ Kumponinge uripoꞌketa minkuvukoꞌnaꞌ bakaning nakaronuka˜ meekupoong karantavurima˜. </v>
<v b="LUK" c="1" v="71">Kumponinge teeꞌ naumuruꞌnung eeꞌnarai dauraronge teꞌnemuriiꞌnaang niikaning kare-nupoong-etaꞌ, teing munteꞌmaarimaing biikaang bireng-eta. </v>
<v b="LUK" c="1" v="72">Eeꞌnoko napoꞌ bakaang piaa-eta unaa-antamuriiꞌnaang maraka-antavuuꞌnaꞌ, tee kara meekung niikakatauro ninka naroong-antavuuꞌnung noruꞌui. </v>
<v b="LUK" c="1" v="73-75">Tee aaꞌnouꞌnaare: niikaaka Eebaraamiꞌkoo tumpearama˜ maraka-antavuuꞌ taaruꞌmuriiꞌnaang niikaning kare-nupoong biikaang bireng-eta, eeꞌnoko puring-antamuriiꞌnaang amorompiaꞌ tampaꞌ siompampimatoainaꞌ, meekaꞌmariri, koontoꞌnuka oꞌnori tee-ankoi, ookara doong domamariri oꞌnorianing-koo. </v>
<v b="LUK" c="1" v="76">Eeꞌnoko daꞌ tootoꞌ tee Ovoring Deto Basi Bakaang Nakaronara tantaavaing, aiꞌ daꞌ tee urei nanima Ovoring-koo maamu-antaveaing bakaang taung. </v>
<v b="LUK" c="1" v="77">Teing bakaning nantoong teie domampuriaing-koong kara nau-eriaing biikaang orakaꞌnko pankaruntoonge piaavuri tontaꞌantavuriaing nauerima; </v>
<v b="LUK" c="1" v="78-79">Aaꞌnoaing: Siroong-eta siimpooromurira˜ araka-antamuriiꞌnaang niiꞌ mutaanang-koo oꞌnorimaing booꞌaapenameng-koong uuꞌaaꞌkoo, niikaang peꞌnaaꞌ koong-antamurima tevung mooa-aapenavung-koo.” Teeꞌpuuꞌ Sakaraiaꞌke. </v>
<v b="LUK" c="1" v="80">Eeꞌnoko damaꞌke tee tootoꞌ pankaꞌparara tanuaang purimparuꞌ, eeꞌnoko tee meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo otokoꞌ bera tee batei makotuuꞌ Isireeli-nupoong-koo karikaꞌkoo dutakanooꞌ tavoꞌkuuꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="1">Tenang Jooni pontoꞌaruꞌnooꞌketa niiꞌning batei tankinura otoko tee daurarong˜, Siisaꞌ, miring Akastasie botonang sipuuꞌnung ookutuning nantoong tarevurikoꞌning-koo biikaang miring daariariiꞌnaang bakaang buuku-koo. </v>
<v b="LUK" c="2" v="2">Aung tee tutunaꞌnamuꞌ miring daari nkoaruꞌnung tenang Sairiniasiꞌ Siiria-nameensiꞌkoo ovoring deempari otokoꞌnang. </v>
<v b="LUK" c="2" v="3">Eeꞌnoko ookara tee biikanairu porouꞌnairu siompai nanauꞌnung miring daariariiꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="2" v="4">Eeꞌnoko Josepaꞌ teeꞌke, Kaaleliꞌkoonooꞌketa, Nasaretiꞌketa, deto Judiaꞌnavaro-koonooꞌaape nanuuꞌnunge Beeteleemaꞌ, teꞌ Deevitaꞌ bakanavuntuꞌ deemparako, aiꞌ tee tee Deevitaꞌ baurukaaꞌ bakanamuiaang-koong. </v>
<v b="LUK" c="2" v="5">Tee teni ninka Meeriꞌ ninka baꞌaang ninka nariꞌ nanuretuꞌnung miring daariareeꞌnaang. Teni tee tootoꞌpoꞌnani. </v>
<v b="LUK" c="2" v="6">Eeꞌnoko teke otoreko tootoꞌ pontoꞌkoong bateinang makotuuꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="7">Eeꞌnoko tenie tootoꞌ tutunaꞌnung paravuuꞌ donkaani, eeꞌnoko baaronge korovui daiꞌura kauꞌ karenaumonanka biikanava-koo otoroi karaasiꞌ maaꞌaakoꞌnavaro-koo bempuuꞌ, poꞌnupoꞌnuka biikanavaꞌkoo doona otoaruioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="2" v="8">Eeꞌnoko teke Beeteleemaꞌketa dueꞌke niiꞌning sipisipiꞌ tanatanuka otorokoꞌ muunga biikaning sipisipiꞌ binaaꞌkoo tanatavaarima. </v>
<v b="LUK" c="2" v="9">Eeꞌnoko narung koosinung Ovoring bakaang teing-ankoi tavoꞌaruꞌ, eeꞌnoko Ovoring bakaang meenasi teing korovuri arakavaruꞌ eeꞌnoko tenang avoroꞌ pankainge maantoꞌuruꞌ. </v>
<v b="LUK" c="2" v="10">Eeꞌnoko koosinunge aaꞌpuruꞌ, “Aroreriaukaꞌ, ninge doorenang tampara poꞌantarerompimang doturotu-koong diiꞌ ookara nantoong-koo basiaravaing. </v>
<v b="LUK" c="2" v="11">Aaꞌnoing eꞌmung diiꞌankoi teke Deevitaꞌ bakanavuntuꞌkoo narung Domang-anta pontoꞌaring, tee Ovoring Pakoꞌpariꞌniiꞌ, Kumponinge teroita maraka-antarurioꞌ nemperimaung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="12">Taaꞌniꞌanta eeꞌ ooverira masikung tasiꞌperiaing: Narung nerakauꞌ baaronge koroari daiꞌniiꞌ nakoꞌbo-koo bempari otoko ooveriiꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="13">Eeꞌnoko namuꞌke taꞌninaꞌ, tee ninka koosinung ninka paning-nupoong-koonavitu karikaꞌ nariꞌ tapoꞌeuꞌ Kumponing daangampaama eeꞌ minkuaama, </v>
<v b="LUK" c="2" v="14">“Kumponing paning-koo siroong otomaung daangampampimaang, aiꞌ mooa tee kansiꞌkoo poing nantoong tampaꞌ nkovuriko arooꞌarimaing-koo.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="15">Tenang koosinunanka paning-aape toroaririoꞌ sipisipiꞌ tanatanukai aaꞌpauꞌ biiꞌka kareaama, “Aiaꞌ, Beeteleemaꞌ duꞌmarira, ooampiai tee kapooꞌ nkoaring Ovoringe nau-antamuring niiꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="16">Eeꞌnoko teing iriꞌnarung berora ooaaruꞌ teing, aaꞌnoko Meeriꞌ, Josepaꞌ eeꞌnoko tee tootoꞌ nakoꞌbo-koo bempari otoko. </v>
<v b="LUK" c="2" v="17">Eeꞌnoko tenang teinge ooaara tee siraꞌpauꞌ tee minkunaa tootoꞌ minkuari otoing koosinunge nauvuruꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="18">Eeꞌnoko ookara taaravauꞌninge tee minkunaa avutevuꞌai noruꞌauꞌ sipisipiꞌ tanatanukai teing nauaarioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="2" v="19">Teka Meeriꞌke teing aing kapooꞌnanka kinkompura bakaang domang-koo norunoruꞌukoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="2" v="20">Eeꞌnoko teing sipisipiꞌ tanatanuka toroariruꞌ biikanairu-koo Kumponing daangampaama, bakaang meenasi siraꞌpai kapooꞌnanka teinge taaravaama ooauꞌning-koo teeꞌ eeꞌnaꞌ teie koosinunge nauvuruꞌnaꞌ teing. </v>
<v b="LUK" c="2" v="21">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ pontoꞌaruꞌnaꞌmung-eta ˜beenang-taa doong deemparako tenang dopaꞌ napuꞌauꞌnang tee, miring Jiisuuꞌ tampauꞌ, tee eeꞌnara koosinunge tampuuꞌnung tee miring tenang mmeꞌ poontoaravaruko˜ keꞌde-koo. </v>
<v b="LUK" c="2" v="22">Eeꞌnoko Meeriꞌke tootoꞌ paravuuꞌnooꞌketa meekava-koo beꞌkoo untuꞌanta-koong batei makotuioꞌ, teeꞌ Moosesi bakaang botoi tampui otoinaꞌ, teringe Jiisuuꞌ tavoꞌuretuꞌ Jerusalemaꞌaape Ovoring oko-antavureeꞌnaang teie botoi napoꞌ minkuvui otoinaꞌ aaꞌpuma, </v>
<v b="LUK" c="2" v="23">“Ookara toireꞌ donkaang tutung pontoꞌariaining Ovoring bakaning meekupoong tang-koong.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="24">Eeꞌnoko untuꞌanta-koo boontunampariiꞌnaang berouꞌ botoi Ovoring bakaange tampui otoinaꞌ aaꞌpuma, “Urareng-koo˜ mantaꞌnisining ninka boonturariaing niiꞌnooꞌ niiꞌnamuriiꞌ kuukuuꞌkoo kooꞌnening keura.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="25">Tenang teke Jerusalemaꞌ naning narung otokoꞌnung bakaang miring tee Simioniꞌ. Aung tee naning koontoꞌ Kumponing-koo meeꞌduꞌpiari otokoꞌnung. Nempui besiꞌukoꞌnung Isireeli-koong Dun-sirunsinara˜ tavoꞌaravaing, eeꞌnoko Tanuaang Meekung tee tee-koo otokoꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="26">Eeꞌnoko Tanuaang Meekunge tee tee-koo siraꞌpuuꞌ tee booaukaꞌnung teie mmeꞌ oovuaꞌ tee Domang-anta Ovoringe tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜. </v>
<v b="LUK" c="2" v="27">Eeꞌnoko Tanuaang Meekunge nau-antavuioꞌ dootuuꞌnava pankava-koo kuung tumparuꞌ; </v>
<v b="LUK" c="2" v="28">Eeꞌnoko tenang tee tootoꞌ Jiisuuꞌ baumararinge kuung poꞌantavuretuꞌnang botoi minkuvumanaꞌ aarumo nkovureeꞌnaang, teie pora birenge nkavura biraankevuma Kumponing-koo aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="2" v="29-31">“Ovoring ee, emuꞌ tee ning dakaang botovotonaaꞌ mooa ninka bakemari moompaing makosi, teeꞌ temuꞌ marakarari naumeuꞌnaꞌ, aiꞌ ninge tee emuꞌ ooansing nkaang dutai Tee Domamuriaing dake maamu-antaveuꞌnung nantoong-koo dutakanooꞌka. </v>
<v b="LUK" c="2" v="32">Teie Arakai teing Isireeli-eta taapoꞌnupoong kapooꞌ masikung biiꞌka noruꞌaavarukoꞌnung sirapoꞌevuriaing eeꞌnoko Isireeli-nupoong meenasi kong-antavuriai.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="33">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ baumararing taꞌninuretuꞌ teing-koo kapooꞌnanka Jiisuuꞌkoo minkuvuuꞌning-koo. </v>
<v b="LUK" c="2" v="34">Eeꞌnoko Simioniꞌke tekang biraankevurira Meeriꞌ nauvuma aaꞌpuuꞌ teni Jiisuuꞌ bauko, “Ani ee, aung tootoꞌ tee miruꞌari otoing mmauꞌ nantoong Isireeli-nupoong-kooning aaꞌnoaing niiꞌning duaꞌantavuriai eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning daaꞌantavuriai; </v>
<v b="LUK" c="2" v="35">Eeꞌnoko napoꞌ tee tee taaꞌniꞌanta deempari otooꞌnaang miruꞌari otong nantoonge tompimpaavaing, eeꞌnoko teeꞌ tompimpaako nantoong mmauꞌ biikaang domang-eta onounanka siraꞌparavai. Eeꞌnoko daꞌ bainatu-pinaꞌ orarunsie domang tooꞌduainanie.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="36">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnani manikuma nakaronani teke otokoꞌ miring Aanaꞌ, Panuele baurang, Aasia bakanamuiaang-koonani. Teni baꞌung ninka mareꞌ ˜kemareꞌka-taa otoretuꞌnani nampeesiaruꞌnooꞌketa, eeꞌnoko emuꞌ beenaumo kivora-ita karemareu ookara mareꞌ bakaning; </v>
<v b="LUK" c="2" v="37">Eeꞌnoko ani teni pava dootuuꞌnava pankava-ita tokoo bearukoꞌnani; teke otoi unkumoarama kunsiarama dootuuꞌarakoꞌnani muunga eeꞌnoko doonga. </v>
<v b="LUK" c="2" v="38">Tenang tee-koo batei-koo pora Kumponing tampara tampuuꞌnung eeꞌnoko tee tootoꞌkoo nantoong minkuvuruꞌ teing Tee Poaing nempai besiꞌaakoꞌning Jerusalemaꞌnupoong daiꞌariri otoromanooꞌketa napoꞌ mooꞌuriaing Ovoringe maraka-antavuruꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="39">Eeꞌnoko tenang ookara kapooꞌnanka nkovureta botoi Ovoring bakaange minkuvui otoinaꞌ tekang toroariruꞌnung Kaaleliꞌnavaro-aape bera biikanooꞌ osi Nasaretiꞌ tavoꞌariruꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="40">Eeꞌnoko tootoꞌ pankaꞌparara purimparuꞌnung mataue maantoꞌniiꞌ, eeꞌnoko Kumponinge tampaꞌ oovui otokoꞌ biraankevui. </v>
<v b="LUK" c="2" v="41">Emuꞌ tee, ookara mareꞌkoo tee Paroro Baariꞌkoong˜ nkoaakoꞌnang baumararing tee Jerusalemaꞌaape berekoꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="2" v="42">Eeꞌnoko tenang tee kivora-ita kemareꞌka mareꞌ makotuuꞌnang tee nariꞌ berouꞌ baumararing ninka, tering nanurekoꞌnaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="2" v="43">Tenang paroro bakearako nantoong toroariko tee nemaka Jiisuuꞌ teke otouꞌnung Jerusalemaꞌke. Baumararinge tee noruꞌureaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="2" v="44">Teꞌmung nanaama eeꞌ noruꞌurekoꞌ, niiꞌning ninka poromang. Eeꞌnoko taunga muumpuruꞌnooꞌka besiꞌuretuꞌ beeꞌmarang-ankoa eeꞌnoko ookara teringe noruꞌaaresining-ankoa. </v>
<v b="LUK" c="2" v="45">Teka oovurearuta toroaretuꞌ Jerusalemaꞌaape tee besiꞌureeꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="2" v="46">Teketa beenang doong tankinuko daaꞌuretuꞌ teka dootuuꞌnava pankava-koo boto naunuka-koo meuꞌ baꞌnanuioꞌ taaravuritaaꞌ otoko nianiaꞌnanka niaꞌurima. </v>
<v b="LUK" c="2" v="47">Eeꞌnoko teing taaravauꞌning bakei asikovorouꞌ tee-koo bakaang norukasiꞌkoo eeꞌnoko makumakuꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="2" v="48">Eeꞌnoko tee baumararinge oovureta taꞌninuretuꞌ, eeꞌnoko baukoi aaꞌpuuꞌ, “Nnuring, arekeeꞌkoo dake neeꞌ teeꞌ nkomeresi? Aung ee, neeꞌdaring poreꞌmoresing daꞌ besiꞌkoo noruꞌ mankiꞌmoresitaaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="2" v="49">Eeꞌnoko teie aaꞌpuretuꞌ, “Ning aming-koo besiꞌkoo poreꞌdoremang? Deeꞌke ee noruꞌereaꞌ tee ning Mmaꞌ bakanava-koo oꞌnoaing?” </v>
<v b="LUK" c="2" v="50">Teeꞌpuresioꞌ teringe tasiꞌpurearuuꞌ bakaang kara. </v>
<v b="LUK" c="2" v="51">Eeꞌnoko teie tee tering siompuresi tekang Nasaretiꞌaape doonko berouꞌ, eeꞌnoko otoi osie kara siompukoꞌ tering beekaang. Eeꞌnoko baukoi aing ookara kapooꞌnanka domang-koo kinkompuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="2" v="52">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ pankaꞌparuꞌnung matau ninka nariꞌ. Kumponinge eeꞌnoko nantoonge deto tampaꞌ nariꞌ ooaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="3" v="1">Emuꞌ tee Jooni, Sakaraiaꞌ bauring, meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo nempari otoko, tenang Kumponinge kara nauvuuꞌ nantoong nauvuriiꞌnaang. Teeꞌ nkoaruꞌnung tenang teie Taibiriasi ookara kansiꞌnanka-koo ovorimpari miring Siisaꞌ nkavuuꞌnooꞌketa kivora-ita paꞌnokoꞌ mareꞌ deemparuꞌnang. Tenang aing aaꞌning ovoꞌmaꞌnuka deempariri otorokoꞌnang: Poontiasi Pailatiꞌ Judiaꞌnavaro-koo, eeꞌnoko napoꞌ Eerotiꞌ Kaaleliꞌnavaro-koo, eeꞌnoko baaraꞌmaꞌnung Pilipiꞌ aaꞌning-koo Iturea, eeꞌnoko Takonisi, eeꞌnoko Laisaniasiꞌ Abilini-navaro-koo. </v>
<v b="LUK" c="3" v="2">Eeꞌnoko Aanasi naanka Kaiapasi piristiꞌ deto basira otorekoꞌnang; </v>
<v b="LUK" c="3" v="3">Tenang eeꞌnang Kumponinge bakaang kara siraꞌkoo botovuioꞌ Jooni ookutunairue Jooꞌdani-nari-aapei nanuuꞌnung eeꞌ daankiarama, “Bereꞌdarira ntong-koo minkirarira meekaꞌantarariaing eeꞌnoko Kumponinge diikaang orakaꞌnko tontaꞌderuriai.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="4">Daari Meekung-koo tee nakaronara Aisaiaꞌ bakaang karapoꞌnaneꞌkoo urikamuꞌ minkuvuuꞌnaꞌ tee, aaꞌpuma, “Aurong narung naning-koong meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo bokuma aaꞌpumaang, ‘Maamu-antaveriaing tee taung Ovoring bakaang. Koompevuriai poainavung. </v>
<v b="LUK" c="3" v="5">Ookara biriꞌnairu maantoꞌantaveriai, Eeꞌnoko ookara iuꞌnanka eeꞌnoko iꞌnunairu tanoomperiai. Aveꞌaveꞌnairu taung-koo koomperiai, Eeꞌnoko ariiruteriirunairu naroomperiai. </v>
<v b="LUK" c="3" v="6">Eeꞌnoko ookara nantoonge ooaavaing tee Domang-anta Kumponing-etaing.’” </v>
<v b="LUK" c="3" v="7">Karinga nantoong porokoꞌnung Jooni-koo ntong-koo minkivurima meekaꞌantavuriiꞌnaang. Eeꞌnoko aaꞌpurikoꞌ, “Diiꞌ borukoporonuka, baie aaꞌduri diiꞌ tamung ntong-koo minkirarira meekaꞌantararima kooꞌdariaining Kumponing bakaang iira tavoꞌkuaing-eta? </v>
<v b="LUK" c="3" v="8">Masikaꞌ bereꞌdariaing tee-koo sinang oroꞌparavainaꞌ. Tamung diiꞌka aaꞌperiaukaꞌ, ‘Eebaraamiꞌ tee niiꞌke niuma otong,’ aiꞌ masikung ninge naurampimang Kumponinge tee Eebaraamiꞌ baurukaaꞌ aing-eta kapananka-ita nkovuripeuꞌ diiꞌ pariꞌanta-koo, domang ivekaꞌdariko deekoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="3" v="9">Teriꞌ marekenariꞌ teriꞌ maamuari otong koiꞌkoo okoraꞌ. Diiꞌ teing koiꞌ makosinuka. Diiꞌkoo ookara sinang tampara nkaveriaukaꞌning tee nokiraarira ntaꞌkoo duaꞌdaariaining.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="10">Eeꞌnoko karikaꞌke niaꞌauꞌnung, aaꞌpaama, “Enang aming nkoampiiꞌnaang niiꞌke bereꞌmaririnooꞌketa?” </v>
<v b="LUK" c="3" v="11">Eeꞌnoko teie makuꞌevurima aaꞌpuuꞌ, “Baa tee naning mononopaꞌ kenaaꞌka otoꞌevuinge niiꞌnung otoꞌevuaung niiꞌnaaꞌ avuaing. Baa tee naning taamang otoꞌevuinge teeꞌ nariꞌ nkovuai.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="12">Napoꞌ taakisi nkanuka ntong-koo minkiarira meekaꞌantavariiꞌnaang porora aaꞌpauꞌ, “Nau-anta, niiꞌke napoꞌ aming nkoampiiꞌnaang?” </v>
<v b="LUK" c="3" v="13">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ, “Miruꞌniiꞌnooꞌketa bonoꞌ divuꞌeri niiꞌnooꞌ nkaveriaukaꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="14">Napoꞌ piatooronukai˜ niaꞌauꞌ, “Niiꞌke eeꞌninge napoꞌ, arekeeꞌ nkoampiiꞌnaang?” Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Naning tamung taverima, niiꞌnooꞌ daang tuumpierima, bakaang kapooꞌ bakiaaꞌeriaukaꞌ. Diikaning mooꞌkoo araarimaing-koo doturarimatoai.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="15">Nantoonge Tee Domang-anta Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜ bakaang bateinang tavoꞌaravaing-koong basiarioꞌ noruꞌaama biikaang domange Jooni-koo niaꞌkaama aaꞌpaakoꞌ, “Aunge pa tee nempampimaung.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="16">Teeꞌpaako makuꞌurima aaꞌpuuꞌnung, “Ning aaꞌ tee Domang-anta nemperimaung deeaꞌ, tamung ntong-koo minkirampima meekaꞌantarampimaang, nka tee ning aaꞌnaꞌ apooꞌmui otoing iirakuta mmeꞌ pomaang, doonge-taara˜. Tee eeꞌnara poko aaꞌnaꞌ tampaꞌ taaraveriai, aiꞌ teie tee meekaꞌantaruriaing diiꞌ Tanuaang Meekung ninka eeꞌnoko ntaꞌ ninka. </v>
<v b="LUK" c="3" v="17">Teie, tee simpeꞌnkoi˜ teing makosinuka bakaang muuꞌkoo kuunga onkeonkeꞌuriaing, eeꞌnoko teing makosinuka deeaing tee-koo ntaꞌkoo siriꞌpaaꞌkoo tai-antavuriaing.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="18">Teeꞌ nariꞌ amutemuriiꞌ tautaunanka ninka tampara doorenang daankivukoꞌnung teing-koo nantoong-koo. </v>
<v b="LUK" c="3" v="19">Teka Joonie tee ovoꞌmaꞌ Eerotiꞌ turampuuꞌ baaraꞌmaꞌnung baꞌaang Erodiasiꞌ nampuuꞌnung-koo eeꞌnoko niiꞌning kapooꞌ oreng mmauꞌ nkovuuꞌnung-koo. </v>
<v b="LUK" c="3" v="20">Eeꞌnoko Eerotiꞌke orakaꞌnko nkovuma Jooni kiimata-koo sipuuꞌ bakaning orakaꞌ nkonanka-koo dau pauꞌui. </v>
<v b="LUK" c="3" v="21">Teka Jooni mmeꞌ kiimatavaravaꞌ nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌnang Jiisuuꞌ tenang teing ninka nariꞌ ntong-koo minkivura meekaꞌantavuuꞌnunge. Eeꞌnoko tee Jiisuuꞌ kunsiarako paning daateꞌaruꞌ. </v>
<v b="LUK" c="3" v="22">Eeꞌnoko Tanuaang Meekung tee-koo siaruꞌ kuukuuꞌnaumpui, eeꞌnoko tee-koo dau otoko kara auromparuꞌ paning-eta aaꞌpuma, “Daꞌ tee nnuring ninge piaaramaung. Ning daꞌkoo aaꞌnaꞌ dotumaramaung.” </v>
<v b="LUK" c="3" v="23">Jiisuuꞌke tee bakaang nko-nko mareꞌ beenaumo kivora-pinaꞌ deemparama tutumpuuꞌnung. Nantoonge Josepaꞌ bauring-pinaꞌ noruꞌaakoꞌnung. Tee Josepaꞌ tee Eelaiꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="24">Tee Eelaiꞌ tee Maatataꞌ bauring. Tee Maatataꞌ tee Liivaiꞌ bauring. Tee Liivaiꞌ tee Melekaiꞌ bauring. Tee Melekaiꞌ tee Janaiꞌ bauring. Tee Janaiꞌ tee Josepaꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="25">Tee Josepaꞌ tee Matataiasiꞌ bauring. Tee Matataiasiꞌ tee Eimos bauring. Tee Eimos tee Neeamu bauring. Tee Neeamu tee Eslaiꞌ bauring. Tee Eslaiꞌ tee Naakaiꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="26">Tee Naakaiꞌ tee Meeataꞌ bauring. Tee Meeataꞌ tee Matataiasiꞌ bauring. Tee Matataiasiꞌ tee Siemen bauring. Tee Siemen tee Josekeꞌ bauring. Tee Josekeꞌ tee Jodaꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="27">Tee Jodaꞌ tee Joanang bauring. Tee Joanang tee Reesaꞌ bauring. Tee Reesaꞌ tee Serababele bauring. Tee Serababele tee Sieluteala bauring. Tee Sieluteala tee Neeraiꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="28">Tee Neeraiꞌ tee Melekaiꞌ bauring. Tee Melekaiꞌ tee Eidaiꞌ bauring. Tee Eidaiꞌ tee Kosang bauring. Tee Kosang tee Elemadang bauring. Tee Elemadang tee Eere bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="29">Tee Eere tee Josiuaꞌ bauring. Tee Josiuaꞌ tee Eliesaꞌ bauring. Tee Eliesaꞌ tee Joring bauring. Tee Joring tee Maatataꞌ bauring. Tee Maatataꞌ tee Liivaiꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="30">Tee Liivaiꞌ tee Simioniꞌ bauring. Tee Simioniꞌ tee Juda bauring. Tee Juda tee Josepaꞌ bauring. Tee Josepaꞌ tee Jonang bauring. Tee Jonang tee Elaiakim bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="31">Tee Elaiakim tee Meliaꞌ bauring. Tee Meliaꞌ tee Meenaꞌ bauring. Tee Meenaꞌ tee Matataꞌ bauring. Tee Matataꞌ tee Neetani bauring. Tee Neetani tee Deevitaꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="32">Tee Deevitaꞌ tee Jeeseꞌ bauring. Tee Jeeseꞌ tee Oobeteꞌ bauring. Tee Oobeteꞌ tee Booasi bauring. Tee Booasi tee Salamong bauring. Tee Salamong tee Naasoni bauring. Tee Naasoni tee Aminadapiꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="33">Tee Aminadapiꞌ tee Araminuꞌ bauring. Tee Araminuꞌ tee Aaraniꞌ bauring. Tee Aaraniꞌ tee Eesirong bauring. Tee Eesirong tee Peeresi bauring. Tee Peeresi tee Juda bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="34">Tee Juda tee Jeekopiꞌ bauring. Tee Jeekopiꞌ tee Aisakeꞌ bauring. Tee Aisakeꞌ tee Eebaraamiꞌ bauring. Tee Eebaraamiꞌ tee Teeraꞌ bauring. Tee Teeraꞌ tee Neeoo bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="35">Tee Neeoo tee Serakaꞌ bauring. Tee Serakaꞌ tee Reuꞌ bauring. Tee Reuꞌ tee Pelekeꞌ bauring. Tee Pelekeꞌ tee Iibereꞌ bauring. Tee Iibereꞌ tee Siilaꞌ bauring </v>
<v b="LUK" c="3" v="36">Tee Siilaꞌ tee Keenani bauring. Tee Keenani tee Apasataꞌ bauring. Tee Apasataꞌ tee Siemiꞌ bauring. Tee Siemiꞌ tee Nooaꞌ bauring. Tee Nooaꞌ tee Leemekiꞌ bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="37">Tee Leemekiꞌ tee Metuselaꞌ bauring. Tee Metuselaꞌ tee Iinoke bauring. Tee Iinoke tee Jereteꞌ bauring. Tee Jereteꞌ tee Maaleliꞌ bauring. Tee Maaleliꞌ tee Kenan bauring. </v>
<v b="LUK" c="3" v="38">Tee Kenan tee Iinosiꞌ bauring. Tee Iinosiꞌ tee Set bauring. Tee Set tee Aadama bauring. Tee Aadama tee Kumponing bauring. </v>
<v b="LUK" c="4" v="1">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ Tanuaang Meekunge maantoꞌura toroaruꞌnung teketa Jooꞌdani-nari-eta, eeꞌnoko Tanuaang Meekunge beꞌantavuuꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo karenaumo kivora doonanka-koo Sietaniꞌke dauaꞌkoo; </v>
<v b="LUK" c="4" v="2">Eeꞌnoko teie tee kapooꞌ naivuaꞌ teing doong-koo. Eeꞌnoko teing doong oparuꞌnooꞌke tee peeravouꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="4" v="3">Eeꞌnoko Sietaniꞌke Jiisuuꞌ duaꞌanta-koo paaravuma aaꞌpuuꞌ tee, “Daꞌ Kumponing bauring deekoꞌ aung kapang naueko taamang deemparavaing.” </v>
<v b="LUK" c="4" v="4">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌnung tee, “A, tee Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otong, ‘Naning taamang narunge domampari otoaung, teka ookara kara Kumponing-etaning siompui domampari otomaung.’” </v>
<v b="LUK" c="4" v="5">Eeꞌnoko Sietaniꞌke deto koing-antavura okiꞌnung batei-koo oo-antavuuꞌ ookara muuꞌnanka kansiꞌkooning. </v>
<v b="LUK" c="4" v="6">Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ tee, “Ninge tee daꞌ aing ookara tare-koo purintoꞌ arompaing biikaning meenasi ninka, aiꞌ aing ning okomui otoining eeꞌnoko ninge tee avomaung baa ninge pia-antavamaung avuꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="4" v="7">Teka dake ning dootuuꞌmei dei aing ookara oko-antarampeuꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="4" v="8">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌnung, “A, Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otong: ‘Diiꞌke Ovoring diikaang Kumponing narung dootuuꞌeriaing, eeꞌnoko niiꞌnung siomperiaꞌ otoriai.’” </v>
<v b="LUK" c="4" v="9">Eeꞌnoko Sietaniꞌke Jerusalemaꞌaape beꞌantavuuꞌ tee Jiisuuꞌ, eeꞌnoko aꞌdeiꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koo miiraka-koo panteꞌantavura aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="4" v="10">“Daꞌ Kumponing bauring deekoꞌ anke doonko toꞌdiꞌdaravaing, tampaꞌ duaꞌdarako masikaꞌantaraavainaꞌ, aiꞌ Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otong, </v>
<v b="LUK" c="4" v="11">‘Teie bakaning koosinunanka botovuriaing daꞌ neeꞌdaavaꞌnaang. Teinge biikaning birenge deto doontaavaing, kapang-koo kauꞌ naapuraraꞌneeng-koo.’” </v>
<v b="LUK" c="4" v="12">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “A, teka napoꞌ Daari Meekunge aaꞌmurimaung, ‘Diiꞌke tee Ovoring diikaang Kumponing parapaara-koo siperiaukaꞌ.’” </v>
<v b="LUK" c="4" v="13">Eeꞌnoko tenang Sietaniꞌke paaravuma bakevura sipuuꞌ napoꞌ niiꞌnang makosivuainang nempuitaaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="4" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌketa toroaruꞌnung tee ninka purintoꞌ Tanuaang Meekung-etaing ninka Kaaleliꞌnameng-aape; </v>
<v b="LUK" c="4" v="15">Teie Jiisuuꞌke nau-antavurikoꞌnung biikaning pava dootuuꞌnanka-koo biivimpaako, eeꞌnoko tee-koong doorenang avitoitoi nanuꞌantavauꞌ tevaro-koo; </v>
<v b="LUK" c="4" v="16">Eeꞌnoko tee Nasaretiꞌ pouꞌnung teꞌ tee pankaꞌantavuretuꞌnooꞌ. Eeꞌnoko biikaang pava dootuuꞌnava-koo tumparuꞌ bakaang aarumo Doong Uaanaꞌmung-koong siompuitaaꞌ; </v>
<v b="LUK" c="4" v="17">Eeꞌnoko deeruvuuꞌnaang donkonuioꞌ avauꞌnung buukunaneꞌ temuꞌnung Kumponing-etaing nakaronarai Aisaiaꞌke daarivuuꞌnaneꞌ. Teie teneꞌ bereꞌura koontoꞌ piavouꞌnooꞌ oovura deeruvuuꞌ eeꞌ daariari otoinooꞌ, </v>
<v b="LUK" c="4" v="18">“Tee Tanuaang Meekung Ovoring bakaang ning-koo otong aiꞌ ning tee pakoꞌpariꞌmuuꞌnung teie daankiamaꞌnaang doorenang tampara ataꞌoiꞌnuka-koo. Teie botomuuꞌnung ning nauaranko daiꞌnisinanka dipiꞌariiꞌnaang eeꞌnoko kaputuꞌnuka ookaavaꞌnaang; </v>
<v b="LUK" c="4" v="19">Napoꞌ botomuuꞌnunge unaa-antavaramaꞌnaang teing booniꞌuri otoromaing eeꞌnoko nauaramaꞌnaang enanung batei Ovoringe miruꞌuuꞌnung piaavurira domampuriaing-koo teing.” </v>
<v b="LUK" c="4" v="20">Eeꞌnoko teie teneꞌ avoꞌura avuuꞌ napoꞌ tee naning dootuuꞌ nko-koo pakupakunung eeꞌnoko nau-anta nko-koo neriarama doonko baꞌnamparuꞌ nantoonge ookarai teke pava dootuuꞌkoo otorokoꞌninge naapu narung ooai otoko; </v>
<v b="LUK" c="4" v="21">Eeꞌnoko tee kara tutumpuma aaꞌpuuꞌ, “Eꞌmung tee dupearing taaraverioꞌ tee Daari Meekunge minkuvuuꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="4" v="22">Eeꞌnoko teing ookarai tampaꞌ tampauꞌnung tee-koo, eeꞌnoko taꞌninauꞌ kara maneenaꞌ karouꞌnung-koo. Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Nko aung baie, Josepaꞌ bauring ee deeaꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="4" v="23">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ noruꞌansing, anaare karanaare mirumiruꞌnaare napoꞌ ning naumeriiꞌnaang diiꞌke, eeꞌ minkunaare, ‘Nankaiꞌ, daꞌ daka taare-antararavai. Teing kapooꞌ Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo nkoveuꞌning taaravampiruꞌning anke dakanooꞌke napoꞌ nkoveaing masikung deekoꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="4" v="24">Masikung naurampimang, naning Kumponing-etaing nakaronara bakanooꞌka tee arooꞌaavaung. </v>
<v b="LUK" c="4" v="25">Masikaꞌ aaꞌnouꞌnung naurampimang: Mmauꞌ naaroonkunanka otorokoꞌ Isireeli-nameensiꞌkoo tenang tee temuꞌnung Kumponing-etaing nakaronara Eliasi otokoꞌnang peera pankaing nkoaruꞌ aaꞌnang, paning pankaroong avoꞌari otoko mareꞌ beemareu-eta ˜nau-taa kaara-koo. </v>
<v b="LUK" c="4" v="26">Eeꞌnoko teing-koo naning-anko Kumponinge botovuaꞌ Eliasi, teka naaro Juꞌdeeaing-koonani-anko naroꞌ botovuuꞌ paku-koo arooꞌuainani noruꞌui Sarepatiꞌnavuntuꞌkoo, Saidoniꞌkoonooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="4" v="27">Eeꞌnoko napoꞌ tenang tee Kumponing-etaing nakaronara Elaisaꞌ bakanang aaꞌnouꞌ, mmauꞌ oramuuꞌpoꞌnupoong otorokoꞌ Isireeli-nameensiꞌkoo, eeꞌnoko teing-koo niiꞌnarai Elaisaꞌ arooꞌuaꞌ kui-koo, teka Juꞌdeeaing-koo narung deekoꞌ, Neeamani, Siiria-nameensiꞌkoong, Elaisaꞌ arooꞌuioꞌ kuiaruꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="4" v="28">Tenang teinge teeꞌ taaravaara ookara pava dootuuꞌkoo otorokoꞌning aaꞌnaꞌ iiravorouꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="4" v="29">Eeꞌnoko daaꞌarira kompai osi-eta tuuꞌaama bataꞌauꞌnung bera mare-koo auremping osi siroong kaniauꞌnooꞌketa dueꞌ, teke doonko kosiꞌaavaꞌnaang boreꞌke uroioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="4" v="30">Teka teketaꞌ teing-koo meuꞌke beentevuri tankinura tenkenuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="4" v="31">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ Kapaneumeꞌnavuntuꞌaape danto beuꞌ, osi pankaing Kaaleliꞌnameng-koonooꞌ; </v>
<v b="LUK" c="4" v="32">Eeꞌnoko teke otoi Doong Uaanaꞌmung kara nau-antavuriko aaꞌnaꞌ taꞌninauꞌ tee-koo bakaang nau-anta-koo, kara bakaang purintoꞌ deemparioꞌ; </v>
<v b="LUK" c="4" v="33">Eeꞌnoko teke pava dootuuꞌkoo naning narung otokoꞌnung maꞌnaang orara kurumaaꞌaruꞌnung. Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ uiarama aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="4" v="34">“Ei, arekeeꞌ nkomeriiꞌnaang, Jiisuuꞌke Nasaretiꞌnunge? Daꞌ ee niiꞌ bataꞌkoo poing? Ninge noruꞌdansi oꞌnong daꞌ Kumponing-etaing Naning Meekung.” </v>
<v b="LUK" c="4" v="35">Teka Jiisuuꞌke tee akaꞌpuma aaꞌpuuꞌ, “Kareaukaꞌ, eeꞌnoko daꞌ teietaꞌ bankeꞌdaravai.” Eeꞌnoko teketa maꞌnaange teing-koo meuꞌ teꞌ doonko duaꞌantavura teieta bankeꞌaruꞌnung tokoonaꞌ baikevuaꞌ tee. </v>
<v b="LUK" c="4" v="36">Eeꞌnoko ookarai aaꞌnaꞌ taꞌninaara biiꞌka kareaama aaꞌpaakoꞌ, “Aung aremuriiꞌke karai iirakutai karomaung purintoꞌke aaꞌnunge maꞌnari orenanka botovuriko bankeꞌarikooꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="4" v="37">Eeꞌnoko doorenang aung-koong tee ookutunairue osinankai nanuuꞌnung temeng korovui otoininge. </v>
<v b="LUK" c="4" v="38">Eeꞌnoko tee teketaꞌ donkonura teva pava dootuuꞌnava sipura Saimoniꞌ bakanavaꞌke deto koinuuꞌ. Eeꞌnoko Saimoniꞌ baꞌdoraa teke aaꞌnaꞌ siipavora otoko uipaariiꞌ ninka teinge Jiisuuꞌ niaꞌauꞌ teni pakuvuuꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="4" v="39">Eeꞌnoko tee teni-anko donkonura tee siipa akaꞌpuuꞌnung eeꞌnoko tee uipaariiꞌ namuꞌke boimpuuꞌ. Eeꞌnoko namuꞌke tenie deto iꞌamparara bauꞌuruꞌ teing. </v>
<v b="LUK" c="4" v="40">Emuꞌ tee tenang duaaꞌ tumparioꞌ ookarai biikaning siipa-poꞌnupoong tavoꞌaaruꞌnung amutemuriiꞌ siipa otoꞌevorokoꞌning. Eeꞌnoko teie tankaꞌ ookara-koo narunaꞌ narunaꞌ panteꞌurima taare-antavuruꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="4" v="41">Eeꞌnoko mmauꞌ nantoong-eta maꞌnari bankeꞌarikoꞌ bokiaama aaꞌpaama, “Daꞌ tee Domang-anta Kumponinge tero nantoong marakavuruꞌnung, Kumponing bauring.” Teka teie orokovurima kara-koo tauraꞌpuriarukoꞌ, aiꞌ teinge tee tasiꞌpauꞌnung tee tee Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜ nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="4" v="42">Eeꞌnoko siimpoorovuma˜ nanuko Jiisuuꞌ tenkenura baka otoꞌnooꞌ beuꞌ teke kunsiaraaꞌnaang. Eeꞌnoko nantoonge besiꞌaama porouꞌ tee-anko. Eeꞌnoko pinkaꞌkoo paaravaakoꞌnung teing-ankoita tenkenuarooꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="4" v="43">Teka teie aaꞌpuruꞌ teing, “Ninge aaꞌ daankiamaꞌnaang tee doorenang tampara napoꞌ niiꞌning osi-koo Kumponing bakaang muuꞌkoong, aiꞌ ning tee teeꞌ nko-koo botomuuꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="4" v="44">Eeꞌnoko tee teketaꞌ Judiaꞌnameensiꞌkoo bera daankiarakoꞌ pava dootuuꞌnanka-koo. </v>
<v b="LUK" c="5" v="1">Niiꞌnaꞌmung tee Jiisuuꞌ tee nuaruꞌ Kaaleliꞌnaruꞌ dueꞌke donkonuioꞌ nantoong mmauꞌ porora paampaꞌaakoꞌ kara Kumponing bakaang taara-koo. </v>
<v b="LUK" c="5" v="2">Eeꞌnoko teie teka kerenta bakaasining oovukoꞌ nuaruꞌkoo tapirua taviꞌ baranukai sipaara biikaning sionung duuꞌpaako. </v>
<v b="LUK" c="5" v="3">Nareng-koo teing-koo bakaasi-koo Saimoniꞌ bakanareng-koo aaꞌearara Saimoniꞌ niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daampeto okiꞌnooꞌ naroꞌ tuuꞌei mereai.” Eeꞌnoko teie tuuꞌuioꞌ teꞌ bakaasi-koo baꞌnanui nau-antavuruꞌnung nantoong tereng-eta. </v>
<v b="LUK" c="5" v="4">Eeꞌnoko kara bakearako teie Jiisuuꞌke Saimoniꞌ aaꞌpuuꞌ, “Kankonooꞌ danto beꞌantavera dakaang sionung doonko duaꞌeai taviꞌ barang-koo.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="5">Eeꞌnoko Saimoniꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, niiꞌ poreꞌmoring ookutunaꞌmung muunga. Konkampiaꞌ, teka botomeinaꞌkoo dake ninge doonko duaꞌampaing tee sionung.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="6">Eeꞌnoko teinge teeꞌ nkoaara taviꞌ uumono˜ oraura˜ avoꞌaaruꞌ; </v>
<v b="LUK" c="5" v="7">Eeꞌnoko biikaang sionung dererereꞌarako biikaning mantaꞌnanka birenge bokuaaruꞌnung oovunareng-koo otorokoꞌning porora pakuaariiꞌnaang. Eeꞌnoko teing porora ookeng bakaasining maantoꞌaara dapiꞌ minkiarikoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="5" v="8">Teka Saimoniꞌ Piitai oovura tee, asikovura Jiisuuꞌkoo kauꞌkanooꞌ kinkinura aaꞌpuuꞌ, “Ovoring ee, ning naning orara, daꞌkoo dueꞌ otoꞌkoo makosi deeaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="9">Teing ookara Saimoniꞌ baꞌmaikoriꞌ nariꞌ asikovuruꞌ teing taviꞌnanka barampaaruꞌning ooaarira. </v>
<v b="LUK" c="5" v="10">Jeemisi namainta Jooni napoꞌ nariꞌ, Sebetiꞌ baurinketa, Saimoniꞌ ninka nariꞌ mantaꞌka taviꞌ barang-koo. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke Saimoniꞌ aaꞌpuuꞌ, “Aroreaukaꞌnung. Enang-eta deto dake nantoong baramperimatooꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="11">Eeꞌnoko tenang teinge teing biikaning bakaasinanka tapiru duumeaarira˜ ookara kapooꞌ sipaarira teinge tee siompauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="5" v="12">Jiisuuꞌ niiꞌnavuntuꞌkoo teing-koo osinanka-koo otoko naning narung pouꞌ oramuuꞌke maantoꞌ. Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌ oovura tee kinkinura eentavaruꞌ tee-koo, aaꞌpuma, “Ovoring, daꞌ piarora deekoꞌ dake ning kuimepeuꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="13">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bireng tovoroꞌarara kompuuꞌ tee, aaꞌpuma, “Piamoi otong. Enang kuiraring!” Eeꞌnoko namuꞌke tee oramuuꞌke sipuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="5" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke naning nau-koo orokovura aaꞌpuuꞌ, “Bera piristiꞌkoo siraꞌantararavaing eeꞌnoko boontunang nkoveai daꞌ nantoong dueꞌkoo untuꞌanta-koong Moosesi bakaang botoi minkuvumanaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="15">Teka teeꞌ minkuvuioꞌ baruꞌ aaꞌnooꞌ doorenang bereravari nanuuꞌnung tee-koong, eeꞌnoko mmauꞌ nantoong porouꞌ taara-koo eeꞌnoko taare-anta nka-koo biikaning siipananka-koo. </v>
<v b="LUK" c="5" v="16">Teka niiꞌning batei-koo meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo nantoong-eta tontaꞌarama teke kunsiarakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="5" v="17">Niiꞌnaꞌmung teroong-koo Jiisuuꞌ nau-antavarako Boto Keperuuꞌnavitu eeꞌnoko boto naunuka teke dueꞌke baꞌnanai otorokoꞌ ookara osinairu-eta porora aaꞌning-eta: Kaaleliꞌnavaro-ita, Judiaꞌnavaro-ita, eeꞌnoko Jerusalemaꞌketa. Eeꞌnoko Ovoring bakaang purintoꞌ tee ninka otokoꞌ nantoong taare-anta-koo. </v>
<v b="LUK" c="5" v="18">Eeꞌnoko nantoonge naning narung batanang-koo otoko poꞌantavauꞌ dootavouꞌnung. Eeꞌnoko teinge taung besiꞌaakoꞌ kuung poꞌantavaara Jiisuuꞌkoo uroꞌkanooꞌ beng-koo. </v>
<v b="LUK" c="5" v="19">Teka karikaꞌke paampaꞌaioꞌ doona ooaavaꞌ tee kuung poꞌanta-koo, eeꞌnoko teinge daukava-koo koinaara teke toꞌbaꞌaara batanang-koo otoko siauꞌnung meuꞌ Jiisuuꞌanko. </v>
<v b="LUK" c="5" v="20">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke teing tee tavoꞌauꞌning biikaang baito oovura aaꞌpuuꞌ tee naning doota, “Aung ee, dakaning orarananka tontaꞌderonsing.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="21">Eeꞌnoko teinge boto naunuka eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu˜ aaꞌning ninka nianiaꞌ tutumpauꞌ aaꞌpaama, “Aunge aming-koo Kumponing bauvaupaaꞌumaang? Naning otoaꞌ orara aarumo tontaꞌupeuꞌnung, Kumponing narung deekoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="22">Tenang Jiisuuꞌke biikaning nianiaꞌnanka tasiꞌpura teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ aming-koo diikaang domang-koo kuunge teeꞌ munkururarimaang? </v>
<v b="LUK" c="5" v="23">Arera kara masikaꞌpoaruko ooverira ning makosi deeaung tammeripeuꞌ aaꞌning-koo, eeꞌ minku-koo, ‘Dakaning orarananka tontaꞌderonsing,’ niiꞌnaꞌ eeꞌ minku-koo, ‘Daaꞌdarara naniai.’? </v>
<v b="LUK" c="5" v="24">Teka diiꞌke iroꞌ noruꞌmeriiꞌnaang ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee purintoꞌ otoꞌmemuing anke kansiꞌkoo oꞌnoi orarananka tontaꞌkoo...” Teeꞌpura tee naning doota aaꞌpuuꞌ, “Ninge aaꞌdamaang, ‘Daaꞌdarara dakaang taniꞌ nkavei naniai dakanava-koo.’” </v>
<v b="LUK" c="5" v="25">Eeꞌnoko namuꞌke, ooai otoko, tee daaꞌarara bempari otokoꞌnung taniꞌ deto nkavui bakanava-koo beuꞌ, Kumponing daangampuma. </v>
<v b="LUK" c="5" v="26">Eeꞌnoko taꞌnintaꞌning noruꞌ paapaaꞌke ookara dakoꞌuruꞌ eeꞌnoko dankurankuꞌarima Kumponing daangampaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌke eꞌmung kapooꞌ damisimainanka ooampiring.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="27">Teketa tee kato tenkenura Jiisuuꞌke naning taakisi-nka-nung oovuuꞌnung miring Liivaiꞌ, taakisi nkavaakoꞌnava-koo baꞌnanuioꞌ bakanavaro-koo. Teketa Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning siomeai.” Eeꞌnoko Liivaiꞌke ookara kapooꞌnanka sipura, deto donkonura tenang-eta deto tee siompui nanuuꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="5" v="28">(-) </v>
<v b="LUK" c="5" v="29">Eeꞌnoko Liivaiꞌke bakanava-koo paroro pankaing nkoevuuꞌnung Jiisuuꞌ. Eeꞌnoko teke karinga taakisi nkanuka ninka napoꞌ niiꞌning oovuning ninka nariꞌ otorokoꞌning teing ninka eeꞌning ninka nariꞌ baꞌnaniauꞌnung taamantomai. </v>
<v b="LUK" c="5" v="30">Eeꞌnoko teing Boto Keperuuꞌnavitu biikaning boto naunuka ninka minkuminkuaarikoꞌ bakaning barevare-nupoong-koo aaꞌpaama, “Diiꞌ aming-koo nariꞌ taamanirimaang taakisi nkanuka eeꞌnoko nantoong orenanka ninka nariꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="5" v="31">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Teing nantoong tampaꞌ otoroining naninge nankaiꞌuriiꞌnaang piavoroaꞌ, teka teing siipavoromaing naing piavoromaung. </v>
<v b="LUK" c="5" v="32">Ning nantoong tampenanka-anko moaꞌ. Ning orenanka-koo mouꞌnung nauaranko bereꞌariaꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="33">Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ aaꞌpauꞌ, “Jooni bakaning barevare-nupoong amutemuꞌke unkumoarimaung kunsi ninka, eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu biikaning barevare-nupoong teeꞌ nariꞌke, teka daꞌ dakaning nai narung-koo otoromaung tuaamparima.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌke ee teing baraneeꞌnavitu nampeesi-koo poromaing unkumo-antaverereripeuꞌ tenang tee nampeesinara nariꞌ otoroko teing ninka? </v>
<v b="LUK" c="5" v="35">Otong niiꞌning doong tee nampeesinara teing-eta tontaꞌaravainaꞌmung. Eeꞌnoko tenang teing doong-koo unkumoariaing.” </v>
<v b="LUK" c="5" v="36">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke kara dikitoꞌ nauvuruꞌnung napoꞌ, aaꞌpuma, “Naninge nerakaraꞌkoo mononopaꞌnaraꞌkoo niiꞌnooꞌ dereꞌura urikaraꞌ ninka naroꞌka pateꞌuarupeuꞌ. Teeꞌ nkovuaing deekoꞌ tee tamung orarivuuꞌnaang teraꞌ nerakaraꞌ dereꞌuinaraꞌ urikaraꞌ ninka pateꞌkoo makotuaꞌnaraꞌ ninka. </v>
<v b="LUK" c="5" v="37">Eeꞌnoko napoꞌ naninge nerakaruꞌ uaininaruꞌ urikaroꞌkoo kooꞌuarupeuꞌ. Teeꞌ nkovuaing deekoꞌ teruꞌke nerakaruꞌke urikaroꞌ taꞌdaꞌpura piamparapeuꞌ eeꞌnoko teroꞌ tee urikaroꞌ oraruꞌkuainaroꞌ. </v>
<v b="LUK" c="5" v="38">Teka nerakaruꞌ uaininaruꞌ tee nerakaroꞌkoo kooꞌuaing. </v>
<v b="LUK" c="5" v="39">Eeꞌnoko napoꞌ naninge urikaruꞌ uaininaruꞌ naivura nerakaruꞌkoo piavoarupeuꞌ aaꞌpuma, ‘Urikaruꞌ aruꞌ tamparuꞌ.’” </v>
<v b="LUK" c="6" v="1">Niiꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung Jiisuuꞌ bakaning ninka nariꞌ uiteꞌnaue˜ tankinaama bakaninge barevare-nupoonge niiꞌning biiꞌdaꞌpauꞌnung uiteꞌkoong sinang-koo untuꞌnooꞌ, eeꞌnoko naakoꞌpaara maaꞌauꞌ tamung tankinaama Juꞌnupoong biikaang aarumo-koo tauraꞌpari otoinaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="2">Teka niiꞌninge Boto Keperuuꞌnavitue˜ aaꞌpauꞌ, “Diiꞌ aming-koo mintoontarimaang boto totoꞌperitaaꞌ Doong Uaanaꞌmung-koong?” </v>
<v b="LUK" c="6" v="3">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke aming-koo teeꞌ tuumpimerimaang? Tampaꞌ noruꞌeri otong tee kapooꞌ Deevitaꞌke nkovuuꞌnung tenang tee peeravora, tee Deevitaꞌ eeꞌnoko teing nariꞌ otorokoꞌning ninka. </v>
<v b="LUK" c="6" v="4">Kumponing bakanava-koo Deevitaꞌke koinura nkavura naiauꞌ tee taamang meekung, niiꞌninge nai-koo tauraꞌparavaꞌ, teka piristiꞌnuka nainge deekoꞌ nai-koo makosi. Eeꞌnoko teie Deevitaꞌke teing nariꞌ otorokoꞌning avurioꞌ boto totoꞌkoo tuumpiaavaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="6" v="5">Eeꞌnoko napoꞌ aaꞌpuruꞌnung teing, “Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee Ovoring Doong Uaanaꞌmung-koong.” </v>
<v b="LUK" c="6" v="6">Napoꞌ niiꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung pava dootuuꞌnava-koo tumparara Jiisuuꞌke nau-antavurikoꞌnung narung naning teke otoko bireng tampavine duuaiꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="7">Eeꞌnoko boto naunuka eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu dovange tareaakoꞌ ooaavaꞌnaang taare-antavuko deekoꞌ Doong Uaanaꞌmung kapooꞌ tee tuumpiaavaing daaꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="6" v="8">Teka teie noruꞌuruꞌ biikaang norunoruꞌ eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ tee naning duuaiꞌ, “Deto donkoniko ooraavai.” Eeꞌnoko teketa daaꞌarara donkonuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="9">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Ninge eeꞌ tanaꞌdampimang: Arekeeꞌ oroꞌ aarumo tauraꞌpari otong Doong Uaanaꞌmung nko-koo, aiꞌ naning tampaꞌ nko-koo aiꞌ orakaꞌ nko-koo; aiꞌ domaang mooꞌkoo aiꞌ dupisiꞌkoo makosie?” </v>
<v b="LUK" c="6" v="10">Eeꞌnoko teie ooꞌoovuruꞌnung teing ookara, eeꞌnoko teka aaꞌpuuꞌ, “Bireng tovoroꞌdaravai.” Eeꞌnoko teeꞌ nkoaruꞌ, eeꞌnoko bakaang bireng tamparuꞌkuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="11">Eeꞌnoko teing karinsiꞌorora biiꞌka minkuarima kapooꞌ Jiisuuꞌkoo orakaꞌ nkoaavaing minkuaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="12">Eeꞌnoko teing doong-koo Jiisuuꞌ osi sipura beuꞌnung iuꞌaape kunsiaraaꞌnaang; muung ookutunaꞌmung Kumponing-koo kunsiarama otouꞌ teke. </v>
<v b="LUK" c="6" v="13">Eeꞌnoko tenang taneꞌpuioꞌ teie bokuvuruꞌnung bakaning barevare-nupoong eeꞌnoko teing-koo nanaiꞌketa kenaanka miruꞌuruꞌ, teing kara okovuri nkanuka tampuruꞌning, miring aing aaꞌning: </v>
<v b="LUK" c="6" v="14-16">Saimoniꞌ, niiꞌnooꞌ Piita tampuuꞌ, eeꞌnoko Aanduruꞌ, teie baaraꞌmaꞌnung, eeꞌnoko Jeemisi, eeꞌnoko Jooni, eeꞌnoko Pilipiꞌ, eeꞌnoko Baatolomiuꞌ, eeꞌnoko Maatiuꞌ, eeꞌnoko Toomasi, eeꞌnoko Jeemisi, Alopeasi bauring, eeꞌnoko Saimoniꞌ, niiꞌnooꞌ Sielotiꞌ miring damaꞌ ereꞌauꞌnung, eeꞌnoko Judasi, Jeemisi bauring, eeꞌnoko Judasi, Kerioꞌnara, tee eeꞌnara Ovoring baavevuuꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="6" v="17">Eeꞌnoko tee siaruꞌ doonko teing ninka, eeꞌnoko donkonauꞌ duumpanooꞌ deepoꞌ nantoong karikaꞌ barevare-nupoong ninka. Eeꞌnoko nantoong miatara porouꞌnung taaravaavaꞌnaang eeꞌnoko biikaning siipa-ita taare-antavuriiꞌnaang. Teing osi aaꞌning-eta porouꞌ: ookara Judiaꞌnavaro-eta, Jerusalemaꞌketa eeꞌnoko pirung dueꞌnairu-eta (Taiaꞌkoonairu-eta eeꞌnoko Saidoniꞌketa). </v>
<v b="LUK" c="6" v="18">Eeꞌnoko teing napoꞌ maꞌnari orenge poreꞌantavaarikoꞌning unaavorouꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="19">Ookara nantoonge Jiisuuꞌ tankaꞌke kompaavaꞌnaang keviꞌarikoꞌ aiꞌ purintoꞌ Jiisuuꞌketa pareꞌarama teie ookara taare-antavurikoꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="6" v="20">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke dutai keenavuri oovurira bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌnung, “Biraanke-nupoong diiꞌ enang ataꞌerima baitorarimaing, aiꞌ Kumponing bakaang muuꞌ tee diiꞌ okoruriaing. </v>
<v b="LUK" c="6" v="21">“Biraanke-nupoong diiꞌ enang peerarorima baitorarimaing, aiꞌ diiꞌ teing pooruriaining. “Biraanke-nupoong diiꞌ enang birontarimatomaing, aiꞌ diiꞌ teing benkenirimatoaining. </v>
<v b="LUK" c="6" v="22">“Biraanke-nupoong napoꞌ diiꞌ tenang nantoonge munteꞌdaariko, pokaꞌdaariko deuꞌdaarima diikaang miring orakaꞌ tantaarima ning Naning-naumpoꞌ Paning-etaing siomerimaung-koo. </v>
<v b="LUK" c="6" v="23">Teꞌmung teeꞌ tavoꞌarako doturoturariritaaꞌ dinkitooꞌdariaing doturoturarima, eeꞌ noruꞌerima, ‘Niikaang mooꞌ pankaing otong teke paning-koo,’ aiꞌ tee teeꞌ nariꞌ biumaraange temuꞌnupoong Kumponing-etaing nakaro-nupoong nkoaarikoꞌnaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="24">“Teka diiꞌ kavo mmauꞌnuka bakaꞌ piaaruꞌnuka, toraꞌkiriaing, aiꞌ dunsirunsi-anta˜ tero nkaveruꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="6" v="25">“Diiꞌ enang pooruri otoining piaaruꞌnukai, diiꞌ teing peeraroriaining. “Diiꞌ enang benkenirimatomaing piaaruꞌnukai, diiꞌ teing orarunsi ninka birontariaining. </v>
<v b="LUK" c="6" v="26">“Diiꞌ nantoonge tampaꞌ nariꞌ minkuraarimaatomaing piaaruꞌnukai, toraꞌkiriaining, aiꞌ diiꞌ teing urikupoong tositosinanka nakaro-nupoong-pinaꞌ oroꞌnanka. Diumaraange teeꞌ nkoaarikoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="6" v="27">“Teka ninge aaꞌdampimang diiꞌ tampaꞌ taaramerimaing: Diikaning kare-nupoong piaaverererimaatoaing, tampaꞌ nkovererima teing diiꞌ munteꞌdaarimaing. </v>
<v b="LUK" c="6" v="28">Teing barakosiꞌdaarimaing biraanke-antavererimaatoai. Teing orakaꞌ nkoraarimaing kunsi-koo pakuererimaatoai. </v>
<v b="LUK" c="6" v="29">Baa naning diiꞌ amoꞌkoo tankoꞌduriaing napoꞌ bariꞌnameng naueriai napoꞌ tankoꞌduriiꞌnaang. Baa tee diiꞌ mononopaꞌ daunanaaꞌ pariꞌduriaing tee-koo orokoveriaukaꞌ napoꞌ boonanaaꞌ pariꞌduriko. </v>
<v b="LUK" c="6" v="30">Ookara eentaraarimaatoaining averererimaatoai eeꞌnoko teing baata diikaning kapooꞌnanka pariꞌdaariaining diiꞌke napoꞌ eentaverereriaukaꞌ teing. </v>
<v b="LUK" c="6" v="31">Eeꞌnoko nantoonge diiꞌ tampaꞌ nkoraariiꞌnaang piarorimanaꞌ teeꞌ nariꞌ nkovererimaatoaing teing diiꞌke. </v>
<v b="LUK" c="6" v="32">Diiꞌke teing nantoong piaaraarimaing naing piaaverererimaatoaing deekoꞌ arekeeꞌ tee-koo Kumponinge tampaꞌ ooruripeuꞌ? Aiꞌ aaꞌ orenge piaavaarikooꞌ teing piaavaarimaing napoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="33">Eeꞌnoko diiꞌke tampaꞌ nkovererima teing diiꞌ tampaꞌ nkoraarimaing arekeeꞌ tee-koo Kumponinge tampaꞌ ooruripeu? Aiꞌ aaꞌ orenge teeꞌ nariꞌ nkoaakooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="34">Eeꞌnoko komaaru˜ nka-koo tauraꞌperererima teing diiꞌke makuꞌdaariaining-pinaꞌ noruꞌererimaing arekeeꞌ Kumponinge tampaꞌ noruꞌduripeuꞌ, aiꞌ aaꞌ orenge teeꞌ nariꞌ nkoaakooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="35">Teka diiꞌke piaaverererimaatoaing diiꞌkoo kare-nupoong tampaꞌ nkovererima, eeꞌnoko komaaru eentaraariko averererima tamung teka siperimaatoai makuꞌkoo noruꞌeriaꞌ. Teeꞌkoo diikaang mooꞌ bakei pankaing eeꞌnoko diiꞌ teing tee Ovoring Deto Basi baurukaaꞌ deentariaing, aiꞌ teie tee tampaꞌ nkovurimaung teing oreng, tampaꞌ tang noruꞌaavaing. </v>
<v b="LUK" c="6" v="36">Piaae maantoꞌdariri otorimaatoaing Diuma paning-koong piaae maantoꞌari otomanaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="37">Nantoong koong-anta-koo oioiꞌdariaꞌ otoai Kumponinge nariꞌ koong-antaruriaukaꞌnaꞌ. Kiimata-koo tamperereriaꞌ otoai Kumponinge kiimata-koo tanturiaukaꞌnaꞌ. Tontaꞌantareeri otorimaatoai diiꞌ tontaꞌantaruiainaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="38">Avuavuꞌ nkoverimatoai arurimaatoainaꞌ. Tampooꞌ basinooꞌ dankarankampuma meenkiꞌora piaampura aruriainaꞌ. Teeꞌ diiꞌke avereriainaꞌ teeꞌ basinaꞌ napoꞌ diiꞌ aruriaing.” </v>
<v b="LUK" c="6" v="39">Eeꞌnoko teie napoꞌ kara dikitoꞌ nauvuruꞌnung, aaꞌpuuꞌnung, “Kaputuꞌke ee napoꞌ kaputuꞌ taung nau-antavupeuꞌ? A, makotuaꞌ. Tenaanka ookaanka duaꞌarepeuꞌ dinkung-koo. </v>
<v b="LUK" c="6" v="40">Aiꞌ tee naning barevare-nung tee bakaang nau-anta-koo dau basi deeaꞌ, teka ookara barevare-nupoong tenang dupearioꞌ nau-antavaariko biikaning nau-antanuka-pinaꞌ otoroaing. </v>
<v b="LUK" c="6" v="41">Teeꞌ oroꞌ nau-anta baka tasiꞌparavaung aaꞌpampiiꞌnaang, ‘Aming-koo dake nankiꞌ daaraꞌmaꞌnung-koo duta-koo oovemaunge teka daka noruꞌdaravaꞌ daꞌkoo duta-koo konkinarong otoing?’ </v>
<v b="LUK" c="6" v="42">Niiꞌnaꞌ, ‘Arekeeꞌ dake aaꞌpepeuꞌ tee daaraꞌmaꞌnung, “Ntaraꞌ ee, ninge nankang mooꞌdampai daꞌkoo duta-koo otoing,” tenang daka ooraravaꞌ tee konking daꞌkoo duta-koo otoing. Daꞌ ampirinung˜, iroꞌ tutung daka-koo mooꞌdaravaing tee konking duta-koo eeꞌnoko tenang daaraꞌmaꞌnung-koo sirakaꞌpei oovera mooꞌeai tee nankiꞌ daaraꞌmaꞌnung-koo duta-koo otoing.’ </v>
<v b="LUK" c="6" v="43">“Eeꞌnoko koiꞌ tampara sinang orara biꞌumaung otoaꞌ, eeꞌnoko napoꞌ koiꞌ orara sinang tampara biꞌumaung otoaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="44">Koiꞌnavarinaꞌ biikaang sinang-koo tasiꞌpaarimaung. Tee sinang piikiꞌ tooꞌmurintaaꞌpoꞌnavari-koo kavaavarupeuꞌ, eeꞌnoko karikauꞌ napoꞌ moꞌming nanaꞌmosiriiꞌkoo kavaavarupeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="45">Teie naning tamparai tee teieta tampara domang-koong koreꞌnang-eta tampara tavoꞌantavumaung eeꞌnoko teie naning orarai tee teieta orara domang-koong koreꞌnang-eta orara tavoꞌantavumaung, teieta bakaang domang-koo otoining piamparako bakaang karange minkuvurimaung.” </v>
<v b="LUK" c="6" v="46">“Aming-koo ning diiꞌke ‘Ovoring, Ovoring’ tammerimaunge kapooꞌ ninge naurampimaung nkoveriaꞌ? </v>
<v b="LUK" c="6" v="47">Ookara nantoong ning-koo poroma aung nkaang kara taaravaama siompaamaing naurampiiꞌnaang ninge, teing oroꞌparimanaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="6" v="48">Teing tee-pinaꞌ naning-pinaꞌ oroꞌnanka pava kanivuuꞌnung-pinaꞌ dinkung isikung nenkeꞌura natuku boiaꞌkoo eꞌmang-antavuuꞌ. Eeꞌnoko tenang doua pora teva-ankoi kooꞌura biruꞌuaꞌ teva, aming-koo nnaꞌ tampaꞌ kaniniiꞌnava deemparako. </v>
<v b="LUK" c="6" v="49">Eeꞌnoko baata teing nkaang kara tamung taaravaama siompaavarukooꞌ teing teing tee-pinaꞌ naning-pinaꞌ oroꞌnuka pava kanivuuꞌnung-pinaꞌ tamung piisiꞌkoo dau eꞌmang-antavuaꞌ, eeꞌnoko doua teva-ankoi kooꞌura namuꞌke duaꞌantavuuꞌ eeꞌnoko bakei aaꞌnaꞌ masikaꞌ orariaruꞌ teva.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="1">Tenang Jiisuuꞌke bakaang daankinang bakearara taaravauꞌnooꞌketa tumparuꞌnung tee Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="7" v="2">Teke tee naning narung daakuꞌ piatooronuka tarenara otokoꞌ bakaang botovotonaaꞌ teie aaꞌnaꞌ piaavukoꞌnung siipavouꞌnung booꞌkoo tumpituumpi. </v>
<v b="LUK" c="7" v="3">Tenang teie Jiisuuꞌ taaravura Juꞌkoong Ovontung botovuruꞌ tee-anko niaꞌaako pora taare-antavuuꞌnaang bakaang botovotonaaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="7" v="4">Eeꞌnoko tenang teing Jiisuuꞌanko porora teing aaꞌnaꞌ eentavariruꞌnung aaꞌpaama, </v>
<v b="LUK" c="7" v="5">“Tee tee naning tampara aung, dake paku-koo makosi, aiꞌ teie tee niiꞌ Juꞌnupoong pakumurimaung eeꞌnoko niikaang dootuuꞌnava kanimemuruꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ teing ninka nariꞌ beuꞌ. Tenang tee pava dueꞌ basiarako teie daakuꞌ tarenarai baꞌmaikoriꞌ niiꞌning botovuruꞌ Jiisuuꞌanko aaꞌpuma, “Ovoring, daka baruꞌ poreꞌantararavaukaꞌ, aiꞌ ning tee makosi deeaꞌ daꞌ nkanooꞌ pava-koo kuung poꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="7" v="7">Teeꞌkoo ning ninka daangamarama daꞌanko moaꞌ, teka dake tamung karai minkueko nkaang botovotonaaꞌ taarevoaing. </v>
<v b="LUK" c="7" v="8">Ninge daꞌ pankaing tasiꞌdamira teeꞌ minkuamaang, aiꞌ ning tee napoꞌ niiꞌnooꞌ basi-koo iriꞌkoo kuung oꞌnong piatooronuka tare-koong-koo. Eeꞌnoko niiꞌnung aaꞌpanko dei, ‘Beai,’ tee bepeuꞌ. Eeꞌnoko niiꞌnung aaꞌpanko dei, ‘Poai,’ tee popeuꞌ. Eeꞌnoko nkaang botovotonaaꞌ aaꞌpanko, ‘Aung nkoveai,’ teie nkovupeuꞌ tee.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="9">Tenang Jiisuuꞌke teeꞌ taaravura taꞌninuuꞌ tee-koo, eeꞌnoko damaꞌdu bereꞌarara karikaꞌkoo siompaakoꞌning-koo karoma aaꞌpuuꞌ, “Ninge naurampimang diiꞌ: temuꞌketa aung amuriiꞌ baito pankaing ooampaung bane Isireeli-nupoong ninka nariꞌ oꞌnorimaunge.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="10">Eeꞌnoko tenang teing botovuruꞌning toroarira pava-koo teinge ooauꞌnung tee botovotonaaꞌ taarevora otoko. </v>
<v b="LUK" c="7" v="11">Batei okiꞌnamuꞌkoo teketaꞌ Jiisuuꞌ niiꞌnamono-koo osi pankaing-koo beuꞌnung Neiniꞌ tampaamanamono-koo. Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong eeꞌnoko nantoong karinga nariꞌ tee ninka berouꞌnunge. </v>
<v b="LUK" c="7" v="12">Osi-koo karanaang dueꞌarako naning booꞌparuꞌnung nkavai siarikoꞌ temono-ita. Aung tee bauring narung masikung anie baukoi, eeꞌnoko teni teie bauko naaro. Eeꞌnoko nantoong karinga teni ninka nariꞌ porokoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="7" v="13">Eeꞌnoko tenang Ovoringe oovura bakaang domang aaꞌnaꞌ piaavouꞌ teni-koo, eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Birontaravaukaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="14">Eeꞌnoko teie pora kompuuꞌ tee kave, eeꞌnoko teing nkavaakoꞌning dantavarira donkonai otorouꞌ. Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Nemaka, ninge aaꞌdamaang daꞌ, ‘Daaꞌdaravai.’” </v>
<v b="LUK" c="7" v="15">Eeꞌnoko tee naning booꞌ deto baꞌnanura kara tutumparuꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌke tee teni bauko avuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="7" v="16">Avoroꞌke amporoꞌuruꞌ teing ookara. Eeꞌnoko teinge Kumponing daangampauꞌ aaꞌpaama, “Nakaronara Kumponing-etaing niiꞌkoo meuꞌke anke daaꞌaring; Kumponinge niiꞌ bakaning beeroꞌmuring!” </v>
<v b="LUK" c="7" v="17">Eeꞌnoko teie aunge doorenange tee-koonge ookara Judiaꞌnavaro punkaraampuuꞌnung eeꞌnoko teꞌ korovui otoinairu nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="7" v="18">Emuꞌ tee, Jooni Minkinara kiimatanava-koo otoko bakaning barevare-nupoong tee-anko berora nauauꞌnung aing ookara kapooꞌnanka Jiisuuꞌke nkovukoꞌning. </v>
<v b="LUK" c="7" v="19">Eeꞌnoko Joonie kenaankara bakaning-koo barevare-nupoong-koo bokuvureta Ovoring-anko botovuretuꞌnung aaꞌpuma, “Aaꞌpereai, ‘Daꞌ ee tee tavoꞌkuaing-koong, aiꞌ mmeꞌ niiꞌnung nempampiainge?’” </v>
<v b="LUK" c="7" v="20">Eeꞌnoko tenang tenaanka poreta tee-anko aaꞌpuretuꞌnung, “Jooni Minkinarai neeꞌ daꞌanko botomuresinung aaꞌpuma: ‘Daꞌ ee tee tavoꞌaravaing-koong, aiꞌ mmeꞌ niiꞌnung nempampiainge?’” </v>
<v b="LUK" c="7" v="21">Eeꞌnoko tenaankai Joonie botovuretuꞌnaankai makuꞌnooꞌ nempuresi otoko Jiisuuꞌke karinga amutemuriiꞌ siipa-poꞌnupoong taare-antavuruꞌ, niiꞌning oramuriiꞌ siipa avoꞌavoroꞌ otoroining eeꞌnoko niiꞌning tanuaananka oreng-poꞌnupoong. Eeꞌnoko kaputuꞌnuka mmauꞌ bantang-antavuruꞌnunge. </v>
<v b="LUK" c="7" v="22">Eeꞌnoko teie aaꞌpuretuꞌnung tenaanka, “Bereta nauereai tee Jooni Minkinara kapooꞌ deeꞌke ooveresining eeꞌnoko taaraveresining, aaꞌnoining: kaputuꞌnuka banteaama ookai, kauꞌ deꞌdoonuka nanai, oramuuꞌpoꞌnupoong kiiroraaꞌariri eeꞌnoko kipaunuka taareai, booꞌnuka daaꞌariri, ataꞌoinku tampara doorenang daankianko taaravai. </v>
<v b="LUK" c="7" v="23">Eeꞌnoko biraankearavaing tee naning ning-koo dateꞌpari baitoaravaing, eeꞌnoko nkaang nko-nko akoveeꞌ mareꞌuaukaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="24">Tenang Jooni Minkinara bakanaanka kara nkara toroaresioꞌ Jiisuuꞌke kara-nau tutumpuruꞌ nantoong karinga Jooni minkuvuma; eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌke aremuriiꞌ naning doore taaraverira meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo ooveriiꞌnaang berikoꞌ karikaꞌduri? Naning tunsi-paaka onou avitoitoi eeari otoꞌ oo-koo teꞌ beriarupeuꞌ, apeꞌ? </v>
<v b="LUK" c="7" v="25">Napoꞌ naning nepuꞌarama kirokaiari otomaung oo-koo beriaꞌ, apeꞌ aing? Aiꞌ teing nantoong baarong tampenge nopaꞌarimaing, eeꞌnoko kavo mmauꞌpoꞌnupoong-pinaꞌ otoromaing dauraronanka biikaning-koo pava-koo oovereripeuꞌ, meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo deeaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="7" v="26">Teka arekeeꞌ masikaꞌ oroꞌ oo-koo berikoꞌ diiꞌ, aiꞌ narung nakaronara? Eeꞌ, tee bakei nakaronara masikung Kumponing-etaing emuꞌ ninge naurampimang diiꞌ, tee tee aaꞌnung ookara nakaronuka-koo dau basie tee. </v>
<v b="LUK" c="7" v="27">Aiꞌ aung eeꞌnara miruꞌui Daari Meekung-koo eeꞌ minkuari otong Kumponinge bauring temuꞌ nauvuuꞌnooꞌka aaꞌpuma, ‘Ee aung, ninge botoampaing nkaang kara-nka daꞌkoo uroꞌke tee taung maamu-antareruaing uroitaaꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="7" v="28">Emuꞌ ninge aaꞌdampimang diiꞌ, Jooni Minkinara tee ookara nantoong tee-koo uroꞌke pontoꞌariruꞌning-koo tee deto basi pankaing, teka ninge eeꞌ naurampimang, enang-eta deto baa tee ninge tare-koo arooꞌaravaing, bane Kumponing bakaang muuꞌkoo okiꞌnarai, teie tee Jooni puruꞌui otoaing.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="29">Ookarai nantoonge eeꞌnoko taakisi nkanukai taaravauꞌnung tee. Aing teing eeꞌning Kumponing bakaang kara koontoꞌ tasiꞌpaara arooꞌaako Joonie ntong-koo minkivurira meekaꞌantavuruꞌning. </v>
<v b="LUK" c="7" v="30">Teka teing Boto Keperuuꞌnavitu eeꞌnoko teing boto naunuka Kumponing bakaang miruꞌ teing-koo kontevorora Joonie ntong-koo minkivuma meekaꞌanta-koo tauraꞌpariaruuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="7" v="31">Teeꞌkoo Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ nantoong emuꞌnavarang ninge aminge pa miruꞌdampipeuꞌ? Arekeeꞌ naurampiko diiꞌka tasiꞌdaripeuꞌ diikaang aarumo? </v>
<v b="LUK" c="7" v="32">Diiꞌ teing toireꞌpinaꞌ oroꞌnanka baaveroma baꞌnaniai turampeemaing biiꞌka aaꞌpeema, ‘Kovi puunterorompiko konterorima neekarariarukooꞌ. Aiꞌnontuꞌmariko diiꞌ birontariarukooꞌ.’ Teeꞌ nariꞌ oorampimaung neeꞌ tokomererimaing. </v>
<v b="LUK" c="7" v="33">Jooni Minkinara poraiꞌnange taamang tovang uaini kerempuko konterorima aaꞌperikoꞌ, ‘Tee maꞌnaang-poꞌnung.’ </v>
<v b="LUK" c="7" v="34">Eeꞌnoko ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing mora taamanama tuaamarako napoꞌ konterorima aaꞌmerimaung, ‘Aung ooveriai taamang eeꞌnoko uaini nai bauko, taakisi nkanuka eeꞌnoko niiꞌning orenge biiꞌmaikoꞌke.’ </v>
<v b="LUK" c="7" v="35">Teka Kumponinge avutevuꞌmuresi botomuresinaꞌ sinampuko diiꞌke bakaang matau tasiꞌperiaing.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="36">Teketaꞌ niiꞌnunge Boto Keperuuꞌnavitu-koonge Jiisuuꞌ bokuvuuꞌnung tee ninka taamanureeꞌnaang, eeꞌnoko bakanava-koo kuung tumpareta taamantoma baꞌnamparuꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="7" v="37">Eeꞌnoko taꞌnimpaariiꞌnaꞌ nanie manikumai oranie temono-koonanie taaravura tee taamanuko Boto Keperuuꞌnavitu-koong bakanava-koo, duuni tampaꞌ nuuraaꞌpoꞌnaroꞌ nkavui pouꞌ. </v>
<v b="LUK" c="7" v="38">Eeꞌnoko teni pora Jiisuuꞌkoo damaꞌdu donkonuuꞌnung kauꞌkanooꞌke biromparama. Bakaang kauꞌ taꞌdue duuꞌpukoꞌ eeꞌnoko piuꞌukoꞌ bakaang dapoi boreꞌkoonge, eeꞌnoko kauꞌ bakaang nuunuvukoꞌ eeꞌnoko duunie sisiꞌuuꞌ tampaꞌ nuuraaꞌke. </v>
<v b="LUK" c="7" v="39">Emuꞌ teie Boto Keperuuꞌnavitu-koonge bokuvuuꞌnunge tee oovura baka-koo aaꞌpukoꞌ, “Aung naning nakaronara dei noruꞌupeuꞌ ani baa aremuriiꞌ manikuma kompumatomai aung, aiꞌ ani teni orani.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="40">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaang noruꞌ tasiꞌpura aaꞌpuuꞌnung tee, “Saimoniꞌ, ning kapooꞌ otoꞌmemumang daꞌ nauramaꞌnaang otoing.” Eeꞌnoko teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Aming ee, nau-anta?” </v>
<v b="LUK" c="7" v="41">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Narung naning otokoꞌnung tee-koo kenaanka naninkai komaaru nkovuretuꞌnung. Narunge paꞌnokoꞌ daakuꞌ namikuri nkavuuꞌ, napoꞌ niiꞌnunge paꞌnokoꞌ kivora namikuri. </v>
<v b="LUK" c="7" v="42">Teketa tenaankai bariꞌkoo makoturearuioꞌ teie tenaanka tontaꞌantavevuretuꞌ ookaanka. Emuꞌ tenaanka-koo arera teie aaꞌnaꞌ pankaruntoompupeuꞌnaꞌ oroꞌpari?” </v>
<v b="LUK" c="7" v="43">Saimoniꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌnung, “Tee naning baruꞌ aaꞌnaꞌ tontaꞌantaevuuꞌnung-pinaꞌ noruꞌamaang.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Dake masikaꞌ minkueing.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="44">Teketaꞌ teni-aape manikuma-aape bereꞌarara Saimoniꞌ aaꞌpuuꞌnung, “Dake ee ani manikuma oovemaang? Ning aꞌ dakanava-koo tumarako dake niikaang toomo siompei ning ntong ameaꞌ kauꞌ duuꞌkoo, teka anie duuꞌmuing nkaang kauꞌ bakaang taꞌdue eeꞌnoko dapoi bakaange piuꞌmui. </v>
<v b="LUK" c="7" v="45">Dake napoꞌ onkeonkeꞌmema nuunumeaꞌ, teka tenang ning aꞌ kuung moinooꞌketaꞌ teni siparavaꞌ ning-koong kauꞌ nuunu-koo. </v>
<v b="LUK" c="7" v="46">Dake ning-koong boreꞌ duunie sisiꞌmeaꞌ, teka anie nkaang kauꞌ duunie sisiꞌmuing tampaꞌ nuuraaꞌke. </v>
<v b="LUK" c="7" v="47">Teeꞌkoo ninge nauramaang daꞌ: Ani bakaning orarananka mmauꞌ tontaꞌarioꞌ piaa pankaing oroꞌantavuing, teka baa tee bakaning orakaꞌ nkonanka-koo okiꞌning tontaꞌarako piaa okiꞌnooꞌ oroꞌantavumaung.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="48">Tenang tee Jiisuuꞌke teni aaꞌpuuꞌ, “Dakaning orarananka tontaꞌderonsing.” </v>
<v b="LUK" c="7" v="49">Teketa teing teke nariꞌ taamanaakoꞌning kara tutumpariruꞌ nung biiꞌka aaꞌpaama, “Aung baa naning aaꞌnung orarananka tontaꞌukooꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="7" v="50">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌnung teni manikuma, “Dakaange baitoi mooꞌduinani. Mooa ninka naniaing.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="1">Teketa dueꞌka Jiisuuꞌ osi pankeng-kooninge eeꞌnoko poraꞌkooninge nanuuꞌ daankiarama eeꞌnoko nauvurima tee doorenang tampara tee muuꞌ Kumponing bakaang-koong; </v>
<v b="LUK" c="8" v="2">Eeꞌnoko teing nanaiꞌketa kenaanka nariꞌ, bakaning barevare-nupoong, eeꞌnoko niiꞌning manikuꞌ nariꞌ teie unaa-antavuruꞌning tanuaananka oreng-eta eeꞌnoko siipananka-ita; </v>
<v b="LUK" c="8" v="3">Aaꞌning: Meeriꞌ Maꞌdala-nani, maꞌnari ˜kenaanka-taa bataꞌuruꞌnani; eeꞌnoko Joana, teni Siusa baꞌaang, tee Eerotiꞌ bakaang pava tarevukoꞌnung; eeꞌnoko Susana eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning manikuꞌ mmauꞌ biikaning mintoong-eta taamang avaarikoꞌ nariꞌ nanaama. </v>
<v b="LUK" c="8" v="4">Eeꞌnoko tenang nantoong karinga avuntevuntuꞌketa Jiisuuꞌanko naroꞌariruꞌnang teie mirumiruꞌke nau-antavurima aaꞌpuuꞌnung, </v>
<v b="LUK" c="8" v="5">“Naning mintoong-koo sinang tanka-koo nanura tankavuko aaꞌnouꞌ: niiꞌning sinang taung-koo duaꞌariruꞌ, eeꞌnoko teka nantoonge mmemmeꞌaaruꞌ kauꞌke eeꞌnoko barenankai depeto porora tunturavauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="6">Eeꞌnoko niiꞌning sinang kapang-koo dau duaꞌariruꞌ eeꞌnoko dupurira teke maraꞌorouꞌ tompaꞌ otoaruioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="7">Eeꞌnoko niiꞌning tooꞌmurintaaꞌ otoroinooꞌ meuꞌ duaꞌariruꞌ, eeꞌnoko nariꞌ dupurira tooꞌmurintaaꞌke iinkenevuuꞌ tee keenkeeng. </v>
<v b="LUK" c="8" v="8">Eeꞌnoko niiꞌning kansiꞌ pankauanooꞌ duaꞌarira teke dupuruꞌ eeꞌnoko sinang biꞌuruꞌ daakuꞌnaꞌ ookara-ita.” Teeꞌ minkuvura enang bokuma aaꞌpuuꞌnung, “Diiꞌ punkang-poꞌnupoong deekoꞌ enang taaraveriai!” </v>
<v b="LUK" c="8" v="9">Eeꞌnoko tenang bakaning barevare-nupoonge niaꞌaama aaꞌpaioꞌ, “Aung kara dikitoꞌ miruꞌnooꞌ aming?” teie aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="8" v="10">“Kumponinge diiꞌ bakaang kara pinkaꞌerimaing tauraꞌduruꞌnung makensiꞌnung-koo miruꞌnooꞌ noruꞌeriiꞌnaang tee-koo bakaang muuꞌkoo nkoaramanaꞌ, teka teing niiꞌning kara dikitoꞌ narunge nauaramaung aaꞌnoainaꞌ: ‘Ooaama ooaavaukaꞌ, taaravaama taaravaavaukaꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="8" v="11">“Enang kara dikitoꞌ miruꞌ aung: Tee sinang tee Kumponing bakaang kara. </v>
<v b="LUK" c="8" v="12">Teing taung duaꞌariruꞌning miruꞌnooꞌ aung: Niiꞌning nantoonge kara taaravaako Sietaniꞌke poma pariꞌurikooꞌ tee kara biikaang domang-eta, maroita, masikaꞌantavaara domampariꞌneeng-koo. </v>
<v b="LUK" c="8" v="13">Teing kapang-koo duaꞌariruꞌning miruꞌnooꞌ aunge: Niiꞌning nantoonge kara taaravaama dotuariri kompaamaung, teka imaꞌariaꞌ. Batei okiꞌnamuꞌkoo masikaꞌantavaakooꞌ eeꞌnoko parapaara poko namuꞌke biikaang baito orariarakooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="14">Teing tooꞌmurintaaꞌkoo kuung duaꞌariruꞌning miruꞌ aunge: Niiꞌning nantoonge kara taaravaama beroko amutemuriiꞌke iinkenevurimaung aaꞌninge noruꞌ mankiꞌnankai, kavonankai eeꞌnoko doturotunankai kansiꞌkooninge. Eeꞌnoko biikaang sinang natasiꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="15">Eeꞌnoko teing kansiꞌ pankauang-koo duaꞌariruꞌning miruꞌnooꞌ aunge: Niiꞌning nantoonge tee kara taaravaama imaꞌai kompaakooꞌ tunsi paakavariaꞌ domang tampara ninka. Eeꞌnoko teing teeꞌ nariꞌ purimpariri otoroaining bera sinang biꞌuriai.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="16">Teeꞌ nauvurira Jiisuuꞌke napoꞌ aung mirumiruꞌ nauvuruꞌ, “Naninge araka paroꞌura utaue dakaꞌpuarupeuꞌ niiꞌnooꞌ batanang-koo boong sipuarupeuꞌ, teka sirang batanang-koo panteꞌupeuꞌ teing tumpariaininge araka ooaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="8" v="17">Ookara kapooꞌ enang makempari otomaing damaꞌ siraꞌanta-koong. Eeꞌnoko ookutuning kapooꞌ nopaꞌariri otomaing teing damaꞌ dapaꞌnumpoꞌ. Nantoonge taaravaara noruꞌaavai. </v>
<v b="LUK" c="8" v="18">Teeꞌkoo tarerariaing diiꞌ taaraverimaing. Tee naning taaravura oroꞌantavuaing Kumponinge napoꞌ niiꞌning nauvuaing, eeꞌnoko baa tee taaravura oroꞌantavuaukaꞌnung pariꞌuaing tee araka otoꞌevuing-pinaꞌ noruꞌui otoing.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="19">Teketa teꞌ Jiisuuꞌ baukorovo porouꞌnung tee oo-koo, teka tee-anko basi-koo makosiaavaruuꞌ karingai itoaioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="20">Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ taaravaakoꞌninge nauaama aaꞌpauꞌnung: “Daukorovo damaꞌdu donkonai daꞌ oo-koo piavoromang.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="21">Teka teie aaꞌpuruꞌnung teing, “Teing ninge nkoꞌ eeꞌnoko ntaraꞌmainkaang makosinuka teing Kumponing bakaang kara taaravaama nkoaamaing.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="22">Niiꞌnaꞌmung Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, “Nuaruꞌka amenkaꞌkoo pakoꞌmariai.” Teketa bakaasi-koo aaꞌearira tenkenauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="23">Teketa beroma Jiisuuꞌ aasiꞌkoo duaꞌaruꞌ. Eeꞌnoko piong pankaing pouꞌ depeto teruꞌkoo, eeꞌnoko ntonge maantoꞌukoꞌ minki-antavuuꞌnaang-pinaꞌ nkovuma. </v>
<v b="LUK" c="8" v="24">Eeꞌnoko teinge berora Jiisuuꞌ tanteauꞌnung aaꞌpaama, “Ovoring, Ovoring, niiꞌ enang keꞌnuruꞌmariiꞌnaang!” Eeꞌnoko tee tantearara piong eeꞌnoko tee booꞌa iꞌnuiꞌnung teing teka akaꞌpuretuꞌ, eeꞌnoko teke bakeareta pirung koontoꞌ tarorovuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="25">Teketa teie makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ ee niꞌninka oꞌnori ning baitomeriaꞌ?” Eeꞌnoko teing avoreaama taꞌninauꞌnung biiꞌka kareaama aaꞌpauꞌ, “Aung eeꞌnung baa naning? Aaꞌninge taaravaakooꞌ: piong eeꞌnoko ntong botovuriko.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="26">Teketaꞌ teinge Kaaleliꞌnameng-eta tee nuaruꞌ bakaasie pakoꞌaara Kerasaꞌnameng-koo tavoꞌariruꞌ Kaaleliꞌnameng ninka bariꞌeeresi otoinameensiꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="8" v="27">Eeꞌnoko teketa kansiꞌkoo siarako naninge Jiisuuꞌ kuneꞌuuꞌ osi pankamono-koonge maꞌnari-poꞌnunge. Mmauꞌ namuꞌpie koriaakoꞌ. Sieenai daiꞌaama nantoonge tanatavaakoꞌ, kauꞌkoo apasikaꞌ kaki-antavaama; </v>
<v b="LUK" c="8" v="28">Teka tee daiꞌnisi totoraꞌpaara maꞌnarie meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌaape beꞌantavauꞌ. Teke pankaroong kuvinanka-koo otokoꞌ booꞌnuka dakoꞌdomai, pava-koo deeaꞌ, eeꞌnoko simpenoiꞌ otokoꞌ. Teie naninge Jiisuuꞌ kuneꞌuko Jiisuuꞌke tee maꞌnaang nauvuuꞌnung teieta bakoaraaꞌnaang; </v>
<v b="LUK" c="8" v="29">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ taaravura tee bokuma boonko duaꞌarara kinkinuuꞌnung Jiisuuꞌkoo uroꞌkanooꞌ, eeꞌnoko aaꞌnaꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Jiisuuꞌ, dake arekeeꞌ nkomeeꞌnaang ning, Kumponing Deto Basi Bauringe? Eentamaramaang dake ning toraꞌantameaukaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="30">Jiisuuꞌke niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ miring baa?” Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Karinga.” Mmauꞌ maꞌnarie kurumaaꞌauꞌnung-koo teeꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="31">Eeꞌnoko teing nuuꞌariruꞌnung maꞌdinku˜nooꞌ duaꞌkoo botovuriarooꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="8" v="32">Eeꞌnoko teketa dueꞌke mmauꞌ pooroꞌnavontu meruꞌarima otorokoꞌ mii-koo navete-koo. Eeꞌnoko teing maꞌnari oreng Jiisuuꞌkoo eentavarikoꞌ tumpariiꞌnaang pooroꞌnavontu-koo. Eeꞌnoko teie tauraꞌpuruꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="33">Tee tee tenang maꞌnari naning-eta bakoarira pooroꞌnanka-koo tumpariruꞌ, eeꞌnoko tevontu pemue doonko kooꞌariruꞌ nuaruꞌkoo bera keꞌnuruꞌariruꞌ teke. </v>
<v b="LUK" c="8" v="34">Tenang teing pooroꞌ bauꞌaarikoꞌninge ooaara kapooꞌ nkoaruꞌnung, mmariauꞌ teing, eeꞌnoko aung eeꞌ oroꞌ basiarioꞌ doorenang avitoitoi bereng-antavauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="35">Teketa nantoong berouꞌnung ooaavaꞌnaang tee kapooꞌ nkoaruꞌnung. Eeꞌnoko Jiisuuꞌanko porora tee naning kuneꞌauꞌ maꞌnari teieta tenkenauꞌnung Jiisuuꞌkoo kauꞌkanooꞌ baꞌnanuioꞌ duaanavari eeꞌnoko noruꞌ matauari. Eeꞌnoko teing avoreauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="36">Eeꞌnoko teinge ooauꞌninge tee niiꞌning nauaarikoꞌ Jiisuuꞌke taare-antavuuꞌnaꞌ tee naning maꞌnarie kurunkeauꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="8" v="37">Teketa tee ookara nantoonge Kerasaꞌnameensiꞌkooninge dueꞌke otorokoꞌninge niaꞌauꞌnung Jiisuuꞌ teing-ankoita tenkenuuꞌnaang pankainge avoroꞌke aporoꞌurioꞌ teing. Teketa tee napoꞌ bakaasi-koo aaꞌearuuꞌ toroaraaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="8" v="38">Teie naninge maꞌnarie sipauꞌnunge niaꞌuuꞌnung Jiisuuꞌ nariꞌ otoreeꞌnaang tee ninka, teka teie potevuuꞌnung aaꞌpuma, </v>
<v b="LUK" c="8" v="39">“Dakanooꞌ osi tororarara tasiꞌantaveriaing Kumponinge baruꞌ deepoꞌ tampaꞌ nkoruinaꞌ.” Eeꞌnoko tee teketa tenkenura doorevurima nanuuꞌnung ookutunamono-koo teke osie Jiisuuꞌke baruꞌ deepoꞌ tampaꞌ nkovuuꞌnaꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="8" v="40">Teketa Jiisuuꞌ nuaruꞌke kato avetekaꞌkoo toroarako nantoong karingai onkeonkeꞌauꞌnung nempai otoko poioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="41">Eeꞌnoko teka narung naning tee-anko pouꞌ miring Jairus, pava dootuuꞌnava tanatanuka-koong narung, eeꞌnoko Jiisuuꞌanko kauꞌkanooꞌ kinkinura eentavaruꞌ bakanava-koo pava-koo pooꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="8" v="42">Aung tee baurang nani masikani otoꞌevukoꞌnung, teni mareꞌ kivora-ita kenaanka pankaꞌnooꞌkoo, teni eeꞌnani okiꞌnaruuꞌkuioꞌ. Jiisuuꞌ teni oo-koo beko nantoong karingai paampaꞌaakoꞌ itoveema. </v>
<v b="LUK" c="8" v="43">Eeꞌnoko teke nani manikuma otokoꞌ tarumatearakoꞌnani mareꞌ kivora-ita kemareꞌka-koo, aaꞌnani nankaiꞌnanka-koo ookara bakaang boorinang oꞌsiiviuꞌ, teka niiꞌnarai taare-antavuaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="44">Teni Jiisuuꞌkoo damaꞌdu pora komparuꞌnung bakaang mononopaꞌkoong-koo kainuꞌkoo, eeꞌnoko namuꞌke ereng takevuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="45">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Tee baie ning komung?” Tenang ookara penkempariko Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, daꞌ karingai kororai daꞌkoo iimparimang.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="46">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Niiꞌnunge naninge taarevooꞌnaang komuioꞌ iriꞌ ning-eta tee-koo pareꞌarako mantompamira teeꞌ minkuamaang.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="47">Eeꞌnoko tenang teni manikuma bakuꞌaravaruuꞌnung noruꞌarara teni dankurankuꞌarama pora kinkinuuꞌnung tee-koo uroꞌkanooꞌ, eeꞌnoko ookara nantoonge taaravaioꞌ siraꞌparuꞌnung arekeeꞌ komparuꞌnaꞌ eeꞌnoko namuꞌke taarevouꞌnaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="48">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ teni, “Ani ee, domang kuaaꞌdoi otoaing. Daꞌ dakaang baitoi taareroinani. Mooa ninka naniaing.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="49">Tenang teni ninka karoresi otoko narung naning pouꞌnung tee naning pava dootuuꞌnava-koo pankaing bakanava-ankoita. Pora aaꞌpuuꞌnung, “Daurang booꞌparing. Nau-anta tamung poreꞌantaveaukaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="50">Teka Jiisuuꞌke taaravura tee aung nauvuma aaꞌpuuꞌ, “Aroreaukaꞌ, masikaꞌantaveko naroꞌ teni taarevooꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="51">Eeꞌnoko tenang tee pava-koo pora teie niiꞌning tauraꞌpuriaruuꞌ kuung tung-koo, teka Piita eeꞌnoko Jooni eeꞌnoko Jeemisi dovang eeꞌnoko baumararing tenie tauraꞌpuruꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="52">Eeꞌnoko ookara birong-nupoong biromparima aiꞌnontuꞌariko oovurira aaꞌpuruꞌ, “Birontariaukaꞌ, aiꞌ ani teni booaꞌ, teka tamung aatumaang.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="53">Eeꞌnoko teinge benkempauꞌ tee, mono patorompuuꞌ aaꞌnani noruꞌai. </v>
<v b="LUK" c="8" v="54">Teka bireng teni-koong kompura teni bokuma aaꞌpuuꞌ, “Tootoꞌ daaꞌdaravai.” </v>
<v b="LUK" c="8" v="55">Eeꞌnoko bakaang tanuaang tenang toroaruꞌ eeꞌnoko teni deto iꞌamparuꞌ namuꞌke. Eeꞌnoko kapooꞌ nai-koong avureeꞌnaang nauvuretuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="8" v="56">Eeꞌnoko teni baumararing bakei taꞌninuretuꞌnung, teka teie orokovuretuꞌ niiꞌning nauaarearooꞌnaang kapooꞌ nkoaruꞌnung-koo teke. </v>
<v b="LUK" c="9" v="1">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing bakaning barevare-nupoong nanaiꞌketa kenaanka naroꞌ bokuvurira iriꞌ avuruꞌnung makosi-antavurima maꞌnari amutemuriiꞌ bataꞌaariiꞌnaang eeꞌnoko siipananka taare-anta-koo. </v>
<v b="LUK" c="9" v="2">Eeꞌnoko teie botovuruꞌnung teing taare-anta nkoaama Kumponing bakaang muuꞌ daankiaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="9" v="3">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Kapooꞌ nkaveriaukaꞌ nanirima: Donsiꞌ eeꞌnoko siirauꞌ niiꞌnooꞌ taamang niiꞌnooꞌ mooniꞌ. Eeꞌnoko mononopaꞌ kenaaꞌka ninka naniriaukaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="4">Eeꞌnoko areva tuntariainava-koo teꞌ naroꞌ otoriai bera teꞌ osi siperiainooꞌke basi. </v>
<v b="LUK" c="9" v="5">Eeꞌnoko areꞌ tokoo diiꞌ onkeonkeꞌdaariaukaꞌnooꞌ temono siperima temono-koong daꞌmong tankaveriaing diikaang peꞌnaaꞌketa, temono Kumponing-koo maarekusiꞌnamono taaꞌniꞌantaveri.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="6">Eeꞌnoko teing tenkenaara nanauꞌnung osinankai daankiaama tee doorenang tampara eeꞌnoko avitoitoi-koo siipa-poꞌnupoong taare-antavaarima. </v>
<v b="LUK" c="9" v="7">Enang teie Eerotiꞌke, temeensiꞌkoong ovoꞌmaꞌke taaravuuꞌnung ookara kapooꞌ Jiisuuꞌ bakaning ninka nkoauꞌning, eeꞌnoko papaaravaruꞌnung tee nantoonge avitoitoi minkuaako. Niiꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “Jooni napoꞌ daaꞌaring bouꞌnooꞌketa.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="8">Napoꞌ niiꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “Tee Eliasi poaing-koong tavoꞌaring.” Eeꞌnoko niiꞌninge eeꞌ minkuaakoꞌ, “Niiꞌnung pa Kumponing-etaing urikupoong nakaro-nupoong-koo daaꞌaring.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="9">Eerotiꞌke aaꞌpuuꞌnung, “Jooni tee ning botomarioꞌ kuru napuꞌauꞌnung. Teka tee baa aung teeꞌ naumaarimaang?” Eeꞌnoko teie taung Jiisuuꞌ oo-koong besiꞌuuꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="9" v="10">Teketa botovuruꞌnooꞌketa toroarira kara okovuri nkanukai Jiisuuꞌ nauaakoꞌnung kapooꞌ teinge nkoauꞌning. Eeꞌnoko teie bokuvurira teing tontaꞌariruꞌ biiꞌka otorooꞌnaang osinamono-koo miring Besaida. </v>
<v b="LUK" c="9" v="11">Tenang karikaꞌke noruꞌaara tee teinge siompauꞌ Jiisuuꞌ, eeꞌnoko teie onkeonkeꞌuruꞌ teing, eeꞌnoko kara nauvuruꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoong. Eeꞌnoko taare-antavuruꞌ teing siipa-nupoong. </v>
<v b="LUK" c="9" v="12">Enang doong oparama nanuko teing bakaning barevare-nupoong nanaiꞌketa kenaanka porora aaꞌpauꞌ tee, “Aing nantoong karikaꞌ botoveriko osinanka anketa dueꞌ otoroining-koo berora aasiꞌdoma eeꞌnoko taamananka ooaavai, aiꞌ niiꞌ anke tee tamung meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo oꞌnoring.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="13">Teka teie aaꞌpuruꞌnung teing, “Diiꞌke kapooꞌ averereriko naiaavaing.” Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ paꞌnokoꞌnuri bereteꞌ eeꞌnoko keura taviꞌning naing otoꞌmemuring, daua otoaꞌ. Taamang mmauꞌ mooꞌampiri dei makotupeuꞌ aing ookara karikaꞌ bauꞌkoo dake tampeko deekoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="14">Aing-koo teing deerunooꞌ donkaang naing paꞌnokoꞌ kokoreiꞌpinaꞌ otorouꞌnung teke. Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ bakaning barevare-nupoong, “Navitunaꞌ baꞌnang-antavereriai, naruaape-pinaꞌ navitu-koo.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="15">Eeꞌnoko teinge teeꞌ nkoaarima doonko baꞌnang-antavaaruꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="16">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing paꞌnokoꞌ bereteꞌ eeꞌnoko taviꞌning keura nkavura tee ankamparuꞌ deto paning-aape eeꞌnoko biraanke-antavura pisiꞌuruꞌ teing. Eeꞌnoko avuruꞌ teing bakaning barevare-nupoong tankeeꞌaariiꞌnaang nantoong karikaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="17">Eeꞌnoko ookara taamanaara poovorouꞌ. Eeꞌnoko kakitaꞌnanka sipaaruꞌning kivora-ita kevekuꞌka pekuꞌ maantoꞌantavauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="18">Niiꞌnaꞌmung Jiisuuꞌ baka kunsiarama eeꞌnoko bakaning barevare-nupoong nariꞌ otoroitaaꞌ niaꞌuruꞌnung teing aaꞌpuma, “Ning baa nantoonge tammaamaung?” </v>
<v b="LUK" c="9" v="19">Eeꞌnoko teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌninge Jooni tee minkinara tantaamaung, eeꞌnoko niiꞌninge tee Eliasi poaing-koong tantaamaung, eeꞌnoko niiꞌninge urikupoong nakaro-nupoong-koong narung booꞌketa daaꞌaruꞌnung tantaamaung.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="20">Eeꞌnoko napoꞌ teie aaꞌpuruꞌ teing, “Teka diiꞌke ning baa tammerimaung?” Eeꞌnoko Piitai bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ aaꞌ tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domamperira tareveriainooꞌkoo.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="21">Teka Piitai Jiisuuꞌ tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ tampuioꞌ Jiisuuꞌke niiꞌnung naning nau-koo aaꞌnaꞌ orokovurima aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="LUK" c="9" v="22">“Ning Tee Naning˜naumpoꞌ Paning-etaing teing amutemuriiꞌ arikananka toraꞌpampaing, eeꞌnoko aing aaꞌninge tompimaavaing: pankenukai, piristiꞌkoong ovontunukai eeꞌnoko boto naunukai, eeꞌnoko tee dupisiꞌmaavaing. Teketa beenang doong tankinuko napoꞌ domamarara daaꞌmaravaing.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="23">Eeꞌnoko teie napoꞌ aaꞌpuruꞌ teing ookara, “Naning ning siomui pooꞌnaang piavora deekoꞌ, baka bakaang pia iroꞌ doonko tompimparavaing eeꞌnoko doong kante bakaang aaꞌbarataꞌ poruꞌui ning siomumaatoaing. </v>
<v b="LUK" c="9" v="24">Eeꞌkoo, baa tee naning bakaang domaang ning-koo orokovuma baka tare-koo piavoaing tee paaꞌaravaing, teka baa tee naning bakaang domaang ning-koo arooꞌari duaꞌuaing tee domamparavaing. </v>
<v b="LUK" c="9" v="25">Naninge kapooꞌ ookara kansiꞌkooning barampui okovura bakaang domaang daroveꞌari paaꞌarako teinge arekeeꞌ pakuaapeuꞌ? Eeꞌnoko naning aming avupeuꞌ tee bakaang domaang paaꞌaruꞌnung napoꞌ mooꞌkoo? </v>
<v b="LUK" c="9" v="26">Napoꞌ baa tee naning nkaang miring siraꞌkoo maiaꞌomaung eeꞌnoko nkaang kara-koo, tee-koo naning-koo ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee maiaꞌmoaing tenang moainang nkaang meenasi ninka eeꞌnoko Mmaꞌ bakaang meenasi ninka eeꞌnoko teing koosinunanka meekupoong biikaang. </v>
<v b="LUK" c="9" v="27">Teka ninge masikung naurampimang, niiꞌning nantoong anke nariꞌ donkonai otoroining teing booꞌkoo toraꞌkaavaꞌ muuꞌ Kumponing bakaang taaꞌniꞌpoi otoko ooaavaing.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="28">Enang aung minkuvuuꞌnooꞌketa ˜beenang-taa doong-pinaꞌ tankinuko teie aing aaꞌning bokuvurira berouꞌ: Piita, Jooni, eeꞌnoko Jeemisi nariꞌ, iuꞌkoo deto teke kunsi-koo. </v>
<v b="LUK" c="9" v="29">Eeꞌnoko tenang tee kunsiarako aasiꞌke Piita dovang tavuruꞌ. Teketa Jiisuuꞌ mmeꞌ kunsiaritaaꞌ bakaang oing oroꞌnooꞌ aampariꞌaruꞌ eeꞌnoko bakaang mononopaꞌ kakaara sisisiisi deemparuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="30-31">Eeꞌnoko tenang kenaanka naninka taꞌninaꞌ paning-etaing meenasi ninka oroꞌpareta tee ninka kareaakoꞌ aaꞌnaanka Moosesi eeꞌnoko Eliasi. Eeꞌnoko Kumponing bakaang miruꞌ dupevui Jiisuuꞌ booꞌparavainaꞌ teke Jerusalemaꞌke minkuaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="32">Enang tee Jiisuuꞌ ninka minkuai otoko Piita dovange tantearira Jiisuuꞌ bakaang meenasi ooauꞌ eeꞌnoko tenaanka naninka tee ninka donkonuresioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="33">Eeꞌnoko tenang tenaanka naninka Jiisuuꞌankoita tenkeng-aapeareko Piitai Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ovoring ee, bakei tampaꞌ niiꞌ anke oꞌnorimaang. Aiaꞌ niiꞌke beevaari bare kaniampiai, nava daꞌ dakanava, nava Moosesi bakanava eeꞌnoko nava Eliasi bakanava.” Botu noruꞌuaꞌ, tamung teeꞌ minkuvukoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="34">Eeꞌnoko tenang Piitai teeꞌ minkuvuko kamoꞌke pora dakaꞌpuruꞌ teing, eeꞌnoko avoreauꞌ kaꞌmoꞌke kuung deempurioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="35">Eeꞌnoko teieta kamoꞌketa auronge karoma aaꞌpuuꞌ, “Aung tee nnuring, ninge piaavansi miruꞌantuꞌnung. Taaraveriaing tee.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="36">Eeꞌnoko tenang aurong karoioꞌ Jiisuuꞌ baka otoko ooauꞌ. Eeꞌnoko teinge teing doong-koo makempauꞌ naning nauaavaꞌ kapooꞌ teinge ooauꞌning bera Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌaruꞌnooꞌke basi. </v>
<v b="LUK" c="9" v="37">Teketa daunaꞌmung iuꞌketa siarira poroioꞌ nantoong mmauꞌke kuneꞌauꞌnung tee Jiisuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="38">Eeꞌnoko naninge karikaꞌkoo meuꞌketa bokuma Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta, eentamaramaang daꞌkoo nnuring ooveeꞌnaang aiꞌ tee tee narung masikung nnuring. </v>
<v b="LUK" c="9" v="39">Eeꞌnoko daꞌmaikoꞌ namuꞌke teie maꞌnaange korivuko taꞌninaꞌ bokukooꞌ. Teie nuanua-antavuma bera kaꞌbuaira-antavukooꞌ napoꞌ mapou-antavuma˜, eeꞌnoko daꞌdeng sipuarukooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="40">Eeꞌnoko eentamaring dakaning barevare-nupoong-koo bataꞌaavaꞌnaang, teka teing makosiaavaruing.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="41">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Nko diiꞌ masikaꞌanta otoriainge, koontariaing, areꞌ basinaroonge diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnorimaatoainge dooroontampiri? Poꞌantaveai tee dauring aꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="42">Teketa tenang tee nemaka Jiisuuꞌanko poko teie maꞌnaange papaara-antavura nuanua-antavuuꞌ. Teka Jiisuuꞌke akaꞌpuuꞌ tee maꞌnaang orara, eeꞌnoko unaa-antavura tee nemaka bauma napoꞌ avuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="43">Eeꞌnoko ookara asikovuruꞌ Kumponing aaꞌnaꞌ pankaing tasiꞌpaara. Teka taꞌninaara karakaraarearima Jiisuuꞌ daangampaako ookara kapooꞌ nkovuuꞌning-koo teie teing bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="LUK" c="9" v="44">“Kara aing pinkaꞌeriaining: Ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee nkaning-koo navumainuka-koo narunge tooka kompui tauraꞌmuuꞌnaang nantoong oreng biikaang bireng-koo.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="45">Teka teinge tasiꞌpaavaꞌ tee teeꞌ minkuvuuꞌnung kapooꞌ teing-koo bakuꞌnisi deemparako teinge tasiꞌpaaꞌneeng-koo, eeꞌnoko teinge avoreaara niaꞌaavaꞌ tee aung anaare kara. </v>
<v b="LUK" c="9" v="46">Eeꞌnoko teketa biiꞌka tataꞌeekoꞌ aaꞌpaama, “Niiꞌkoo baa pankaing?” </v>
<v b="LUK" c="9" v="47">Teka Jiisuuꞌke biikaang domang-koong noruꞌ noruꞌura teie narung tootoꞌ nkavura tee-anko donkong-antavuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="48">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ teing, “Baa tee naning ning nkaang miring-koo aung tootoꞌ okiꞌnara onkeonkeꞌuaing teie tee ning onkeonkeꞌmuaing, eeꞌnoko baa tee ning onkeonkeꞌmuaing teie tee onkeonkeꞌuaing tee ning botomuuꞌnung, aiꞌ tee naning diiꞌkoo meuꞌke okiꞌnara-pinaꞌ otoaing tee tee diiꞌkoo pankaing.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="49">Joonie bariꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, niiꞌke ooampiring naning narung maꞌnari bataꞌuriko dakaang miring-koo eeꞌnoko niiꞌke poteampiri tee niiꞌ ninka nariꞌ daꞌ siontuaung-koo.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="50">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee Jooni, “Orokoveriaukaꞌ tee, aiꞌ tee naning diiꞌ turanturiaung tee diiꞌ pakururimaung.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="51">Tenang Jiisuuꞌ bakaang doong dueꞌuioꞌ Kumponinge paning-aape boku-koong Jiisuuꞌ Jerusalemaꞌaape beꞌkoo deravaruꞌ. </v>
<v b="LUK" c="9" v="52">Eeꞌnoko teie kara nkanuka tutung uroꞌke botovurioꞌ Sameriaꞌkoonavuntuꞌkoo berouꞌnung Jiisuuꞌ bakaning ninka aasiaavainooꞌ maamu-antavaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="9" v="53">Teka nantoonge onkeonkeꞌaavaruuꞌnung tee Jiisuuꞌ, biikanooꞌ meepoꞌ okiꞌnaa-antavuing-pinaꞌ Jerusalemaꞌaape nanuaing deemparako. </v>
<v b="LUK" c="9" v="54">Eeꞌnoko tenang bakaning barevare-naankai oovureta, aaꞌnoko Jeemisi eeꞌnoko Jooni, aaꞌpuretuꞌ, “Ovoring, dake ee neeꞌ pia-antameremang ntaꞌ paning-eta bokuampeko siarara opuri taivuriainaꞌ aing Eliasie nkovuuꞌna?” </v>
<v b="LUK" c="9" v="55">Teka teie bereꞌarara orokovuretuꞌnung tenaanka aaꞌpurema, </v>
<v b="LUK" c="9" v="56">“Deeꞌke noruꞌereaꞌ aremuriiꞌ tanuaang deeꞌ otoꞌderureng, aiꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nantoong orari-koo moaꞌ, teka nantoong domang-anta-koo mouꞌnung.” Eeꞌnoko teing teketa niiꞌnamono-koo berouꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="9" v="57">Eeꞌnoko taunge beroma naninge Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌnung, “Ninge tee daꞌ siontampaing areꞌ tokoo daꞌ beainooꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="58">Teka Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Nkaunanka biikaning kumpenanka otoꞌevoromaung, eeꞌnoko barennanka auviꞌau-kooning biikaning bitonanka, teka ning tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tokoo boreꞌ patuꞌmaravainooꞌ otoꞌmemuaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="59">Napoꞌ Jiisuuꞌke niiꞌnara aaꞌpuuꞌ, “Ning siomeaing dake.” Teka teie aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, ioꞌ tauraꞌmeko mmaꞌ dakoꞌampainooꞌ basinooꞌ mmaꞌ ninka oꞌnoreaing, eeꞌnoko mmaꞌ dakoꞌamiraiꞌnange daꞌ siontampai.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="60">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Siperiko booꞌnukai biiꞌka booꞌnuka dakoꞌaariaing, teka daꞌ aaꞌdamaang: Bera daankieaing tee Kumponing bakaang muuꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="61">Niiꞌnunge napoꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ninge tee daꞌ siontampaing, Ovoring, teka iroꞌ tauraꞌmeko tutung siꞌnooraꞌarampaing nkanooꞌnupoong.” </v>
<v b="LUK" c="9" v="62">Teka Jiisuuꞌke tororeeꞌarama-nanuꞌ kenkumpura aaꞌpuuꞌ tee, “Tee naning mintoong-koo mmeꞌ komparama torotoroarapeuꞌnung teeꞌ oroꞌ tee, naning makotuaꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo mintoomparaaꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="1">Teketa Jerusalemaꞌaape deto nariꞌ nanaavaꞌnaang piavora Jiisuuꞌke naruaape-ita kenaiꞌka miruꞌurira kenaankanaꞌ botovuruꞌ osinanka beeroꞌaari nanaavaꞌnaang uroꞌke. </v>
<v b="LUK" c="10" v="2">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ, “Sinang tee bakei aaꞌnaꞌ meuraꞌpuing, teka kavuꞌnupoong okiꞌning, teeꞌkoo kunsirariaing sinang kavuꞌkoo Ovoringe kavuꞌnupoong botovuriainaꞌ tee-koo bakaang mintoong-koo. </v>
<v b="LUK" c="10" v="3">Aiaꞌ beriai naurampirinaꞌ. Aing ee, ninge tee diiꞌ sipisipiꞌkoo kampianu-pinaꞌ botorampimang nkaunanka-koo meuꞌke botorampipeuꞌnaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="10" v="4">Kereka dovang siirauꞌ nkaveriaukaꞌ, boonamante˜ nkaveriaukaꞌ. Nantoong ninka taunge minkurariaukaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="10" v="5">“Areva pava diiꞌ tuntariainava tutung aaꞌperiai: Tampara! Mooa diiꞌkoo ava-koo otoaing. </v>
<v b="LUK" c="10" v="6">Eeꞌnoko naning mooa bauko teke otoko deekoꞌ diikaang mooa tee-koo keemparavaing. Teka diiꞌ taara-koo kasiaavaruko deekoꞌ tee diikaang biraanke napoꞌ diiꞌkoo toroaravaing. </v>
<v b="LUK" c="10" v="7">Eeꞌnoko teva nava-koo otoriai taamanirima tuaantarima kapooꞌ teinge araariaining ninka, aiꞌ teie naninge mintoomparamaunge tee teeꞌ bakaang mooꞌ nka-koo makosi. Pava paareveriaukaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="10" v="8">“Arenang tenang diiꞌ osi navuntuꞌkoo duꞌdariko onkeonkeꞌdaarima taamang araariaing naieriai. </v>
<v b="LUK" c="10" v="9">Siipa-nupoong taare-antaverererima teing ookara aaꞌpereriai, ‘Tee muuꞌ Kumponing Bakaang diiꞌkoo dueꞌ poing.’ </v>
<v b="LUK" c="10" v="10">“Teka arenang diiꞌ duꞌdariko osinamono-koo onkeonkeꞌdaariaukaꞌnung deekoꞌ osi-koo meuꞌ berira aaꞌperiai, </v>
<v b="LUK" c="10" v="11">‘Aung diikaang daꞌmong niiꞌkoo peꞌnaaꞌkoo naꞌnampuing tankamarimang amono Kumponing-koo maarekusiꞌnamono taaꞌniꞌanta-koo. Bane taaramerereriaꞌ teka diiꞌke noruꞌeriaing Kumponing bakaang muuꞌ diiꞌkoo dueꞌ poing.’ </v>
<v b="LUK" c="10" v="12">Ninge naurampimang diiꞌ, teing enang onkeonkeꞌdaariaukaꞌning teing doong asiꞌnaꞌmung kiimata toraꞌpaavaining, Sodom-navuntuꞌ ntaꞌke paning-eta pora taivuruꞌnung-koo dau basinooꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="13">“Bakaꞌe piaaruꞌnuka diiꞌ Korasin-nupoong, toraꞌkiriaining. Piaaruꞌnuka diiꞌ Besaida-nupoong, diiꞌ toraꞌkiriaininge, aiꞌ diiꞌ teing kapooꞌnanka iriꞌpoꞌning taꞌnimpaariiꞌnanka diiꞌkoo nkoaruꞌning ooverima bereꞌdariaruuꞌ. Teinge Juꞌdeeaing Saidoniꞌnupoong eeꞌnoko Taiaꞌnupoonge ooaara dei namuꞌke bereꞌaripeuꞌ, sipunge pooꞌarima mononopaꞌ orarunsi-koong kurumparipeuꞌ bereꞌariruꞌnung-koo taaꞌniꞌantavarima. </v>
<v b="LUK" c="10" v="14">Teka aaꞌdampimang, teꞌmung Kumponinge nantoong kiimatavuriainaꞌmung diiꞌke dau basinooꞌ toraꞌperiaing Taiaꞌ naankai eeꞌnoko Saidoniꞌ toraꞌpureainooꞌketa. </v>
<v b="LUK" c="10" v="15">Eeꞌnoko diiꞌ Kapaneumeꞌnupoong deto paning-koo basirariaining-pinaꞌ daang noruꞌdarimaing. Diiꞌ aaꞌ doonko nekipaꞌnooꞌkoo sing-antaruriaining.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="16">Eeꞌnoko teing bakaning naruaape-ita kenaiꞌka nanaavaꞌnaang botovurima napoꞌ aaꞌpuruꞌ, “Baa tee naning diiꞌ taararurimaatoainge tee ning nariꞌ taaramumatoaing. Eeꞌnoko tee naning diikaang kara dimpaꞌumaatoainge teie tee ning nkaang kara dimpaꞌumaatoaing. Eeꞌnoko tee ning nkaang kara dimpaꞌumaatoainge tee ning botomuuꞌnung bakaang kara teeꞌ nariꞌ dimpaꞌumaatoaing.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="17">Teketa tee Jiisuuꞌke teing naruaape-ita kenaiꞌka tee botovurioꞌ nanaakotaaꞌ doturotu narung ninka toroariruꞌnung aaꞌpaama, “Ovoring ee, siipa narung deeaꞌ maꞌnarinanka apooꞌarampirieenge dakaang miring ninka.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="18">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Ninge ooansioꞌ Sietaniꞌ paning-eta depeto piping-pinaꞌ duaꞌaruꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="10" v="19">Aing ee, ninge tee diiꞌ purintoꞌ arompiring boruꞌnanka eeꞌnoko munkeitananka mmeꞌkoong eeꞌnoko ookara iriꞌ Sietaniꞌnung puruꞌkoong, eeꞌnoko diiꞌ teing kapooꞌke baikeruriaukaꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="10" v="20">Teka tee diiꞌ baruꞌ doturariaukaꞌnung tee-koo, aaꞌnoko maꞌnarinanka diiꞌkoo boong otoroinooꞌkoo, teka doturariaing diikaang miring paning-koo daariari otoinooꞌkoo.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="21">Tenang teing naruaape-ita kenaiꞌka toroarira minkuaako tee-koo batei-koo Tanuaang Meekunge Jiisuuꞌ dotu-antavuioꞌ aaꞌpuuꞌ, “Mmaꞌ ee, tampara tantamang daꞌ Ovoring paning-koong eeꞌnoko kansiꞌkoonge, Dake aaꞌnouꞌnung-koo: Dake tee doorenang tampara bakuꞌeuꞌnung-koo teing-koo aaꞌning-koo matau-poꞌnupoong eeꞌnoko noruꞌpoꞌnupoong eeꞌnoko siraꞌpeuꞌ teing-koo tootoia-koo. Teing nantoong piaaveri piarouꞌnaꞌ teeꞌ. Eeꞌ, Mmaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="22">Eeꞌnoko nantoong karavurima aaꞌpuruꞌ, “Ookutunung kapooꞌnanka tee Mmaꞌke pareꞌmuuꞌnung eeꞌnoko naning otoaꞌ ning Tee Bauring noruꞌmui otoing, Mmaꞌke deekoꞌ noruꞌmui otong. Eeꞌnoko napoꞌ naning otoaꞌ Mmaꞌ noruꞌui otoing, teka ninge Bauringe deekoꞌ noruꞌansi oꞌnong. Eeꞌnoko nantoong teing naing ninge Bauringe miruꞌarampaining-koo oroꞌantavanko noruꞌaavaing tee.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="23">Tenang barevare-nupoong-anko bereꞌarara biiꞌkamaiꞌ otoroi aaꞌpuruꞌ, “Biraanke-nupoong teing nantoong ookaavaining diiꞌke ooverimaing-koo. </v>
<v b="LUK" c="10" v="24">Aiꞌ ninge tee naurampimang, karingai-nakaro-nupoong eeꞌnoko dauraronuka-oo-koo piavorokoꞌ ninge kapooꞌ nkoanko enang ooverimanaꞌ, eeꞌnoko tee ooaavarukoꞌ. Eeꞌnoko taara-koo piavorokoꞌ kapooꞌ daankianko diiꞌke taaraverimaing, eeꞌnoko tee taaravaavarukoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="25">Eeꞌnoko narunge boto-naue donkonura paaravuma aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta, ninge aming nkoamira domaang oparavaung okomuaing?” </v>
<v b="LUK" c="10" v="26">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Aming tee Moosesi-nung boto-koo daariari otong? Arekeeꞌ deeruemaunge?” </v>
<v b="LUK" c="10" v="27">Eeꞌnoko teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Dake pankaruntoompeaing Ovoring dakaang Kumponing ootukunung dakaang domang-eta eeꞌnoko ootukunung dakaang uraang˜eta eeꞌnoko ootukunung dakaang purintoꞌketa eeꞌnoko ootukunung dakaang onou-eta, eeꞌnoko tee naning daꞌkoo dueꞌnung daka nariꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="28">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Dake tampaꞌ bariꞌmeing. Teeꞌ nkovera daꞌ domantaravaing.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="29">Teka teie maiaꞌ dakaꞌkoo piavoma aaꞌpuuꞌ tee Jiisuuꞌ, “Eeꞌnoko baie tee naning ning-koo dueꞌnung miruꞌari otoing?” </v>
<v b="LUK" c="10" v="30">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌnung, “Naning Juꞌkoo narung Jerusalemaꞌketa Jerikooꞌnavuntuꞌaape doonko bekoꞌnung eeꞌnoko bakisipunuka-koo maamunooraꞌkoo dau basiaruꞌnung. Teinge muraꞌaama ookara kapooꞌ teka kiruꞌaara tenkenauꞌnung okiꞌnaruuꞌkuioꞌ. </v>
<v b="LUK" c="10" v="31">Teketa tee narung piristiꞌ tevunge doonko bema tee oovura baariꞌui niiꞌnamenge beuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="10" v="32">Teeꞌ nariꞌ napoꞌ narunge Liivaiꞌke bakanamuiaang-koonge pora teka oovura tee, teie napoꞌ baariꞌuuꞌ niiꞌnamenge. </v>
<v b="LUK" c="10" v="33">“Teka narung diiꞌke munteꞌererimaing-koong, Sameriaꞌkoong, nanuma teꞌ pouꞌnung tee otouꞌnooꞌ, eeꞌnoko teie oovura piaavuuꞌnung tee. </v>
<v b="LUK" c="10" v="34">Eeꞌnoko tee-anko bera tekaꞌpauꞌnairu daiꞌuuꞌ, duunie eeꞌnoko uaini dovange sisiꞌuma, teketa bakanavoroꞌ doonkiiꞌnavoroꞌkoo baꞌnang-antavura poꞌnupoꞌnuka biikanava-koo beꞌantavuuꞌ eeꞌnoko teka tarevuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="10" v="35">Eeꞌnoko daunaꞌmung poꞌnupoꞌnuka biikanavaꞌ tarenara keura kiinaꞌning avuma aaꞌpuuꞌ, ‘Aung tareveaing dake, eeꞌnoko arekeeꞌning aing-koo daua duaꞌeaining aung tarevema damaꞌke mora makuꞌdampaing.’ </v>
<v b="LUK" c="10" v="36">Emuꞌ baa teing-koo aing-koo beenaumo-koo dake noruꞌei, naning tee-koo dueꞌnung-pinaꞌ tasiꞌparing maamunooraꞌkoo tavauꞌnung-koo?” </v>
<v b="LUK" c="10" v="37">Eeꞌnoko teie boto naunuka-koonge aaꞌpuuꞌ, “Tee narung tee piaa oroꞌantavuuꞌnung tee-koo.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tee aaꞌpuuꞌ, “Bera teeꞌ nariꞌ nkoveaing.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="38">Enang tee teketa taunge nanaama niiꞌnamono-koo osi basiariko nanie manikumai miring Maataꞌke Jiisuuꞌ onkeonkeꞌura bokuvuuꞌnung bakanava-koo. </v>
<v b="LUK" c="10" v="39">Eeꞌnoko anie tee baaraꞌmaꞌnaang nani otokoꞌnung bakaang miring Meeriꞌ, teni Jiisuuꞌkoo kauꞌkanooꞌ baꞌnanura baroromparakoꞌnani bakaang nau-anta-koo. </v>
<v b="LUK" c="10" v="40">Teka Maataꞌke taamang avutevuꞌ maamu-antavuma tapotapoarama noruꞌ baavaꞌaruꞌ, eeꞌnoko tenie Jiisuuꞌanko bera aaꞌpuuꞌ, “Ovoring ee, daꞌ ee taraꞌdoaꞌ otong ani ntaraꞌmaꞌnaang ning siꞌmuinani? Ning ninka poreꞌmomaang. Dake naueko pakumuai.” </v>
<v b="LUK" c="10" v="41">Teka Ovoringe makuꞌuma aaꞌpuuꞌ teni, “Maataꞌ, Maataꞌ, daꞌ poreꞌdomaang avitoitoi noruꞌdarama avutevuꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="10" v="42">Kapooꞌ narung masikung daꞌ piaropeuꞌnung otong. Meeriꞌ teni tee kapooꞌ tampara bamparinani pariꞌkoo makosinamuriiꞌ deeaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="1">Niiꞌnooꞌke tee Jiisuuꞌ niiꞌnaꞌmung kunsiarakoꞌnung. Eeꞌnoko tenang bakearako bakaning barevare-nupoong-koo narunge aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, naumeriai kunsi bakanaꞌ Joonie bakaning barevare-nupoong nau-antavuruꞌnaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="2">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Tenang kunsirarima aaꞌperimatoaing: Niuma paning-koo otomaung, dakaang miring meekaꞌantavari otoaing; dakaang muuꞌ poꞌantaveai; dakaang pia nkoaravaing anke kansiꞌkoo paning-koo nkoaramanaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="11" v="3">Doong kante-koo taamang makosinaꞌ amerimaatoai; </v>
<v b="LUK" c="11" v="4">Eeꞌnoko tontaꞌmemuriai niikaning orarananka, niiꞌke niiꞌka tontaꞌevorompimaung-koo teing niiꞌ orakaꞌ nkomaarimaing. Eeꞌnoko parapaara-koo siꞌmeriaukaꞌ, teka tontaꞌantameriai teieta naning orara bakaang purintoꞌketa.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌnung, “Diiꞌkoo narung daꞌmaikoꞌ otoꞌderupeuꞌnung eeꞌnoko meuꞌnamang tee-anko bera aaꞌpepeuꞌ, ‘Mmaikoꞌ ee, ioꞌ taamang-koo beekuri ameai. </v>
<v b="LUK" c="11" v="6">Naning narung mmaikoꞌ isipoꞌketa ning-anko poing eeꞌnoko ning kapooꞌ otoꞌmemuaꞌ tee avompaing.’ </v>
<v b="LUK" c="11" v="7">Eeꞌnoko daꞌmaikoꞌke kuung-eta eeꞌ bariꞌdupeuꞌ, ‘Ning poreꞌantameaukaꞌ. Karanaang tero daꞌmariring eeꞌnoko nnurukaaꞌ nariꞌ aatumpiri otong niiꞌdaang. Ning deto daaꞌkoo makosi deeaꞌ daꞌ kapooꞌ avuꞌkoo.’ </v>
<v b="LUK" c="11" v="8">Teka ninge eeꞌ naurampimang, tee tee tamung daaꞌaravarupeuꞌ kapooꞌ aruuꞌnaang bane daꞌmaikoꞌke, teka tee dake ereanavei otoko deekoꞌ daaꞌarara teie arupeuꞌ aming kapooꞌ ookara piaropeuꞌning. </v>
<v b="LUK" c="11" v="9">“Eeꞌnoko ninge aaꞌdampimang, Eentarariai aruriainaꞌ. Besiꞌeriai daaꞌeriainaꞌ. Kopikopiꞌeriai karanaang daateꞌderuriainaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="11" v="10">Aiꞌ ookara nantoonge eentavarimainge tee nkavaamaung, eeꞌnoko besiꞌaamainge tee daaꞌaamaunge, eeꞌnoko karanaang kopikopiꞌaamaing teinge daateꞌevurimaunge. </v>
<v b="LUK" c="11" v="11-12">Diiꞌkoo baa dauring-poꞌnung dauringe taamang eentaruko dei dake ee kapang avepeuꞌ, niiꞌnooꞌ taviꞌ eentaruko dake ee boruꞌ avepeuꞌ, niiꞌnooꞌ sinkaaꞌ eentaruko dake ee munkeita avepeuꞌ? Otoaꞌ! </v>
<v b="LUK" c="11" v="13">Tee tee diiꞌke orenge diurukaaꞌkoo tampaꞌ avuavuꞌ nkoverimaung deekoꞌ noruꞌeriaing Kumponinge tee Niumai paning-koonge Tanuaang Meekung tampaꞌ masikaꞌ aruriaing diiꞌ tee-koo eentarariaining.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="14">Enang tee Jiisuuꞌke maꞌnaang amako-anta nkovukoꞌnung bataꞌuuꞌnung. Tenang tee maꞌnaang tenkenuko tee naning karouꞌ. Eeꞌnoko nantoong taꞌnimpariruꞌ karakararearima. </v>
<v b="LUK" c="11" v="15">Teka niiꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “Aunge tee Kopeu bakaang purintoꞌke maꞌnari bataꞌurimaung, tee maꞌnari biikaang pankaing.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="16">Teeꞌ minkuaako napoꞌ niiꞌninge paara-antavaama aaꞌpauꞌ, “Taaꞌniꞌanta paning-etaing naumeriaing tee purintoꞌ kompei otoing Kumponing-etaing deekoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="17">Teka teie biikaang onou tasiꞌpura aaꞌpuruꞌnung teing, “Ookara muuꞌnanka biiꞌka siivenkeꞌarimaing kare-nupoonge pini daakoꞌaarimaung, eeꞌnoko tee puataꞌ siivenkeꞌarimaung teie duaꞌarimaunge. </v>
<v b="LUK" c="11" v="18">Eeꞌnoko Sietaniꞌ teeꞌke, baka siivenkeꞌari dei arekeeꞌ bakaang muuꞌ napoꞌ donkonui nariꞌ otopeuꞌ? Diiꞌke aaꞌmerimatomanaꞌkoo: ninge maꞌnari Kopeu ninka bataꞌaramaung. </v>
<v b="LUK" c="11" v="19">Eeꞌnoko ooveriko diiꞌ siontaarimaing-koo niiꞌning maꞌnari bataꞌaarimaing otorong. Eeꞌnoko ninge Kopeu ninka maꞌnari bataꞌaramaung tamperima deekoꞌ teing siontaarimainge baa ninka bataꞌaarimaung tamperikooꞌ? Arekeeꞌ, teing napoꞌ ning-pinaꞌ nariꞌ Kopeu bakaang purintoꞌke bataꞌaarimaing tamperererimaang ee? Teeꞌ taararaarira teinge tuutunantaariaing diiꞌ, aiꞌ teing teeꞌke niꞌninka nariꞌ nkomarimaing. </v>
<v b="LUK" c="11" v="20">Teka Kumponing bakaang iriꞌke maꞌnari bataꞌaramaung deekoꞌ tee muuꞌ Kumponing bakaang tee diiꞌanko taaꞌniꞌpoi poing. </v>
<v b="LUK" c="11" v="21">“Tenang teie naninge purintoꞌke tavuꞌkooninge tankeꞌpari bakanava tampava tarevui otoko bakaning kapooꞌnanka pinkaꞌari otomatopeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="11" v="22">Teka tenang narung aaꞌnaꞌ purintoꞌ tee-koo dau basi tee-koo kokoroarara puruꞌura dei, teie pariꞌupeuꞌ ookara bakaning tavuꞌkooning tee eꞌmanumaing eeꞌnoko tankaampupeuꞌ bakaning kapooꞌnanka. </v>
<v b="LUK" c="11" v="23">Eeꞌnoko diiꞌke tasiꞌmeriarura diiꞌ teing ning-koo kare-nupoong, eeꞌnoko diiꞌ niꞌninka nariꞌ nantoong oosiarampiarura diiꞌ purarenkaꞌ nkonuka Kumponing bakaang muuꞌketa.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="24">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke kato nau-antavurima aaꞌpuruꞌ, “Tenang maꞌnaang orara tamung bataꞌnisi naning-eta tenkenura avitoitoi nanupeuꞌnung ntong otoaꞌnairue uaavoainooꞌ besiꞌuma, eeꞌnoko tokoo oovuarura aaꞌpupeuꞌ, ‘Ning toromaravaing napoꞌ nkanava ning mouꞌnava-koo.’ </v>
<v b="LUK" c="11" v="25">Eeꞌnoko tenang toroarara kiiroraaꞌari neriarioꞌ oovupeuꞌ Tanuaang Meekung borivuaꞌ bakaang domang-koo. </v>
<v b="LUK" c="11" v="26">Teketa bera teie ˜kenaanka-taa maꞌnari napoꞌ bokuvurira toroaripeuꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ oreng tee puruꞌai. Eeꞌnoko teing tumparira tee-koo otoropeuꞌ, eeꞌnoko asiꞌnung otootoꞌ tee naning bakaang bakei aaꞌnaꞌ oraruꞌkupeuꞌ tutung otokoꞌnaꞌketa.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="27">Aung teeꞌ oroꞌ kara Jiisuuꞌke minkuvui otoko nani manikumai karinga-koo meuꞌketa bokuma aaꞌpuuꞌ, “Biraankearuꞌnani teni dauko daꞌ pararuuꞌnani eeꞌnoko noonooꞌduuꞌ daꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="28">Teka teie aaꞌpuuꞌ, “A, teing oo nantoong biraankeariaining Kumponing bakaang kara taaravaara iꞌmaꞌaavaining.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="29">Tenang nantoong karikaꞌ aaꞌnaꞌ mmauꞌparirioꞌ Jiisuuꞌke kara tutumpuuꞌnung, aaꞌpuma, “Diiꞌ enanavarang bakei oreng, niiꞌning Sietaniꞌketa una-antavaranko tokomerima aaꞌmerimaing, ‘Taaꞌniꞌanta paning-etaing naumeriaing dake Kumponing bakaang iriꞌninka mintoontaramaung deekoꞌ.’ Bakei Kumponinge diiꞌ taaꞌniꞌanta nau-anta-koo kasivuarura narung masikung aruriiꞌnaang, aaꞌnoaing: teie ning taaꞌniꞌanta deeng-antamuaing temuꞌ Joonaꞌ taaꞌniꞌanta deeng-antavuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="11" v="30">Eeꞌ, teeꞌpinaꞌ Joonaꞌ nekipaꞌnooꞌketa daaꞌuioꞌ teing Nineva-nupoonge tee Kumponing-etaing nakaronara tasiꞌpauꞌnaꞌ teeꞌ nariꞌ Kumponinge booꞌketa daaꞌmuko ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tasiꞌmeriaing diiꞌke. </v>
<v b="LUK" c="11" v="31">Tenie ovorinaang amenteiꞌketa depeto pouꞌnanie teꞌmung simpeꞌ nkonaꞌmung diiꞌ emuꞌnavarang ninka nariꞌ daaꞌarara diiꞌ kiimata-koo makosinuka tanturiaing, teni kansiꞌ botu-etaꞌ pouꞌnooꞌkoo taara-koo tee daurarong˜ Solomoniꞌ bakaang matau, eeꞌnoko ee aing, naning baruꞌ aaꞌnaꞌ matau Solomoniꞌ puruꞌui otoing aung anke otoko diiꞌke taaraveriaung. </v>
<v b="LUK" c="11" v="32">Napoꞌ teꞌmung simpeꞌ nkonaꞌmung teing Nineva-nupoong teinge daaꞌariaininge diiꞌ ninka enanavarang ninka nariꞌ eeꞌnoko napoꞌ diiꞌ kiimata-koo makosinuka tantaariaing Joonaꞌ daankiarako temuꞌ bereꞌariruꞌning deemparima, eeꞌnoko ee aing, naning aaꞌnaꞌ pankaing Joonaꞌ puruꞌui otoing aung anke daankiarako diiꞌ bereꞌdariaung. </v>
<v b="LUK" c="11" v="33">“Naninge araka paroꞌura bakuꞌuarupeuꞌ, niiꞌnooꞌ antonaꞌke dakaꞌpuarupeuꞌ, teka teie batanang-koo dau panteꞌupeuꞌ teinge tumpariaininge araka ooaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="11" v="34">Duta tee diikaang mono bakaang puu. Tenang diikaang duta tampaꞌ otoko diikaang mono ootukunairu arakai maantoꞌui otopeuꞌ, teka tenang tampaꞌ otoaruko deekoꞌ diikaang mono mutaanange maantoꞌui otopeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="11" v="35">Teeꞌkoo tanatarariri otoriai tee araka diiꞌkoo otoing mutuurariko mutaanampuꞌneenga. </v>
<v b="LUK" c="11" v="36">Tee tee diikaang mono tee ookutunairu arakai maantoꞌuaing deekoꞌ niiꞌnavaro mutaanampuaꞌ tee bakei ookutuari sirakaꞌpuaing teie puue oovuko ookutuari arakarurimanaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="37">Teka kara bakearako narunge Boto Keperuuꞌnavitu-koonge Jiisuuꞌ bokuvuuꞌ tee ninka taamang-koo. Tee tee tumparara taamantoma baꞌnanuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="11" v="38">Eeꞌnoko tee Boto Keperuuꞌnavitu-koong taꞌnimparuꞌ oovura tee tutung ntong-koo bireng duuꞌke meekaꞌparavaꞌ taamanuko. </v>
<v b="LUK" c="11" v="39">Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌpuuꞌ tee, “Diiꞌke tee Boto Keperuuꞌnavitue kaapu dovang-koo diisi damaꞌdu naroꞌ duuꞌperimaung teka diiꞌ pakareererariri orara aarumo ninka okoꞌokoi maantoꞌduri otong. </v>
<v b="LUK" c="11" v="40">Diiꞌ kanuꞌnanka. Arekeeꞌ, teie Kumponinge damaꞌdu nkoruruꞌnunge ee napoꞌ kuung nkoruriaꞌ nariꞌ kiiroraaꞌdariri otoripeuꞌnaꞌ? </v>
<v b="LUK" c="11" v="41">Diikaang domang Kumponing-koo tutung ararima deekoꞌ, napoꞌ ataꞌoinku-koo avusiroꞌrariri otorimaatoai makosinaꞌ, eeꞌnoko teeꞌkoo ookara kapooꞌ kiiroraaꞌari otoaing diiꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="11" v="42">“Bakaꞌ piaaruꞌnuka diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, toraꞌkiriaining, aiꞌ diiꞌke tee avutevuꞌ napoka dovang okiꞌnarekaꞌ kivoranaꞌ tankaamperima namanto Kumponing averikooꞌ sirivitaꞌ dovang koꞌdompuuꞌ; aarumo koontoꞌ eeꞌnoko tee piaa Kumponing bakaang siperi. Aing eeꞌning teing diiꞌke naroꞌka nko-koo makosining. </v>
<v b="LUK" c="11" v="43">Piaaruꞌnuka diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, toraꞌkiriaining, aiꞌ diiꞌ teing pava dootuuꞌnairu-koo baꞌnavaꞌnaniꞌnanka tampeng-koo baꞌnantarikooꞌ nantoonge ankantaariiꞌnaang, eeꞌnoko nantoonge pankaing-antaraariiꞌnaang pianukai bavevaave-nairu-koo. </v>
<v b="LUK" c="11" v="44">Piaaruꞌnuka diiꞌ Boto Keperuuꞌnavitu, toraꞌkiriaining, dakoꞌdoma tasiꞌpaaꞌnooꞌ makosinuka aaꞌnooꞌke nantoong daue noruꞌaavaꞌ nanaamaatopeuꞌnooꞌ, aiꞌ diiꞌ diikaang kara tampaꞌ taararaari siontaarima tasiꞌpaavaung Kumponing-eta ketaꞌantavereriko booꞌnameng-aape.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="45">Narunge boto naunuka-koonge bariꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Nau-anta, niiꞌ teeꞌ dake minkuvema teing ninka nariꞌ maiaꞌantamerimaang.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="46">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Diiꞌ piaaruꞌnuka boto naunuka, toraꞌkiriaining, aiꞌ diiꞌ teing nantoong mankiꞌantavererimaing aarumo mmauꞌ siong-koo poreꞌantavererima, eeꞌnoko diiꞌke pankireꞌkoo-navirenge diiꞌka komperiaꞌ tee-koo mankiꞌnanka-koo pakuereritaaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="11" v="47">Piaaruꞌnuka diiꞌ, toraꞌkiriaining, aiꞌ diiꞌ teing Kumponing-etaing nakaronuka dakoꞌaaruꞌnooꞌ tamung nerinuka oreng diumaraange tavaaruꞌning. </v>
<v b="LUK" c="11" v="48">Teeꞌkoo diiꞌ diumaraang-koo arooꞌdariri otorining siraꞌdarimaung, teinge nakaro-nupoong tavaarira dakoꞌaaruꞌnooꞌ nerierimaung-koo. </v>
<v b="LUK" c="11" v="49">Teeꞌkoo Kumponing bakaang mataue aaꞌdampimaung, ‘Ninge botoevorompaing teing nakaro-nupoong eeꞌnoko kara okovuri nkanuka, niiꞌning tee teing-koo dupisiꞌaariaining orakaꞌ nkoaarima.’ </v>
<v b="LUK" c="11" v="50">Tee tee Kumponing-etaing nakaro-nupoong biikaang ereng-koo temuꞌketa kansiꞌ pupuꞌaruꞌnooꞌketa bera enang tuuvumaung-koo diiꞌke avarange tuutunang˜ komperiainge, teing-koo Eebeloꞌketa bera Sakaraiaꞌkoo basinooꞌke boorouꞌning-koo, tee Sakaraiaꞌ boonturoma eeꞌnoko meekavaro-koo meuꞌka dupisiꞌauꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="11" v="51">Eeꞌ, masikung naurampimang, diiꞌke avarange tee-koo tuutunang komperira toraꞌkiriaing; </v>
<v b="LUK" c="11" v="52">Piaaruꞌnuka diiꞌ, toraꞌkiriaining, boto naunuka, aiꞌ diiꞌ teing kiiꞌ paaꞌantaveruꞌning karanaang noruꞌkoonavung daateꞌkoong. Diiꞌ diiꞌka tuntariaꞌ tevaronge eeꞌnoko diiꞌke avoꞌererikooꞌ teing teke tumpariko.” </v>
<v b="LUK" c="11" v="53-54">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ teketa tenkenuko teinge boto naunukai eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitue karai tuuꞌantavaakoꞌ maroita kapooꞌnanka mmauꞌ makuꞌuma minkuvuko niiꞌnaare-koo baankaꞌaavaꞌnaang nempaitaaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="1">Boto Keperuuꞌnavitue Jiisuuꞌ teeꞌ paaravai otoko nantoong dakuraakuꞌ oosiariruꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ itovei dapiꞌ mmeꞌeema. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong bireꞌuri kara tutumpuma aaꞌpuruꞌ, “Tarerariri otoriai tee-koo iisi Boto Keperuuꞌnavitue biikaang taamang ninka bereꞌaamaung-koo, aiꞌ tampeng nau-antanuka oroꞌantavarima biikaang kara orakaꞌ noruꞌ ninka pituaamaung Kumponing bakaang kara avoꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="12" v="2">Aiꞌ ookara kapooꞌnanka nopaꞌari otoining teing siraꞌparavaining. Eeꞌnoko ookara kara bakuꞌniiꞌ nantoonge ookarai taaravaavainge. </v>
<v b="LUK" c="12" v="3">Eeꞌnoko tee Kumponing bakaang mirumiruꞌ arorerima mutaanang-koo minkurarimaung tee araka-koo ookarai taaranumpoꞌ. Eeꞌnoko tee kara diiꞌka kuꞌnuntarima iaange minkuerimaung damaꞌke sirakuraꞌ daankieriaing. </v>
<v b="LUK" c="12" v="4">“Ninge naurampimang diiꞌ mmaikoriꞌ, aroreriaukaꞌ teing-koo nkaang kara avoꞌaama diikaang mono booꞌantavaavaining-koo eeꞌnoko damaꞌke niiꞌnung kapooꞌ nkoaavarupeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="5">Teka ninge koono-antarampiri baa diiꞌ aroreriaing naurampiiꞌnaang, mono tavurira mosianung-koo duaꞌduripeuꞌnung. Eeꞌ, tee-koo Kumponing-koo aroreriaing naurampimang, bakaang kara imaꞌeriainaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="6">Noruꞌeri otong nantoonge tee paꞌnokoꞌ barenning okiꞌnarekaꞌ baaveaamaung keura toeaꞌning-koo, teka tee bane okiꞌnarekaꞌke Kumponing tee teing-koo nau ampaꞌoaung tare-koo. </v>
<v b="LUK" c="12" v="7">Tee aaꞌnomaung, diikaang daponanka boreꞌkooning-koo deeru noruꞌui otong. Nantoonanka-koo aroreriaukaꞌ, aiꞌ diiꞌ teing baruꞌ deto basinooꞌ noruꞌduri otong bareng okiꞌnarekaꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="12" v="8">“Eeꞌnoko ninge naurampimang, ookara teing nantoong-koo uroꞌkanooꞌke ning arooꞌmai otoing siraꞌpariko ninge, Teie Naning-naumpoꞌ Paning-etainge, tee koosinunanka-koo Kumponing bakaning-koo uroꞌkanooꞌke nkaning tamparampaing. </v>
<v b="LUK" c="12" v="9">Teka baa tee naning ning penkemuaing nantoong-koo uroꞌkanooꞌke, ninge tee teeꞌ penkempampaing koosinunanka Kumponing bakaning-koo uroꞌkanooꞌke. </v>
<v b="LUK" c="12" v="10">“Eeꞌnoko baata teing nantoong ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing orakaꞌ minkumaavaining teing tee Kumponinge tontaꞌanta-koo makosinuka, teka baata teing Tanuaang Meekung mintoomparako orakaꞌ minkuaavaining teing teing tontaꞌanta-koo makosinuka deeaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="11">“Eeꞌnoko tenang ainge Boto Keperuuꞌnavitu dovange tuutunantaariko tare nkonuka eeꞌnoko kara simpeꞌnuka-ankoa, avitoitoi noruꞌdariaukaꞌ minkueriainaꞌkoo aaꞌperima, ‘Aminge makuꞌamaꞌnaang?’ </v>
<v b="LUK" c="12" v="12">Aiꞌ Tanuaang Meekunge tee tenang tee-koo batei-koo nau-antaruriaing diiꞌke minku-koo makosinaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="12" v="13">Narunge karinga-koonge Jiisuuꞌ niaꞌuuꞌnung aaꞌpuma, “Nau-anta, taataꞌ naueko neumai deining barenku tankaampuai neeꞌkoo.” </v>
<v b="LUK" c="12" v="14">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Aung ee, nko ning baie simpeꞌnko˜ eeꞌnoko tankaang-nko deeꞌmainta-koo miruꞌmuinge?” </v>
<v b="LUK" c="12" v="15">Eeꞌnoko teketa beꞌnuꞌui teing ookara nau-antavurima aaꞌpuuꞌ, “Oorariri tarerariai tee-koo aarumo okoꞌoko-koo, aiꞌ naning bakaang domaang kavokavoro-ita nkoniiꞌ deeaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="12" v="16">Teketa teie kara dikitoꞌ nauvuruꞌ teing; aaꞌpuuꞌ, “Temuꞌ naning narung kavo mmauꞌpoꞌnung otokoꞌnung bakanau kansiꞌ aaꞌnaꞌ maneenau doong kante-koo. </v>
<v b="LUK" c="12" v="17">Eeꞌnoko baka karoma aaꞌpuuꞌ: Ning aming nkoamaꞌnaang? Aing nkaning taamananka sipampainooꞌ otoꞌmemuaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="18">Teketa aaꞌpuuꞌ: Enang aaꞌ eeꞌ nkoamaꞌnaang, aing nkaning taamang koreꞌmaramaing pava okiꞌnarekaꞌ pesiꞌamira pankainanka kaniampaing, eeꞌnoko teing-koo sipampaing ookara nkaning sinananka eeꞌnoko kavonanka. </v>
<v b="LUK" c="12" v="19">Eeꞌnoko ninka aaꞌmaravai: Aung ee, daꞌ mmauꞌ kavonanka otoꞌderung mareꞌ amatemareꞌkoo makosining. Unaaroi otoi bauꞌdarama, tuaantarama doturari otoaing. </v>
<v b="LUK" c="12" v="20">Teketa Kumponinge aaꞌpuuꞌ tee, ‘Daꞌ kanuꞌ, eꞌmung muunga dakaang tanuaange siꞌduuꞌnaang, eeꞌnoko teeꞌ nkorarako baa okovuuꞌnaang teing kapooꞌnanka maamu-antaveining?’ </v>
<v b="LUK" c="12" v="21">Teeꞌ nariꞌ tee naning baka-koo kavo oosisiimaung nkoaravaing Kumponing-aape oosivuaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="12" v="22">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ bakaning barevare-nupoong, “Teeꞌkoo ninge naurampimang diiꞌ, noruꞌ mankiꞌdoriaꞌ otoai aaꞌning-koo taamang domanturiaining eeꞌnoko mononopaꞌnanka. </v>
<v b="LUK" c="12" v="23">Aming-koo, nnaꞌ domaang tee taamang-koo biꞌari otoaꞌ eeꞌnoko mono tee baarong-koo ioꞌaravaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="24">Oovereriai teing kaukaunanka, keeng eeꞌnoko kavuꞌ noruꞌaavainge, taamang koreꞌnairu otoꞌevoroaꞌ, nka tee Kumponinge bauꞌurimaung. Bakei, diiꞌ teing baruꞌ deto basinooꞌ noruꞌduri otong barennanka-koo. </v>
<v b="LUK" c="12" v="25">“Eeꞌnoko baie diiꞌkoo noruꞌ mankiꞌoma doong naraangaꞌnooꞌ beꞌnuꞌura teꞌkoo domampari otopeuꞌ? Otoaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="26">Tee tee diiꞌke kapooꞌ okiꞌnaa aung-pinaꞌ nko-koo makosiriaruma deekoꞌ aming-koo noruꞌ mankiꞌdorimaung niiꞌning kapooꞌ piarorima? </v>
<v b="LUK" c="12" v="27">Oovereriai teing iiooꞌnanka tamung dupurimanaꞌ, baarong tuaꞌkoo poreꞌoroainge. Teka ninge eeꞌ naurampimang, aaꞌnaꞌ tampaꞌ nerampurimaung nantoong biikaang meenasi puruꞌuitaaꞌ, bane dauraronanka Solomoniꞌpinaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="28">Teka Kumponinge baaꞌnanka teeꞌ nerampurimaung deekoꞌ, teing aaꞌnomaing naꞌmung doong-koo domamparara daunaꞌmung maraꞌoko tai-antavaakooꞌ, tee tee teeꞌ nariꞌ tasiꞌperiaing diiꞌke, masikaꞌanta okiꞌnaa otoꞌderurininge, aiꞌ diiꞌ teing deto basinooꞌ noruꞌduri duaanaruriaining. </v>
<v b="LUK" c="12" v="29">Tee tee kapooꞌ naieriaining tuaantarima besiꞌeriaukaꞌ eeꞌnoko onoue norunoruꞌ nkoveriaꞌ otoai. </v>
<v b="LUK" c="12" v="30">Aing eeꞌ oroꞌ kapooꞌ ookara mutaanang-nupoong ookara kansiꞌkoo kaariaamaing, teka diiꞌ teeꞌ deeaꞌ, aiꞌ diiꞌ Diumai paning-etaing noruꞌui otong aing ookara kapooꞌ diiꞌ apukaꞌdarimaing. </v>
<v b="LUK" c="12" v="31">“Teeꞌkoo ainkato noruꞌeriaꞌ Kumponing bakaang muuꞌ deto pankaruntoonge noruꞌerimatoai, eeꞌnoko teing aing kapooꞌ apukaꞌdarimaing nariꞌ aruriainge. </v>
<v b="LUK" c="12" v="32">Aroreriaukaꞌ diiꞌ okiꞌnavitu, aiꞌ teie tee Diumai tampaꞌ noruꞌ ninka oko-antaruriaing bakaang muuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="33">Diikaning kavo baaveverima mooniꞌ ataꞌoinku averererimaatoai. Teeꞌ nkoverima koreꞌdarimatoai kerekasiꞌnanka muuninava-poꞌning˜ tamunsiꞌning deemparavaukaꞌning paning-koo. Teꞌ bakiaaꞌ nkonuka tumpariaꞌnooꞌ eeꞌnoko pumpuꞌke orariaavaꞌnooꞌke. </v>
<v b="LUK" c="12" v="34">Aiꞌ ‘teꞌ tokoo naning bakaang muuninava otoainooꞌ bakaang pankaruntoonge noruꞌ tee teꞌ otoaing.’” </v>
<v b="LUK" c="12" v="35">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke danto nariꞌ nau-antavurima aaꞌpuruꞌ, “Maamurariri otoriai tokoniiꞌke pinkaꞌdariri, eeꞌnoko puu paroꞌerira. </v>
<v b="LUK" c="12" v="36">Eeꞌnoko teing-pinaꞌ nantoong biikaang ovoring nampeesiroma-ita toroaravainang nempai otoromaing-pinaꞌ otoriai, kopikopiꞌuko namuꞌke daateꞌaavaꞌnaang nempariri otoromaing-pinaꞌ otoroi. </v>
<v b="LUK" c="12" v="37">Bakei biraankenuka deempariaing teing botovotonaaꞌnuka tantearirioꞌ biikaang ovoringe kuneꞌuriaining tenang poma. Masikaꞌ naurampimang, tee tee baka mamuarara baꞌnang-antavuriaing teing taamantoma eeꞌnoko pora bauꞌuriaing teie teing. </v>
<v b="LUK" c="12" v="38">Tenang meuꞌnamang niiꞌnooꞌ taneꞌaapenang poma deekoꞌ, tantearirioꞌ meuꞌpuriaining teing botovotonaaꞌnuka teie biraankevuriaining. </v>
<v b="LUK" c="12" v="39">“Napoꞌ eeꞌ noruꞌeriai diiꞌ teing tee-pinaꞌ naning pava okovenung, aaꞌnung naning bakiaaꞌnko bakaang batei poꞌkoong noruꞌura dei tee tampaꞌ maamuarapeuꞌ tee pava tauraꞌpuarura derovuma kuung tung-koo. </v>
<v b="LUK" c="12" v="40">Diiꞌ teeꞌke maamurariaininge, aiꞌ Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee batei naninge noruꞌuaruko pooꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="12" v="41">Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, dake ee tee dikitoꞌ niiꞌkoo miruꞌei naumerimang aiꞌ ookara nantoong-koo?” </v>
<v b="LUK" c="12" v="42">Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌpuuꞌ, “Tee aaꞌ ninge baa tee naning matau bakaang ovoringe bakanava tare-koo botovumaung miruꞌama minkuamaang, naning kakeꞌiinara botovotonaaꞌnuka batei makosinang bauꞌkoo miruꞌnisi. </v>
<v b="LUK" c="12" v="43">Biraanke-antavuaing tee botovotonaaꞌ bakaang ovoringe pora teeꞌ nkoarako meuꞌpura. </v>
<v b="LUK" c="12" v="44">Masikaꞌ naurampimang ninge, teie ookutuning kapooꞌ okovumaing-koo tarenara deeng-antavuaing. </v>
<v b="LUK" c="12" v="45">Teka teie botovotonaaꞌke eeꞌ noruꞌuaing deekoꞌ, ‘Nkaang ovoring anaꞌaring poꞌkoo,’ eeꞌnoko teing bautaranuka tavuꞌ tutumpuriai donkaang eeꞌnoko manikuꞌ, eeꞌnoko taamanuma purintoꞌnaruꞌke naivuma kanuꞌaravai. </v>
<v b="LUK" c="12" v="46">Teketa teie bakaang ovoringe poma meuꞌpuuꞌnaang doong paapaaꞌui otoainaꞌmung tee poꞌkoo eeꞌnoko batei noruꞌuaukaꞌnang. Eeꞌnoko teie aaꞌnaꞌ kiimatavuaing tee, eeꞌnoko naroꞌ sipuai teing ninka masikaꞌantavaavaꞌ kakaruaꞌnuka ninka. </v>
<v b="LUK" c="12" v="47">Eeꞌnoko tee botovotonaaꞌ ovoring bakaang pia tasiꞌpui siompuaukaꞌnung deekoꞌ, maamuaravaꞌ, tee aaꞌnaꞌ muraꞌkoong. </v>
<v b="LUK" c="12" v="48">Teka tee noruꞌkuaꞌ teeꞌ nkovuaing deekoꞌ tee okiꞌnooꞌ muraꞌkoong. Aiꞌ ookara nantoong narunaꞌ narunaꞌ mmauꞌ avuavuꞌ nkavaamaing napoꞌ mmauꞌnaꞌ avuꞌkoo miruꞌariri otorong. Tee mmauꞌ avaamaung-eta napoꞌ mmauꞌ nka-koo makosi.” </v>
<v b="LUK" c="12" v="49">Teketa Jiisuuꞌke danto nariꞌ nau-antavurima aaꞌpuruꞌ, “Ninge aꞌ kansiꞌkoo ntaꞌ betuꞌamaꞌnaang mouꞌnung. Bakei tero mooꞌkupeuꞌnung tampaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="50">Teka tee tutung sisikeera ninka mmeꞌ meekaꞌantamaravaꞌ ning bakei orakaꞌ deeꞌmoi kakau oꞌnong dupearavaruko tee. </v>
<v b="LUK" c="12" v="51">Diiꞌke ee ning mooa aꞌ kansiꞌkoo tavoꞌamaꞌnaang mouꞌnung-pinaꞌ noruꞌmerimang? A, teeꞌ aaꞌ deeaꞌ, ning tankaang-anta nko-koo mouꞌnung teeꞌ naurampimang. </v>
<v b="LUK" c="12" v="52">Enang-eta deto paꞌnokoꞌ nantoong nava-koo otoromaing teeꞌ tankaampariiꞌnaang, beenaumo kenaanka ninka turampeematooꞌnaang, eeꞌnoko kenaanka beenaumo ninka. </v>
<v b="LUK" c="12" v="53">Teing siivenkeꞌeeaing bauma bauring-eta eeꞌnoko bauring bauma-ita; bauko baurang-eta eeꞌnoko baurang bauko-ita; bakaampo baampuruꞌnaang ninka eeꞌnoko baampuruꞌnaang bakaampo ninka.” </v>
<v b="LUK" c="12" v="54">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ nauvuruꞌ nantoong karikaꞌ, aaꞌpuuꞌ, “Tenang kamoꞌ duaaꞌ tumparamanooꞌke nkoarako diiꞌke namuꞌke aaꞌperimaung: Apoꞌuuꞌnaang. Eeꞌnoko apoꞌukooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="12" v="55">Eeꞌnoko tenang doving uipaariiꞌnooꞌke depeto poko ooverima aaꞌperimaung: Uipaariiꞌ baaꞌ maraꞌanta tavoꞌkuuꞌnaang. Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ nkoaramaung. </v>
<v b="LUK" c="12" v="56">Diiꞌ ampirininuka, teeꞌ noruꞌeri otong tasiꞌkoo taaꞌniꞌanta kansiꞌkooning eeꞌnoko doona-kooning. Teka arekeeꞌkoo diiꞌke ning-kooning taaꞌniꞌanta tasiꞌperiaꞌ otong? </v>
<v b="LUK" c="12" v="57">Aming-koo diiꞌke koontoꞌnaꞌ simpeꞌeriaung nkaang kara diikaning oreng tuumpirampima minkuanko? </v>
<v b="LUK" c="12" v="58">Eeꞌpinaꞌ, tenang naninge daꞌ tuumpirura tuutunang-koo tavoꞌduuꞌnaang nanirema aaꞌnaꞌ paaraveai koonteereeꞌnaang teke taunge simpeꞌ nkonara-anko tavoꞌduaruko, eeꞌnoko simpeꞌnkoi piatooro avuriko kiimata-koo siꞌdaaꞌneenga. </v>
<v b="LUK" c="12" v="59">Ninge eeꞌ nauramaang, daꞌ tee teketa tamung tontaꞌdaravarupeuꞌ mooꞌ pukevei ookutuning duaꞌeaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="1">Tenang niiꞌning nantoong Jiisuuꞌanko porora nauaama aaꞌpauꞌ, “Pailatiꞌke piatooronuka˜ botovurioꞌ niiꞌning Kaaleliꞌnupoong boontunang nkoari otoko dupisiꞌaarioꞌ ereng biikaning boontunang-kooning ereng ninka pitu-antavaaring.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="2">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke eeꞌ noruꞌeriaukaꞌ: teing teeꞌ boorouꞌning kapooꞌ orara makensiꞌning diiꞌ otoꞌderuiaing-pinaꞌ oroꞌ otoko Kumponinge Roomaꞌnupoong tauraꞌpuruꞌ teing Kaaleliꞌnupoong dupisiꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="13" v="3">Otoaꞌ, teeꞌ deeaꞌ. Teka diiꞌ teeꞌ nariꞌ paaꞌdariaininge bereꞌdariaukaꞌning deekoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="13" v="4">Aiꞌ eeꞌ noruꞌerimang teing nanaiꞌketa ˜beenaumo-taa 18 pava deto isikava dau duaꞌarara tavuruꞌning bakei oreng masikeng niiꞌning Jerusalemaꞌnupoong divuꞌaari otong? </v>
<v b="LUK" c="13" v="5">A, otoaꞌ, teeꞌ naurampimang. Diiꞌ teeꞌ nariꞌ paaꞌdariaininge bereꞌdariaukaꞌning deekoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="6">Eeꞌnoko teie aung dikitoꞌ nauvuruꞌ, “Narung naninge koiꞌ piikiꞌ keempuuꞌnung bakanooꞌ uaininau-koo, eeꞌnoko niiꞌnaꞌmung sinang kavuꞌkoo pouꞌnung tevari-koo, teka oovuaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="13" v="7">Eeꞌnoko teie uaininau tanata nauvuma aaꞌpuuꞌ, ‘Aung ee, aing beenaumo mareꞌkoo ning sinang kavuꞌkoo momaung avari-koo piikiꞌnavari-koo, teka sinang ooampaung ninge. Nokieaing tevari tamung kansiꞌ orarivumatoꞌneenga.’ </v>
<v b="LUK" c="13" v="8">Eeꞌnoko teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Ovorooꞌ ee, sipeioꞌ amareꞌ iroꞌ otoai napoꞌ bera okoraꞌ nenkeꞌamira kansiꞌ pankauang sipampaing. </v>
<v b="LUK" c="13" v="9">Daunamareꞌkoo sinang biꞌuaing deekoꞌ tampaꞌ masikaꞌ, teka biꞌuaruko deekoꞌ nokieaing.’” </v>
<v b="LUK" c="13" v="10">Teketa niiꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung, nau-antavarakoꞌnung pava dootuuꞌnanka-koo niiꞌnava-koo. </v>
<v b="LUK" c="13" v="11">Teke nani maꞌnaange siipa-antavukoꞌnani otokoꞌ mareꞌ kivora-ita ˜beemareꞌpi-taa-koo 18, kaiꞌaritaaꞌ baka deto koompari donkong-koo makotuarukoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="13" v="12">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke oovura teni, teie bokuvuko uroꞌke poko aaꞌpuuꞌ, “Ani ee, daꞌ unaaroinani dakaang siipa-ita.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="13">Eeꞌnoko teie bakaang bireng panteꞌuuꞌ teni-koo dau eeꞌnoko tenang namuꞌke teni koomparuꞌ. Eeꞌnoko tenie Kumponing daangampuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="13" v="14">Teka Jiisuuꞌke Doong Uaanaꞌmung-koo taare-anta nkovuuꞌnung-koo teie pava dootuuꞌnava tanatavukoꞌnunge iiravoma eeꞌ minkuvuruꞌ teing nantoong, “˜Naꞌmung-taa doong otong nko-nko nko-kooning. Teing-koo doonko porira taare-anta nkaveriaing, Doong Uaanaꞌmung-koo deeaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="15">Teketa Ovoringe makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Daꞌ ampirinung˜, diiꞌkoo ee narunge teꞌmung Doong Uaanaꞌmung bakaang boromakaꞌ niiꞌnaꞌ doonkiiꞌ dapaꞌuma biꞌari otomanooꞌketa barampui beaung ntong nai-anta-koo? </v>
<v b="LUK" c="13" v="16">Eeꞌnoko teeꞌ makosi deekoꞌ, aming-koo ani manikuma Eebaraamiꞌ baurang makosi deeaꞌ Doong Uaanaꞌmung-koo unaa-anta-koo, Sietaniꞌke daiꞌuuꞌnani booniꞌantavuma teing-koo mareꞌ kivora-ita ˜beemareꞌpi-taa-koo?” </v>
<v b="LUK" c="13" v="17">Teeꞌ minkuvura teing bakaning tooꞌde-nupoong maiaꞌantavuruꞌ eeꞌnoko ookara nantoong dotuariruꞌ ookara kapooꞌ nepuꞌnaꞌ nkovuuꞌning-koo teie. </v>
<v b="LUK" c="13" v="18">Napoꞌ niiꞌnaꞌ Jiisuuꞌke eeꞌ minkuvuuꞌ, “Kumponing bakaang muuꞌ aming-pinaꞌ oroꞌ? Aminge pa paara-antavampeuꞌ tee? </v>
<v b="LUK" c="13" v="19">Tee aaꞌ sinanu okiꞌnu-pinaꞌ oroꞌ masitaraꞌkoonu naninge nkavura mintoong-koo keempuuꞌnu, eeꞌnoko dupura koiꞌ pankavari deemparuꞌ, eeꞌnoko barennankai bitonanka kaniauꞌ kaumpeꞌnanka-koo.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="20">Eeꞌnoko napoꞌ aaꞌpuuꞌ, “Kumponing bakaang muuꞌ aminge pa paara-antavampeuꞌ tee? </v>
<v b="LUK" c="13" v="21">Tee aaꞌ tee teu-pinaꞌ parauanu naakoꞌniiꞌnu iisi-poꞌnu-pinaꞌ naninge manikumai nkavura paraua diisi beerentuꞌkoo maantoꞌura naroꞌka bereꞌuko bera teue ookara pangapangavopeuꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="22">Teketa tee tenkenura Jiisuuꞌ nanuuꞌnung Jerusalemaꞌaape osi pankeng eeꞌnoko okiꞌnarekaꞌ beeroꞌui nau-antavurima. </v>
<v b="LUK" c="13" v="23">Eeꞌnoko niiꞌninge aaꞌpauꞌ tee, “Ovoring, teing ee mooꞌariaining okiꞌning?” Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, </v>
<v b="LUK" c="13" v="24">“Muuꞌ paninung-koo tuntoma teꞌ ito-navarong. Teke tevaronge aaꞌnaꞌ purintariri paararariaing tung-koo avutevuꞌdariaꞌ, aming-koo, nnaꞌ teing karinga avitoitoi miruꞌarima paaravariaining makosiaavaukaꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="13" v="25">Tenang namuꞌke pava okonarai iꞌamparara karanaang pinkaꞌuko diiꞌ tee damaꞌdue donkoniri otoriaing kopikopiꞌerima teꞌ karanaang, aaꞌperima, ‘Ovoring, daateꞌmeriai.’ Eeꞌnoko teie aaꞌduriaing diiꞌ, ‘Ninge diiꞌ noruꞌdampiaꞌ areketa porininge.’ </v>
<v b="LUK" c="13" v="26">Tenang diiꞌke aaꞌperiaing, ‘Niiꞌ aaꞌ daꞌ ninka nariꞌ taamanampima tuaamarikoꞌning, eeꞌnoko daꞌ niikaning osinanka-koo nau-antararakoꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="13" v="27">Teka teie aaꞌduriaing, ‘Ninge naurampimang diiꞌ noruꞌdampiaꞌ, areꞌnupoonge. Tokoi beriaing ning-ankoita diiꞌ orakaꞌ nkorarimaing.’ </v>
<v b="LUK" c="13" v="28">“Teke eeꞌnooꞌke damaꞌdu otoritaaꞌ birontariai siꞌdaꞌ kakirinkurarima sisikeera-koo otori, aaꞌning oovererima: Eebaraamiꞌ, Aisakeꞌ, Jeekopiꞌ eeꞌnoko teing ookara Kumponing bakaning nakaro-nupoong teka muuꞌ Kumponing bakanooꞌka. </v>
<v b="LUK" c="13" v="29">Eeꞌnoko nantoong aaꞌning-eta poroaining teke muuꞌ Kumponing bakanooꞌke nariꞌ taamanaavaing: duaaꞌ pomanooꞌ, tumparamanooꞌ, eeꞌdoompeto eeꞌnoko eeꞌdepeto. </v>
<v b="LUK" c="13" v="30">Ee aing, niiꞌning teing enang damaꞌduariri otoroining ureaavaining eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning enang ureai otoroining napoꞌ damaꞌduariaing.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="31">Eeꞌnoko tenang tee-koo batei-koo niiꞌning Boto Keperuuꞌnavitu porora aaꞌpauꞌnung Jiisuuꞌ, “Tenkeniai anketa, Eerotiꞌke daꞌ dupisiꞌduuꞌnaang piavomaang.” </v>
<v b="LUK" c="13" v="32">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌnung teing, “Berira nauerima tee daang-koong daurarong aaꞌperiaing, ‘Aung ee, Jiisuuꞌke aaꞌpuing, “Ninge aaꞌnomaang: maꞌnari bataꞌaramang, taare-anta nkoamaang-eꞌmung, taneꞌ teeꞌke, eeꞌnoko daunaꞌmung opamaꞌnaang nkaning nko-nko nkoama Kumponinge miruꞌmuuꞌning. </v>
<v b="LUK" c="13" v="33">Teka eꞌmung, taneꞌ, eeꞌnoko daunaꞌmung nkoampaing teing nkaning nko-nko, bera Jerusalemaꞌke bakeampaing, aiꞌ Kumponing bakaning nakaro-nupoong teing Jerusalemaꞌkoo taapoꞌke booroaung.” ’ </v>
<v b="LUK" c="13" v="34">“Oi bakaꞌ Jerusalemaꞌnupoong, Jerusalemaꞌnupoong, dupisiꞌerererimaing Kumponing bakaning nakaro-nupoong, eeꞌnoko teing diiꞌkoo botovurimaing kapange tooꞌpererima dupisiꞌerererikooꞌ, arekeeꞌning batei-koo ninge diiꞌ naroꞌkoo kariamaung kokoreeꞌke baurukaaꞌ kupaꞌkoo boong naroꞌurimanaꞌ, teka diiꞌ arooꞌdariaung. </v>
<v b="LUK" c="13" v="35">Aing ee, Kumponinge diikanooꞌ osi siꞌduring diiꞌke diiꞌka tare-koo. Eeꞌnoko naurampimang, diiꞌ teing ning napoꞌ oomeriarooꞌnaang bera tenang batei aaꞌmeriainang, ‘Biraankenung tee naning Ovoring bakaang miring-koo pomaatomaung.’” </v>
<v b="LUK" c="14" v="1">Niiꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung Jiisuuꞌ taamang-koo beuꞌnung narung pankaing Boto Keperuuꞌnavitu-koong bakanavaꞌkoo. Teinge Boto Keperuuꞌnavitue Jiisuuꞌ nempai tareaakoꞌnung baankaꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="14" v="2">Teke naning narung Jiisuuꞌkoo uroꞌkanooꞌke otokoꞌ siipai mono doremparakoꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="14" v="3">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke oovura niaꞌurima aaꞌpuruꞌ teing boto naunuka eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu, “Doong Uaanaꞌmung ee taare-anta nko-koo makosi aiꞌ makosi deeaꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="14" v="4">Teka teing kareaavaꞌ. Teketaꞌ teie kompura taare-antavura siꞌnaraꞌuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="14" v="5">Eeꞌnoko teing aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌkoo baa bauring-poꞌnung niiꞌnooꞌ boromakaꞌnavoroꞌ otoꞌevuing dinkung-koo duaꞌari dei ee teie iriꞌnarung taaruꞌuarupeuꞌ Doong Uaanaꞌmung?” </v>
<v b="LUK" c="14" v="6">Eeꞌnoko teing tenaare makuꞌkoo makosiaavaruuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="14" v="7">Jiisuuꞌke tee teka nantoong taamang-koo bokuaaruꞌning tampooꞌ baꞌnang-koo piavoroko oovurira kara dikitoꞌ nauvurima aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="14" v="8">“Tenang niiꞌnarai bokuruko daꞌ nampeesi-koong-koo taamang-koo pankeng baꞌnamparimanooꞌ baꞌnaniaukaꞌ naning daꞌkoo dau basi bokuvuing poko teie bokururepeuꞌnunge aaꞌduꞌneenga, ‘Aung ee, tontaꞌdarako aung baꞌnanuai;’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="9">Eeꞌnoko tenang daꞌ maiaꞌdoitaaꞌ boonko oko batariꞌdarapeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="14" v="10">Teka tenang bokuraako daꞌ bera oko baꞌnaniai, eeꞌnoko bokuruinge pora aaꞌduai, ‘Mmaikoꞌ, deto aꞌdeiꞌ baꞌnaniai.’ Tenang ookara-koo teke daꞌ ninka taamang-koo nariꞌ baꞌnantariaining-koo miring pankaing nkaveeꞌnaang dake. </v>
<v b="LUK" c="14" v="11">Aiꞌ toomo aung eeꞌ oroꞌ: Baa naning baka deto nkoaramaung doonko batariꞌnumpoꞌ eeꞌnoko tee naning baka boonko otomaung deto iꞌanumpoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="14" v="12">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ nauvuma aaꞌpuuꞌ tee naning bokuvuuꞌnung, “Tenang dake paroro nkovema daꞌmaikoriꞌ bokueriaukaꞌ, aing aaꞌning: daaraꞌmainkaang, dakanamuiaang eeꞌnoko kavokavoro-poꞌnupoong, damaꞌke napoꞌ bokuraara makuꞌariꞌneeng. </v>
<v b="LUK" c="14" v="13">Teka tenang paroro nkovema aing eeꞌ oroꞌnuka bokueriai: ataꞌoinku, kaikuuꞌnuka, kauꞌ deꞌdoonuka eeꞌnoko kaputuꞌnuka. </v>
<v b="LUK" c="14" v="14">Teeꞌ nkoveko tee Ovoringe daꞌ biraankeruaing teinge bariꞌdaavaukaꞌnooꞌkoo, eeꞌnoko damaꞌke teꞌmung koontoꞌnuka booꞌketa daaꞌariainaꞌmung Kumponinge tee-koo mooꞌ aruaing.” </v>
<v b="LUK" c="14" v="15">Tenang teing-koo narunge Jiisuuꞌ taaravura nariꞌ baꞌnampariri otorokoꞌning-koonge aaꞌpuuꞌ, “Biraanke-nupoong teing nantoong taamang-koo naikaavaining Kumponing bakaang muuꞌ donkonuainooꞌke.” </v>
<v b="LUK" c="14" v="16">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Niiꞌnaꞌmung narung naninge paroro pankaing nkovura karinga nantoong bokuvuruꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="14" v="17">Eeꞌnoko mororuꞌnaꞌmung botovotonaaꞌ botovuuꞌ paraꞌ sipuma aaꞌpuuꞌnaang, ‘Poriai, taamang maamuari otong.’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="18">Teka teing nariꞌ paraꞌariri kareauꞌ. Tutunaꞌnunge aaꞌpuuꞌ, ‘Ninge kansiꞌ nerakung mooꞌansieeng; mera ooamaꞌnaang. Aung ee, tampaꞌ naueaing ee, moarooꞌnaang.’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="19">Eeꞌnoko niiꞌnunge aaꞌpuuꞌ, ‘Ninge boromakaꞌnavong mooꞌaransieening mera paaravaramaꞌnaang. Aung ee, tampaꞌ naueaing ee, moarooꞌnaang.’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="20">Eeꞌnoko niiꞌnunge napoꞌ aaꞌpuuꞌ, ‘Ning aꞌmung nampeesimarieeng; teeꞌkoo moarooꞌnaang.’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="21">“Tee tee enang botovotonaaꞌ toroarara bakaang ovoring kontevorouꞌnaꞌ nauvuuꞌnung. Teketaꞌ tee pava okonara iiravoi bakaang botovotonaaꞌ aaꞌpuuꞌ, ‘Beaing iriꞌnarung taung pankenankai eeꞌnoko okiꞌnarekaꞌke kantevei osi pankaing-kooninge eeꞌnoko poꞌantaveriaing teing ataꞌoiꞌnuka eeꞌnoko kaikuuꞌnuka eeꞌnoko kauꞌ deꞌdoonuka eeꞌnoko kaputuꞌnuka.’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="22">Teketa teeꞌ nkovura toroarara teie botovotonaaꞌke aaꞌpuuꞌ, ‘Ovoring ee, kapooꞌ botomeing ninge nkoansing, teka pava mmeꞌ maantoꞌuaꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="23">Eeꞌnoko teie ovoringe botovotonaaꞌ aaꞌpuuꞌ, ‘Taung pankaraunge naniaing eeꞌnoko buruꞌbuurunairue naniai. Eeꞌnoko nantoong etueri kuung poꞌantaveriai nkanava maantoꞌaavainaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="14" v="24">Eeꞌ nauramaang, teing tero bokuaranko kupiꞌorouꞌning ookara mantonkaavaukaꞌning nkaang-koo paroro-koo.’” </v>
<v b="LUK" c="14" v="25">Niiꞌnaꞌmung nantoong aaꞌnaꞌ karinga Jiisuuꞌ ninka nariꞌ Jerusalemaꞌaape nanaama teie teing-aape bereꞌarara aaꞌpuruꞌ teing, </v>
<v b="LUK" c="14" v="26">“Tee naning ning-anko poainge tee ning aaꞌnaꞌ deto basinooꞌ pankaruntoonge noruꞌmuaing aing aaꞌning piaavurimanooꞌketa dau basinooꞌ: bauma, bauko, baꞌaang, baurukaaꞌ, batatakaampi, baaraꞌmainkaang, baꞌmarikaampi eeꞌnoko tee baka bakaang domaang nariꞌ. Makosi deeaung deekoꞌ tee makotuaꞌ nkaang barevare-nung deempari otoꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="14" v="27">Eeꞌnoko baata teing ning siong-koo baike aaꞌbarataꞌkoo kuneꞌkoo tauraꞌpariarupeuꞌning teing makosiaavaꞌ nkaning barevare-nupoong deempariri otoꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="14" v="28">“Diiꞌkoo narunge pava pankava kani-koo piavora deekoꞌ tutung ee baꞌnanura norunoruꞌuarupeuꞌ mooꞌ noruꞌuuꞌnaang teva bake-kooning makosi otoꞌevuing deekoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="14" v="29">Noruꞌuaꞌ tamung tutumpuma tuuku-koo dorang panteꞌura opuaruko ookarai ooaavaininge akapeuꞌaama bemkempaaꞌneeng tee. </v>
<v b="LUK" c="14" v="30">Aaꞌpaaꞌneeng, ‘Aunge naninge kani tutumpura kanivuma oꞌkoo makotuaruuꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="31">“Niiꞌnaꞌ narung dauraronge niiꞌnara daurarong˜ bataꞌuuꞌnaang kare-koo ee tutung baꞌnanura bakaning ninka mumunsiariarupeuꞌ aaꞌpaama, ‘Niiꞌke ee okiꞌning ninka kivora kokoreiꞌ piatooronuka ninka kenaanka kivora kokoreiꞌ piatooro bataꞌkoo makosi, aiꞌ makotumpiaꞌ?’ </v>
<v b="LUK" c="14" v="32">Eeꞌnoko teie dauraronge makosi deeaung noruꞌura deekoꞌ tenang mmeꞌ isipoꞌ otoroko teie kara nka-nupoong botovuripeuꞌ mooaveereainaꞌ niaꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="14" v="33">Teeꞌ nariꞌ baa naning diiꞌkoong ookara kapooꞌ bakaning-eta siparavarura deekoꞌ tee nkaang barevare-nung deempari otoarupeuꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="14" v="34">“Teeꞌkoo diiꞌ miang-koo tasiꞌdariaing. Miang tee kapooꞌ tampara, teka devaꞌnooꞌ opari dei, arekeeꞌ tariiꞌantavupeuꞌ napoꞌ? </v>
<v b="LUK" c="14" v="35">Tee aaꞌ tee tee enang makotuaꞌ kapooꞌ nko-koo, tamung duaꞌkoong deemparing. “Diiꞌ punkang-poꞌnupoong deekoꞌ enang taaraveriai!” </v>
<v b="LUK" c="15" v="1">Enang tee taakisi nkanuka eeꞌnoko niiꞌning orananka nariꞌ tee-anko dueꞌ porouꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="15" v="2">Eeꞌnoko teinge Boto Keperuuꞌnavitue eeꞌnoko boto naunukai minkuminku nkoauꞌ aaꞌpaama, “Aunge naninge orananka poraporaivurimaung teing ninka nariꞌ taamanaama.” </v>
<v b="LUK" c="15" v="3">Teeꞌkoo Jiisuuꞌke aung dikitoꞌ nauvuruꞌnung, aaꞌpuuꞌnung, </v>
<v b="LUK" c="15" v="4">“Baa naning diiꞌkoong narung, narung daakuꞌ sipisipiꞌ otoꞌevupeuꞌ, teketa teing-koo nau pooari dei dake ee teing niiꞌning mmauꞌ tamung siperira teu nau pooaruꞌnu besiꞌkoo naniarupeuꞌ bera daaꞌeainooꞌke basi? </v>
<v b="LUK" c="15" v="5">Eeꞌnoko tenang daaꞌera dake teu poruꞌepeuꞌ ukaamauꞌke doturotu ninka. </v>
<v b="LUK" c="15" v="6">Eeꞌnoko tenang osi pora dake daꞌmarang bokueripeuꞌ eeꞌnoko daꞌmaikoriꞌ aaꞌperima, ‘Niꞌninka nariꞌ dotumariaing ninge nkaang sipisipiꞌ paaꞌaruꞌnung daaꞌansing-koo.’ </v>
<v b="LUK" c="15" v="7">Teeꞌ nariꞌ bakei paning-koo doturotu pankaing otomaunge naning narung orara bereꞌarako tee doturotu teing nantoong karikaꞌ koontoꞌnuka otoromaing-koong doturotu puruꞌui otong, aaꞌning biiꞌka bereꞌkoo makosiaavaing tamparikooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="15" v="8">“Napoꞌ nani manikuma mooniꞌ kivoranuri otoꞌevupeuꞌnani ee, nau paaꞌantavura puu paroꞌura keperuuꞌari siimuvuma tee pava besiꞌuarupeuꞌ bera daaꞌupeuꞌnooꞌke basi? </v>
<v b="LUK" c="15" v="9">Eeꞌnoko tenang tenie daaꞌura teu, tenie baꞌmarang eeꞌnoko baꞌmaikoriꞌ bokuvuripeuꞌ aaꞌpuma, ‘Niꞌninka nariꞌ dotumariai ninge au mooniꞌnu daaꞌansing-koo, paaꞌantavantuꞌnu.’ </v>
<v b="LUK" c="15" v="10">Teeꞌ nariꞌ bakei Kumponing bakaning koosinunanka dotuarimaung narung orara bereꞌaramaung-koo.” </v>
<v b="LUK" c="15" v="11">Eeꞌnoko napoꞌ Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Naning narung otokoꞌnung baurinketa kenaankara. </v>
<v b="LUK" c="15" v="12">Eeꞌnoko baaraꞌmaꞌnunge tenaanka-koo aaꞌpuuꞌ tee bauma, ‘Mmaꞌ ee, nkanamanto barenku-koo enang ameai.’ Eeꞌnoko baumai tankaampuuꞌ kapooꞌ okovuining tenaanka-koo. </v>
<v b="LUK" c="15" v="13">Teketa mmauꞌ doong tankinuaruko baaraꞌmaꞌnunge bakaning nkavura tenkenuuꞌ tokoonamenge isipoꞌke, eeꞌnoko teke nainai dovang-koo eeꞌnoko moru, naviuraaꞌeema tamung duaꞌuuꞌ boturopa. </v>
<v b="LUK" c="15" v="14">Eeꞌnoko tenang ookutunung kapooꞌ duaꞌuko pankaing peera tavoꞌkuuꞌ temeng-koo, eeꞌnoko ataꞌ tutumparuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="15" v="15">Teeꞌ nkoarara osikaiaang-koong narung-koo biꞌantavaruꞌ temeng-koo. Eeꞌnoko teie bakanavoraꞌkoo botovuuꞌ pooroꞌnanka bauꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="15" v="16">Eeꞌnoko bakei aaꞌnaꞌ peeravoi teing dopaꞌ nai-koo piavokoꞌ pooroꞌ avurikoꞌning-koo. Naninge kapooꞌ nauꞌ avuaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="15" v="17">“Teka baka norunoruꞌarara teie aaꞌpuuꞌ, ‘Bakaꞌe, teing mintoong-nupoong mmaꞌke mooꞌurimaing karikaꞌ otorong taamang makosining otoꞌevorong eeꞌnoko koreꞌarikooꞌ, teka ning aung peerai anka dupisiꞌmumang. </v>
<v b="LUK" c="15" v="18">Ning enang iꞌamarara nanampaing mmaꞌanko, eeꞌnoko aaꞌpampai tee, “Mmaꞌ ee, ning orakaꞌ nkomaruꞌnung Kumponing-koo eeꞌnoko daꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="15" v="19">Ning enang dauring tang-koo makotumpaꞌ. Aing dakaning mintoong-nupoong-koong narung-pinaꞌ nkomeaing.” ’ </v>
<v b="LUK" c="15" v="20">Eeꞌnoko teketaꞌ iꞌamparara bauma-anko nanuuꞌ. Teka mmeꞌ isipoꞌ otoko baumai oovura bakaang domang piaae aaꞌnaꞌ maantoꞌura tee-koo bauring-koo, eeꞌnoko teketa kuaꞌparara bokoꞌura nuunuvuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="15" v="21">Eeꞌnoko bauringe aaꞌpuuꞌ tee bauma, ‘Mmaꞌ, ning orakaꞌ nkomaruꞌnung Kumponing-koo eeꞌnoko daꞌkoo. Ning dauring tang-koo makotumparuing.’ </v>
<v b="LUK" c="15" v="22">“Teka baumai bakaning botovotonaaꞌnuka aaꞌpuruꞌ, ‘Mononopaꞌ tampara masikung iriꞌnarung nkaveri porira kurumperiai aung-koo, eeꞌnoko riing pankiriꞌkoo kurumperiai eeꞌnoko boonamante˜ kauꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="15" v="23-24">Eeꞌnoko boromakaꞌnu kampianu bauꞌnaanu biꞌerira taveriai, eeꞌnoko maaꞌampiai dotumarima, aiꞌ aung nnuring tee booꞌparuꞌnung-pinaꞌ noruꞌ enang napoꞌ domamparing; tee pooaruꞌnung enang napoꞌ toroaring.’ Eeꞌnoko teinge tenang kovi tutumpauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="15" v="25">“Enang tee tutunaꞌnung bataata poraꞌke otoko, eeꞌnoko teketa poma pava dueꞌ basiarama teie neekavarima koviariko taaravuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="15" v="26">Eeꞌnoko botovotonaaꞌnuka-koo narung niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Aming-koo koviarimang?’ </v>
<v b="LUK" c="15" v="27">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ tee, ‘Daaraꞌmaꞌnung poing, eeꞌnoko daumai teu kampianu bauꞌnaanu tavuing tee bauring tampaꞌ otoko kuneꞌura onkeonkeꞌuma.’ </v>
<v b="LUK" c="15" v="28">“Teka tee iiravora kuung poꞌkoo piavoaruuꞌ. Teketa baumai damaꞌdu siarara keviꞌuuꞌ tee. </v>
<v b="LUK" c="15" v="29">Teka teie bariꞌuma bauma aaꞌpuuꞌ, ‘Ee mmaꞌ ooveko, aing mmauꞌ mareꞌ ning daꞌkoo daiꞌmari pakurama oꞌnoretuꞌning. Dakaang kara siompamaung taarapiikamaravaꞌ, teka dake ning sieꞌnu biꞌmemuaꞌ ning mmaikoriꞌ ninka nariꞌ kovimaripeuꞌnu. </v>
<v b="LUK" c="15" v="30">Teka tee aung dauring poioꞌ dakaang kokononang tamung keraꞌpuuꞌnung maniiꞌ bakisipunanka mooꞌurima dake tamung teu kampianu bauꞌnaanu tavevuing.’ </v>
<v b="LUK" c="15" v="31">“Eeꞌnoko baumai aaꞌpuuꞌ tee, ‘Nnuring ee, daꞌ niꞌninka ookara batei-koo nariꞌ oꞌnoremaung, eeꞌnoko ookara kapooꞌ ning nkaning teinge dakaning. </v>
<v b="LUK" c="15" v="32">Tee tee makosi doturotumarima kovimariaing, aiꞌ aung daaraꞌmaꞌnung tee booꞌparuꞌnung-pinaꞌ noruꞌ enang napoꞌ domamparing; tee pooaruꞌnung enang napoꞌ toroaring.’” </v>
<v b="LUK" c="16" v="1">Niiꞌnaꞌmung Jiisuuꞌke bakaning barevare-nupoong nau-antavurima aaꞌpuruꞌnung, “Naning narung kavo mmauꞌ poꞌnung otokoꞌnung. Teie niiꞌnung bakaning kavonanka avutevuꞌ tare-koo sipuuꞌ. Eeꞌnoko niiꞌninge tuumpiauꞌnung orakaꞌ tare tampaama. </v>
<v b="LUK" c="16" v="2">Eeꞌnoko teie okonarai bokuvura aaꞌpuuꞌ tee, ‘Tee aming-koo daꞌ minkuraako taaravansing? Kavo tarevemanaꞌ daariera ameaing. Daꞌ tee bake-antaramaꞌnaang.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="3">Eeꞌnoko teie tare-nkoi baka karoma aaꞌpuuꞌ, ‘Nkaang pankainge enang tontaꞌmuuꞌnaang tanatamaramanooꞌketa. Ninge enang aming nkoamaꞌnaang? Aiꞌ ning tee kansiꞌ nenkeꞌkoo makotumpaꞌ. Ning baka-eenta-koo maiaꞌmomang. </v>
<v b="LUK" c="16" v="4">Eeꞌ, enang noruꞌansing. Nantoong pakuarampaing biikanairu-koo bokumaavainaꞌ tanatamaramanooꞌketa bataꞌmuko.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="5">“Tee tee teie narunaꞌ narunaꞌ bokuvuruꞌnung teing bakaang ovoring-koo komaaru˜ otoꞌevorouꞌning. Tutunaꞌnung aaꞌpuuꞌ, ‘Daꞌ nkaang ovoring-koo arekeeꞌning komaaru otoꞌderung?’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="6">Teie aaꞌpuuꞌ, ‘Narung daakuꞌ daramu duuni-poꞌnanka.’ Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ tee, ‘Aung aneꞌ komaaru-koonaneꞌ tero daarieuꞌnaneꞌ nkavera iriꞌnarung baꞌnanira pariꞌema niiꞌnaneꞌkoo naruaape daarieai.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="7">“Napoꞌ niiꞌnung aaꞌpuuꞌ, ‘Daꞌ arekeeꞌning komaaru otoꞌderung?’ Teie aaꞌpuuꞌ, ‘Narung daakuꞌ daramu uiteꞌkoonanka˜.’ Teie aaꞌpuuꞌ tee, ‘Aung aneꞌ komaaru-koonaneꞌ daarieuꞌnaneꞌ nkavera pariꞌema niiꞌnaneꞌkoo naruaape-ita beenaumo kivora daarieai.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="8">“Eeꞌnoko tee tarenara bakaang ovoringe taaravura aaꞌpuuꞌ, ‘Tee aung tarenara aaꞌ, bane koontoꞌ deeaunge, teka bakei tampaꞌ uroꞌke noruꞌumaung!’” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke minkunaavarama aaꞌpuuꞌ, “Nantoong aung kansiꞌnupoong kansiꞌkoo mintoonaꞌ tero uroꞌka matauaarimaung diiꞌ araka-koo-nupoong divuꞌdaari paninung mintoonuka tantarimaing. </v>
<v b="LUK" c="16" v="9">Aꞌnooꞌ kansiꞌnupoonge tamung apupoꞌ uroꞌke noruꞌaama kavokavoro kompaamaung biiꞌka dotu-anta-koo, Kumponing deeaꞌ. Teka ninge eeꞌ botorampimang diiꞌ araka-koo-nupoong, kavokavoro tampaꞌ komperiaing niiꞌning nantoong paku-koo, Kumponinge tampaꞌ oorurira onkeonkeꞌduriainaꞌ paning-koo, teꞌ tampaꞌ otoi otorimaatoainooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="16" v="10">“Baa tee naning kakeꞌiinung okiꞌning-koo napoꞌ teeꞌke kakeꞌiinung mmauꞌkoo. Eeꞌnoko baa tee naning okiꞌning kompui kavuruaramaung teie mmauꞌ tampaꞌ tanatavuarupeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="16" v="11">Tee tee teeꞌkoo diiꞌ naurampirinaꞌkoo kakeꞌiirariarura deekoꞌ aung kansiꞌkoong kavokavoro-nanka-koo, baie noruꞌduriaꞌ kapooꞌ masikung oko-antaruripeuꞌ? </v>
<v b="LUK" c="16" v="12">Eeꞌnoko teing kapooꞌ Kumponinge okiꞌnooꞌ kong-koo tauraꞌdurining-koo kakeꞌiirariaruko deekoꞌ baie diiꞌka diiꞌ okoruriaining aruriiꞌnaang? </v>
<v b="LUK" c="16" v="13">Narung bautarai kenaanka ovontura siompurearupeuꞌ, aiꞌ teie tee narung munteꞌuma niiꞌnung piaavumatopeuꞌ, niiꞌnooꞌ narung siompuma niiꞌnung siompuarupeuꞌ. Teeꞌkoo diiꞌke Kumponing eeꞌnoko kavokavoro ookeng deto deeng-antaveriarupeuꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="16" v="14">Teinge Boto Keperuuꞌnavitue mooniꞌ piaavaakoꞌninge aing eeꞌ oroꞌ taaravaara Jiisuuꞌ benkempauꞌ, teka teie aaꞌpuruꞌ teing, </v>
<v b="LUK" c="16" v="15">“Diiꞌ aing diiꞌka koontoꞌnuka-pinaꞌ nkorarimaung nantoonge daangantaariiꞌnaang, teka Kumponinge noruꞌui otong diikaning domang oreng, aiꞌ aming tee kapooꞌ nantoonge daangampaamaung tee maremaare Kumponing-koo duta-koo. </v>
<v b="LUK" c="16" v="16">Temuꞌketa tee Jooni Minkinara mmeꞌ poaruko Moosesi-nung boto eeꞌnoko Kumponing-etaing nakaro-nupoong biikaang dariraari otoꞌderurikoꞌnung diiꞌke siong-koo, teka Joonie tampara doorenang Kumponing bakaang muuꞌ poaing-koong tasiꞌantaruruꞌnooꞌketa karikaꞌ aaꞌnaꞌ itoveema taatoiarimang tung-koo diiꞌ tamung doororariri otoko. </v>
<v b="LUK" c="16" v="17">Nka Moosesi bakaang boto-koo okiꞌnanaare daanaare deemparavaukaꞌ, bane paning eeꞌnoko kansiꞌ tankinureko. </v>
<v b="LUK" c="16" v="18">Eeꞌpinaꞌ, diiꞌ ookara diiꞌankaampi bataꞌerererima oovuning namperererimaing diiꞌke tee nampeesi orarierimaung. Eeꞌnoko diiꞌ donkaang manikuꞌ biiꞌunkaampie bataꞌaarimaing namperereerimaing teeꞌke, nampeesi orarinukai Moosesi bakaang boto totoꞌperi.” </v>
<v b="LUK" c="16" v="19">“Narung aunge, diiꞌmaikoꞌ, mmauꞌ kavopoꞌnung atang-pinaꞌ oroꞌninge tampenge mononopaꞌke nopaꞌarakoꞌnung, doong kante paroro narunge mavomavoꞌpoꞌninge bauꞌarakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="16" v="20">Eeꞌnoko bakanooꞌke karanaang-koo naning narung ataꞌoiꞌ bempari otokoꞌ miring Lasarusi, pentai maantoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="16" v="21">Mukunge bauꞌarakoꞌ tee ovoꞌmaꞌnung taamang bantoꞌdoma-ita duaꞌarakoꞌninge. Aaꞌnokoꞌnung, mosiꞌke poroma penta nempiꞌaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="16" v="22">Teketaꞌ tee ataꞌoiꞌ booꞌparioꞌ koosinunankai nkavaara Eebaraamiꞌkoo bireng-koo kuung sipauꞌ. “Tee kavo mmauꞌpoꞌnung teeꞌ nariꞌ booꞌparioꞌ dakoꞌauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="16" v="23">Eeꞌnoko booꞌnuka biikanooꞌke sisikeeravoi duta bereꞌarara ookukoꞌ Eebaraamiꞌkoo isipoꞌ otoko Lasarusi ninka nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="16" v="24">Eeꞌnoko tee bokuvuuꞌnung aaꞌpuma, ‘Mmaꞌ, Eebaraamiꞌ, piaamera Lasarusi botoveko pora pankiriꞌ ntong-koo duuꞌparara meneng komura boimuai, aiꞌ ning tee sisikeerai puruꞌantamuing aung-koo urung-koo meuꞌka.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="25">Teka Eebaraamiꞌke aaꞌpuuꞌ, ‘Nnuring ee, noruꞌeaing daꞌ tee kansiꞌkoo otoi kapooꞌ tampeng nkasiikoꞌnung eeꞌnoko Lasarusie tenang oreng nkavukoꞌ, teka enang aung anke boiravui domang kuaaꞌoi otong eeꞌnoko daꞌ sisikeerai puruꞌantarui otong. </v>
<v b="LUK" c="16" v="26">Napoꞌ niiꞌnung kapooꞌ niiꞌkoo meuꞌke keevaꞌ bakatemota otong nantoong anketa tanking-koo piavoropeuꞌning beroarupeuꞌ, eeꞌnoko teketa dakanameng-eta aaꞌ niiꞌanko naning tankinuarupeuꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="27">“Eeꞌnoko tee kavo mmauꞌke Eebaraamiꞌ makuꞌuma aaꞌpuuꞌnung, ‘Mmaꞌ ee, nuuꞌdamaang dake Lasarusi botoeaing mmaꞌ bakanamono-koo, aiꞌ ninge paꞌnokoꞌ ntaraꞌmainkaang otorong. </v>
<v b="LUK" c="16" v="28">Bera siingoravuriaing aaꞌ orooꞌ sisikeera-poꞌnooꞌ poroꞌneenga.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="29">Teka Eebaraamiꞌke aaꞌpuuꞌ, ‘Tee aaꞌ Moosesi eeꞌnoko teing Kumponing-etaing nakaro-nupoong biikaang dariraari otong. Teing deeruaavaing.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="30">“Eeꞌnoko teie kavo mmauꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘A, mmaꞌ Eebaraamiꞌ, naning booꞌketa bei dei teing-anko teing bereꞌaripeuꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="16" v="31">Eeꞌnoko teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, ‘Tee aaꞌ tee Moosesi eeꞌnoko teing nakaro-nupoong taaravaariaukaꞌnung deekoꞌ tee teeꞌ nariꞌ masikaꞌantavaavarupeuꞌ, bane naninge booꞌketa daaꞌarapeuꞌnunge nauvuriko.’” </v>
<v b="LUK" c="17" v="1">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌnung barevare-nupoong, “Amutemuriaunanka kapooꞌ otong nantoong orara aarumo-koo duaꞌantavurimaung, teka bakei piaaruꞌnuka teing nantoong niiꞌning duaꞌantavaariaining. </v>
<v b="LUK" c="17" v="2">Teka teeꞌ oroꞌ naning baukoi paravuaruuꞌnung dei tampaꞌ, aiꞌ Kumponinge aaꞌnaꞌ kiimatavuaing tee naning aing toireꞌkoo narung duaꞌantavuaing tee-koo orara aarumo-koo. </v>
<v b="LUK" c="17" v="3">Tanatarariaing diiꞌ diiꞌka. Daꞌmarang-koong orakaꞌ nkoarako siraꞌpei naueai eeꞌnoko orarunsiarako deekoꞌ tontaꞌantaevuai tee. </v>
<v b="LUK" c="17" v="4">Eeꞌnoko tee naꞌmung doong-koo ˜kemuꞌka-taae orakaꞌnko nkovupeuꞌ daꞌkoo eeꞌnoko teing kante napoꞌ ˜kemuꞌka-taae daꞌanko bereꞌarama poma aaꞌpuko deekoꞌ, ‘Ning orakaꞌ nkomaring,’ tontaꞌantaevumatoai dake.” </v>
<v b="LUK" c="17" v="5">Teinge kara okovuri nkanukai aaꞌpauꞌ tee Ovoring, “Niikaang baito pankaing-antamemuriaing.” </v>
<v b="LUK" c="17" v="6">Eeꞌnoko Ovoringe makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teu masitaraꞌkoonu sinanu teu okiꞌnu, teka teu-eta tee koiꞌ pankaing dupuma deemparamaung, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ diiꞌke masikaꞌanta ninka, bane okiꞌnavuꞌ komperi, bakei aaꞌnoaing, avarireto koiꞌnavari aaꞌperiko deekoꞌ, ‘Deto bitaꞌdarara pirung-koo keentaravai,’ tevarie meunturipeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="17" v="7">“Diiꞌkoo narung ovoꞌmaꞌ botovotonaaꞌ otoꞌevumatopeuꞌ mintoomparama niiꞌnooꞌ sipisipiꞌ tanatavurima, eeꞌnoko tenang tee botovotonaaꞌ osi duparako teie ovoꞌmaꞌke ee kirokaivupeuꞌ? </v>
<v b="LUK" c="17" v="8">A, teeꞌ aaꞌ kirokaivuarupeuꞌ, teka aaꞌpupeuꞌ tee, ‘Dake taamang uaꞌmemuai eeꞌnoko mononopaꞌ paarirarara bantoꞌmemuko naiampai eeꞌnoko daꞌ doinang daka taamaniaing.’ </v>
<v b="LUK" c="17" v="9">Tee ovoꞌmaꞌ amaiaaꞌoarupeuꞌ bakaang botovotonaaꞌkoo kapooꞌ botovuko nkoevumaing-koo. </v>
<v b="LUK" c="17" v="10">Eeꞌnoko diiꞌkoo teeꞌ nariꞌke, tenang diiꞌke bakeveriko tee kapooꞌnanka ninge diikaang ovoringe naurampimaing nko-koo ninge diiꞌ pankaing-anta-koo piaroriaukaꞌ, aming-koo, nnaꞌ diiꞌke tee nko-nko diikaang bantampiruꞌnung narung nkoverimang.” </v>
<v b="LUK" c="17" v="11">Jerusalemaꞌaape bema Jiisuuꞌ kevoraꞌka-koo meuꞌke tankinuuꞌ aaꞌning-koo Sameriaꞌ eeꞌnoko Kaaleliꞌ. </v>
<v b="LUK" c="17" v="12-13">Eeꞌnoko namono-koo osi-koo duparako nantoong nanaiꞌke oramuuꞌpoꞌnupoonge kuneꞌauꞌ. Teketa isipoꞌ donkonai bokiaama aaꞌpauꞌ, “Jiisuuꞌ, Ovoring, piaameriaing niiꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="17" v="14">Eeꞌnoko tenang teie oovurira teing aaꞌpuruꞌ, “Berira piristiꞌnanka-koo siraꞌantarariaing, eeꞌnoko tampaꞌ ooruko Kumponing-koo boontunang nkoveai nantoonge tee taaꞌniꞌanta ooaara daꞌ teing ninka nariꞌ otoꞌkoo tauraꞌniiꞌ tasiꞌdaavainaꞌ, teeꞌ Moosesi bakaang botoi minkuvumanaꞌ.” Eeꞌnoko teeꞌ beroma mono kiiroraaꞌorouꞌ. </v>
<v b="LUK" c="17" v="15">Teketa narung teing-koong taarevouꞌnung ooarara napoꞌ toroaruꞌnung Kumponing aaꞌnaꞌ bokuma daangampuma. </v>
<v b="LUK" c="17" v="16">Eeꞌnoko Jiisuuꞌkoo kauꞌkanooꞌ kinkinura tampara tampuuꞌ. Aung tee eeꞌnung Sameriaꞌkoong. </v>
<v b="LUK" c="17" v="17">Enang Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nanaiꞌ ee deeaꞌ kuiaririning? Teing ˜karenaumo-taa areinge? </v>
<v b="LUK" c="17" v="18">Teing-koo narung ee otoaꞌ toroarara Kumponing daangampupeuꞌnung teka aung narung akoꞌnung toroari?” </v>
<v b="LUK" c="17" v="19">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Daaꞌdarara naniai. Dakaange baitoi domang-antaruing.” </v>
<v b="LUK" c="17" v="20">Niiꞌnang napoꞌ Boto Keperuuꞌnavitue Jiisuuꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Kumponing bakaang muuꞌ arenang poaꞌnaang?” Teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ teing, “Tee Kumponing bakaang muuꞌ taaꞌniꞌanta ninka poaukaꞌnung dutai oo-koo. </v>
<v b="LUK" c="17" v="21">Naninge aaꞌpuaukaꞌ, ‘Ooveriai, aung tee,’ aiꞌ ‘Aunkaꞌ tee.’ Aming-koo, nnaꞌ Kumponing bakaang muuꞌ tee bakaning nantoong-koo meuꞌke otoi tarevuri otomaung.” </v>
<v b="LUK" c="17" v="22">Eeꞌnoko teketa damaꞌke Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ bakaning barevare-nupoong, “Batei orananka tee pomaang tenang ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing ninka nariꞌ otoꞌkoo aaꞌnaꞌ piaroriainang, teka ning oomeriaukaꞌnung diiꞌke. </v>
<v b="LUK" c="17" v="23">Nka tee nantoonge aaꞌdaariaing diiꞌ, ‘Tee aunkaꞌ nemperimaung berira ooveriai.’ Niiꞌnooꞌ aaꞌdaariai, ‘Tee aung aꞌ otong.’ Teka biikaang kara siomperiaꞌ otoaing. </v>
<v b="LUK" c="17" v="24">Aming-koo nnaꞌ piping tavoꞌkuma paning-koo auviꞌaue bereravaramanaꞌ teeꞌ nariꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing oroꞌmaravaing teꞌmung nkanaꞌmung. </v>
<v b="LUK" c="17" v="25">Teka tutung ninge kapooꞌ arikananka kuneꞌampaing tompimaama nkomaavaining enanavarange. </v>
<v b="LUK" c="17" v="26">“Teeꞌ nariꞌ Nooaꞌ bakanang nkoaruꞌnaꞌ teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing moainang nkoaravaing. </v>
<v b="LUK" c="17" v="27">Aaꞌnokoꞌnaꞌ: Taamanaama, naikaama, nampeema otorokoꞌ bera Nooaꞌ aakaꞌnareng-koo tumparuꞌnooꞌke basi, eeꞌnoko douai pora aaruvuruꞌ ookara. </v>
<v b="LUK" c="17" v="28">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ nkoarikoꞌ tenang Looteꞌ bakanang: Taamanaama, naikaama, baaveveema, keenkeeng nkoaama, pava kaniaarima. </v>
<v b="LUK" c="17" v="29">Teka teꞌmung Looteꞌ Sodom-navuntuꞌketa tontaꞌarako urung eeꞌnoko kapang ntaꞌpoꞌning apoꞌpinaꞌ paning-eta duaꞌarara taivuruꞌ teing ookara. </v>
<v b="LUK" c="17" v="30">“Napoꞌ teeꞌ nariꞌ nkoaravainge ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing napoꞌ moainang. </v>
<v b="LUK" c="17" v="31">Teꞌmung basiarako naning kavo-poꞌnung daunavaro-koo otoainooꞌketa siarama bakaning kavo nka-koo pava-koo kuung tumparavaukaꞌnunge. Napoꞌ teeꞌ nariꞌ naning mintoong-koo otoainooꞌketa pava-koo toroaravaukaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="17" v="32">Noruꞌeriaing Looteꞌ baꞌaang denkiꞌouꞌnaꞌ tenang ntaꞌke osi taivukoꞌnamono-aape toroarako bakaang kavo noruꞌuitaaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="17" v="33">“Baa tee naning bakaang domaang baka tarearamaung tee bakaang domaang tee paaꞌaravaing, eeꞌnoko baa tee naning ning-koo bakaang domaang duaꞌaravaing tee teie teeꞌ nkoarama tampaꞌ pinkaꞌantavuaing. </v>
<v b="LUK" c="17" v="34">Napoꞌ naurampimang, muunga tee kenaanka naroꞌke aaturesi otoko narung pariꞌuma narung sipuaing. </v>
<v b="LUK" c="17" v="35">Napoꞌ manikumaara kenaanka-koo nariꞌ iinkureko nani pariꞌuma nani sipuaing. </v>
<v b="LUK" c="17" v="36">Napoꞌ kenaanka naninka poraꞌke otoreko narung pariꞌuma narung sipuai.” </v>
<v b="LUK" c="17" v="37">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ tee, “Ovoring, areꞌka?” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Areꞌ tokoo deraꞌ otoinooꞌ mareoiꞌnanka tee teꞌ poroma naroꞌarimaung maaꞌaavaꞌnaang tee.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="1">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nauvuruꞌnung kara dikitoꞌ baito-koo dateꞌpariri doong kante kunsiarimatooꞌnaang kontevoroaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="18" v="2">Aaꞌpuuꞌnung, “Niiꞌnamono-koo naning narung kara-simpeꞌ otokoꞌnung, aaꞌnung Kumponing-koo avoroarukoꞌ, nantoong noruꞌuriarukoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="18" v="3">Eeꞌnoko temono-koo nani manikuma naaro otokoꞌ, tee-anko doong kante poma aaꞌpukoꞌnani, ‘Donkomei pakumeai ning naninge turamumaatoinani.’ </v>
<v b="LUK" c="18" v="4">Tutunaꞌnamuꞌpi-koo taaravuarukoꞌnung, teka damaꞌke baka karoma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="LUK" c="18" v="5">‘Ai, ning aaꞌ Kumponing-koo amoromparukooꞌ eeꞌnoko nantoong noruꞌaramparukooꞌ, nka makosi anie naaroi ereanamumaung-koo donkompampaing poreꞌantamumaatoꞌneenga teeꞌ nariꞌ poi otoma.’” </v>
<v b="LUK" c="18" v="6">Teketa Ovoringe aaꞌpuuꞌ, “Tasiꞌperi noruꞌeriai tee aung naning kara-simpeꞌ orara nkoaruꞌnaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="18" v="7">Eeꞌnoko Kumponinge ee aarumo koontoꞌ kansiꞌkoo donkompevuriarooꞌnaang bakaning miruꞌniiꞌnanka tee-koo bokiaamaing doong eeꞌnoko muung nantoonge orakaꞌ nkoaarimaung-koo? Aiꞌ pankaroong tamung taaravuri otopeuꞌ? </v>
<v b="LUK" c="18" v="8">Ninge eeꞌ naurampimang, teie tee namuꞌke aarumo koontoꞌ donkompevuriaing. Teka bane teeꞌkoo, ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing napoꞌ kansiꞌkoo mora arekeeꞌ, nantoong mmeꞌ baitoariri otoroko ooarampaing e?” </v>
<v b="LUK" c="18" v="9">Napoꞌ niiꞌnung narung kara dikitoꞌ Jiisuuꞌke nauvuruꞌnung aunge tooꞌpuri teing nantoong biiꞌka koontoꞌnuka tamparimaing ookara oovuning doonko ooaarima, </v>
<v b="LUK" c="18" v="10">“Kenaanka naninka nanuretuꞌnung dootuuꞌnava pankava-koo kunsiareeꞌnaang, narung Boto Keperuuꞌnavitu-koong eeꞌnoko niiꞌnung taakisi nkanuka-koong. </v>
<v b="LUK" c="18" v="11">Tee Boto Keperuuꞌnavitu-koong donkonui kunsiarama aaꞌpuuꞌ, ‘Kumponing, ninge tampara tantamang daꞌkoo, aiꞌ ning tee niiꞌning nantoong-pinaꞌ deeaꞌ aaꞌning okoꞌokonuka, tosi ninka bakiaaꞌ nkonuka, nampeesi orarinuka, napoꞌ bakei aung-pinaꞌ taakisi nkanuka-koong-pinaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="18" v="12">Ning tee kemuꞌkai unkumomaramaung uiki kante tampaꞌ kunsimaraaꞌnaang. Kapooꞌkoo kompamaing-koo Kumponing bakaning avonkooꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="18" v="13">“Teka tee niiꞌnung isipoꞌ donkonura, domang putuꞌarama, deto ankamparavaꞌ paning-aape aaꞌpuuꞌ, ‘Kumponing ee, piaamera tontaꞌmeai ning naning oreng nkoamaung.’ </v>
<v b="LUK" c="18" v="14">Tee aung naning naurampimang Kumponing bakaang duta-koo koontoꞌ deempari duparuꞌnung, tee niiꞌnung deeaꞌ. Aiꞌ ookara nantoong biiꞌka detoarimaing Kumponinge doonko batarivuriaing, eeꞌnoko baa tee naning baka depetoaramaung Kumponinge deto sipuaing.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="15">Enang teing nantoonge toireꞌ nerakauꞌnanka ninka Jiisuuꞌanko poꞌantavaarikoꞌ teie kompurira biraankevuriiꞌnaang. Eeꞌnoko tenang teinge bakaning barevare-nupoonge ooaarira poteaaruꞌ teing. </v>
<v b="LUK" c="18" v="16">Teka Jiisuuꞌke toireꞌ bokuvurima bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌnung, “Toireꞌ tauraꞌperereriko poroai ning-anko, paraꞌereriaꞌ, aiꞌ Kumponing bakaang muuꞌ nantoong amuriiꞌ okovuriaing. </v>
<v b="LUK" c="18" v="17">Masikaꞌ naurampimang ninge diiꞌ, baa tee naning Kumponing bakaang muuꞌ tootoꞌke bautaꞌ nkavui arooꞌaramanaꞌ kompuarura tee bakei tumparavaukaꞌnung teꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="18">Teketa tee naning pankainge niaꞌuuꞌnung Jiisuuꞌ, aaꞌpuma, “Daꞌ nau-anta tampara, ninge aming nkoamira domaang oparavaung okomupeuꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="18" v="19">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ tee, “Arekeeꞌkoo dake ning tampara tammemang? Niiꞌnara naning tampara otoaꞌ. Kumponing narung tampara. </v>
<v b="LUK" c="18" v="20">Dake Moosesi bakaang boto noruꞌei otong, eeꞌ minkuvumaung, ‘Nampeesi orarieaukaꞌ, naning dupisiꞌeaukaꞌ, bakiaaꞌ nkoveaukaꞌ, daang-koo tuutunampeaukaꞌ, daumararing deto noruꞌeresi pakuereaing.’” </v>
<v b="LUK" c="18" v="21">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Aing ookara ninge tanatavantuꞌning ning okiꞌnaꞌnooꞌketa.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="22">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌke taaravura aaꞌpuuꞌ tee, “Daꞌ narung kapooꞌkoo makosiaꞌ. Baaveveaing ookara kapooꞌnanka dakaning, eeꞌnoko mooniꞌ nkavera tankaampeai teing-koo ataꞌoiꞌnuka-koo. Teeꞌ nkovera paning-koong kavonanka otoꞌderuaing. Eeꞌnoko ning siomei poai.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="23">Teka teie teeꞌ taaravura orarunsiaruꞌ tee, aiꞌ tee aung tee kavo mmauꞌpoꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="18" v="24">Jiisuuꞌke tenkenuko oovuma aaꞌpuuꞌnung, “Bakei poreꞌ masikung teing-koo kavo mmauꞌpoꞌnupoong-koo muuꞌ Kumponing bakaang-koo tung-koo. </v>
<v b="LUK" c="18" v="25">Kaameliꞌnavoroꞌ bamaruꞌkoong busie tumparavarupeuꞌnaꞌ bakei naning kavonanka-poꞌnung dau basinooꞌ makotuaꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo tung-koo.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="26">Teinge taaravauꞌninge aaꞌpauꞌ, “Arekeeꞌ? Kavo mmauꞌpoꞌnupoong domaang mooꞌariarupeuꞌning deekoꞌ enang baa domaang mooꞌaravaing?” </v>
<v b="LUK" c="18" v="27">Teka teie aaꞌpuuꞌ, “Kapooꞌ nantoonge nko-koo makosiaavaung tee, teie Kumponinge nko-koo makosi.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="28">Eeꞌnoko Piitai aaꞌpuuꞌ, “Aung ee, teka niiꞌke siparampiruꞌnung niikaning osinanka-poꞌ daꞌ siontampima.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="29">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Masikaꞌ naurampimang ninge diiꞌ, baa tee naning aing aaꞌning sipuuꞌnung: pava, baꞌaang, baꞌmarang, niiꞌnooꞌ baurukaaꞌ Kumponing bakaang muuꞌ bereng-anta-koo, napoꞌ tee temuriiꞌ mmauꞌ otoꞌevuaing emuꞌnaroong-koo kansiꞌkoo otoitaaꞌ; </v>
<v b="LUK" c="18" v="30">eeꞌnoko damaꞌnaroong-koo napoꞌ domaang oparavaung okovuainge.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="31-32">Eeꞌnoko bakaning pokaꞌurira nanaiꞌketa kenaanka aaꞌpuruꞌ teing, “Aing ee, Jerusalemaꞌaape deto meriiꞌnaang eeꞌnoko ookutunung kapooꞌnanka ning-koo, Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing-koo, nakaro-nupoonge teroita minkumaama daariakoꞌning teke dupearaaꞌnaang, aaꞌnora: Juꞌkoong ovontunge siꞌmaavaing Juꞌdeeaing-anko, eeꞌnoko teka teinge akapeuꞌmaama maimaiaꞌnaꞌ nkomaavaing tutupeeꞌmaama. </v>
<v b="LUK" c="18" v="33">Teinge ning muraꞌmaara dupisiꞌmaavaing, teketa beenang doong deemparako napoꞌ daaꞌmaravaing.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="34">Teka teinge tasiꞌpaavaꞌ teing aing kapooꞌnanka. Aung minkunaa tee teing-koo bakuꞌaruꞌnung, noruꞌke nkavaavaꞌ teing kapooꞌ minkuvuuꞌning. </v>
<v b="LUK" c="18" v="35">Teketa Jiisuuꞌ Jerusalemaꞌaape nariꞌ bema Jerikooꞌnavuntuꞌkoo dueꞌaruꞌnung teke kaputuꞌ, eenta bauko, taung miiringe baꞌnampari otoko. </v>
<v b="LUK" c="18" v="36">Eeꞌnoko teie kaputuꞌke nantoong karikaꞌ tee-koo miiringe tankinaako taaravuruꞌnung eeꞌnoko niaꞌkuma aaꞌpuuꞌ, “Aung naampa aming-koo?” </v>
<v b="LUK" c="18" v="37">Teinge aaꞌpauꞌ, “Jiisuuꞌ, Nasaretiꞌnung tankinumaang.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="38">Teketa bokuma aaꞌpuuꞌ, “Jiisuuꞌ, Deevitaꞌ bakanaving-koong, piaameai ning!” </v>
<v b="LUK" c="18" v="39">Eeꞌnoko teinge ureai nanaakoꞌninge orokoauꞌ tee aaꞌpaama, “Dooroontaravai!” Teka tee baruꞌ aaꞌnaꞌ bokuuꞌ aaꞌpuma, “Ovoring Deevitaꞌ bakanaving-koong, piaameai ning!” </v>
<v b="LUK" c="18" v="40">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ nasinura poꞌanta-koo botoaruꞌ tee-anko. Eeꞌnoko tenang dueꞌ poioꞌ Jiisuuꞌke niaꞌuuꞌ tee, </v>
<v b="LUK" c="18" v="41">“Arekeeꞌ nkoramaꞌnaang piaromaang daꞌ, ninge?” Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Ovoring ee, duta ning bantang-antameaing.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="42">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Banteaing, dakaang baitoi tamparuꞌkiing.” </v>
<v b="LUK" c="18" v="43">Eeꞌnoko namuꞌke bantora tee Jiisuuꞌ siompuuꞌ Kumponing daangampuma. Eeꞌnoko ookara nantoonge teie ooaara Kumponing daangampauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="19" v="1">Teketa Jiisuuꞌ mmeꞌ Jerusalemaꞌaape bema Jerikooꞌnamonoi tumparara osi-koo meerooꞌke tankinuko, eeꞌnoko teke naning narung otokoꞌnung miring Sakiasi; </v>
<v b="LUK" c="19" v="2">Tee taakisi nkanuka-koong narung pankaing, eeꞌnoko mooniꞌke maantoꞌke. </v>
<v b="LUK" c="19" v="3">Eeꞌnoko tee Jiisuuꞌ tasiꞌpui oo-koo piavouꞌnung, teka makotuaruuꞌ nantoong karikaꞌke neeꞌaako naning apukung deemparama. </v>
<v b="LUK" c="19" v="4">Teeꞌkoo uroꞌkanooꞌ kuaꞌparara koiꞌnavarie miring sikamoaꞌke deto koinuuꞌ Jiisuuꞌ oovuuꞌnaang tevunge tankinuaing noruꞌui. </v>
<v b="LUK" c="19" v="5">Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌ teꞌ basiarama deto ookuma oovura tee aaꞌpuuꞌ, “Sakiasi, iriꞌnarung depeto siraravai, aiꞌ ning dakanavaꞌkoo eꞌmung oꞌnooꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="6">Teeꞌkoo iriꞌnarung depeto siarara dotuaritaaꞌ onkeonkeꞌuuꞌ tee Jiisuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="19" v="7">Eeꞌnoko nantoonge ooaara tee minkuminkuauꞌ aaꞌpaama, “Naning orara bakanava-koo otooꞌnaang being.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="8">Teka Sakiasie donkonura Ovoring aaꞌpuuꞌ, “Aung ee Ovoring, nkaang kavonanka-koo namarang ataꞌoiꞌnuka avorompaing, eeꞌnoko niiꞌnung naning kapooꞌ tamung nkaevontuꞌnung deekoꞌ napoꞌ karemuꞌpie oriꞌampaing.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="9">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Eꞌmung domang-anta ava-koo poing, aiꞌ aung teie narung, Eebaraamiꞌ baurukaaꞌkoong. </v>
<v b="LUK" c="19" v="10">Eeꞌnoko ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tee nantoong pooarimaing eeꞌ eeꞌnaꞌ besiꞌarama domamparamaꞌnaang mouꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="11">Tenang teinge aing kapooꞌnanka taaravai otoroko Jiisuuꞌke danto minkuvuma kara dikitoꞌ nauvuruꞌ noruꞌ koong-antavuriiꞌnaang. Aiꞌ mmauꞌ nantoonge daang eeꞌ noruꞌaakoꞌnung, Jiisuuꞌ daurarong˜ deempari Jerusalemaꞌ dueꞌka basiarara Roomaꞌnupoong bataꞌuriiꞌnaang Kumponing bakaang muuꞌ dupe-antavuma. </v>
<v b="LUK" c="19" v="12">Teeꞌkoo aaꞌpuuꞌ teie, “Naning narung ovorooꞌ niiꞌnameensiꞌkoo isipoꞌ nanuuꞌnung daurarong pankainge teka daurarong deeng-antavuko toroaraaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="19" v="13">Mmeꞌ beaꞌ teie bakaning botovotonaaꞌnuka-koo nanaiꞌ bokuvurira narung daakuꞌnamikunaꞌ kantevuruꞌ. Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ teing, ‘Aing mintoong-antaveriaining bera ning toromaravainooꞌke basi.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="14">Teka bakaning osikaiaang-koo niiꞌninge munteꞌaara tee-koo damaꞌdue kara nkanuka botoaarima tee daurarong pankaing-anko aaꞌpauꞌ, ‘Niiꞌ niikaang daurarong deeng-antaveaukaꞌ.’ Teka teie taaravuriaruuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="19" v="15">“Teketa tenang daurarong deeng-antavuioꞌ toroarara tee botoaruꞌnung bakaning botovotonaaꞌnuka mooniꞌ avuruꞌning tee-anko porora siraꞌpaavaꞌnaang bereng-antavauꞌnaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="19" v="16">Eeꞌnoko tutunaꞌnung tee-anko uroꞌkanooꞌ pora aaꞌpuuꞌ, ‘Ovoring, dakaang mooniꞌ narung daakuꞌ ameuꞌnamiku napoꞌ kivora daakuꞌnamiku deeng-antarerontuꞌnung.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="17">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ tee, ‘Bakei tampaꞌ nkoraruꞌnung daꞌ tampara botovotonaaꞌ. Teeꞌkoo tampaꞌ okiꞌnavuꞌkoo kakeꞌiiraruꞌnaꞌkoo daꞌ enang kivora-namonori osi pankeng-koo tarenung deeng-antaramaang.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="18">“Eeꞌnoko kenaanka-nung pouꞌ tee-anko aaꞌpuma, ‘Ovoring, dakaang mooniꞌ narung daakuꞌ ameuꞌnamiku paꞌnokoꞌ daakuꞌnamiku deeng-antarerontuꞌnung.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="19">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ tee, ‘Daꞌ enang paꞌnokoꞌnamonori osi pankeng-koo tarenung deeng-antaramaang.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="20">“Teketa napoꞌ niiꞌnara pora aaꞌpuuꞌ, ‘Ovoring, dakaang mooniꞌ narung daakuꞌ ameuꞌnamiku aing, baarong-koo daiꞌamira teka tareantuꞌnamiku. </v>
<v b="LUK" c="19" v="21">Daꞌ dataramparura teeꞌ, aiꞌ daꞌ tee naning ivekung. Dakaning botovotonaaꞌnuka poreꞌoromaatoko damaꞌ pora derararaaꞌnaang.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="22">Eeꞌnoko teie dauraronge tee aaꞌpuuꞌ, ‘Daꞌ botovotonaaꞌ orara masikung, teeꞌ minkumeinaare ninge enang toro-antavamaꞌnaang daꞌkoo. Masikaꞌ ee noruꞌmei otong naning ivekung? Nkaning botovotonaaꞌnuka poreꞌoromatoko damaꞌ mora deramaramaung ee? </v>
<v b="LUK" c="19" v="23">Teeꞌ noruꞌmei deekoꞌ arekeeꞌkoo nkaang mooniꞌ beeng-koo sipearuuꞌ, toromarara niiꞌning taakoreꞌning ninka nkavampeuꞌnung?’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="24">“Eeꞌnoko tee dauraronge teing nantoong dueꞌke donkonai otorokoꞌning aaꞌpuruꞌ, ‘Tee mooniꞌ pariꞌeriai tee aung, eeꞌnoko tee kivora daakuꞌnamiku otoꞌevuing averiai.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="25">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ tee, ‘Ovoring, aung aaꞌ kivora daakuꞌnamiku otoꞌevuing mmauꞌ otoꞌevung.’ </v>
<v b="LUK" c="19" v="26">Teka teie aaꞌpuuꞌ, ‘Ninge naurampimang diiꞌ aaꞌdampima, teing ookara kapooꞌ basi-antavaamaing dau basinooꞌ napoꞌ avuꞌkoong, eeꞌnoko tee naning kapooꞌ basi-antavuaung teing otoꞌevuining naroꞌka pariꞌkoong. </v>
<v b="LUK" c="19" v="27">Teka teing nkaning tooꞌde-nupoong ninge tare-koo piavoroaing tee teing poꞌantavererira anka ning-koo dutakanooꞌka dupisiꞌerereriaing.’” </v>
<v b="LUK" c="19" v="28">Eeꞌnoko tenang aung eeꞌ oroꞌ kapooꞌ minkuvura uroi Jerusalemaꞌaape deto beuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="19" v="29">Eeꞌnoko tenang Jerusalemaꞌ dueꞌarama teing-koo osi kemonora aaꞌning Bepasi eeꞌnoko Beetani teke Oliveꞌpoꞌnamii-koo teie bakaning-koo barevare-nupoong-koo kenaankara uroꞌke botovuretuꞌ aaꞌpurema, </v>
<v b="LUK" c="19" v="30">“Amonokaꞌkoo duꞌdareai. Teꞌ duꞌdareta doonkiiꞌnu kampianu oovereeꞌnaang biꞌari otoko naning mmeꞌ baꞌnanuau. Dapaꞌereta aꞌ poꞌantavereai. </v>
<v b="LUK" c="19" v="31">Naninge niaꞌdurema aaꞌdureko, ‘Avoroꞌ aming-koo dapaꞌeremang?’ eeꞌ minkuereai, ‘Ovoring avoroꞌkoo nko-nko otoꞌevung.’” </v>
<v b="LUK" c="19" v="32">Teketa tee tenaanka botovuretuꞌnaankai bereta teeꞌ nariꞌ nauvuretuꞌnaꞌ oovuretuꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="19" v="33">Eeꞌnoko dapaꞌureko tevoroꞌ kampia-navoroꞌ oko-nupoonge aaꞌpaaretuꞌ, “Aming-koo avoroꞌ kampia-navoroꞌ dapaꞌeremang?” </v>
<v b="LUK" c="19" v="34">Eeꞌnoko tenaankai aaꞌpuretuꞌ, “Ovoring avoroꞌkoo nko-nko otoꞌevung.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="35">Eeꞌnoko tenaankai Jiisuuꞌanko poꞌantavuretuꞌnung tevoroꞌ, eeꞌnoko biikaang baaronge taniꞌaara Jiisuuꞌ teu-koo dau baꞌnang-antavauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="19" v="36">Eeꞌnoko tevoroꞌke nanuko nantoonge baaronankai biikaninge taung taniꞌaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="19" v="37">Teketa tee Oliveꞌpoꞌnamii booruꞌuma˜ Jerusalemaꞌaape dueꞌarama oroꞌparako teing ookara karikaꞌ barevare-nupoong doturotu tutumpariruꞌ Kumponing daangampaama bokiaama teing nko-nko iirakutananka ooaakoꞌning-koo aaꞌpaama, </v>
<v b="LUK" c="19" v="38">“Biraanke-poꞌnung tee aung daurarong Kumponing bakaang miring-koo pomaang! Mooa eeꞌnoko tee meenasi aꞌdeiꞌke paning-koo otoaing.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="39">Eeꞌnoko niiꞌninge Boto Keperuuꞌnavitue karikaꞌkooninge aaꞌpauꞌ tee, “Nau-anta, orokoveriai dakaning barevare-nupoong teeꞌ minku-koo.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="40">Eeꞌnoko teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge naurampimang aing dooroompariko deekoꞌ aing kapananka deto bokiaama teeꞌ minkuaapeuꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="41">Eeꞌnoko tenang Jerusalemaꞌ dueꞌ pora teꞌ osi pankamono oovuma birompuruꞌ temono-nupoong, aaꞌpuma, </v>
<v b="LUK" c="19" v="42">“Bakaꞌe, eꞌmung diiꞌke tasiꞌperi dei tampaꞌ, ninge mooa-koo basi-antarampipeuꞌnaꞌ diiꞌ, teka enang tee diiꞌketa duta-ita bakuꞌaring. </v>
<v b="LUK" c="19" v="43">Pomaang teꞌmung doong tenang diikaning kare-nupoonge porora kororai kuꞌnuntaariainaꞌmung taamang mooꞌeriaukaꞌ bera peerai taruriko teinge oꞌdaari doonko kansiꞌkoo duaꞌraariai diikaning pavananka nariꞌ, teing-kooning kapananka tuurampaama; </v>
<v b="LUK" c="19" v="44">Aming-koo, nnaꞌ Kumponinge diiꞌ piaaruri beeroꞌduriko tasiꞌperiaung-koo.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="45-46">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ Jerusalemaꞌ basiararaiꞌnange, parang-koo tumparara pava dootuuꞌnava pankava-koong-koo, nantoong sipisipiꞌ dovang parekanumpoꞌ baaveveekoꞌning bataꞌ tutumpuruꞌnung. aaꞌpurima teing, “Daari Meekung-koo tee eeꞌ daariari otong, ‘Nkaang pava tee pava kunsinava deempari otoainava.’ Teka diiꞌke ‘bakiaaꞌ nkonuka biikanooꞌ’ deeng-antavering.” </v>
<v b="LUK" c="19" v="47">Teketa doong kante kara nau-antavurikoꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koo. Eeꞌnoko piristiꞌkoo ovontunge eeꞌnoko boto naunukai eeꞌnoko pankenge taung besiꞌaakoꞌ Jiisuuꞌ dupisiꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="19" v="48">Teka teinge kapooꞌ nkoaapeuꞌning ooaavaꞌ, aiꞌ nantoong dompirompiꞌorokoꞌnung bakaang kara taara-koo. </v>
<v b="LUK" c="20" v="1">Niiꞌnaꞌmung Jiisuuꞌke teke dootuuꞌnava pankava-koong parang-koo daankiarama doorenang tampara nau-antavurikoꞌ; </v>
<v b="LUK" c="20" v="2">Teketa teinge piristiꞌkoo ovontung eeꞌnoko boto naunuka, nantoong-koo urang-antanuka ninka tee-anko pororaiꞌnange aaꞌpauꞌ, “Naumeriai dake aremuriiꞌ tauraꞌ otoko dake aing kapooꞌnanka nkovemaatoinge, baie aruuꞌnunge tee tauraꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="20" v="3">Teie makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Iroꞌ ninge diiꞌ napoꞌ tanaꞌdampiko naumeriaing diiꞌke. </v>
<v b="LUK" c="20" v="4">Baie tauraꞌpuioꞌ Joonie nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌ, Kumponinge aiꞌ tamung nantoonge?” </v>
<v b="LUK" c="20" v="5">Eeꞌnoko teing biiꞌka niaꞌeema aaꞌpeekoꞌ, “Areꞌpampiaꞌnaang? Aaꞌpampiko deekoꞌ, ‘Kumponinge,’ teie aaꞌmuriiꞌnaang, ‘Teka diiꞌke aming-koo Jooni masikaꞌantaveriarukoꞌ?’ </v>
<v b="LUK" c="20" v="6">Teka aaꞌpampiko deekoꞌ, ‘Tamung nantoong-etaing,’ ookarai nantoonge kapange dupisiꞌmaariiꞌnaang, aiꞌ teinge tee Jooni nakaronara Kumponing-etaing tasiꞌpai otong.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="7">Teketa aaꞌpauꞌ makuꞌaama, “Niiꞌke aaꞌ noruꞌampiaꞌ baie pa tauraꞌpuioꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="8">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Eeꞌ, ninge teeꞌke naurampiarooꞌnaang baa tee ning tauraꞌ amuuꞌnung aing kapooꞌnanka nko-koo.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="9">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke kato nau-antavurima aung kara dikitoꞌ nauvuruꞌ teing nantoong, “Naning narunge mintoonau uaininau keempuuꞌnung, teketa niiꞌning nantoong tenau tare-antavurira niiꞌnameensiꞌkoo tenkenuuꞌ pankaroong otooꞌnaang teke. </v>
<v b="LUK" c="20" v="10">Eeꞌnoko tenang batei sinang kavuꞌkoong makotuioꞌ teie narung bakaang botovotonaaꞌ botovuuꞌ teing-anko uaini tare nkonuka-anko niiꞌning sinang baarauni-koong˜ tenau-koo nkaevuaꞌnaang. Teka teinge tenau tare nkonukai tee botovotonaaꞌ murasiavaama bataꞌauꞌ tee baarauni avaavaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="11">Teketa teie napoꞌ niiꞌnung botovotonaaꞌ botovuuꞌ. Tee eeꞌnung napoꞌ teeꞌ nariꞌ muraꞌaama maimaiaꞌnaꞌ nkoaama bataꞌauꞌ tee baarauni avaavaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="12">Eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ teie ovoringe beenaumo-nung botovuuꞌ, eeꞌnoko tee aung ereng-antavaara damaꞌdu duaꞌauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="13">“Teketa teie uaininau ovoringe aaꞌpuuꞌ, ‘Enang aming nkoamaꞌnaang? Enang aaꞌ tee nnuring kirokai ninge aaꞌnaꞌ piaavamaung botoampaing. Teing pa amaiaaꞌoropeuꞌ tee-koo.’ </v>
<v b="LUK" c="20" v="14">Teka tenang teinge tare nkonukai tee bauring ooaara biiꞌka kareaama aaꞌpaakoꞌ, ‘Tee aung eeꞌnung barenku okovuaing. Aiaꞌ dupisiꞌampiai tee barenku okomuriainaꞌ.’ </v>
<v b="LUK" c="20" v="15">Eeꞌnoko teinge tee uaininau-eta damaꞌdu duaꞌaara teka dupisiꞌauꞌ tee. Enang arekeeꞌ nkovuriaing teie tenau okovenunge? </v>
<v b="LUK" c="20" v="16">Teie aaꞌ tee teing tare nkonuka-anko pora tavurima opuriaing, eeꞌnoko niiꞌning oko-antavuriaing.” Tenang teinge taaravaara tee aung minkunaa aaꞌpauꞌ, “Ee aing, teing aaꞌ oo niiꞌke teeꞌ nkoauꞌnaꞌ nkoampiarupeuꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="17">Teka teie ooꞌoovurima teing aaꞌpuruꞌ, “Nko temuriiꞌ nko-koo makosiriaung deekoꞌ anaare Daari Meekung-koonaare aming miruꞌari otong, ‘Tereꞌ eeꞌnareꞌ kapanareꞌ pava kaninukai pooreꞌaama duaꞌauꞌnareꞌ ookutunava-koo eꞌmanianareꞌ tumanareꞌ deemparioꞌ tasiꞌpauꞌ damaꞌke.’? </v>
<v b="LUK" c="20" v="18">Ookara nantoong tereꞌkoo tasiꞌpaavaꞌ tupampariaining tee biiꞌka pisiraꞌariaing, bera baa tee naning tereꞌ dau duaꞌaravaing tee tereꞌke puutuvuaing.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="19">Eeꞌnoko teketa tenang boto naunuka eeꞌnoko piristiꞌkoo ovontung tasiꞌpariruꞌ teie tee kara dikitoꞌ teing tooꞌantavuri minkuvurioꞌ. Eeꞌnoko tenang eeꞌnang taung besiꞌauꞌ Jiisuuꞌ daiꞌaavainavung, teka nantoong-koo avoreauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="20">Tee tee teinge keuai otokoꞌnung makensiꞌnavitu botoaarima tee-anko barevare-nupoong masikeng-pinaꞌ oroꞌpariri avakareaavaꞌnaang, eeꞌnoko kara minkuvuaining-koo oranaare taaravaara deekoꞌ ovoꞌmaꞌkoo tavoꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="20" v="21">Teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ tee, “Nau-anta ee, niiꞌke noruꞌdampiri otong daꞌ koontoꞌnaꞌ karema nau-antamerimaung, tankaang-anta-pinaꞌ oroꞌdaravaunge, teka bakei masikaꞌ Kumponing bakanavung naumerimaung. </v>
<v b="LUK" c="20" v="22">Arekeeꞌ, niiꞌke Juꞌnupoonge ee daurarong˜ pankaing, Siisaꞌ, Roomaꞌnung taakisi avuꞌkoo makosi aiꞌ makosi deeaꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="20" v="23">Teka teie biikaang avakare tasiꞌpura aaꞌpuruꞌ teing, </v>
<v b="LUK" c="20" v="24">“Ioꞌ mooniꞌnu naumeriai. Au-koo aung boreꞌ uuꞌaaꞌ baa-koong aaꞌnung miring daariari otong?” Teinge aaꞌpauꞌ, “Siisaꞌkoong.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="25">Teketa teie aaꞌpuruꞌ teing, “Tee tee averiaing teing kapooꞌ Siisaꞌ bakaning tee-anko eeꞌnoko Kumponing bakaning Kumponing-aape averiai.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="26">Teeꞌ makuꞌurioꞌ doona ooaavaꞌ baankaꞌaapeuꞌnaꞌ nantoong-koo uroꞌka, teka taꞌninaara dooroompariruꞌ teing. </v>
<v b="LUK" c="20" v="27">Teketa napoꞌ Noruꞌ Pitunavitu-koong˜ niiꞌning Jiisuuꞌanko nianiaꞌ ninka porouꞌ. Teing teing booꞌketa napoꞌ daaꞌ masikaꞌantavaavaꞌnavitu. Tevitu-koo niiꞌning Jiisuuꞌanko porora avakareaama eeꞌpinaꞌ niaꞌauꞌnung, </v>
<v b="LUK" c="20" v="28">“Nau-anta, Mosesie aung boto daarimemuruꞌnung, ‘Naning narung booko baꞌaang otoko toireꞌ otoai tee donkaani baaraꞌmaꞌnunge nampuai teni naaro tee ninka bataata booꞌparuꞌnung tootoꞌ paravevureeꞌnaang.’ </v>
<v b="LUK" c="20" v="29">Urikamuꞌ tee namaiaꞌ naroꞌka ˜kenaanka-taa otorokoꞌnung. Eeꞌnoko tutunaꞌnung nampeesiarara booꞌparuꞌ bauring otoaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="30">Eeꞌnoko baaraꞌmaꞌnunge teni manikuma nampura teeꞌ nariꞌ booꞌparuꞌ bauring otoaꞌ. Teketa beenaumo-nunge; </v>
<v b="LUK" c="20" v="31">Teeꞌ nariꞌ temaiaꞌkoo ookara-koo ˜kenaanka-taa-koo nkoaruꞌ. Ookara boorouꞌ biurukaaꞌ otoroaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="32">Eeꞌnoko asiꞌnaꞌmoo teni nani manikuma booꞌparuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="33">Enang teꞌmung asiranaꞌmung booꞌnuka daaꞌariainaꞌmung temaiaꞌkoo arera baꞌaang deemparavainani? Aiꞌ ookara ˜kenaanka-taae nampauꞌnanie teni.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, </v>
<v b="LUK" c="20" v="35">“Aung emuꞌnung batei-koo donkaang eeꞌnoko manikuꞌ nampeesiarimaung, teka damaꞌnung batei-koo teing Kumponinge makosi-antavuriaining booꞌketa daaꞌarira otoꞌkoo tee teing nampeesiariaukaꞌning, </v>
<v b="LUK" c="20" v="36">aiꞌ teing tee napoꞌ booꞌkoo makosinuka deeaꞌ; aming-koo, nnaꞌ koosinunanka-pinaꞌ oroꞌnanka deempariko. Teing booꞌketa daaꞌariainooꞌkoo Kumponinge baurukaaꞌ deempariri otoroaing. </v>
<v b="LUK" c="20" v="37">Moosesie eeꞌnarai teeꞌ nau-antamuruꞌnunge teing booꞌnuka domampariaing-koong kara. Bakaang dariraari-koo Kumponinge tuuꞌdoiꞌnavari tamung urusivukoꞌnavari-eta karoma Moosesi aaꞌpuuꞌ, ‘Ning tee Kumponing teing aing aaꞌning biikaang: Eebaraamiꞌ, Aisakeꞌ, Jeekopiꞌ. Teing ninka komeeri Oꞌnoi Oꞌnomaung ning.’ </v>
<v b="LUK" c="20" v="38">Teeꞌ minkuvuuꞌnung-koo tasiꞌpampiri otong ookara bakaning deempariri domantooꞌnuka otorong Kumponing bakaang duta-koo, booꞌnuka deeaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="39">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning boto naunukai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Nau-anta, daꞌ tampaꞌ kareing.” </v>
<v b="LUK" c="20" v="40">Teketa tee, teing ookara nantoong avoreauꞌ Jiisuuꞌ niiꞌning nianiaꞌ niaꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="20" v="41">Teketa Jiisuuꞌke biikaang noruꞌ tante-anta-koo aaꞌpuruꞌ teing, “Arekeeꞌkoo nantoonge aaꞌpaamaung, ‘Tee naning Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo tee Deevitaꞌ bakanaving-koong deempari tavoꞌaraaꞌnaang.’? </v>
<v b="LUK" c="20" v="42">Aiꞌ Deevitaꞌke baka aaꞌpuuꞌnooꞌkoo tee-koo Buuku Kena-koo, </v>
<v b="LUK" c="20" v="43">‘Teie Ovoringe nkaang Ovoring aaꞌpuuꞌ, “Aꞌ ning-koo tampavine-koo baꞌnaniai bera ninge dakaning kare-nupoong dakaang kauꞌ patuꞌnanka deeng-antarerompainooꞌke basi.” ’ </v>
<v b="LUK" c="20" v="44">Teeꞌ minkuvuma Deevitaꞌke tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Ovoring Kumponing-pinaꞌ basi tampuuꞌnung. Enang Kumponing deemparako arekeeꞌ napoꞌ Deevitaꞌ bakanaving-koong tampaapeuꞌ?” </v>
<v b="LUK" c="20" v="45">Eeꞌnoko ookara nantoonge taaravaioꞌ teie aaꞌpuruꞌ bakaning barevare-nupoong, </v>
<v b="LUK" c="20" v="46">“Tarerariai teing boto naunuka-koo biikaang aarumoi baaroꞌantaraariꞌneeng. Teing mononopaꞌ isikeng ninka avitoitoi nanuꞌkoo piavoromaing. Eeꞌnoko nantoonge pankaing-antavaariiꞌnaang piavorokooꞌ baaveromanairu-koo. Napoꞌ pava dootuuꞌnairu-koo baꞌnavaꞌnaniꞌnanka tampeng-koo baꞌnaniaakooꞌ nantoonge ankampaariaꞌnaang, eeꞌnoko paroro kante-koo pankeng-pinaꞌ noruꞌaariiꞌnaang piavorokooꞌ. </v>
<v b="LUK" c="20" v="47">Eeꞌnoko naaroonku biikaning pava ookeng daping opoꞌ dunkumpaama kunsi isikenge dakarakaꞌpaakooꞌ orakaꞌ noruꞌaariꞌneeng-koo. Teing teing eeꞌning pankaing kiimata nkavaavaining.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="1">Jiisuuꞌke baakeenevuri oovurikoꞌnung mooniꞌ mmauꞌpoꞌnupoonge biikaang avuavuꞌ sipaako teke dootuuꞌnava pankava-koo. </v>
<v b="LUK" c="21" v="2">Eeꞌnoko teie teka nani naaro ataꞌoiꞌ oovuuꞌ mooniꞌning keura okiꞌning kuung sipuko. </v>
<v b="LUK" c="21" v="3">Eeꞌnoko teie bakaning barevare-nupoong aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang ninge, anie ataꞌoiꞌke naaroi aaꞌnaꞌ mmauꞌ sipuing ookara-ita. </v>
<v b="LUK" c="21" v="4">Teinge tee biikaang kapooꞌnanka mmauꞌketa sipaing, teka tenie tee ataꞌoiꞌketa ookara otoꞌevuining teni paku-koo makosining sipuing.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="5">Niiꞌninge bakaning barevare-nupoong-koo pava dootuuꞌnava pankava teke minkuaakoꞌnung aaꞌpaama, “Bakei tampaꞌ oroꞌnava, kapang pipiꞌdaarie eeꞌnoko nepunepuꞌnanka avuavuꞌkooninge maantoꞌnavai.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="6">Eeꞌnoko teeꞌ minkuaako Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ooverimatomaing teing aing kapooꞌnanka naurampiaing: Doong pomaang teing aing kapananka tuurampaavainaꞌmung. Teinge piatooroi deroaama nareꞌ niiꞌnareꞌkoo daue panteꞌarioꞌ sipaavaukaꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="7">Eeꞌnoko teinge napoꞌ niaꞌaama tee aaꞌpauꞌ, “Nau-anta ee, tee areꞌmoong teeꞌ nkoaravaing? Eeꞌnoko taaꞌniꞌanta aming teeꞌ nkoaraaꞌnaang dueꞌuko oo-koonge?” </v>
<v b="LUK" c="21" v="8">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Bakei tarerariri otoriaing nantoonge poo-antaraariꞌneeng, aiꞌ nantoong mmauꞌ nkaang miring tampaama porooꞌnaang aaꞌpaama, ‘Batei botu basiaring Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ toroaraaꞌnaang.’ Niiꞌnaꞌ eeꞌ, ‘Ning tee eeꞌnung.’ Teing teeꞌ kareavaining siompereriaukaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="21" v="9">Eeꞌnoko tenang diiꞌke taaraverira karenanka eeꞌnoko nantoong biikaning taretarenanka paari-anta-koo turampeeko dankurankuꞌdariaukaꞌ, aiꞌ aing teing kapooꞌnanka teeꞌ oroꞌ tutung uroꞌke tavoꞌkuaining, teka botu namuꞌke tavoꞌkuaukaꞌnung.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="10">Teketaꞌ aaꞌpuruꞌ teing, “Narung kansiꞌ iꞌamparama niiꞌnung kansiꞌ tavuainge, eeꞌnoko narung muuꞌ iꞌamparama niiꞌnung muuꞌ turampuainge. </v>
<v b="LUK" c="21" v="11">Tenang pankainanka uꞌmiꞌ nkoaravaing, eeꞌnoko anairu tenairu-koo doovang ninka peera-koo booroainge. Avorokesiꞌnanka eeꞌnoko pankeng taaꞌniꞌantananka paning-eta nkoariainge. </v>
<v b="LUK" c="21" v="12">Teka mmeꞌ aing eeꞌ oroꞌ tavoꞌkuaruko diiꞌ tee mooꞌdaarima daiꞌdaariaing mankiꞌantaraarima, dootuuꞌ tare-nupoong-anko tavoꞌdaarima eeꞌnoko kiimatanairu-koo siꞌdaariai. Eeꞌnoko dauraronanka eeꞌnoko ovoꞌmaꞌnuka-anko tavoꞌdaariai nkaang miring nkaverimaung-koo. </v>
<v b="LUK" c="21" v="13">Eeꞌnoko teeꞌ nkoraarima tampara doona araariai ning siraꞌmeriaing. </v>
<v b="LUK" c="21" v="14">Tee tee koontoꞌ okoteꞌdoriaing norunoruꞌ mmauꞌ nkoveriaꞌ otoriaing tuutunang˜ nimpaꞌeriainaꞌ nemperi. </v>
<v b="LUK" c="21" v="15">Aiꞌ ninge tee arompiaing tee matau minkueriaing aaꞌnung turantaarining-koo narung makotuaꞌ diiꞌ makuꞌduriaing daang deeng-antarurima. </v>
<v b="LUK" c="21" v="16">Diiꞌ teing kare-nupoong-anko sing-antaraariaining bane ainge aaꞌninge: diumatakaampie eeꞌnoko diiꞌmarang eeꞌnoko teing diikanamuiaang eeꞌnoko diiꞌmaikororiꞌ eeꞌnoko niiꞌning diiꞌkoo teing dupisiꞌdaariaining. </v>
<v b="LUK" c="21" v="17">Eeꞌnoko napoꞌ munteꞌdaariai ookarai nkaang miring-koo. </v>
<v b="LUK" c="21" v="18">Teka tee diiꞌkoo daponaviꞌ naviꞌ diikaang boreꞌketa paaꞌaravaukaꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="21" v="19">Teka purintariri otoriaing diiꞌ domantariainaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="20">“Teka tenang diiꞌke temono Jerusalemaꞌnamono piatooronukai koroaioꞌ ooverira tee noruꞌeriaing temono pesiꞌaravainaꞌmung emuꞌ dueꞌuing. </v>
<v b="LUK" c="21" v="21">Eeꞌnoko tenang teing aꞌ Judiaꞌnameng-koo otoroaining miinanka-koo deto bakei navoꞌka kooꞌariaing! Eeꞌnoko osi pankamono-koo kuung otoromaing mmariaavai, eeꞌnoko damaꞌdu-eta nantoong kuung tumpariaukaꞌ naroꞌka tavaariꞌneeng-koo. </v>
<v b="LUK" c="21" v="22">Aiꞌ teing aing doong teing Kumponing meroꞌaravaining teeꞌ nariꞌ Daari Meekung-koo daariari otoinaꞌ dupe-anta-koo. </v>
<v b="LUK" c="21" v="23">Bakei piaaruꞌnuka otoroaing teing kempoꞌnuka eeꞌnoko napoꞌ teing biurukaaꞌ noonooꞌkoo otoroaining, aiꞌ teing tapotaponuka, mmariꞌkoo makotuaꞌ. Teꞌmung teꞌmung paapaaꞌnaꞌmung avaro-koo, Kumponing bakaang iira aing-koo nantoong-koo tavoꞌarako. </v>
<v b="LUK" c="21" v="24">Teing-koo tee niiꞌning bainatue tooꞌpaarima niiꞌning daiꞌaarima avoraꞌtevoaraꞌke beꞌantavaariaing. Eeꞌnoko Jerusalemaꞌ teꞌ Juꞌdeeainge mmemmeꞌaavainooꞌ bera tenang teing biikanang doong oparavainange basi.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="25">“Teketa tee taaꞌniꞌantananka oroꞌparavaing aing aaꞌning-koo duaaꞌ eeꞌnoko kaara, beentoꞌ. Eeꞌnoko anke kansiꞌkoo ookutunairu-koo tee nantoong domang aaꞌnaꞌ mankiꞌoroaing aaꞌnoaing-koo pirung tang korimparavai booꞌa taꞌdaꞌparama. </v>
<v b="LUK" c="21" v="26">Eeꞌnoko nantoong teing avoroꞌke kaiꞌantavuriaing, ookara kansiꞌ oraruꞌkuainooꞌ naroꞌ nempai. Aiꞌ teing purintoꞌnanka kapooꞌ paning-kooning teinge dankampuriaininge. </v>
<v b="LUK" c="21" v="27">Teka tenang teing aing ookara kapooꞌnanka nko tutumparako deto ookiriai ankantariri, aiꞌ tee batei ninge mooꞌdampiainang dueꞌdurimang; </v>
<v b="LUK" c="21" v="28">Eeꞌnoko tenang teinge ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing oomaavaing purintoꞌ ninka moko kamoꞌka kuunge depeto aaꞌnaꞌ meenaꞌmoi.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="29">Teketa Jiisuuꞌke narung kara dikitoꞌ nau-antavuruꞌ, aaꞌpuma, </v>
<v b="LUK" c="21" v="30">“Tee baisi dovang nenuvaraꞌuko ooverima eeꞌ noruꞌerikooꞌ teketa deto puaravuuꞌnaang dueꞌka. </v>
<v b="LUK" c="21" v="31">Teeꞌ nariꞌ napoꞌ diiꞌke teing aing kapooꞌnanka naurampirining tavoꞌkuko ooverira tee noruꞌeriaing Kumponing bakaang muuꞌ tee dueꞌ pomaang. </v>
<v b="LUK" c="21" v="32">Masikaꞌ naurampimang ninge diiꞌ, aing enanavarang mmeꞌ paaꞌariaruko nkoaravaing teing aing kapooꞌnanka ookara. </v>
<v b="LUK" c="21" v="33">Paning eeꞌnoko kansiꞌ teing paaꞌareaining, teka nkaang kara tee paaꞌaravaukaꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="21" v="34">“Teka domang pinkaꞌdariri otoriai Kumponing-koo dompirompiꞌdariainaꞌ. Tamung iriꞌ oꞌdariaukaꞌ paroro narung naierima, purintoꞌnaruꞌke kanuꞌdarima, eeꞌnoko kansiꞌkoong mankiꞌnanka-koo norunoruꞌdarima, teeꞌ tarerariaruko teꞌmung taꞌnimpaariiꞌnaꞌ taaviꞌduriꞌneenga. </v>
<v b="LUK" c="21" v="35">Aiꞌ teꞌmung doong teꞌmung ookutunairu dakaꞌpui tavoꞌaravainaꞌmung. </v>
<v b="LUK" c="21" v="36">Teka ookara batei-koo tanatarariri otorimaatoai, kunsirarima aing ookara kapooꞌnanka-koo purintariri divuꞌeriainaꞌ eeꞌnoko ning-koo, Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing-koo, uroꞌkanooꞌ tampaꞌ donkoniriainaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="21" v="37">Ookara batei-koo tee Jiisuuꞌke Dootuuꞌnava-koo Pankava-koo nau-antavurikoꞌ, eeꞌnoko muunga tenkenuma Oliveꞌpoꞌnamii tampaamanamii-koo teke otoi daunaꞌmung nempukoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="21" v="38">Eeꞌnoko taneꞌpuko oraꞌka ookara nantoong dootuuꞌnava pankava-koo porokoꞌ tee taaravaavaꞌnaang daankiarako teke. </v>
<v b="LUK" c="22" v="1">Enang tee tee paroro Juꞌ biikaang bereteꞌ iisiropa-koong dueꞌuuꞌnung, tee doong Kumponinge Iisipiꞌnupoong biurukaaꞌ booꞌantavurima Juꞌnupoong biurukaaꞌ baariꞌuruꞌnaꞌ taaꞌniꞌanta-koong. Aaꞌnoioꞌ Juꞌnupoonge sipisipiꞌkoo sieꞌnanka booꞌantavaarira erenge pavananka-koo karanaang sisiꞌauꞌ eeꞌnoko Kumponinge teeꞌ oovura baariꞌuruꞌ. Teeꞌkoo miring Paroro Baariꞌkoong˜ tampaakoꞌnung. </v>
<v b="LUK" c="22" v="2">Teꞌmung doong dueꞌuko teinge piristiꞌnuka-koo ovontunge eeꞌnoko boto naunukai taung besiꞌaakoꞌ Jiisuuꞌ booꞌanta-koong, teka poreꞌorokoꞌ nantoong karikaꞌkoo avoreaama. </v>
<v b="LUK" c="22" v="3">Teketa tenang Sietaniꞌ Judasi Kerioꞌnung-koo kuung tumparuꞌ tee eeꞌnung nanaiꞌketa kenaanka-koong narung. </v>
<v b="LUK" c="22" v="4">Tee bera aing aaꞌning ninka mumunsiauꞌ: piristiꞌnuka-koo ovontunuka eeꞌnoko teing dootuuꞌnava pankava orokovui tarenuka˜koo boreꞌnuka arekeeꞌ teie teing-anko Jiisuuꞌ sing-antavuainaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="5">Eeꞌnoko teinge dotuarira tee mooniꞌ avuꞌkoo tampauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="6">Eeꞌnoko teie makosinaꞌ tampura doong besiꞌuuꞌ teing-anko sing-antavuainooꞌ karikaꞌke ooaavaruko. </v>
<v b="LUK" c="22" v="7">Teketa tee Paroro Bereteꞌ Iisiropa-koong doong tavoꞌkuuꞌnung, teꞌmung eeꞌnaꞌmung sipisipiꞌkoo sieꞌ Taamang Baariꞌkoong pareka nkonaꞌmung. </v>
<v b="LUK" c="22" v="8">Eeꞌnoko teꞌmung doong Jiisuuꞌke Piita naanka Jooni botovurema aaꞌpuuꞌnung, “Bereta niikaang Taamang Baariꞌkoong maamu-antamemurereriai naiampiainaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="9">Tenaankai aaꞌpuretuꞌ tee, “Dake areꞌke maamu-antavampeeꞌnaang neeꞌke botomeremang?” </v>
<v b="LUK" c="22" v="10">Teie aaꞌpuretuꞌ tenaanka, “Anaanka ee, tenang deeꞌ Jerusalemaꞌ tuntareko naning narunge utau ntong-poꞌnung ipampui kuru-koo teka kuneꞌdureaing. Tee siomperesi bereaing tee tumparavainava-koo. </v>
<v b="LUK" c="22" v="11">Eeꞌnoko tee pava okonara nauerema aaꞌpereaing, ‘Teie nau-antai daꞌ aaꞌduinung, “Davisimainku biikanavaro arevaroi teke nkaning barevare-nupoong ninka Baariꞌkoong Taamang naiampiai-navaro?” ’ </v>
<v b="LUK" c="22" v="12">Eeꞌnoko teie tee pankavaro daunavaro naurureaing neri bakeniiꞌnavaro. Teke taamang maamu-antavereaing.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="13">Eeꞌnoko tenaankai basiareta teeꞌ eeꞌnaꞌ nauvuretuꞌnaꞌ ookara oovuretuꞌ, eeꞌnoko tenaankai teke maamu-antavuretuꞌ tee Taamang Baariꞌkoong. </v>
<v b="LUK" c="22" v="14">Eeꞌnoko tenang batei makotuioꞌ taamantoma tumpariruꞌnung Jiisuuꞌ bakaning kara okovuri nkanuka ninka nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="15">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Ning aaꞌnaꞌ noruꞌke piamouꞌnung aung Taamang Baariꞌkoong diiꞌ ninka nariꞌ nai-koo tutung baike toraꞌpampaꞌ, </v>
<v b="LUK" c="22" v="16">Aiꞌ ninge tee naurampimang ning tee aung amuriiꞌkoo napoꞌ naikampaukaꞌnung bera bakaang miruꞌ masikung dupearavainooꞌke basi Kumponing bakaang muuꞌkoo.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="17">Teketaꞌ tenang uaininareng avaako nkavura kompui tampaꞌ tampura Ovoring-koo aaꞌpuruꞌ, “Aung nkaverira tankaanteeriai, </v>
<v b="LUK" c="22" v="18">Aiꞌ ninge tee naurampimang enang-eta deto tee naikamparooꞌnaang uaininaruꞌkoo bera Kumponing bakaang muuꞌ tavoꞌkuainooꞌke basi.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="19">Eeꞌnoko teie bereteꞌnu nkavura Kumponing-koo tampaꞌ tampura pisiꞌura avurima aaꞌpuuꞌ, “Aung tee nkaang mono makosi diiꞌ neeꞌdampima booꞌkoo tauraꞌmaring. Eeꞌ naierima ning norunoruꞌmerimaꞌnoaing.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="20">Eeꞌnoko taamang bakearako napoꞌ teeꞌ nariꞌ nkovuuꞌ uaini-poꞌnareng nkavura, aaꞌpuma, “Enang-eta deto areng-koo naikirima eeꞌ noruꞌmeriaing: Ninge Kumponing ninka nerakung kara naroong-anta nkaang erenge pinkaꞌantavantuꞌnung diiꞌ domantariiꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="22" v="21">Teka, ee aing, tee bireng tee-koong ning kare-nupoong-anko simuaing-koong niꞌninka nariꞌ toonampemang aventoꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="22" v="22">Aiꞌ ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing teeꞌ Kumponinge temuꞌketa maromuuꞌnaꞌ moompaing, teka tee naning tooka kompui kare-nupoong-koo ning simuaing tee bakei piaaruꞌ masikung, toraꞌkuainung.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="23">Eeꞌnoko teing tee biiꞌka nianiaꞌ tutumpeuꞌ narunaꞌ narunaꞌ, aaꞌpaama, “Baa niiꞌkoo teeꞌ nkoaravainge?” </v>
<v b="LUK" c="22" v="24">Eeꞌnoko napoꞌ teing barevare-nupoong biiꞌka tataꞌ tutumpeuꞌ teing-koo baa pankaing masikung ookarai noruꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="22" v="25">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Teing dauraronanka akovitu biikaning tee booniꞌantavaarimaing teka ookarai teinge tareaarimaing miring pankaing nkavaamaung nantoong tampaꞌ nkonuka tang-koong. </v>
<v b="LUK" c="22" v="26">Teka diiꞌkoo teeꞌ nkoaravaukaꞌ. Diiꞌ tee aaꞌnoaing, tee pankaing diiꞌkoo tee asiꞌnooꞌnung-pinaꞌ otoaing, eeꞌnoko tee urantanung pakupakunung otoaing. </v>
<v b="LUK" c="22" v="27">Baa pankaing tamperikooꞌ, aiꞌ tee naning niiꞌning botovurimaung, aiꞌ tee naning pakupakunung? Tee eeꞌnara nantoong botovurimaung naning pankaing tamperikooꞌ, apeꞌ aing? Teka ning diiꞌkoo meuꞌke tee naning pakupakunung-pinaꞌ oꞌnomaung. </v>
<v b="LUK" c="22" v="28">“Diiꞌke tee niꞌninka nariꞌ parapaara-koo orakaꞌ oꞌnori siꞌmeriaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="29">Eeꞌnoko Mmaꞌke ning iriꞌ tare-koong amuuꞌnaꞌ napoꞌ teeꞌ nariꞌ ninge diiꞌ iriꞌ tare-koong arompimaang diiꞌ aaꞌnoainaꞌ taamanirima tuaantariai nkanaventoꞌkoo nkaang muuꞌkoo kuunge; </v>
<v b="LUK" c="22" v="30">Eeꞌnoko tee diiꞌ kante baꞌnantariri kara simpeꞌerimaatoaing teing kivora-ita kenaanka muuꞌ Isireeli-nupoong-koo ovontuntariri.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="31">Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌpuuꞌ, “Saimoniꞌ ee, Saimoniꞌ, Sietaniꞌ tee tauraꞌpari otong parapaarai naaranturiiꞌnaang; </v>
<v b="LUK" c="22" v="32">Teka ninge daꞌ paku-koo eentamaring dakaang baito paaꞌaravarooꞌnaang. Eeꞌnoko tenang duaruaꞌdaravainooꞌketa napoꞌ bereꞌdarara daꞌmaikoriꞌ puring antaveriaing.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="33">Eeꞌnoko Piitai makuꞌuma Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, ning maamumari oꞌnong daꞌ ninka nariꞌ nanuꞌkoo kiimataroma eeꞌnoko booꞌaape.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="34">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ninge nauramaang, Piita, eꞌmoong kokoreeꞌ mmeꞌ kooꞌkuaruko beemuꞌpie daꞌ penkentaravaing ning noruꞌmei otoinooꞌkoo.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="35">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌpuruꞌ teing, “Tenang ninge diiꞌ botorampiruꞌnang aing aaꞌning otoꞌderuriarukoꞌnung: kereka, eeꞌnoko siirauꞌ eeꞌnoko boonamante˜, niiꞌning kapooꞌkoo ee apukaꞌdarikoꞌ?” Teinge aaꞌpauꞌ, “Otoaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="36">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Teka enang baa naning siirauꞌ otoꞌevuinge nkavuaing, kereka otoꞌevuinge deekoꞌ. Eeꞌnoko bainatu otoꞌevuaung deekoꞌ bakaang mononopaꞌ baavevuraiꞌnange niiꞌnariꞌ mooꞌsiiviai. </v>
<v b="LUK" c="22" v="37">Aiꞌ ninge naurampimang diiꞌ, aung kara Daari Meekung-etaing tee dupearavaing ning tooꞌmui eeꞌ minkumui oꞌnoing, ‘Tee tee boto-totoꞌnuka ninka deeruniiꞌ.’ Eeꞌnoko kapooꞌ ning-koo daariari otoining teing koontoꞌ dupearavaininge.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="38">Eeꞌnoko daunang kuuntuꞌkai aaꞌpauꞌ teinge, “Ovoring ee, bainatuning keriꞌka aing.” Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Otoaing, makosi.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="39">Teketa danto tenkenura Oliveꞌpoꞌnamii-koo nanuuꞌ, teroita bekoꞌnooꞌ. Eeꞌnoko bakaning barevare-nupoonge nariꞌ siompai berouꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="40">Teka teie eeꞌ nauvuruꞌ teing, “Kumponing-koo kunsirariai parapaara-koo duaꞌdariꞌneenga.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="41">Teketa okiꞌnooꞌ danto nanuuꞌ kapang baiꞌkoo makosinooꞌ deeꞌma, eeꞌnoko kinkinura eeꞌ kunsiaruꞌ, </v>
<v b="LUK" c="22" v="42">“Mmaꞌ, daꞌ piarora deekoꞌ pinau tauraꞌmeaing aung kiimata-koong kaapu baariꞌamaꞌnaang, teka tee nkaang pia deeaꞌ, daka dakaang pia siong-koo makosi.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="43">Eeꞌnoko tenang koosinung˜ paning-eta tee-anko pora puring-antavuuꞌ tee. </v>
<v b="LUK" c="22" v="44">Eeꞌnoko tee aaꞌnaꞌ orarunsie puruꞌantavui otoko aaꞌnaꞌ deto iriꞌoi kunsiarako ionta erenamuriiꞌ aaꞌnaꞌ mootuꞌoi tuuvui duaꞌaruꞌ kansiꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="22" v="45">Eeꞌnoko tenang kunsiaruꞌnooꞌketa deto iꞌamparara barevare-nupoong-anko pora teing aasiaioꞌ oovuruꞌ orarunsie puruꞌurira. </v>
<v b="LUK" c="22" v="46">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Aming-koo aasirimang diiꞌ? Daaꞌdarira kunsirariai parapaara-koo duaꞌdariꞌneenga.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="47">Teka Jiisuuꞌ teeꞌ karoi otoko karikaꞌ teke tavoꞌariruꞌnung Judasie barampuri, tee eeꞌnung nanaiꞌketa kenaanka-koong narung. Eeꞌnoko Judasi Jiisuuꞌanko beuꞌnung nuunuvuuꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="22" v="48">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Judasi, dake ee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nuunu ninka kare-nupoong-koo simemaang?” </v>
<v b="LUK" c="22" v="49">Eeꞌnoko tenang bakaning barevare-nupoonge nariꞌ otorokoꞌninge arekeeꞌ nkoaravainaꞌ ooaara teinge aaꞌpauꞌ, “Ovoring, bainatue tavarampiai ee?” </v>
<v b="LUK" c="22" v="50">Eeꞌnoko teing-koo narunge piristiꞌkoong pankaing bakaang botovotonaaꞌ tekaꞌpuma domeꞌ tamparomeꞌ eteꞌuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="51">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ei, bakerari.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaang domeꞌ kompura tempaꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="52">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing tee tooꞌdeaama porouꞌning aaꞌning: piristiꞌnanka-koo ovontung, dootuuꞌnava pankava orokovui tarenuka˜koo boreꞌnuka eeꞌnoko Juꞌnupoong-kooning pankenanka aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke ee ning tavuꞌ ninka bakiaaꞌnko deemerima bainatu dovang ninka eeꞌnoko ankonuꞌ poring? </v>
<v b="LUK" c="22" v="53">Tenang ning diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoi doong kante dootuuꞌnava pankava-koo ning diiꞌke komeriaꞌ, teka aung tee batei diiꞌ diikaang, mutaanang-koong iriꞌ ninka.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="54">Teketa tee teinge Jiisuuꞌ mooꞌaara nkavauꞌnung bera piristiꞌnuka biikaang pankaing bakanavaꞌkoo tavoꞌauꞌ. Piitai damaꞌke isipoꞌketa kaarie sipuma siompukoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="55">Eeꞌnoko pava-koo uroꞌmang teing Jiisuuꞌ mooꞌauꞌninge ntaꞌ betuꞌaara baꞌnaniaioꞌ napoꞌ Piita teꞌ baꞌnanuuꞌ teing-koo meuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="56">Teketaꞌ nanie neraiꞌnaꞌke botovotonaaꞌke oovuuꞌnung araka-koo baꞌnamparioꞌ, eeꞌnoko keuvukotaaꞌ aaꞌpuuꞌnung, “Aung naning tee Jiisuuꞌ ninka nariꞌ otoremaung.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="57">Teka tee penkemparuꞌ, aaꞌpuma, “Ani ee, ninge tee noruꞌampaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="58">Napoꞌ teketa pankaroompuaruko niiꞌnunge napoꞌ oovura aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ aung teie, teing-koong narung.” Teka Piitai aaꞌpuuꞌ, “Aung ee, ning deeaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="59">Eeꞌnoko niiꞌning batei narung aua-pinaꞌ tankinuko, napoꞌ niiꞌnunge deravari aaꞌpuuꞌ, “Bakei tasiꞌpansi oꞌnong aung, tee narung napoꞌ teing ninka otoromaung, aiꞌ aung Kaaleliꞌnupoong-pinaꞌ karomang.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="60">Teka Piitai aaꞌpuuꞌ, “Aung ee, ning noruꞌampaꞌ kapooꞌ dake minkuemaatomaung.” Eeꞌnoko tenang namuꞌke teeꞌ karoi otoko kokoreeꞌ kooꞌkuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="61">Eeꞌnoko Ovoringe bereꞌarama Piita dutai naapu narung oovuuꞌ. Eeꞌnoko Piita-koo tenang noruꞌkoo pouꞌ tee Ovoring bakaang kara tee eeꞌ minkuvuuꞌnung, “Kokoreeꞌ mmeꞌ kooꞌkuaruko daꞌ beemuꞌpie penkentaravaing ning noruꞌmei otoinooꞌkoo.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="62">Eeꞌnoko teketa tenkenura orarunsiari biromparuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="63">Enang tee teinge nantoonge Jiisuuꞌ kompai otokoꞌninge duta daiꞌaara muraꞌaama akapeuꞌaama aaꞌpaakoꞌ, </v>
<v b="LUK" c="22" v="64">“Tarampeerarama˜ tampeai baie teeꞌ muraꞌdumaang?” </v>
<v b="LUK" c="22" v="65">Eeꞌnoko niiꞌning mmauꞌ kara oreng minkuaakoꞌ tee-koo. </v>
<v b="LUK" c="22" v="66">Tenang taneꞌpuioꞌ pankeuꞌ urantanuka oosiariruꞌ aaꞌning: piristiꞌnuka-koo ovontung eeꞌnoko boto naunuka kara taaraevaavaꞌnaang, eeꞌnoko Jiisuuꞌ teing-koo koompaaraꞌnavitu-koo meuꞌ poꞌantavauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="22" v="67">Eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Daꞌ tee Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domameri taremeriainooꞌkoo deekoꞌ naumeriai!” Teka teie aaꞌpuruꞌ teing, “Ninge naurampiko deekoꞌ masikaꞌantameriarooꞌ naang. </v>
<v b="LUK" c="22" v="68">Eeꞌnoko ninge niaꞌdampiko deekoꞌ makuꞌmeriarooꞌnaang, niiꞌnooꞌ simpiriꞌantameriarooꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="22" v="69">Teka enang-eta deto tee ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing Kumponing Iriꞌ Okonara-koo tampavine-koo baꞌnamaraaꞌnaang tare-nko deemari.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="70">Eeꞌnoko ookarai aaꞌpauꞌ, “Arekeeꞌ miruꞌemaang? Daꞌ ee Kumponing Bauring?” Eeꞌnoko makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Teeꞌ minkuerinaꞌ nariꞌ oꞌnong.” </v>
<v b="LUK" c="22" v="71">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Niiꞌning aming kara besiꞌampiiꞌnaang niiꞌke aung dupisiꞌkoo makosi? Tee tee aung enang niiꞌka taaravampiring bakaang beꞌduuꞌke Kumponing akapeuꞌuko bauring tamparama!” </v>
<v b="LUK" c="23" v="1">Teketa ookara naroꞌariruꞌning daaꞌarira Pailatiꞌanko tavoꞌauꞌ eeꞌnung daurarong Siisaꞌke botovuuꞌnung Judiaꞌnavaro tare-koo. </v>
<v b="LUK" c="23" v="2">Eeꞌnoko teka teinge tuumpi tutumpauꞌ aaꞌpaama, “Niiꞌke enang daaꞌampiring aung naning nantoong Siisaꞌ bakaang tare-ita onou kentaang-antavurimaung, tee Siisaꞌanko taakisi duaꞌkoo orokovurikooꞌ, eeꞌnoko aaꞌpukooꞌ, ‘Ning tee tero Kumponinge diiꞌ domang-anta-koo maraka-antaruruꞌnung, daurarong pakoꞌpariꞌantamuma.’” </v>
<v b="LUK" c="23" v="3">Eeꞌnoko Pailatiꞌke niaꞌuuꞌ tee, aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee tee Juꞌnupoong biikaang daurarong?” Eeꞌnoko teie makuꞌuma tee aaꞌpuuꞌ, “Teeꞌ nariꞌ minkueinaꞌ oꞌnong.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="4">Eeꞌnoko Pailatiꞌke teing piristiꞌkoo ovontunanka karikaꞌ ninka nariꞌ aaꞌpuruꞌ, “Ninge kapooꞌ orakaꞌ nkovuing ooampaꞌ aung-koo diiꞌke tuumpi-koo makosi.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="5">Teka teinge eꞌmanai aaꞌpaakoꞌ, “Aunge nantoong Roomaꞌnung daurarong bakaang tanata-ita ketaꞌpariiꞌnaang irikung-antavurimaung nau-antavurima Judiaꞌnameensiꞌ dakaꞌpui, Kaaleliꞌnameensiꞌketa bera aaꞌ amono-koo basivukooꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="6">Tenang Pailatiꞌke taaravura tee aung kara teie tanaꞌuuꞌ tee Kaaleliꞌnung deekoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="7">Eeꞌnoko tenang teie Pailatiꞌke Kaaleliꞌnung noruꞌura, teie Jiisuuꞌ Eerotiꞌanko botovurioꞌ beꞌantavauꞌ, tee Siisaꞌke Kaaleliꞌnavaro tarenara deeng-antavuuꞌnung-anko, aiꞌ Eerotiꞌ Kaaleliꞌketa Jerusalemaꞌ beeroꞌui otokoꞌnung tee paroro oo-koo. </v>
<v b="LUK" c="23" v="8">Tenang Eerotiꞌke Jiisuuꞌ oovura aaꞌnaꞌ dotuaruꞌ pankaroong oo-koo piavokoꞌnung-koo nantoonge minkuaako taaravukoꞌnooꞌka tee. Eeꞌnoko teie niiꞌning taaꞌniꞌanta iriꞌpoꞌning nkovuko deekoꞌ oovuuꞌnaang piavouꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="9">Teeꞌkoo Eerotiꞌke pankapankaroonge nianiaꞌ niaꞌuuꞌ, teka Jiisuuꞌke niiꞌnauꞌ makuꞌevuaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="10">Teketa piristiꞌkoo ovontung eeꞌnoko boto naunukai teke donkonai iriꞌoroitaaꞌnange tuumpiaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="11">Eeꞌnoko Eerotiꞌ ninka bakaning piatooronukai uriꞌnarimpaama orakaꞌ nkoaakoꞌ akapeuꞌaama, teketa nepuꞌnaꞌ mononopaꞌ booꞌantananka tee-koo daurarong-pinaꞌ kurumpaara Eerotiꞌke toro-antavuuꞌ Pailatiꞌanko. </v>
<v b="LUK" c="23" v="12">Eeꞌnoko teꞌmung eeꞌnaꞌmung Eerotiꞌ naanka Pailatiꞌ napoꞌ navueeretuꞌ temuꞌketa tee turampeerekoꞌnaanka. </v>
<v b="LUK" c="23" v="13">Teketa Pailatiꞌke piristiꞌkoo ovontung, tare-nupoong eeꞌnoko nantoong naroꞌurira aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="LUK" c="23" v="14">“Diiꞌke tee aung naning ning-anko tavoꞌering daurarong Siisaꞌ bakaang tare-ita nantoong onou kentaang-antavurimaung tamperima. Tee-koo ee aing, ninge diiꞌkoo uroꞌkanooꞌka baakeeneama kapooꞌ diiꞌke tuumpierimaing-koo narung ooampaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="15">Eerotiꞌke teeꞌke, niiꞌanko toro-antavuing-koo noruꞌampiringe kapooꞌ oovuaꞌ. Ooveriko, kapooꞌ aung booꞌanta-koo makosi aunge nkovuaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="16">Ninge muraꞌke kiimata-antavamira niikaang toomo siompansitaaꞌ siꞌantarerompiaing.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="17">Tee tee toomo ookara mareꞌ kante Baariꞌkoong˜ Paroro-koo Pailatiꞌke tee narung kiimatanuka-koo kiimata-ita simpiriꞌantaevurikoꞌ nantoong piavoroko. </v>
<v b="LUK" c="23" v="18">Teka ookarai nariꞌ bokiaama aaꞌpauꞌ, “Booꞌantaveainung tee aung naning, eeꞌnoko Barabas sing-antaveai niiꞌanko.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="19">Barabas tee naning kiimata-koo sipauꞌnung Siisaꞌ bakaang tanata totoꞌkoo tavuꞌ tutumpuioꞌ Jerusalemaꞌkoo meuꞌke eeꞌnoko naning dupisiꞌuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="20-21">Pailatiꞌke Jiisuuꞌ simpiriꞌanta-koo piavora napoꞌ niiꞌnamuꞌ daankivuruꞌ, teka teinge bokiaama aaꞌpauꞌ, “Aaꞌbarataꞌkoo, aaꞌbarataꞌkoo taakaveai!” </v>
<v b="LUK" c="23" v="22">Napoꞌ beemuꞌpinaꞌ teie aaꞌpuruꞌ teing, “Aming-koo? Aming orara kapooꞌ nkovuinge? Ninge aung-koo orooꞌ aung booꞌanta-koo makosinooꞌ ooampaꞌ. Teeꞌkoo ninge kiimata-antavamira simpiriꞌantavamaꞌnaang.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="23">Teka teinge aaꞌnaꞌ deravariri bokiaama aaꞌbarataꞌkoo taakavaavaꞌnaang tampaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="24">Eeꞌnoko baruꞌ aaꞌnaꞌ bokiaako teeꞌkoo Pailatiꞌke tauraꞌpuma boto sipuuꞌ kapooꞌ piavorouꞌnaꞌ nkoaraaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="23" v="25">Teketa teie bake-antavuuꞌ tee naning kiimata-koo sipauꞌnung Siisaꞌ bakaang tanata totoꞌkoo tavuꞌ tutumpuioꞌ eeꞌnoko naning dupisiꞌuioꞌ, tee eeꞌnara teing eentavaarikoꞌnung, eeꞌnoko Jiisuuꞌ teing biikaang bireng-koo sipuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="26">Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ tuutunantoma-ita tenkeng-antavaama aaꞌbarataꞌ poruꞌantavauꞌ. Teketa mankiꞌoi nkavuko naning poraꞌketa poko kompauꞌ miring Saimoniꞌ, Sairini-nung, eeꞌnoko teinge tee aaꞌbarataꞌ tee-koo poruꞌantavauꞌ Jiisuuꞌkoo damaꞌdue nkavuuꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="23" v="27">Eeꞌnoko teketa nantoong karikaꞌke siompauꞌ, eeꞌnoko niiꞌning manikuꞌke nariꞌ orarunsiariri birompaama tee siompauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="28">Teka Jiisuuꞌ teing-aape bereꞌarara aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ manikuꞌ Jerusalemaꞌnupoong, ning biromeriaukaꞌ, teka diiꞌka birontariai eeꞌnoko diurukaaꞌ toireꞌ birompererima. </v>
<v b="LUK" c="23" v="29">Aiꞌ, ee aing, doonanka pomaang ookara mankiꞌoroainang, baruꞌ teing biurukaaꞌpoꞌnupoong biurukaaꞌ baikeaariko orarunsiariaining. </v>
<v b="LUK" c="23" v="30">Eeꞌnoko tenang baiarima aaꞌpaavai, ‘Iuꞌnanka niiꞌkoo dau duaꞌdariai eeꞌnoko miinankai dakaꞌmereriai.’ </v>
<v b="LUK" c="23" v="31">Ning naning tampara eeꞌ kiimatamaako oomerira tasiꞌperiaing diiꞌ aaꞌnaꞌ dau basinooꞌ toraꞌantaraariaing kiimata-koo makosinuka deentariko.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="32">Niiꞌnaanka kenaankara oraanka teeꞌ nariꞌ beꞌantavaaretuꞌ tee ninka nariꞌ dupisiꞌaareeꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="23" v="33">Eeꞌnoko tenang teꞌ basiarira Makupiꞌ tampaamanooꞌ teka tee aaꞌbarataꞌkoo taakavauꞌ, eeꞌnoko tenaanka oraanka nariꞌ, narung tampavine-aape eeꞌnoko narung mareꞌaanavine-aape. </v>
<v b="LUK" c="23" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Mmaꞌ tontaꞌantaveriaing teing, aiꞌ teinge tee noruꞌaavaꞌ nkoaamang tee aung kapooꞌ.” Eeꞌnoko teinge piatooronukai deikooꞌeema bakaang mononopaꞌ tankaampeuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="35">Eeꞌnoko nantoong tee-ankoi dueꞌke donkonai ooai otokoꞌ, eeꞌnoko ovontunge akapeuꞌaakoꞌ tee aaꞌpaama, “Aunge tee nantoong oovuning domaang mooꞌurikooꞌ, enang baka mooꞌaravai, aung Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ, tero niiꞌ domang-anta-koo maraka-antamuruꞌnung deekoꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="36">Eeꞌnoko napoꞌ teke tee narunge dariraari eeꞌ oroꞌ beemuꞌpie daariauꞌ tee-koo boreꞌkanooꞌke: AUNG TEE JUꞌNUPOONG BIIKAANG DAURARONG; </v>
<v b="LUK" c="23" v="37">Kirikiꞌnaꞌ, Roomaꞌnaꞌ eeꞌnoko Iiburunaꞌ daariauꞌ; </v>
<v b="LUK" c="23" v="38">Eeꞌnoko teinge piatooronukai akapeuꞌaama porora uaini kaaveeriiꞌ avuꞌkoo paaravauꞌ aaꞌpaama, “Daꞌ tee Juꞌnupoong Biikaang Daurarong deekoꞌ enang daka domaang mooꞌdaravai.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="39">Narunge tenaanka-koo oraanka-koo nariꞌ biꞌaaretuꞌnaanka-koo Jiisuuꞌ orakaꞌ minkuvuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee tee Domang-anta Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ deeaꞌ? Enang daka domaang mooꞌdaravai, eeꞌnoko neeꞌ nariꞌ mooꞌmereai.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="40">Teka teie niiꞌnunge tee akaꞌpuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee Kumponing-koo aroreaꞌ otong eeꞌ nariꞌ booꞌaape oꞌnoritaaꞌ? </v>
<v b="LUK" c="23" v="41">Neeꞌke tee makosinaꞌ toraꞌpampemang meroꞌkoo nkoampemaing-koo, teka aunge kapooꞌ orara nkovuaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="42">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ Jiisuuꞌ, “Norunoruꞌmeai ning tenang dakaang muuꞌ taaꞌniꞌdoi kompema.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="43">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Masikaꞌ ninge nauramaang daꞌ, eꞌmung eeꞌnaꞌmung niꞌninka nariꞌ oꞌnoreeꞌnaang daꞌ osi tampooꞌke˜.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="44">Enang tee duaakiꞌuko duaaꞌ namuꞌke kaꞌmuruntaꞌuuꞌ ookutunairu-koo bera kamunooꞌnang deekoꞌ duaaꞌ kooꞌuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="45">Tenang duaaꞌ mutaanampuioꞌ tee baarong pava dootuuꞌnava pankava-koong, meekavaro kuꞌnung, meuꞌ keꞌmeꞌaruꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="46">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ aaꞌnaꞌ deto bokuma aaꞌpuuꞌ, “Mmaꞌ ee, nkaang tanuaang dakaang bireng-koo sipansing.” Eeꞌnoko teeꞌ minkuvuma asiꞌnamuꞌ domaang oparuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="47">Teketa enang teie piatooro daakuꞌ tarenunge tee aung kapooꞌ nkoaruꞌnung oovura teie Kumponing pankaing-antavuuꞌ aaꞌpuma, “Masikaꞌ, tee aung naning tee orakaꞌnko otoꞌevuaung.” </v>
<v b="LUK" c="23" v="48">Eeꞌnoko ookara karikaꞌ teꞌ naroꞌariruꞌning dooroariiꞌnaang tenang ookara kapooꞌ nkoaruꞌnung-koo osi-aape toroariruꞌ orarunsiariri domang tavarima. </v>
<v b="LUK" c="23" v="49">Eeꞌnoko ookarai Jiisuuꞌ noruꞌaakoꞌninge, eeꞌnoko manikuꞌ Kaaleliꞌketa siompauꞌning nariꞌ, teinge isipoꞌ donkonai ooauꞌ tee kapooꞌnanka. </v>
<v b="LUK" c="23" v="50">Enang tee naning narung otokoꞌ miring Josepaꞌ, Arimateaꞌnamono-koong, Juꞌnupoong biikaning-koo osi-koo namono. Aung Josepaꞌ tee narung koompaaraꞌnavitu-koong pankaing, naning tampara, koontoꞌ, eeꞌnoko nemparakoꞌnung Kumponing bakaang muuꞌ oo-koo; </v>
<v b="LUK" c="23" v="51">Bane teie koompaaraꞌnavitu-koong narung, nka Jiisuuꞌ dupisiꞌaavaꞌnaang minkuaako tee kontevouꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="52">Teie eeꞌnunge Pailatiꞌanko bera Jiisuuꞌ bakaang mono eentavuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="53">Eeꞌnoko aaꞌbarataꞌketa sing-antavura baaronge booꞌnuka daiꞌnaꞌ daiꞌuma nopaꞌura sipuuꞌ teie kuvi dakoꞌdoma-koo kuung, aaꞌnooꞌ kapang-koo nenkeꞌuuꞌnareng, naning tutung dakoꞌaavaꞌnareng. </v>
<v b="LUK" c="23" v="54">Tee tee teꞌmung Doong Uaanaꞌmung-koo maamunaꞌmung eeꞌnoko tee Doong Uaanaꞌmung dueꞌui otoko namuꞌke dakoꞌauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="55">Eeꞌnoko teinge manikuꞌke Kaaleliꞌketa Jiisuuꞌ ninka porouꞌninge Josepaꞌkoo biꞌariri berora tee kuvi dakoꞌdoma ooauꞌ eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaang mono bempauꞌnaꞌ ooauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="23" v="56">Teketa tee osi duparira duuninanka numpompoꞌning maamu-antavauꞌ bakaang mono sisiꞌkoo, eeꞌnoko teꞌmung Doong Uaanaꞌmung tee uaavoroi otorouꞌ botoi minkuvui otoinaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="1">Teka Saandei-naꞌmung tero maata teing manikuꞌ berouꞌ teꞌ kuvi dakoꞌdoma, duuni numpompoꞌning maamu-antavauꞌning nkavai, Jiisuuꞌkoong mono sisiꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="24" v="2">Eeꞌnoko teinge kapang kuvi dakoꞌdoma karanaang-eta korimparioꞌ ooauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="3">Teka tenang kuung tumparira Ovoring Jiisuuꞌkoong mono ooaavaꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="4">Tenang noruꞌ tee-koo paapaaꞌariri otoroko bakei taꞌninaꞌ kenaanka naninka teing-koo dueꞌ donkonuretuꞌ mononopaꞌ sisisiisie nopaꞌaresi. </v>
<v b="LUK" c="24" v="5">Eeꞌnoko teketa avoreaara teing teꞌ doonko kansiꞌkoo kinkinauꞌnung, eeꞌnoko tenaankai aaꞌpaaretuꞌ, “Aming-koo diiꞌke tee domantooꞌ anka booꞌnuka biikanooꞌka besiꞌerimang? </v>
<v b="LUK" c="24" v="6">Tee aꞌ otoaꞌ; tero daaꞌaring; </v>
<v b="LUK" c="24" v="7">Napoꞌ noruꞌeriai teeꞌ Kaaleliꞌ otori naururuꞌnaꞌ, tee tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing tavoꞌaavaing orananka biikaang bireng-koo eeꞌnoko aaꞌbarataꞌkoo taakavaako beenang doong deemparako napoꞌ daaꞌaravai.” </v>
<v b="LUK" c="24" v="8">Eeꞌnoko teinge tenang noruꞌauꞌ tee bakaang kara. </v>
<v b="LUK" c="24" v="9">Eeꞌnoko kuvi dakoꞌdoma-ita osi duparira teinge teing nanaiꞌketa narung nauaaruꞌ tee aung kapooꞌnanka, eeꞌnoko napoꞌ teing niiꞌning ookara barevare-nupoong nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="10">Ainge maniiꞌke dooreaaruꞌ teing kara okovuri nkanuka, ainge aaꞌnoko Meeriꞌ Maꞌdala-nani, eeꞌnoko Joana eeꞌnoko Meeriꞌ teni Jeemisi bauko, eeꞌnoko niiꞌning manikuꞌ napoꞌ nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="11">Teka tee aung karananka teinge nauaaruꞌning minkunaa boturopa-pinaꞌ noruꞌauꞌ. Eeꞌnoko teinge masikaꞌantavaariaꞌ teing. </v>
<v b="LUK" c="24" v="12">Teka Piita iꞌamparara kuvi-aape kuaꞌparuꞌ, eeꞌnoko kinkinura daanto kuung oovuma baarong teka oovuuꞌ booꞌnuka daiꞌkoong baka otoko. Eeꞌnoko teketa osi duparuꞌ paapaaꞌari tee-koo kapooꞌ nkoaruꞌnung-koo. </v>
<v b="LUK" c="24" v="13">Teketa teꞌmung eeꞌnaꞌmung Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong-koo kenaanka nanuretuꞌ niiꞌnamono-koo miring Emeasi aaꞌnooꞌ Jerusalemaꞌketa kenaanka aua makosinooꞌ nanuꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="24" v="14-15">Eeꞌnoko tee kapooꞌnanka nkoaruꞌning-koo nariꞌ minkuarema nanureko Jiisuuꞌ baka dueꞌ pora nariꞌ nanaakoꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="16">Teka beekaang duta dootai tavuretuꞌ tee tasiꞌkoo. </v>
<v b="LUK" c="24" v="17">Eeꞌnoko teie aaꞌpuretuꞌ tenaanka, “Aung minkunaa aremuriiꞌ deeꞌke orarunsiraresi minkuerema naniremaang?” Eeꞌnoko teꞌ dantavaretuꞌ tenaanka orarunsi-poꞌnaanka-pinaꞌ oroꞌparesi. </v>
<v b="LUK" c="24" v="18">Tenang narunge tenaanka-koo miring Kiliopasiꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Arekeeꞌ minkuemaang? Daꞌ ee Jerusalemaꞌke aing-koo doompeto otoitaaꞌ taarakiaꞌ teing-koo kapooꞌ nkoarieening-koo?” </v>
<v b="LUK" c="24" v="19">Eeꞌnoko teie aaꞌpuretuꞌ tenaanka, “Aming kapooꞌnanka?” Eeꞌnoko tenaankai tee nauvurema aaꞌpuretuꞌ, “Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung bakaang minkunaa, tee nakaronara karoma nko-koo purintoꞌpoꞌnung Kumponing-koo eeꞌnoko ookara nantoong-koo uroꞌkanooꞌke. </v>
<v b="LUK" c="24" v="20">Tee eeꞌnung niikaninge piristiꞌnanka-koo ovontunge eeꞌnoko tare-nupoong aaꞌninge tavoꞌauꞌnung kavumani-aape simpeꞌai orara tampaara dupisiꞌaavaꞌnaang, eeꞌnoko aaꞌbarataꞌkoo taakavauꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="21">Teka niiꞌke eeꞌ noruꞌampikoꞌnung tee tee eeꞌnung niiꞌ Isireeli-nupoong napoꞌ donkomuriaing. Eeꞌ, teketa tee aung ookara nkoarieenooꞌketa eꞌmung tee beenang doong deemparing. </v>
<v b="LUK" c="24" v="22">Aaꞌnoing niiꞌninge manikuꞌke niiꞌkooninge taꞌning-antamaaring. Taneꞌke tero beroraiꞌnange kuvi dakoꞌdoma eeꞌnoko teinge ooaavaruing bakaang mono; </v>
<v b="LUK" c="24" v="23">Eeꞌnoko teinge toroarira aaꞌpaing, ‘Niiꞌke koosinunka noone-pinaꞌ ooarampiring, aaꞌpuresinaanka, “Tee domamparing.” ’ </v>
<v b="LUK" c="24" v="24">Teketa barevare-nupoong-koo niiꞌning teꞌ kuvi dakoꞌdoma-aape beroing, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ ooai manikuꞌke minkuainaꞌ, teka tee ooaavaꞌ teinge.” </v>
<v b="LUK" c="24" v="25">Eeꞌnoko teie tenaanka aaꞌpuretuꞌ, “Bakei kanuꞌka eeꞌnoko domange masikaꞌanta-koo anaꞌkai tee kapooꞌnanka Kumponing-etaing nakaro-nupoonge tero minkuauꞌnanka-koo. </v>
<v b="LUK" c="24" v="26">Arekeeꞌ, teeꞌ ee teing aing baikenanka kuneꞌuarupeuꞌ teie domang-anta-koo Pakoꞌpariꞌniiꞌke aarenuuꞌnaang bakaang nerang-koo kuung?” </v>
<v b="LUK" c="24" v="27">Eeꞌnoko ookutunairu Daari Meekunge tee baka-koo minkuvui otoinairu tasiꞌantavuretuꞌ Moosesi bakanarong-eta tutumpura doonko teing nakaro-nupoong biikanaronge basivuma nauvuretuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="28">Teeꞌ minkuarima osinamono-koo dueꞌ porouꞌ tenaanka berekoꞌnamono-koo. Eeꞌnoko basiarima tankinuuꞌnaang-pinaꞌ nkoarako teka tenaankai datevuretuꞌ tee. </v>
<v b="LUK" c="24" v="29">Aaꞌpuretuꞌ, “Neeꞌ ninka oꞌnoreai, aiꞌ aung muung-aapevuing, doong pankarong oparing.” Tee tee nariꞌ tenaanka ninka berouꞌ teke nariꞌ otorooꞌnaang. </v>
<v b="LUK" c="24" v="30">Tenang taamantomai otoroitaaꞌ teka bereteꞌnu nkavura biraankevura eeꞌnoko pisiꞌura tenaanka avuretuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="31">Eeꞌnoko beekaang duta tenang daateꞌarara tasiꞌpuretuꞌ tee, eeꞌnoko tee teke paaꞌaruꞌ tenaanka-koo dutakanooꞌketa. </v>
<v b="LUK" c="24" v="32">Tenaanka beeꞌka karorema aaꞌparetuꞌ, “Maikoꞌ, neeꞌkoo tee domang-koo ntaꞌ betuꞌantamuresing taunge neeꞌ karamurema Daari Meekung-kooning kara neeꞌkoo siraꞌpuma!” </v>
<v b="LUK" c="24" v="33">Eeꞌnoko tenaanka tenang tee batei-koo iꞌampareta Jerusalemaꞌaape toroaretuꞌ eeꞌnoko bereta teing nanaiꞌketa narung kuneꞌaareta nariꞌ oosiariri otoroko napoꞌ niiꞌning ninka nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="34">Eeꞌnoko teinge tenaanka aaꞌpaaretuꞌ, “Ovoring bakei masikaꞌ daaꞌaring. Saimoniꞌkoo oroꞌpari.” </v>
<v b="LUK" c="24" v="35">Eeꞌnoko tenaankai napoꞌ teing nauaaretuꞌ teing kapooꞌ tenaanka-koo taunge nkoaruꞌning, eeꞌnoko tenaanka-koo tasiꞌparuꞌnaꞌ bereteꞌ pisiꞌuuꞌnooꞌke. </v>
<v b="LUK" c="24" v="36">Tee tee tenaankai teeꞌ minkuvuresi otoreko tee Jiisuuꞌ baka teꞌ teing-koo meuꞌ donkonura aaꞌpuuꞌ, “Tampara, ee aing! Mooa tee diiꞌkoo otoaing!” </v>
<v b="LUK" c="24" v="37">Teka teing domang taꞌninaara avoreauꞌ tanuaang ooauꞌnung-pinaꞌ noruꞌaama. </v>
<v b="LUK" c="24" v="38">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Nko diiꞌ aming-koo avoroꞌke tairurimang? Aming-koo noruꞌ keekooꞌdariri? </v>
<v b="LUK" c="24" v="39">Oomeriai bireng eeꞌnoko kauꞌ tasiꞌmeri, ning tee ning. Ioꞌ komerira oomeriai, aiꞌ tanuaang tee aaꞌning bioꞌ eeꞌnoko kooꞌ otoaung teeꞌ ning oomerimatomanaꞌ.” </v>
<v b="LUK" c="24" v="40">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvurira nau-antavuruꞌ bakaang bireng eeꞌnoko kauꞌ niirie tooꞌpauꞌnairu. </v>
<v b="LUK" c="24" v="41">Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ dotue maantoꞌurira noone-pinaꞌ noruꞌai masikaꞌantavaavaꞌ papaaravaririoꞌ aaꞌpuruꞌ teie teing, “Kapooꞌ ee nai-koo makosi anke otomang?” </v>
<v b="LUK" c="24" v="42">Eeꞌnoko teinge taviꞌnooꞌ uaꞌniiꞌnooꞌ avauꞌ, davainta nariꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="43">Eeꞌnoko teie nkavura tee teinge ooaioꞌ maaꞌuuꞌ. </v>
<v b="LUK" c="24" v="44">Teketa tenang aaꞌpuruꞌ teing teie, “Aing teing nkaning kara diiꞌ naurampiruꞌning tenang diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoi aaꞌpama: Ookara tee kapooꞌnanka Daari Meekunge ning-koong tero minkuvuuꞌnung koontoꞌ dupearavaining aaꞌnooꞌke Moosesi bakaang boto, nakaro-nupoong biikaang kara, eeꞌnoko ookara kenananka otoinooꞌke.” </v>
<v b="LUK" c="24" v="45-47">Tenang teeꞌ minkuvura biikaang onou daateꞌantavuruꞌ noruꞌaavaꞌnaang tee Daari Meekung-koong karananka aaꞌpurima, “Teroita eeꞌ daariari otomaung, tee Domang-anta Kumponinge Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜ pora baike kuneꞌura beenang doong deemparako booꞌketa daaꞌaravai, eeꞌnoko napoꞌ tee domang bereꞌanta eeꞌnoko tontaꞌanta orakaꞌ nko-ita daankiaavaing bakaang miring-koo ookara kansiꞌkoo-nupoong-koo Jerusalemaꞌketa tutumpaara. </v>
<v b="LUK" c="24" v="48">Eeꞌnoko ninge aaꞌdampimang, ninge tenaare dupeanko ooverimaing deentaririoꞌ diiꞌ eeꞌning teing daanki nkonuka miruꞌdampimang aing kapooꞌnanka siraꞌperiaining. </v>
<v b="LUK" c="24" v="49">Eeꞌnoko ee aing, ninge tee Tanuaang Meekung Mmaꞌke maraka-antavuuꞌnung botoampaing diiꞌkoo dau otoꞌkoo. Teka anke osi pankamono-koo otoriaing diiꞌ bera purintoꞌke paning-etainge maantoꞌduriainooꞌke basi.” </v>
<v b="LUK" c="24" v="50">Teketa temono-ita bakaning barevare-nupoonge Jiisuuꞌ siompai berouꞌ bera Beetani-navuntuꞌkoo, eeꞌnoko bakaang bireng toonura biraankevurikoꞌ teing bakaning barevare-nupoong. </v>
<v b="LUK" c="24" v="51">Eeꞌnoko biraankevurima tee deto iꞌamparara paning-aape tenkenuuꞌ teing-ankoita. </v>
<v b="LUK" c="24" v="52">Eeꞌnoko teinge pankaing-antavaara tee toroariruꞌ Jerusalemaꞌaape aaꞌnaꞌ doturotuarima. </v>
<v b="LUK" c="24" v="53">Eeꞌnoko beꞌnuꞌai Kumponing daangampaama eeꞌnoko biraankeaama otorokoꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koo. </v>
<v b="JHN" c="1" v="1">Tenang tutunaꞌ masipoꞌ Kumponing bakaang Kara˜ Matau Okonara ovorimpari otokoꞌnung. Tee aaꞌnung kansiꞌ mmeꞌ pupuꞌaravaruko Kumponing ninka nariꞌ otoresi Kumponing-naumpui otokoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="2">Eeꞌ, tee eeꞌnung teeꞌ tutunaꞌnooꞌka Kumponing ninka otorekoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="3">Ookara kapooꞌnanka teing teie nkovuruꞌning. Kapooꞌnanka nkoniiꞌnanka-koo narung kapooꞌ otoaꞌ teie nkovuaruko tavoꞌaruꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="1" v="4">Tee-koo kuunge domaang okoraꞌari otouꞌ, eeꞌnoko tee domaang tee nantoong biikaang araka deempari otouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="5">Eeꞌnoko tee araka mutaanang-koo arakavari otoi otomaung, teie mutaanange tee dakaꞌkoo punkaampuaruko˜. </v>
<v b="JHN" c="1" v="6">Aung aaꞌ tee, naning niiꞌnara tavoꞌaruꞌnung miring Jooni. </v>
<v b="JHN" c="1" v="7">Kumponinge botovuioꞌ pouꞌ ookara nantoong nauvuriiꞌnaang tee araka, siraꞌparako masikaꞌantavaavainaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="8">Jooni tee, tee araka deeaꞌ, nka tee Jooni pouꞌ tee araka minkuvuma. </v>
<v b="JHN" c="1" v="9">Tee minkuvukoꞌnung tee araka masikung, ookara nantoong aꞌ kansiꞌkoo pontoꞌarimaing araka-antavurimaung. </v>
<v b="JHN" c="1" v="10">Tee tee kansiꞌkoo pontoꞌarara otokoꞌ, tee aaꞌnung kansiꞌ nkovuuꞌnung, teka teing kansiꞌnupoonge tasiꞌpaavarukoꞌnung tee. </v>
<v b="JHN" c="1" v="11">Bane baka bakaning meekupoong-anko poioꞌ, teka teinge tee arooꞌaavarukoꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="1" v="12">Niiꞌninge deekoꞌ arooꞌaako teie teing ookara iriꞌ avuruꞌ Kumponing baurukaaꞌ deempariiꞌnaang, teing bakaang miring pankaing masikaꞌantavauꞌning deempariko. </v>
<v b="JHN" c="1" v="13">Teing teing Kumponing baurukaaꞌ pontoꞌniiꞌnuka; biumaraang-koong erenge deeaꞌ, mono-koong piai deeaꞌ, eeꞌnoko naning bakaang mataue deeaꞌ; teing baka Kumponinge baurukaaꞌ deeng-antavuruꞌning. </v>
<v b="JHN" c="1" v="14">Eeꞌ, tee Kumponing bakaang Kara Okonara tee mono-poꞌnung deemparuꞌ eeꞌnoko niiꞌ ninka nariꞌ otouꞌ tee teinge piaa naankai eeꞌnoko tee kara masikung aaꞌninge maantoꞌ. Bakaang domaang-eta arakavarioꞌ ooampiruꞌnung tee tee-pinaꞌ tee Bauring narung masikung kirokai bakaang meenasi Bauma-itaing. </v>
<v b="JHN" c="1" v="15">Joonie tee minkuvuuꞌ; bokuma aaꞌpuuꞌ, “Aung eeꞌnara naning minkuankoꞌnung, aaꞌpankoꞌnung: Naning tee ning-koo damaꞌke pomaang tee bakei ning puruꞌmui otong. Ning paramaavaruko teroita otouꞌnunge.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="16">Biraanke-antamuriko niiꞌ ookara bautaꞌnanka nkavampikooꞌ bakaang avusiroꞌ pankaing okoraꞌarioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="17">Kumponinge bakaang boto Moosesi avuioꞌ teie niiꞌ pareꞌmuruꞌ; piaa naning otoaꞌ tee boto tampaꞌ tarevui tee kiimata baariꞌupeuꞌnung (Rom 8:3).’ eeꞌnoko kara masikung taꞌniꞌpoi minku Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge poꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="18">Naning otoaꞌ Kumponing oovuuꞌnung. Bauring narung masikung kirokai, tee narung bauma ninka navuaremaung. Teie eeꞌnarai Kumponing tampaꞌ naumurimang. </v>
<v b="JHN" c="1" v="19">Juꞌkoong ovontung Jerusalemaꞌnupoonge piristiꞌnanka eeꞌnoko biikaning pakupakunanka botoaaruꞌ Jooni tanaꞌaavaꞌnaang, aaꞌpaavaꞌnaang, “Daꞌ baa eeꞌnara?” </v>
<v b="JHN" c="1" v="20">Eeꞌnoko tanaꞌaako Joonie kapooꞌ bakuꞌuaꞌ tampaꞌ siraꞌpari aaꞌpuruꞌ: “Ning tee Kumponing-etaing teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ˜ deeaꞌ, nantoong domampurira tarevuriaing.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="21">Teeꞌpuko aaꞌpauꞌ, “Daꞌ eeꞌnara baa, Eliasi ee?” Eeꞌnoko Joonie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “A, ning tee deeaꞌ.” Eeꞌnoko napoꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Daꞌ ee tee nakaronung nempampimaung ee?” Eeꞌnoko makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Otoaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="22">Eeꞌnoko napoꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Nka daꞌ eeꞌnara baa? Naumeriaing nantoong botomaarining nauarampiainaꞌ. Daꞌ baa daka tantaramaung?” </v>
<v b="JHN" c="1" v="23">Eeꞌnoko Joonie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teie nakaronarai Aisaiaꞌke urikamuꞌ ning-koo minkuvuuꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, ‘Aurong narung naning-koong, naning meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌ otoi bokuma aaꞌpumaang, maamu-antaveriaing tee taung Ovoring bakaang. Koompevuriaing poainavung.’” </v>
<v b="JHN" c="1" v="24">Niiꞌning napoꞌ teꞌ otorokoꞌ Boto Keperuuꞌnavitue˜ botoaarioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="25">Teinge napoꞌ Jooni niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Daꞌ eeꞌnara Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ, Eliasi, eeꞌnoko tee nakaronung nempampimaung deeaung deekoꞌ aming-koo eeꞌnarai dake nantoong ntong-koo minkiverima meekaꞌantaverimaung?” </v>
<v b="JHN" c="1" v="26">Eeꞌnoko Joonie kara makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “A, tamung ntong-koo minkie meekaꞌ antavarampimang. Nka niiꞌnung noruꞌeriaung naning pankaing diiꞌkoo meuꞌ donkonui otong. </v>
<v b="JHN" c="1" v="27">Tee ning-koo damaꞌke poaing naurampimaung aaꞌnaꞌ apooꞌmui otoing, doonge-taara˜. Tee eeꞌnara poko aaꞌnaꞌ tampaꞌ taaraveriai!” </v>
<v b="JHN" c="1" v="28">Aung kapooꞌ ookara Beetani-namono-koo nkoaruꞌ Jooꞌdani-nari-koo amenkaꞌaapei, Joonie nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌnooꞌke. </v>
<v b="JHN" c="1" v="29">Teketa tee daunaꞌmung Joonie Jiisuuꞌ oovuuꞌ poko, eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, “Ooveriko, aunkapeto tee eeꞌnara Kumponing Bakaang Sipisipiꞌkoong Kampia aarumo orara tontaꞌuaing ookara kansiꞌnupoong-koo. </v>
<v b="JHN" c="1" v="30">Tee aung eeꞌnara tee naning ninge minkuamaung, aaꞌpama, ning-koo damaꞌke poaing naning bakei ning-koo dau basi. Ning oꞌnoaruko otouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="31">Aung eeꞌnara naning ninge noruꞌampaꞌ minkuankoꞌnung, eeꞌnoko ning tavoꞌmaruꞌ diiꞌ Isireeli-nupoong ntong-koo minkirampima meekaꞌantarampiko, diiꞌke tasiꞌperiiꞌnaang aung naning.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="32">Joonie daankivurima aaꞌpuruꞌ, “Ninge Tanuaang Meekung kuukuuꞌpinaꞌ siarako paning-eta siarara tee-koo dau pantoko ooansing. </v>
<v b="JHN" c="1" v="33">Eeꞌnoko ninge koontoꞌ noruꞌampaꞌ, nka Kumponinge, botomuuꞌnunge nantoong ntong-koo minkiarama meekaꞌantavaramaꞌnaang, aaꞌmuuꞌ, ‘Dake Tanuaang Meekung siarara dau pantoko ooveeꞌnaang tee-koo naning-koo. Tee eeꞌnara tee Tanuaang Meekung ninka meekaꞌantavuriaing.’” </v>
<v b="JHN" c="1" v="34">Joonie aaꞌpuruꞌ, “Ninge ooansing, eeꞌnoko naurampimang, aung eeꞌnara tee Kumponing Bauring.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="35">Teketa tee Jooni daunaꞌmung napoꞌ teꞌ otoko neeꞌ ninka bakaning barevare-nupoong-koonaanka ninka. </v>
<v b="JHN" c="1" v="36">Eeꞌnoko Joonie Jiisuuꞌ nanuko oovura aaꞌmuretuꞌ, “Aunkato eeꞌnara Kumponing Bakaang Sipisipiꞌkoong Kampia.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="37">Eeꞌnoko tee neeꞌke Jooni taaravampeta Jiisuuꞌ siompampetuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="38">Jiisuuꞌke damaꞌdu-aape neeꞌke siompampeko oomureta niaꞌmuretuꞌ aaꞌpuma, “Deeꞌke aming besiꞌeremang?” Eeꞌnoko neeꞌke makuꞌampetuꞌ kara, aaꞌpampema, “Raabaiꞌ ee, daꞌ areꞌ otomaung?” (Aung Raabaiꞌ miruꞌnooꞌ Nau-anta Pankaing.) </v>
<v b="JHN" c="1" v="39">Eeꞌnoko bokumurema aaꞌmuretuꞌ, “Poreta oovereai.” Teketa tee nanampetaiꞌnange ooampetuꞌ teꞌ eeꞌnooꞌ otokoꞌnooꞌ. Tenang eeꞌnang duaaꞌ sirang poioꞌ. Eeꞌnoko teꞌmung doong tee ninka oꞌnoruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="40">Tenang Joonie tasiꞌantamureko Jiisuuꞌkoo biꞌmaresi nanampetuꞌ. Neeꞌ eeꞌnaanka Aanduruꞌ, Saimoniꞌ Piita baaraꞌmaꞌnung ninka. </v>
<v b="JHN" c="1" v="41">Eeꞌnoko namuꞌke Aanduruꞌke bataata Saimoniꞌ besiꞌuuꞌ. Eeꞌnoko oovuraiꞌnange nauvuma aaꞌpuuꞌ, “Neeꞌke peꞌnumpampesing tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domang mooꞌmurima taremuriaing-koong” (Kirikiꞌnaꞌ tee Karistooꞌ tampaamaung). </v>
<v b="JHN" c="1" v="42">Eeꞌnoko Aanduruꞌke enang Saimoniꞌ Jiisuuꞌanko tavoꞌuuꞌ. Jiisuuꞌke oovuraiꞌnange aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ Saimoniꞌ, Jooni bauring. Dakaang miring Siipasi deemparavaing,” Kirikiꞌnaꞌ tee Piita tampaamaung. </v>
<v b="JHN" c="1" v="43">Aung aaꞌ napoꞌ daunaꞌmung Jiisuuꞌ Kaaleliꞌnavete-aape nanuꞌkoo piavouꞌ. Eeꞌnoko Pilipiꞌ oovuraiꞌnange aaꞌpuuꞌ, “Niꞌninka nanampeaing.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="44">Aunooꞌ Pilipiꞌ Besaida-nung. Teꞌ osi Aanduruꞌnamainta Piita otorekoꞌnooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="1" v="45">Eeꞌnoko Pilipiꞌke Natanieloꞌ besiꞌuma oovura nauvuma aaꞌpuuꞌ, “Niiꞌke peꞌnumpampirieeng tee eeꞌnara naning Moosesie buuku-koo daarivuuꞌnung Kumponing bakaang boto-koong-koo, tee eeꞌnara naning nakaro-nupoong urikupoong daariauꞌnung biikaang buuku-koo. Aung bakaang miring Jiisuuꞌ, Josepaꞌ bauring, Nasaretiꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="46">Eeꞌnoko Natanieloꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌ? Kapooꞌ ee tampara Nasaretiꞌketa popeuꞌ?” Eeꞌnoko Pilipiꞌke aaꞌpuuꞌ, “Pora ooveaing.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="47">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke oovuuꞌ Natanieloꞌ tee-anko poko, eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Aung eeꞌnara koontoꞌ Isireeli-nupoong-koong. Tosi nkovuaunge.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="48">Natanieloꞌke niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Dake arekeeꞌ ning noruꞌmeing?” Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ninge tero ooransing Pilipiꞌke mmeꞌ bokuruaruko kokoki-navari-koo boong ueentari otoko.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="49">Eeꞌnoko Natanieloꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta Pankaing, daꞌ eeꞌnara Daurarong˜ niiꞌ Isireeli-nupoong niikaang.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="50">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Dake ee masikaꞌantamemang aaꞌdansing-koo, ‘Daꞌ ninge ooransing kokoki-koo boong ueentari otoko.’? Dake kapooꞌ mmauꞌ pankainanka aung-koo dau basining ooveainge.” </v>
<v b="JHN" c="1" v="51">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌmuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang, paning bereꞌarako ooveriainge, eeꞌnoko Kumponing bakaning koosinunanka eeꞌdeto eeꞌnoko eeꞌdepeto nanaako oovereriaing ning-anko Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing-anko.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="1">Keꞌmunta doong tankinuioꞌ nampeesi-koong paroro Kana-navuntuꞌkoo nkoauꞌ Kaaleliꞌnameng-koonooꞌke. Jiisuuꞌ bauko teꞌ otouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="2">Jiisuuꞌ eeꞌnoko niiꞌ bakaning barevare-nupoong nanampiruꞌ tee-koo eeꞌnara-koo paroro-koo nampeesi-koong-koo. </v>
<v b="JHN" c="2" v="3">Teketa tee, ookara uaini oparako Jiisuuꞌ baukoi aaꞌpuuꞌ, “Uaini oparing. Enang otoꞌevoroaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="4">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ee nkoꞌ, arekeeꞌ? Nkaang batei mmeꞌ makotuaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="5">Teketa Jiisuuꞌ baukoi teing taamang bantoꞌnuka teke otorokoꞌning nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Kapooꞌ naururiaing nkoveriai.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="6">Teke ˜nareng-taa utau kapang-kooning ntong-poꞌning teꞌ otokoꞌ taramu-pinaꞌ basi pankaing-pinaꞌ, Juꞌnupoonge temuriiꞌketa ntong nkeꞌaama amutemuriiꞌ kapooꞌ duuꞌpaakoꞌning biikaang toomo siompai. </v>
<v b="JHN" c="2" v="7">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing taamang bantoꞌnuka aaꞌpuruꞌ, “Aing utauning maantoꞌeriaing ntonge.” Eeꞌnoko teinge maantoꞌama koontoꞌ aꞌdeiꞌke karange basiauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="8">Eeꞌnoko maantoꞌaioꞌ Jiisuuꞌke nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Enang tee-koo ntong-koo niiꞌnaruꞌ nkeꞌerira tavoꞌeriaing tee-anko paroro okovenung-anko.” Eeꞌnoko tee-anko tavoꞌauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="9">Eeꞌnoko ntong avaioꞌ mantompuuꞌ, koontoꞌ uaini deemparioꞌ. Teie noruꞌuaruuꞌ aung uaini okoraꞌnooꞌ. Teinge nainge taamang bantoꞌnankai ntong nkeꞌauꞌninge noruꞌauꞌ. Eeꞌnoko teie paroro okovenunge mantompura tee naning nampeesiarakoꞌnung bokuvura aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="JHN" c="2" v="10">“Niiꞌke ookarai uaini tampara masikung tutung avorompimaung, eeꞌnoko nantoonge tee opaako damaꞌke tamunsiꞌnung uaini avorompikooꞌ. Eeꞌnoko dake tampara uaini pinkaꞌeing bera enang damaꞌke amerimaang.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="11">Aung Jiisuuꞌ bakaning taaꞌniꞌantananka-koo tutunaꞌnung. Tee nkovuuꞌnung Kana-navuntuꞌkoo, Kaaleliꞌnameng-koonooꞌke. Teke eeꞌnooꞌke bakaang meenasi siraꞌparuꞌ eeꞌnoko niiꞌke bakaning barevare-nupoonge masikaꞌantavampiruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="12">Eeꞌnoko teketa Jiisuuꞌ eeꞌnoko bauko eeꞌnoko baaraꞌmainkaang eeꞌnoko niiꞌ bakaning barevare-nupoong nanampiruꞌ Kapaneumeꞌnavuntuꞌaape. Eeꞌnoko temono-koo niiꞌning doong oꞌnoruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="13">Tenang Juꞌnupoong biikaang Taamang Baariꞌkoong˜ dueꞌuioꞌ Jiisuuꞌ Jerusalemaꞌaape nanuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="14">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke nantoong oovuruꞌ parang-koo dootuuꞌnava pankava-koong-koo kuunge baaveveeko boromakaꞌ dovang, sipisipiꞌ dovang, kuukuuꞌ dovang parekanumpoꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ nantoong mooniꞌ aampariꞌaakoꞌning oovuruꞌ biikaang baꞌnavaꞌnang-koo baꞌnamparirioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="15">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke moꞌming nerivura nipoꞌurima ookara kauꞌ karenaumo bataꞌuruꞌ dootuuꞌnava pankava-ita, sipisipiꞌ dovang, boromakaꞌ dovang. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke batanang-nanka peꞌdempuruꞌ mooniꞌ aampariꞌaakoꞌning biikaning, eeꞌnoko biikaang mooniꞌ purarinkaꞌevuruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="16">Eeꞌnoko teing nantoong kuukuuꞌ baaveaakoꞌning Jiisuuꞌke nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Teꞌnemperiaing anketa. Mmaꞌ bakaang pava baaveroma deeng-antaveriaukaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="17">Eeꞌnoko niiꞌke bakaning barevare-nupoonge noruꞌampiruꞌ Daari Meekunge minkuvuuꞌnaꞌ, aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Nkaang domang-eta pia aaꞌnaꞌ oꞌnong dakaang pava meekung otoi otoꞌkoo.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="18">Teketa tee Juꞌkoong ovontunge makuꞌaama tuuꞌai niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Daꞌ pankaing deekoꞌ, teeꞌ nkovepeuꞌnung, taaꞌniꞌanta naumeriaing.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="19">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Aung pava dootuuꞌnava turamperiko beenang doong-koo napoꞌ daaꞌampaing.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="20">Teketa napoꞌ teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Beenang doong-koo masikaꞌ kaniepeuꞌ? Makotuaꞌ. Ava dootuuꞌnava pankava pankaroonge kaniampiruꞌnava karenaumo kivora-ita ˜namareꞌtaa-koo.” </v>
<v b="JHN" c="2" v="21">Tee dootuuꞌnava tampukoꞌnung miruꞌnooꞌ tee eeꞌnara Jiisuuꞌnung mono. </v>
<v b="JHN" c="2" v="22">Damaꞌke booꞌketa daaꞌarioꞌ niiꞌke bakaning barevare-nupoonge napoꞌ noruꞌampiruꞌ teeꞌ minkuvuuꞌnaꞌ. Eeꞌnoko Daari Meekung masikaꞌantavampiruꞌ eeꞌnoko tee kara Jiisuuꞌke minkuvuuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="2" v="23">Teketa tee Jiisuuꞌ otouꞌ Jerusalemaꞌ Taamang Baariꞌkoong-koo˜. Eeꞌnoko teꞌ otoko mmauꞌke masikaꞌantavauꞌ taaꞌniꞌantananka nkovuuꞌning ooaama teꞌ otoroitaaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="24">Nka Jiisuuꞌke tee masikaꞌantavuriarukoꞌ ookara biikaang aarumo noruꞌuitaaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="2" v="25">Bane naninge kapooꞌ nauvuaruko tampaꞌ noruꞌukoꞌ nantoong-koo tunsi-koo otoing. </v>
<v b="JHN" c="3" v="1">Enang tee naning narung otokoꞌ miring Nikodemasi. Tee Juꞌnupoong-koong pankaing, Boto Keperuuꞌnavitu-koong˜. </v>
<v b="JHN" c="3" v="2">Eeꞌnoko niiꞌnaꞌmung muunga Jiisuuꞌanko pora aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta Pankaing ee, daꞌ niiꞌke noruꞌdampiri otong. Daꞌ nau-anta Kumponinge botoruuꞌnung. Aing taaꞌniꞌantananka nkovemaing naninge baka nkovuarupeuꞌ Kumponing ninka nariꞌ otoreaꞌ dei.” </v>
<v b="JHN" c="3" v="3">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Masikaꞌ nauramaang, naning napoꞌ pontoꞌaravarui dei, Kumponing bakaang muuꞌ oovuarupeuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="3" v="4">Nikodemasie aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌ napoꞌ naning pankara pontoꞌarapeuꞌ? Bauko-koong-koo manong-koo napoꞌ tumparavarupeuꞌ kemuꞌkanaꞌ napoꞌ pontoꞌaraaꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="3" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Masikaꞌ nauramaang, naning Kumponing bakaang muuꞌkoo tumparavarupeuꞌ pontoꞌaravarui dei ntong-eta eeꞌnoko Tanuaang Meekung-eta. </v>
<v b="JHN" c="3" v="6">Mono-koong pontoꞌ mono-pinaꞌ ooampimaung, eeꞌnoko Tanuaang Meekung-koong pontoꞌ domaang-pinaꞌ ooampiarupeuꞌ dutai. </v>
<v b="JHN" c="3" v="7">Taꞌniniaukaꞌ aaꞌpansing-koo, ‘Diiꞌ nauꞌka napoꞌ pontoꞌdariaing.’ </v>
<v b="JHN" c="3" v="8">Doving piavomanaꞌ duparama eevumaunge. Dake tamung bakaang kara taaravepeuꞌ eeꞌnoko dake noruꞌearupeuꞌ areketa pomaang aiꞌ areꞌaape nanumang. Teeꞌ nariꞌ, dake tasiꞌpearupeuꞌ nantoong Tanuaang Meekung-eta pontoꞌarimanaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="3" v="9">Nikodemasie aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌ teeꞌ nkoarapeuꞌ?” </v>
<v b="JHN" c="3" v="10">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌ dake aung noruꞌeaꞌ otong bane pankainge, kakeꞌii-anta Isireeli-nupoong biikaange? </v>
<v b="JHN" c="3" v="11">Masikaꞌ nauramaang, niiꞌke tampaꞌ noruꞌampiritaaꞌ karompimaung, eeꞌnoko kapooꞌ ooampiritaaꞌ minkuampimaunge. Eeꞌnoko diiꞌ aung niikaang kara taara-koo piaroriaung. </v>
<v b="JHN" c="3" v="12">Diiꞌke masikaꞌantameriaung kapooꞌkoo kansiꞌkoong-koo naurampiko arekeeꞌ masikaꞌantameripeuꞌ ninge kapooꞌ paning-kooning naurampiko? </v>
<v b="JHN" c="3" v="13">Eeꞌnoko niiꞌnung naning paning-koo nanuuꞌnung otoaꞌ, ning narung, ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-eta mouꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="3" v="14">Teeꞌ Moosesie boruꞌ koopaꞌkoong intampuuꞌnaꞌ tuuku-koo meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo teeꞌ nariꞌ nauꞌka ning Tee Naning-naumpoꞌ intamaavaing. </v>
<v b="JHN" c="3" v="15">Kumponinge teeꞌ nkoaraaꞌnaang miruꞌuuꞌnung taung daareꞌuuꞌnaang nantoong domaang isikung okovuriaing-koong, teing ookara ning masikaꞌantamaavaining.” Jiisuuꞌke teeꞌpuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="3" v="16">Eeꞌ, Kumponinge niiꞌ ookara kansiꞌnupoong aaꞌnaꞌ piaamurikotaaꞌ tee Bauring narung masikung kirokai tauraꞌpuuꞌnung tee booꞌparaaꞌnaang niiꞌ paku-koo; bera tee naning tee masikaꞌantavuaing paaꞌaravaukaꞌnung, teka domaang oparavaung otoꞌevuaing. </v>
<v b="JHN" c="3" v="17">Kumponinge Bauring botovuuꞌ domang-antanung deemparaaꞌnaang, tuumpinung deeaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="3" v="18">Baa tee Kumponing Bauring masikaꞌantavumaung tee kiimata nkavuaukaꞌnung, eeꞌnoko baa tee Kumponing Bauring masikaꞌantavuaung tee kiimata-numpoꞌ, Kumponing Bauring narung masikung kirokai masikaꞌantavuaruko. </v>
<v b="JHN" c="3" v="19">Tee kiimata nka-koong okoraꞌnooꞌ eeꞌ: Araka aꞌ kansiꞌkoo poko nantoong kontevorouꞌ, mutaanang narung piavoroi biikaang orara-nko dakaꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="3" v="20">Naning tee kapooꞌ orara nkovumaung bakei aaꞌnaꞌ piavoaung araka-koo eeꞌnoko kupiꞌomaung araka-anko poꞌkoo bakaning orara nko-nko siraꞌparaꞌneeng-koo. </v>
<v b="JHN" c="3" v="21">Eeꞌnoko naning tee kapooꞌ masikung siompuitaaꞌ nkoaramaung tee araka-anko pomaung, ookara kapooꞌ nkovuining siraꞌparaaꞌnaang Kumponing dotu-anta-koo nkoniiꞌ deemparako. </v>
<v b="JHN" c="3" v="22">Aung aaꞌ tee teketa niiꞌ bakaning barevare-nupoong tee Jiisuuꞌ ninka nanampiruꞌ Judiaꞌnameng-koo. Niiꞌning doong teke tee ninka oꞌnoruꞌ nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurima. </v>
<v b="JHN" c="3" v="23">Tenang napoꞌ Joonie nantoong niiꞌning ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌ Iinong-a, Sielimaꞌnavuntuꞌkoo dueꞌka, teꞌ ntong mmauꞌpoꞌnooꞌ deemparako. Nantoong mmauꞌ teꞌ berokoꞌ Joonie minkivurira meekaꞌanta-koo. </v>
<v b="JHN" c="3" v="24">Tenang eeꞌnang mmeꞌ Jooni kiimatavaravaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="3" v="25">Eeꞌnoko niiꞌning Jooni bakaning barevare-nupoong-kooning tataꞌeekoꞌ Juꞌnupoong-koong narung pankaing ninka kiiroraaꞌanta aarumo meekung-koong. </v>
<v b="JHN" c="3" v="26">Aung aaꞌ tee, Jooni bakaning Jooni-anko berouꞌ nauaavaꞌnaang. Aaꞌpauꞌ, “Nau-anta Pankaing, tee ee dake naning noruꞌemaang ntong-koo avetekaꞌkoo otoresieeng Jooꞌdani-nari-koo tee eeꞌnara naning dake minkueuꞌnung? Tee eeꞌnara naninge enang nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurimaang, eeꞌnoko ookara tee-anko nanaamaang.” </v>
<v b="JHN" c="3" v="27">Joonie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Naning otoaꞌ kapooꞌ otoꞌevupeuꞌnung Kumponinge avuaruko. </v>
<v b="JHN" c="3" v="28">Diiꞌke tero taaraveruꞌ tee kara ninge minkuama aaꞌpantuꞌnung, ‘Ning tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ tavoꞌaravaing-koong deeaꞌ, teka Kumponinge botomuuꞌ tee-koo eeꞌnara-koo uroꞌkanooꞌ nanamaꞌnaang.’ </v>
<v b="JHN" c="3" v="29">Nampeesi-koong paroro-koo, teni manikuma teni tee nampeesinara baꞌaang. Eeꞌnoko tee baꞌmaikoꞌ tamung dueꞌke donkonui nempari taaravuma doturotuarapeuꞌ tee nampeesinara karoko. Teeꞌ eeꞌnaꞌ teing nantoong Jiisuuꞌ ninka otoroko ooaransi nkaang doturotu dupeniiꞌ otoi otong. </v>
<v b="JHN" c="3" v="30">Tee nauꞌka pankaimparavaing ning okiꞌnaꞌmarako.” </v>
<v b="JHN" c="3" v="31">Naning aꞌdeiꞌketa pouꞌnung ookara-koo dau basi. Naning kansiꞌkoo otoi tee kansiꞌnung eeꞌnara, kansiꞌkooning kapooꞌ minkuvumaung. Eeꞌnoko tee naning paning-eta pouꞌnung ookara-koo deu basi. </v>
<v b="JHN" c="3" v="32">Teie eeꞌnarai naumurimaung oovuuꞌning eeꞌnoko taaravuuꞌning. Nka nantoonge bakaang kara masikaꞌantavaavaung. </v>
<v b="JHN" c="3" v="33">Eeꞌnoko naning tee bakaang kara masikaꞌantavumaung tee eeꞌnarai siraꞌpui aaꞌpumaung, “Kumponing bakaang kara bakei kara masikung.” </v>
<v b="JHN" c="3" v="34">Tee eeꞌnara Kumponinge botovuuꞌnung Kumponing-koong kara koontoꞌ taaꞌniꞌpoioꞌ minkuvumaung, Tanuaang Meekung Kumponinge ootukuarioꞌ avuuꞌnung ninka. </v>
<v b="JHN" c="3" v="35">Baumai Bauring piaavura ookara kapooꞌnanka avuuꞌ kompuuꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="3" v="36">Eeꞌnoko naning Kumponing Bauring masikaꞌantavumaung domaang oparavaukaꞌnung otoꞌevumaung. Eeꞌnoko naning tee Kumponinge Bauring bakaang kara taaravuaung domaang oparavaukaꞌnung otoꞌevuaukaꞌnung koontoꞌ. Kumponing bakaang iira toraꞌpuaing teie doong kante. </v>
<v b="JHN" c="4" v="1">Eeꞌnoko teinge Boto Keperuuꞌnavitu˜ taaravauꞌ Jiisuuꞌke mmauꞌ barevare-nupoong bokuvurima ntong-koo minkivurima meekaꞌantavuriko Jooni-koo dau basinooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="2">Aꞌnooꞌ Jiisuuꞌke baka nantoong ntong-koo minkie meekaꞌantavuriaꞌ; niiꞌke bakaninge barevare-nupoonge nainge deekoꞌ minkiarampima meekaꞌantavarampikoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="3">Teketa Jiisuuꞌke tee kara taaravuraiꞌnange Judiaꞌnameng-eta toroaruꞌ Kaaleliꞌaape. </v>
<v b="JHN" c="4" v="4">Eeꞌnoko maroita tevung taung-navunge Sameriaꞌnamenge tankinui-navunge siong-antamuruꞌ, niiꞌke Juꞌnupoonge baariꞌampimanavunge. </v>
<v b="JHN" c="4" v="5">Eeꞌnoko Sameriaꞌnameng-koo tumarira osi tavoꞌmariruꞌ miring Saikaaꞌ. Teꞌ eeꞌnooꞌ baruꞌ isipoꞌ deeaꞌ Jeekopiꞌke bauring Josepaꞌ avuuꞌnau-koo. </v>
<v b="JHN" c="4" v="6">Teꞌ eeꞌnooꞌ Jeekopiꞌ bakaang dinkung ntong-poꞌnung otokoꞌnooꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ nanuꞌkoo takaaꞌora teꞌ baꞌnamparuꞌ tee-anko dinkung-anko. Tenang eeꞌnang muung-aapenang. </v>
<v b="JHN" c="4" v="7-8">Jiisuuꞌ teꞌ baꞌnampari otoko niiꞌ bakaning barevare-nupoong osi nanampiruꞌ taamang mooꞌampiiꞌnaang. Eeꞌnoko tee, Jiisuuꞌ sipampirioꞌ nani Sameriaꞌkoonani teꞌ ntong nkeꞌkoo dinkung-koo pouꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ntong-koo ameai.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="9">Teketa Sameriaꞌnanie aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ Juꞌkoong, eeꞌnoko ning Sameriaꞌnani. Arekeeꞌ ning dake niaꞌmemaang ntong-koo aromaꞌnaang?” (Juꞌnupoonge kompaavaung kapooꞌ Sameriaꞌnupoonge taamanaama kompaamaing. Teeꞌkoo tenie teeꞌ minkuvuuꞌ.) </v>
<v b="JHN" c="4" v="10">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ee bakaꞌ, dake noruꞌei dei Kumponing-nung bautaꞌ eeꞌnoko ning baa eeꞌnara niaꞌdamaang ntong-koo, ning eeꞌnara niaꞌmepeuꞌ. Niaꞌmeko ninge arompeuꞌ ntong domaang-poꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="11">Eeꞌnoko tenie manikumai makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ee aung, nnaꞌ daꞌ baakete otoꞌderuaꞌ, eeꞌnoko aung dinkung baruꞌ isikung masikung. Arekeeꞌ nkavepeuꞌ tee ntong domaang-poꞌnung? </v>
<v b="JHN" c="4" v="12">Niikaakai Jeekopiꞌke aung dinkung ntong-poꞌnung amuruꞌ. Tee eeꞌnara eeꞌnoko baurukaaꞌ eeꞌnoko bakaning boromakaꞌ dovang sipisipiꞌ ookara aruꞌkoo naikauꞌ. Emuꞌ daꞌ ee Jeekopiꞌkoo dau basi tantaramaang?” </v>
<v b="JHN" c="4" v="13">Jiisuuꞌke kara makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Nantoong aung-koo dinkung-koonaruꞌkoo naikaara napoꞌ nukaaꞌoropeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="14">Nantoong teing ninge ntong avorompaining napoꞌ nukaaꞌoroaukaꞌnung. Teruꞌ avorompainaruꞌ teing-koo kuunge puunta-poꞌnaruꞌ deemparavaing ntong domaang-poꞌnung doong kante tavoꞌaramatoainaꞌ teing-koo, domaang oparavaukaꞌnung otoꞌevuriainaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="15">Eeꞌnoko tenie manikumai makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, ameaing tee eeꞌnara ntong. Ning teeꞌ nariꞌ otoꞌkoo piamomaang, napoꞌ ntong-koo nukaaꞌmoaukaꞌ, napoꞌ kemuꞌkanaꞌ moaukaꞌnaꞌ ntong nkeꞌkoo.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="16">Enang tee Jiisuuꞌke botovuma aaꞌpuuꞌ, “Bera daꞌung bokuera aꞌ poreaing.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="17">Tenie manikumai aaꞌpuuꞌ, “A, ning aaꞌ inung oꞌnoai.” Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ. Daang deeaꞌ. Masikaꞌ minkuemaang teeꞌ aaꞌpema, ‘Ning aaꞌ inung oꞌnoai.’ </v>
<v b="JHN" c="4" v="18">Daꞌ paꞌnokoꞌke nantoonge nantauꞌnani, eeꞌnoko tee naning enang daꞌ ninka otoresing daꞌung masikung deeaꞌ. Masikaꞌ naumeing.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="19">Eeꞌnoko tee, tenie aaꞌpuuꞌ, “Ee aung, daꞌ masikaꞌdarioꞌ ninge nakaronung-pinaꞌ noruꞌdamaang. </v>
<v b="JHN" c="4" v="20">Niikakatauroi Sameriaꞌnupoonge amii-koo Kumponing boontuaakoꞌ, dootuuꞌ nkoaama; eeꞌnoko diiꞌke Juꞌnupoonge aaꞌperimaung, ‘Jerusalemaꞌ naroꞌke Kumponing boontuampimaatoaing.’” </v>
<v b="JHN" c="4" v="21">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ teni manikuma, “Masikaꞌantameaing, ee ani, batei tavoꞌaravaing amii-koo eeꞌnoko Jerusalemaꞌke nantoonge Tee Niuma dootuuꞌaama boontuaavaukaꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="4" v="22">Diiꞌke Sameriaꞌnupoonge baruꞌ noruꞌeriaꞌ tee dootuuꞌerimaung. Niiꞌke Juꞌnupoonge tampaꞌ noruꞌampiri otong tee dootuuꞌampimaung. Kumponinge tee Domang-antanung Ju-nupoong-koong tavoꞌaraaꞌnaang tampuuꞌnung-koo. </v>
<v b="JHN" c="4" v="23">Tee batei pomaang, aung aaꞌ otong, tenang Tee Niuma dootuuꞌarimainge masikenge tanuaang-aapenaꞌ domange arooꞌariri masikaꞌ dootuuꞌaavainang. Teing temuriiꞌnaꞌ dootuuꞌnupoong Tee Niuma piavomaung. </v>
<v b="JHN" c="4" v="24">Kumponing tee Tanuaang. Teeꞌkoo Kumponinge maromurimaung tanuaang-aapenaꞌ dootuuꞌampiiꞌnaang domaang-eta, arooꞌmariri masikaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="25">Manikumai aaꞌpuuꞌ, “Ninge noruꞌansi oꞌnong tee Kumponinge urikamuꞌketa Pakoꞌpariꞌniiꞌ, Karistooꞌ tampaamaung pooꞌnaang. Tee eeꞌnara pora ookara kapooꞌ naumuriaing.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="26">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning tee eeꞌnara daꞌ ninka karompemaang.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="27">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang niiꞌ bakaning barevare-nupoong toromarima bakei aaꞌnaꞌ taꞌninampiruꞌ manikuma ninka minkuareko, nka niaꞌampima aaꞌpampiaruuꞌ, “Aming piaromaang?” niiꞌnaꞌ “Aming-koo minkuraremang teni ninka?” </v>
<v b="JHN" c="4" v="28">Eeꞌnoko tenie manikumai tee utau teꞌ sipura nanuuꞌ osi-aape. Eeꞌnoko osi-nupoong nauvurima aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="JHN" c="4" v="29">“Porira naning ooveriaing kapooꞌ ookara ninge tero nkoankoꞌning naumuinung. Aung eeꞌnara deeꞌma tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="30">Eeꞌnoko teing osi-eta porouꞌ Jiisuuꞌanko. </v>
<v b="JHN" c="4" v="31">Tee aaꞌ nkoarioꞌ niiꞌke bakaninge barevare-nupoonge Jiisuuꞌ aaꞌnaꞌ niaꞌampiruꞌ aaꞌpampima, “Nau-anta Pankaing, taamang-koo naikiaing.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="32">Jiisuuꞌke kara makuꞌmemurima aaꞌmuruꞌ, “Ning nkaang taamang otoꞌmemuing diiꞌke noruꞌeriaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="33">Eeꞌnoko teketa niiꞌ niiꞌka nianiaꞌ niaꞌmeerima aaꞌmeerikoꞌ, “Aiꞌ niiꞌninge aung taamang tavoꞌevainge?” </v>
<v b="JHN" c="4" v="34">Jiisuuꞌke aaꞌmuruꞌ, “Ning-koo taamang baruꞌ kapooꞌ masikung deeaꞌ. Nka tee Kumponing bakaang nko-nko kapooꞌ masikung. Teie botomuuꞌnaꞌ tampaꞌ nkoansi dupeampaing. </v>
<v b="JHN" c="4" v="35">“Diiꞌke eeꞌ minkuerimaung, ‘Keempampimanooꞌketa karekuri kaara makosi tankinuko taamang nkavampipeuꞌ.’ Nka diiꞌke ooveriaing mintoonanka. Enang namuꞌke petaaꞌoing, taamang kavuꞌnooꞌ makotuing. </v>
<v b="JHN" c="4" v="36">Niiꞌke taamang nkavampima doturotumarimaung. Teeꞌpinaꞌ nantoong oosiarampimang domaang oparavaukaꞌnung otoꞌevuriiꞌnaang, niiꞌ sinang tanka-nupoong eeꞌnoko taamang nka-nupoong naroꞌmariri doturotumariainaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="37">Aung kara teinge minkuaamaung masikung, ‘Narunge keempuko niiꞌnunge taamang kavumaung.’ </v>
<v b="JHN" c="4" v="38">Ninge diiꞌ botorampiring taamang nkaveriiꞌnaang mintoong-koo diiꞌ pakurariaruuꞌnau-koo. Aung tee niiꞌning mintoong-koo iriꞌopariring-koo diiꞌ tamung kavuꞌ narung-koo pakurarimang.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="39">Eeꞌnoko mmauꞌke Sameriaꞌnupoonge temono-nupoonge Jiisuuꞌ masikaꞌantavauꞌ, tenie eeꞌnani manikumai teeꞌ minkuvuma aaꞌpuioꞌ, “Teie kapooꞌ ookara naumuing tero nkoankoꞌning.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="40">Eeꞌnoko teing Sameriaꞌnupoong Jiisuuꞌanko porora aaꞌnaꞌ niaꞌauꞌ teꞌ otorooꞌnaang teing ninka. Eeꞌnoko tee Jiisuuꞌ temono-koo keꞌmunta doong otouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="41">Eeꞌnoko mmauꞌke napoꞌ masikaꞌantavauꞌ Jiisuuꞌ bakaang-koo kara-koo. </v>
<v b="JHN" c="4" v="42">Eeꞌnoko teinge teni manikuma nauaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌke enang masikaꞌantavampiring tee-koo dake naumering-koo deeaꞌ, tee niiꞌke koontoꞌ taaravampiraiꞌnange. Tee eeꞌnara koontoꞌ noruꞌampiring tee Domang-antanung ookara kansiꞌnupoong.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="43">Eeꞌnoko tee, keꞌmunta doong teꞌ otoraiꞌnange Jiisuuꞌke temono sipura Kaaleliꞌaape napoꞌ nanuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="44">Jiisuuꞌke aaꞌpukoꞌ, “Naning tee ning-pinaꞌ nakaronara bakanooꞌnupoonge nainge deekoꞌ masikaꞌantavaavaung.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="45">Teeꞌ nariꞌ Jiisuuꞌke bakanooꞌ osi Jerusalemaꞌ sipuraiꞌnange Kaaleliꞌnameng-koo tumparioꞌ tevoraꞌnupoonge onkeonkeꞌauꞌ. Aming-koo, nnaꞌ teing eeꞌning nanauꞌ Jerusalemaꞌaape Baariꞌkoong Paroro naiaavaꞌnaang, eeꞌnoko teꞌ otoroitaaꞌ ookara kapooꞌ Jiisuuꞌke tenang nkovuuꞌning ooauꞌ paroro-koo meuꞌke. </v>
<v b="JHN" c="4" v="46">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ napoꞌ toroaruꞌ Kana-namono-koo Kaaleliꞌnameng-koonooꞌ, ntong uaini deeng-antavuuꞌnooꞌ. Eeꞌnoko tee daurarong bakanaving-koong narung pankaing teꞌ otokoꞌ, bauring Kapaneumeꞌnamono-koo otoi siipavouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="47">Eeꞌnoko teie Jiisuuꞌ Kaaleliꞌaape pouꞌnung Judiaꞌketa taaravuuꞌ. Taaravura tee, Jiisuuꞌanko bera, niaꞌuuꞌ Kapaneumeꞌaape nanuuꞌnaang bauring taare-anta-koo, booꞌke dueꞌuko. </v>
<v b="JHN" c="4" v="48">Jiisuuꞌke tee eeꞌnara aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌkoo naning otoaꞌ masikaꞌantamepeuꞌnung tutung aaꞌnaꞌ iirakuta nko-nko oovuarura, taaꞌniꞌanta taꞌnimpaariiꞌnanka.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="49">Eeꞌnoko tee daurarong bakanaving-koonunge aaꞌpuuꞌ, “Niꞌninka poaing nnuring mmeꞌ booꞌparavaruko.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="50">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Bera naniaing. Dauring domamparavaing.” Eeꞌnoko teie naninge Jiisuuꞌ bakaang kara masikaꞌantavura nanuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="51">Eeꞌnoko taunga toroarama bakaning-koong botovotonaaꞌnanka-koo niiꞌning kuneꞌuruꞌ. Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Dauring domamparaaꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="52">Eeꞌnoko teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Arenang tee eeꞌnang nnuring tampatampaꞌ deeꞌoinge?” Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Keꞌmaakiꞌ mmeꞌ mutaanampuko uipaariiꞌ boimpuieeng.” </v>
<v b="JHN" c="4" v="53">Eeꞌnoko baumai noruꞌuuꞌ tenang eeꞌnang batei basiarako Jiisuuꞌke nauvuma aaꞌpuuꞌnung, “Dauring domamparavaing.” Teeꞌkoo eeꞌnarai eeꞌnoko baurukaaꞌke Jiisuuꞌ masikaꞌantavauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="4" v="54">(-) </v>
<v b="JHN" c="5" v="1">Eeꞌnoko teketa tee Juꞌnupoong biikaang paroro meekung nkoauꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ Jerusalemaꞌ nanuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="5" v="2">Eeꞌnoko Jerusalemaꞌkoong karanaang sipisipiꞌ duparimanooꞌketa dueꞌke kankonaruꞌ pooniiꞌnaruꞌ otokoꞌ, paꞌnokoꞌ bare pankeng koroai kaniauꞌning ninka, eeꞌnoko teruꞌ miring Betesira tampaakoꞌ Juꞌ biikaang kara-koo. </v>
<v b="JHN" c="5" v="3">Eeꞌnoko nantoong mmauꞌ siipa-poꞌnupoong teke teing-koo bare-koo nempariri otorokoꞌ, aaꞌnoko mutuunanka, kaikuuꞌnanka, eeꞌnoko dootananka, nempaama ntong eemaaruꞌaraaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="5" v="4">Koosinung˜ Kumponing-etaing namuꞌnaꞌ teruꞌkoo bema ntong eemaaruꞌantavukoꞌ, eeꞌnoko tenang tee ntong eemaaruꞌarako baa tee tutunaꞌnung teruꞌkoo duꞌmumparama taarevokoꞌ, bane aremuriiꞌ siipa-poꞌnunge. </v>
<v b="JHN" c="5" v="5">Eeꞌnoko narung naning teꞌ bempari otokoꞌ beenaumo kivora-ita ˜beenaumo-taa 38 masiraani siipavouꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="5" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke tee oovura noruꞌuuꞌ tee naning pankaroong siipavouꞌnung, eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee taarerooꞌnaang piaromaang?” </v>
<v b="JHN" c="5" v="7">Eeꞌnoko teie siipa-poꞌnunge kara makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning aaꞌ naning otoꞌmemuaung tee ntong eemaaruꞌarako siꞌmupeuꞌnung. Ning ninka teꞌ nanuꞌkoo paaramarako teka niiꞌnung divuꞌmui bemaung.” </v>
<v b="JHN" c="5" v="8">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Daaꞌdaravaing. Taniꞌ poruꞌera naniaing.” </v>
<v b="JHN" c="5" v="9">Eeꞌnoko tee naning namuꞌke taarevora bakaang taniꞌ poruꞌura beuꞌ. Teꞌmung eeꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="5" v="10">Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontunge tee naning Jiisuuꞌke tamparuꞌntavuuꞌnung tautauaama, aaꞌpauꞌ, “Eꞌmung Doong Uaanaꞌmung; niikaang boto totoꞌpei taniꞌ poruꞌdari nanimang.” </v>
<v b="JHN" c="5" v="11">Eeꞌnoko teie kara makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Teie naninge ning taare-antamuinge naumuma aaꞌmuing, ‘Dakaang taniꞌ nkavera naniai.’” </v>
<v b="JHN" c="5" v="12">Eeꞌnoko teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Baa eeꞌnara tee naning daꞌ botoruing taniꞌ nkavei naniiꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="5" v="13">Eeꞌnoko teie naninge Jiisuuꞌke taare-antavuuꞌnunge Jiisuuꞌ miring noruꞌuaꞌ Jiisuuꞌ namuꞌke tenkenuuꞌnung-koo, karikaꞌ baruꞌ temono-koo otoroko. </v>
<v b="JHN" c="5" v="14">Eeꞌnoko damaꞌke tee Jiisuuꞌke dootuuꞌnava pankava-koo kuneꞌura aaꞌpuuꞌ, “Ee aung, daꞌ enang taareroing. Dakaang orara aarumo sipeaing kapooꞌ tee-koo siipa-koo dau basi tavoꞌkuꞌneeng daꞌkoo.” </v>
<v b="JHN" c="5" v="15">Eeꞌnoko tee naning teketa tenkenura Juꞌkoong ovontung nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Tee aaꞌ ning Jiisuuꞌke tamparuꞌantamuing.” </v>
<v b="JHN" c="5" v="16">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo Juꞌkoong ovontunge Jiisuuꞌ turang tutumpauꞌ teie Doong Uaanaꞌmung-koo naning taare-antavuioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="5" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Mmaꞌ doong kante mintoompari otong, teeꞌkoo ning napoꞌ nauꞌka mintoomari oꞌnong. </v>
<v b="JHN" c="5" v="18">Teeꞌ minkuvuioꞌ Juꞌkoong ovontung bakei orakaꞌ deeꞌorouꞌ. Jiisuuꞌ tavaavaꞌnaang enang bakei aaꞌnaꞌ mauꞌauꞌ Jiisuuꞌke Doong Uaanaꞌmung-koong boto totoꞌpuuꞌnung-koo, eeꞌnoko teie Kumponing bauma masikung tampuuꞌnung-koo, teeꞌ minkuvuma Kumponing-pinaꞌ basi tamparuꞌnung-koo.” </v>
<v b="JHN" c="5" v="19">Jiisuuꞌke teing kara makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang, ninge Bauringe kapooꞌ ninge ninka nkoampaung. Ninge Mmaꞌke nkovuko ooamanaꞌ nariꞌ nkoamaung. Kapooꞌ Mmaꞌke nkovumaung ninge Bauringe nkoamaung. </v>
<v b="JHN" c="5" v="20">Mmaꞌke ning Bauring piaamui ookara kapooꞌ nkovumaing naumumaung, eeꞌnoko damaꞌke kapooꞌ aung nkoansing-koo dau basi naumuko nkoamaꞌnaang diiꞌ dooroi taruriaing. </v>
<v b="JHN" c="5" v="21">Mmaꞌke booꞌnuka daaꞌurima domang-antavurimanaꞌ teeꞌ nariꞌ ninge Bauringe domang-antavaramaung teing ning piamomaing. </v>
<v b="JHN" c="5" v="22">Eeꞌnoko Mmaꞌke nantoong-simpeꞌ nkovuaꞌ, tee ning-koo Bauring-koo sipuuꞌnung nantoong simpeꞌnko˜, ookarai ning Bauring daangang-koo, Mmaꞌ daangampaamanaꞌ; </v>
<v b="JHN" c="5" v="23">Nantoong ning daangamaavaukaꞌning tee Mmaꞌ daangampaavaukaꞌnunge ning botomuuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="5" v="24">“Masikaꞌ naurampimang, nantoong teing nkaang kara taaravaamaing, eeꞌnoko teing masikaꞌantavaamaing tee botomuuꞌnung domaang oparavaukaꞌnung otoꞌevurimaing. Teing teing kiimatavuriaukaꞌning, tero booꞌnameng-eta domaang-aape tankinaing-koo. </v>
<v b="JHN" c="5" v="25">Masikaꞌ naurampimang, enang-eta deto tee booꞌnukai nkaang kara taaramaavainang ning Kumponing Bauring. Eeꞌnoko teing nkaang kara taaramaavaining domampariaing. </v>
<v b="JHN" c="5" v="26">Mmaꞌ baka domaang okovenung otomanaꞌ ning Bauring domaang okovenung deeng-antamuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="5" v="27">Eeꞌnoko Mmaꞌke ning bauring makosi-antamuuꞌnung nantoong simpeꞌkoo ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing deemari oꞌnoing-koo. </v>
<v b="JHN" c="5" v="28">Taꞌniniriaukaꞌ aung-koo: bateinang pomaang ookara boorouꞌning dakoꞌdomanooꞌ otoromainge nkaang kara taaramaavainang. </v>
<v b="JHN" c="5" v="29">Eeꞌnoko taaramaaraiꞌnange tavoꞌariaing dakoꞌdoma-ita. Teing nantoong tampaꞌ otorokoꞌning daaꞌarampaing koontoꞌ domampariiꞌnaang, eeꞌnoko teing orakaꞌ otorokoꞌning daaꞌarampainge kiimata nka-koo.” </v>
<v b="JHN" c="5" v="30">“Kapooꞌ ninge ninka nkoamparupeuꞌ. Ninge kara simpeꞌamaung Kumponinge narunge naumumanaꞌ nariꞌ. Teeꞌkoo ning toꞌbiimari karomaung, ning ninka piamomanaꞌ nkoampaꞌ tee ning botomuuꞌnung narung piavomanaꞌ nkoamaung-koo. </v>
<v b="JHN" c="5" v="31">Eeꞌnoko nkaang kapooꞌkoo ning ninka kara minkuamaung dei, tee kara minkuamaung makotuaꞌ masikung-pinaꞌ noruꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="5" v="32">Nka niiꞌnung naning otong nkaang kara puring-antavumaung, eeꞌnoko ninge noruꞌansi oꞌnong kapooꞌ teie minkuvumaung ning-koo masikung. </v>
<v b="JHN" c="5" v="33">Diiꞌ diikaning kara nka-nupoong Jooni-anko botovererioꞌ teinge teing bakaang kara nauraaruꞌnung ning masikaꞌanta-koong. </v>
<v b="JHN" c="5" v="34">Nka ninge nantoong-koo naning bakaang kara-koo arooꞌmaravaꞌ otong. Teeo ninge Jooni bakaang karai noruꞌ daaꞌantarampiring diiꞌke masikaꞌantamerira domantariiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="5" v="35">Jooni daamu-pinaꞌ urumpari arakavarako diiꞌ okiꞌnooꞌ batei-koo siomperima doturarikoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="5" v="36">Teka ning kapooꞌ pakumui siraꞌantamumaung otoꞌmemung aaꞌnaꞌ pankaing masikung Jooni-nung sirasiraꞌkoo dau basi. Teinge kapooꞌke Mmaꞌke botomuioꞌ nkoamainge naururi otong siraꞌantavui ning tee Mmaꞌke botomuuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="5" v="37">Eeꞌnoko napoꞌ Mmaꞌke eeꞌnarai nkaang kara puring-antamemumaunge. Diiꞌke bakaang kara teroita taaraveriaꞌ, eeꞌnoko bakaang oing ooveriaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="5" v="38">Eeꞌ, diiꞌkoo bakaang kara otoaꞌ. Teeꞌkoo diiꞌke ning masikaꞌantameriaꞌ ning Kumponinge botomuuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="5" v="39">Diiꞌke doong kante Daari Meekung aaꞌnaꞌ pukeveri deeruerimaung eeꞌ noruꞌerima, ‘Niiꞌke domaang oparavaung okomuriainaꞌ;’ </v>
<v b="JHN" c="5" v="40">Nka teie eeꞌnarai Daari Meekunge ning moaing-koong minkunaa naururiko arooꞌeriaꞌ ning-anko poꞌkoo domaang isikung otoꞌderuriiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="5" v="41">“Ning nantoonge pankaing-antamaavaꞌnaang piamoaꞌ, Kumponinge deekoꞌ makosi. </v>
<v b="JHN" c="5" v="42">Nka ninge diiꞌ noruꞌdampiri otong, diiꞌ diikaang domang-eta Kumponing-koo piaroriaꞌ bakei. </v>
<v b="JHN" c="5" v="43">Ning Mmaꞌke botomuioꞌ moioꞌ diiꞌke onkeonkeꞌmeriaꞌ; nka tee niiꞌnung bakamaiꞌ poko tee onkeonkeꞌerikooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="5" v="44">Diiꞌ Kumponing taaraveri dotu-anta-koo kasieriaꞌ diiꞌka daangang-koo keiꞌdorima. Teeꞌkoo ning masikaꞌantameriaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="5" v="45">Ning Mmaꞌankoi tuumpi nkonara deeaꞌ teeꞌ diiꞌke noruꞌmerimanaꞌ; teeo teie Moosesie diiꞌ tuumpiruriaing, daang arooꞌerimaunge. </v>
<v b="JHN" c="5" v="46">Diiꞌke Moosesi koontoꞌ masikaꞌantaveri dei ning masikaꞌantameripeuꞌ, teie daarivuma ning naururuꞌnung-koo. </v>
<v b="JHN" c="5" v="47">Eeꞌnoko diiꞌke Moosesi bakaang kara deerueri masikaꞌantaveriaruma arekeeꞌ diiꞌke nkaang kara masikaꞌantameripeuꞌ? Makotuaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="1">Teketa niiꞌning batei tankinuioꞌ Jiisuuꞌ toroarama Kaaleliꞌnaruꞌkoo pakoꞌaruꞌ niiꞌnooꞌ miring Taiberiasi-naruꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="6" v="2">Eeꞌnoko mmauꞌ nantoonge siompauꞌ taaꞌniꞌantananka nkovuko ooaama. Siipananka unaa-antavurikoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="3">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ miinani-koo koinura baꞌnamparuꞌ niiꞌ bakaning barevare-nupoong ninka, </v>
<v b="JHN" c="6" v="4">Paroro Baariꞌkoong˜ Juꞌnupoong biikaang dueꞌui otoko. </v>
<v b="JHN" c="6" v="5">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ ooꞌoopaavarama mmauꞌ nantoong oovuruꞌ tee-anko poroko. Oovurira Pilipiꞌ aaꞌpuuꞌ, “Areꞌka taamang mooꞌampipeuꞌ aing nantoong bauꞌarampiiꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="6">Tamung teeꞌpuuꞌ Pilipiꞌ paara-antavuma baka noruꞌuitaaꞌ nkovuainaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="7">Pilipiꞌke kara makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Kenaanka kivora nopaꞌkoo makotuaꞌ ainge nantoonge okiꞌnooꞌnaꞌ bereteꞌ naiaavaꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="8">Eeꞌnoko niiꞌnunge bakaning barevare-nupoong-koonge, Aanduruꞌke, Saimoniꞌ Piita baaraꞌmaꞌnunge aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="JHN" c="6" v="9">“Nemaka aꞌ otong paꞌnokoꞌ bereteꞌ otoꞌevuinung, eeꞌnoko taviꞌning keura. Nka arekeeꞌ makotupeuꞌ aing-koo ookara-koo?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="10">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Baꞌnang-antavereriaing ookara nantoong.” Teꞌ otorokoꞌnooꞌ karaasiꞌ mmauꞌpoꞌnooꞌ, eeꞌnoko ookara nantoong teꞌ baꞌnampariruꞌ. Teing-koong nantoong-koong donkaang deerunooꞌ paꞌnokoꞌ kokoreiꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="11">Jiisuuꞌke bereteꞌ kompura Kumponing tampaꞌ tampuuꞌ, eeꞌnoko teing nantoong tankeeꞌuruꞌ baꞌnampariruꞌning. Eeꞌnoko taviꞌ teeꞌ siong-antavuuꞌ. Eeꞌnoko ookara taamanaara poovorouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="12">Eeꞌnoko teing poovoroioꞌ Jiisuuꞌke niiꞌ bakaning barevare-nupoong aaꞌmuruꞌ, “Tee ookara kakitaꞌnanka oosieriaing, tamung keraꞌparaꞌneeng okiꞌnairu.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="13">Eeꞌnoko oosiampira pekuꞌ kivora-ita kevekuꞌka maantoꞌampiruꞌ kakitaꞌnankai paꞌnokoꞌ bereteꞌkoo taamanaama sipauꞌning. </v>
<v b="JHN" c="6" v="14">Eeꞌnoko teinge nantoonge Jiisuuꞌ bakaang taaꞌniꞌanta ooaara aaꞌpauꞌ, “Aung eeꞌnara tee nakaronung masikung kansiꞌkoo teroita pooꞌnaang Kumponinge barevuuꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="15">Jiisuuꞌke noruꞌuuꞌ teinge mooꞌaara daurarong˜ deeng-antavaavaꞌnaang mauꞌaako. Teeꞌ minkuaako Jiisuuꞌ tenkenura napoꞌ baka mii-koo koinuuꞌ teka kunsiaraaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="6" v="16">Eeꞌnoko muung-aapevuioꞌ niiꞌ bakaning barevare-nupoong eeꞌdanto nanampiruꞌ teruꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="6" v="17">Bakaasi-koo aaꞌemarira tankinampiiꞌnaang Kapaneumeꞌaape toromarima. Eeꞌnoko muumpuuꞌ Jiisuuꞌ mmeꞌ niiꞌanko poaruko. </v>
<v b="JHN" c="6" v="18">Eeꞌnoko napoꞌ doving pankaing duparuꞌ, booꞌa pankaing ninka. </v>
<v b="JHN" c="6" v="19">Eeꞌnoko tee niiꞌ booꞌemariruꞌ beenaumo kivora daakuꞌ daangaꞌpinaꞌ basinooꞌ. Teꞌ basimarima Jiisuuꞌ ooampiruꞌ kankong-koo daue nanuko, eeꞌnoko dueꞌ poioꞌ aaꞌnaꞌ amorompiruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="20">Eeꞌnoko amorompiko Jiisuuꞌke aaꞌmuruꞌ, “Aroreriaukaꞌ. Tee ning eeꞌ nanamang.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="21">Teeꞌ minkuvuioꞌ niiꞌ piamoruꞌ niiꞌke bakaasi-koo nkavampiiꞌnaang. Eeꞌnoko tee namuꞌke daꞌdenga tee bakaasi teꞌ basiaruꞌ piamori nanampikoꞌnooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="22">Teketa daunaꞌmung nantoonge karingai amenkaꞌkoo otorokoꞌninge ooauꞌ nareng bakaasi-nareng teꞌ mmeꞌ otoko. Teinge eeꞌ noruꞌauꞌ: Jiisuuꞌ nanuaꞌ bakaning barevare-nupoong ninka, aiꞌ teinge Jiisuuꞌ sipaara tenkenaieeng. </v>
<v b="JHN" c="6" v="23">Teketa bakaasinanka Taiberiasi-eta porora duumiauꞌ teꞌ karingai bereteꞌ naiauꞌnooꞌ Ovoringe tampara minkuvuioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="24">Eeꞌnoko tee karikaꞌke ooaavaꞌ Jiisuuꞌ teꞌ otoaruko. Niiꞌ bakaning oomaariaꞌ. Enang tee nantoong bakaasinanka-koo aaꞌearira Kapaneumeꞌaape toroariruꞌ Jiisuuꞌ besiꞌaama. </v>
<v b="JHN" c="6" v="25">Teketa teinge Jiisuuꞌ kuneꞌauꞌ teruꞌkoo amenkaꞌaape otoko eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Nau-anta Pankaing ee, daꞌ arenang aꞌ poing?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="26">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Masikung naurampimang, diiꞌke ning besiꞌmerimang teie bereteꞌke poorurieeng-koo. Diiꞌke besiꞌmeriaꞌ nkaang taaꞌniꞌanta tasiꞌperi masikaꞌantamering-koo. </v>
<v b="JHN" c="6" v="27">Iriꞌ oꞌdariaukaꞌ taamang deraꞌomaung besiꞌkoo. Teka kaviꞌeritaaꞌ besiꞌeriai temuriiꞌ taamang domaang oparavaukaꞌnung. Temuriiꞌ deraꞌoarupeuꞌ. Tee taamang ninge, teie Naning-naumpoꞌ Paning-etainge arompiaing, Mmaꞌke Kumponinge teeꞌ nkoamaꞌnaang botomuuꞌnung-koo.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="28">Teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Aming nkoampiainge Kumponing bakaang pia siompampiiꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="29">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Aung eeꞌnara tee nko-nko Kumponinge maroruri otoing: Tee naning botovuuꞌnung masikaꞌantaveriaing.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="30">Teinge kara makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Arera taaꞌniꞌanta nkoveaing niiꞌke oorampira masikaꞌanta-koo? Aming nkoveeꞌnaang? </v>
<v b="JHN" c="6" v="31">Diikakatauroi paning-koong taamang naiauꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo teeꞌ eeꞌnaꞌ Daari Meekunge minkuvuma aaꞌpui otoinaꞌ, ‘Kumponinge paning-eta taamang avuruꞌ naiaavaꞌnaang.’” </v>
<v b="JHN" c="6" v="32">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang, Moosesi deeaꞌ tee taamang paninung arurimaung. Mmaꞌ eeꞌnara tee, taamang masikung paning-etaing arurimaung. </v>
<v b="JHN" c="6" v="33">Tee taamang Kumponinge arurimaung tee naning eeꞌnara paning-eta pora diiꞌ kansiꞌnupoong domang-antaruriaing.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="34">Eeꞌnoko teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Ee aung pankaing, tee eeꞌnara temuriau taamang doong kante ameriaing.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="35">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Nka ning eeꞌnara tee taamang domang-anta-koong. Naning tee ning-anko poaing peeravoaukaꞌnung, eeꞌnoko naning tee ning masikaꞌantamuaing nukaaꞌoaukaꞌnunge. </v>
<v b="JHN" c="6" v="36">“Ninge tero naurampiring, aaꞌdampima, bane diiꞌke oomerira masikaꞌantameriaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="37">Ookara nantoong Mmaꞌke amuko ning-anko poromaing. Ninge bataꞌaramparupeuꞌ ning-anko poroko. </v>
<v b="JHN" c="6" v="38">Ning paning-eta simaruꞌ teie botomuioꞌ bakaang pia nkoamaꞌnaang, nkaang pia deeaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="39">Tee botomuuꞌnung bakaang pia aung: teing amuuꞌning tare-koo, niiꞌnung paaꞌaravarooꞌnaang, eeꞌnoko ookara daaꞌarampaing doong asiꞌnooꞌnaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="6" v="40">Tee Mmaꞌ piavomanaꞌ eeꞌ: ookara ning-koo Bauring-koo ookaama masikaꞌantamaavaining domaang oparavaung nkavaavaing. Eeꞌnoko ninge daaꞌarampaing doong asiꞌnooꞌnaꞌmung.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="41">Teketa tee, teinge Juꞌkoong ovontunge makenge minkuminkuauꞌ, bakaang kara orara tampaama aaꞌpuuꞌnooꞌkoo, “Ning eeꞌnara taamang paning-eta pouꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="42">Eeꞌnoko aaꞌpauꞌ, “Aung naning Jiisuuꞌ, Josepaꞌ bauring aiꞌ baa? Niiꞌke baumararing noruꞌarampiri otong. Arekeeꞌ paning-eta pouꞌnung tamparamaung?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="43">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ orakaꞌ minkuminkururariaukaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="44">Naning otoaꞌ ning-anko baka popeuꞌnung, Mmaꞌke ning botomuuꞌnunge bokuvuaruko. Eeꞌnoko booꞌketa daaꞌantavampaing doong asiꞌnooꞌnaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="6" v="45">Teinge nakaro-nupoonge urikupoonge Daari Meekung-koo eeꞌ daariauꞌ, ‘Ookara nantoong Kumponinge bare-antaniiꞌnuka otoroi otoroaing.’ Ookara Mmaꞌ taaravaamaing eeꞌnoko tee-koo noruꞌ nkavaamaing ning-anko poroaing. </v>
<v b="JHN" c="6" v="46">Nka naning Mmaꞌ oovuuꞌnung otoaꞌ. Ninge Kumponing-ankoita mouꞌnunge narunge Mmaꞌ ooantuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="47">“Masikaꞌ naurampimang, naning tee ning masikaꞌantamuing domaang oparavaung otoꞌevung. </v>
<v b="JHN" c="6" v="48">Ning tee taamang domang-anta. </v>
<v b="JHN" c="6" v="49">Diikakatauroi niiꞌnamuriiꞌ taamang meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo naiauꞌning, teka teing boorouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="6" v="50">Eeꞌnoko tee aung taamang paning-eta pomaung naninge naivura booaukaꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="6" v="51">Ning eeꞌnara domang-anta-koong taamang paning-eta mouꞌnung. Naninge aung taamang naivura doong kante domampari otomatoaing, eeꞌnoko tee taamang arompiainung tee nkaang mono, ookara nantoong kansiꞌnupoong domang-anta-koo.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="52">Teeꞌ minkuvuioꞌ Juꞌkoong ovontung iiravoroitaaꞌ biiꞌka tataꞌeema aaꞌpauꞌ, “Arekeeꞌ bakaang mono amuripeuꞌ niiꞌke maaꞌkoo?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="53">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang, diiꞌke ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nkaang mono maaꞌmeriarui dei, nkaang ereng naimeriarui dei, diiꞌ domaang okoruriarupeuꞌ diiꞌka. </v>
<v b="JHN" c="6" v="54">Naning tee nkaang mono maaꞌmuaing, nkaang ereng naimuaing domaang oparavaukaꞌnung otoꞌevuaing, eeꞌnoko booꞌketa daaꞌantavampaing doong asiꞌnooꞌnaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="6" v="55">Aming-koo, nkaang mono tee taamang masikung, nkaang ereng teie nainai masikung. </v>
<v b="JHN" c="6" v="56">Baa tee nkaang mono maaꞌuaing eeꞌnoko nkaang ereng naivuaing, ning-koo otoaing eeꞌnoko ning tee-koo oꞌnoai. </v>
<v b="JHN" c="6" v="57">Mmaꞌke domampari otomaunge botomuioꞌ ning domamari oꞌnomanaꞌ teeꞌ nariꞌ naning tee maaꞌmuaing domamparavaing ning-koo. </v>
<v b="JHN" c="6" v="58">Aung tee naurampiring taamang paning-eta pouꞌnung. Tee taamang-pinaꞌ deeaꞌ diikakatauroi naiaakotaaꞌ boorouꞌnung-pinaꞌ. Naning tee aung taamang naivuaing doong kante domampari otomatoaing.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="59">Jiisuuꞌke aung kara nauvuruꞌ dootuuꞌnava-koo Kapaneumeꞌnavuntuꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="6" v="60">Aung aaꞌ tee, mmauꞌke bakaning barevare-nupoonge taaravaara aaꞌpauꞌ, “Tee kara aaꞌnaꞌ mankiꞌ. Baie arooꞌupeuꞌ?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="61">Eeꞌnoko teing bakaning barevare-nupoong teeꞌ minkuminkuruariko Jiisuuꞌke baka noruꞌuraiꞌnange aaꞌpuruꞌ, “Aung kara minkuansing orara-pinaꞌ noruꞌerima tenkeniriiꞌnaang? </v>
<v b="JHN" c="6" v="62">Eeꞌnoko diiꞌke ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing toromarako nkanooꞌ tero oꞌnokoꞌnooꞌ arekeeꞌ noruꞌdariaing? </v>
<v b="JHN" c="6" v="63">Tee eeꞌnara Tanuaang Meekung domaang avuꞌkoong. Naninge baka mono narunge Tanuaang Meekung otoaruko domaang masikung nkavuarupeuꞌ. Nka aung kara ninge naurampiring diiꞌkoo makosi tanuaang-koong domaang avuꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="6" v="64">Eeꞌnoko diiꞌkoo narionge masikaꞌantameriaꞌ.” Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvuuꞌ tee tutuntoma-ita noruꞌuruꞌnung-koo, aaꞌning: teing masikaꞌantavaavaukaꞌning eeꞌnoko tee naning tooka kompui sivuainung tavaavaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="6" v="65">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌpuruꞌnung, “Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo naurampiring naning ning-anko poarupeuꞌ Mmaꞌke makosi-antavuaruko.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="66">Teketa emuꞌ teeꞌ minkuvuioꞌ bakaning barevare-nupoong-koo mmauꞌ toroariruꞌ, siong-koo kasiaavarura. </v>
<v b="JHN" c="6" v="67">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke niiꞌ bakaning nanaiꞌketa kenaanka aaꞌmuruꞌ, “Eeꞌnoko diiꞌ arekeeꞌ, siꞌmeriiꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="6" v="68">Saimoniꞌ Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ovoring ee, baa-anko nanampipeuꞌ? Daꞌ narung otoꞌderung kara domaang oparavaukaꞌnung-koong. </v>
<v b="JHN" c="6" v="69">Eeꞌnoko niiꞌke enang tasiꞌdampira masikaꞌantarampiring, daꞌ Kumponing-etaing Naning Meekung.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="70">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Bane ninge marorampiruꞌ nkaning deentariiꞌnaang, teka diiꞌkoong narung maꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="6" v="71">Teeꞌpuma Judasi minkuvukoꞌnung, Saimoniꞌ Kerioꞌnung bauring. Tee, bane Jiisuuꞌ bakaning nanaiꞌketa kenaanka-koonunge, nka tee Jiisuuꞌ kare-nupoong-koo sivuainung. </v>
<v b="JHN" c="7" v="1">Teketa tee damaꞌke Jiisuuꞌ Kaaleliꞌnamenge nanukoꞌnung. Judiaꞌnamenge nanuꞌkoo piavoaruuꞌ Juꞌkoong ovontunge teꞌ otorokoꞌninge tavaavaꞌnaang piavoroko. </v>
<v b="JHN" c="7" v="2-3">Juꞌnupoong biikaang Paroro Bare-koo Otoꞌkoong dueꞌuioꞌ Jiisuuꞌ baaraꞌmainkaange aaꞌpauꞌ, “Ameng sipera Judiaꞌnameng-koo naniaing dakaning barevare-nupoonge dakaang nko-nko ooaavainaꞌ nkovemaung. </v>
<v b="JHN" c="7" v="4">Naning kapooꞌ nkovumaing ookarai oo-koo piavoi bakuꞌuarupeuꞌ. Teeꞌkoo aing kapooꞌ ookara nkovemaung deekoꞌ sirapoꞌ siꞌdaravaing ookarai ooraara masikaꞌantaraavainaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="5">Teinge bane baaraꞌmainkaange masikaꞌ antavaavaꞌ teeꞌpauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing aaꞌpuruꞌ, “Nkaang doong mmeꞌ makotuaꞌ. Ookara doonanka diiꞌkoo makosi. Kapooꞌ otoaꞌ diiꞌ avoꞌduripeuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="7" v="7">Kansiꞌnupoonge diiꞌ munteꞌkoo makosi deeaꞌ, nka ning munteꞌmaamaung doong kante ninge biikaang aarumo orara siraꞌpamaung-koo. </v>
<v b="JHN" c="7" v="8">Berira naniriaing paroro-koo. Ning mmeꞌ nanamparooꞌnaang tee-koo paroro-koo, aiꞌ ning nkaang doong mmeꞌ makotuaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="9">Eeꞌnoko teeꞌ nauvuriraiꞌnange tee, Kaaleliꞌnameng-koo teke otouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="10">Teketa baaraꞌmainkaang paroro-koo ureai beroioꞌ Jiisuuꞌke damaꞌketa siraꞌparavaꞌ bakuꞌaritaaꞌ siompuruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="11">Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontunge besiꞌaakoꞌ tee-koo paroro-koo, aaꞌpaama, “Tee areꞌ otong?” </v>
<v b="JHN" c="7" v="12">Eeꞌnoko tee karikaꞌ iaampeema niiꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “Tee naning tampara.” Eeꞌnoko niiꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “A, teie nantoong tosivurima orari-antavurimaung.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="13">Nka baruꞌ sirapoꞌke minkuaavarukoꞌ avoreaitaaꞌ biikaang ovontung-koo. </v>
<v b="JHN" c="7" v="14">Eeꞌnoko paroro-koo navaro oparioꞌ Jiisuuꞌ dootuuꞌnava pankava-koo kuung tumparara kara nau tutumpuruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="15">Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontung taꞌninaama aaꞌpauꞌ, “Keei. Aung naning sikuruꞌaravaruuꞌnunge arekeeꞌ kapooꞌ avutevuꞌ noruꞌui otong?” </v>
<v b="JHN" c="7" v="16">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Ninge kara naurampimaung ning ninka nkaang deeaꞌ, Kumponing-eta pomaung, ning botomuuꞌnung-eta. </v>
<v b="JHN" c="7" v="17">Teinge Kumponing bakaang pia nko-koo okovuriainge ning nkaang kara tasiꞌpaavaing Kumponing-etaing deekoꞌ niiꞌnooꞌ tamung nkaang noruꞌketa karomaung deekoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="18">Naning baka bakaang noruꞌketa karomaung baka daangang piavoma, eeꞌnoko naning tee botovuuꞌnung bakaang miring pankaing deemparaaꞌnaang piavomaung tee, tee naning koontoꞌ, daang minkuvuaung. </v>
<v b="JHN" c="7" v="19">Moosesie ee boto aruriaꞌ? Eeꞌnoko diiꞌkoo narung otoaꞌ doma tee boto siompumaung. Aming-koo diiꞌke dupisiꞌmeriiꞌnaang piarorimang?” </v>
<v b="JHN" c="7" v="20">Eeꞌnoko karingai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Daꞌ maꞌnaang orara-poꞌnung. Baie daꞌ taruuꞌnaang tantumang?” </v>
<v b="JHN" c="7" v="21">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ninge narung nko-nko pankaing nkoanko taꞌniniruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="22">Moosesie naururuꞌ diurukaaꞌkoong dopaꞌ napuꞌeriiꞌnaang. Tee eeꞌnara aarumo Moosesie koontoꞌ tutumpuaꞌ, diiꞌ diikakatauroi tutumpauꞌnung, eeꞌnoko tootoꞌ donkaani-koong dopaꞌ totoꞌperimaung bane Uaanaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="7" v="23">Diiꞌke tootoꞌnung dopaꞌ napuꞌerimaung Doong Uaanaꞌmung Moosesi-nung boto siomperitaaꞌ. Enang aming-koo diiꞌ iirarorimaang ninge naning mono ookutunung taare-antavansioꞌ Doong Uaanaꞌmung-koo? </v>
<v b="JHN" c="7" v="24">Tamung daunaaꞌketa tuumpimeriaukaꞌ. Tampaꞌ mataueri aarumo simpeꞌeriai.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="25">Niiꞌninge Jerusalemaꞌnupoonge aaꞌpauꞌ, “Eeꞌ, masikaꞌ, aung tee eeꞌnara naning tavaavaꞌnaang mauꞌaamang, apeꞌ? </v>
<v b="JHN" c="7" v="26">Ooveriaing, aung eeꞌnara tee sirapoꞌke karoko naninge karavuaꞌ. Niikaning pankainankai pa tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ tasiꞌpai otong, aiꞌ arekeeꞌ? </v>
<v b="JHN" c="7" v="27">Nka tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ poainaꞌmung naninge noruꞌuaukaꞌnung areketa poainge, eeꞌnoko niiꞌke noruꞌampiri otong aung pouꞌnooꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="28">Teketa Jiisuuꞌke dootuuꞌnava pankava-koo kara nauvurima aaꞌnaꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, diiꞌke noruꞌmeri otong, eeꞌnoko mouꞌnooꞌ noruꞌeri otong. Ning aꞌ ninka moaꞌ. Nka tee ning botomuuꞌnung tee masikung diiꞌke noruꞌeriaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="29">Teka ninge noruꞌansi oꞌnong tee, teie botomuioꞌ ning tee-ankoita mouꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="30">Eeꞌnoko teinge tee mooꞌkoo kariaama mooꞌaavarukoꞌ. Naninge tankaꞌ panteꞌuaꞌ tee-koo, bakaang batei mmeꞌ makotuaruko. </v>
<v b="JHN" c="7" v="31">Eeꞌnoko karingai nantoonge tee masikaꞌantavaama aaꞌpaakoꞌ, “Tee Kumponinge uripoꞌketa Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domamuri taremuriainooꞌkoo poraiꞌnange arekeeꞌ taaꞌniꞌanta nkovuaing aung naning bakaang-koo dau basinooꞌ? Makotuaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="32">Karingai teeꞌ minkuminkuaako teinge Boto Keperuuꞌnavitue taaravauꞌ. Taaravaara tee teinge eeꞌnoko piristiꞌkoong ovontunankai niiꞌning Piatooronanka botoaaruꞌ Jiisuuꞌ mooꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="7" v="33">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Ning diiꞌ ninka okiꞌnooꞌ mmeꞌ oꞌnoriaing, teketa napoꞌ toromaravaing ning botomuuꞌnung-anko. </v>
<v b="JHN" c="7" v="34">Diiꞌke ning besiꞌmeriaing eeꞌnoko oomeriaukaꞌnung, aiꞌ ning oꞌnoainooꞌ diiꞌ beriarupeuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="35">Juꞌkoong ovontunge biiꞌka kareaama aaꞌpauꞌ, “Areꞌ nanuko niiꞌke ooampiaukaꞌnunge? Aiꞌ Kirikiꞌnupoong biikanameensiꞌaape nanuuꞌnaang niiꞌkoong niiꞌning ninka otorooꞌnaang, eeꞌnoko teing akopoꞌnupoong Kirikiꞌnupoong kara nauvuriiꞌnaang deeꞌma. </v>
<v b="JHN" c="7" v="36">Teie aaꞌmuring, ‘Diiꞌke ning besiꞌmeriaing eeꞌnoko oomeriaukaꞌnung.’ Eeꞌnoko napoꞌ aaꞌmuri, ‘Diiꞌ beriarupeuꞌ ning oꞌnoainooꞌ.’ Tee miruꞌnooꞌ aming teeꞌ minkuvuing?” </v>
<v b="JHN" c="7" v="37">Paroro-koong asiranaꞌmung bakei aaꞌnaꞌ meekaꞌnaꞌmung. Teꞌmung eeꞌnaꞌmung Jiisuuꞌke donkonura aaꞌnaꞌ karoma aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌkoong naning tee nukaaꞌdoma ning-anko pora naikiaing. </v>
<v b="JHN" c="7" v="38">Daari Meekung-koo daariari otoinaꞌ aaꞌpumanaꞌ, ‘Naning tee ning masikaꞌantamumaung ntonari domaang-poꞌnari tunsi-eta kooꞌuaing.’” </v>
<v b="JHN" c="7" v="39">Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvuuꞌ Tanuaang Meekung minkuvuma. Tee eeꞌnara Tanuaang Meekung teinge Jiisuuꞌ masikaꞌantavaakoꞌninge dueꞌka nkavaavaꞌnaang. Teꞌmung eeꞌnaꞌmung teeꞌ minkuvuko Kumponinge Tanuaang Meekung avuriaꞌ, Jiisuuꞌ meenasi-koo mmeꞌ daaꞌaravaruko. </v>
<v b="JHN" c="7" v="40">Jiisuuꞌke teeꞌpuioꞌ mmauꞌ nantoonge karikaꞌke otorokoꞌninge taaravaara aaꞌpauꞌ, “Aung naning masikaꞌ tee eeꞌnara nakaronung Kumponing-etaing.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="41">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnarionge aaꞌpauꞌ, “A, tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Kaaleliꞌketa poaukaꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="7" v="42">Daari Meekunge eeꞌ minkuvumaang: Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Deevitaꞌ bakanamuiaang-koo tavoꞌkuaing, eeꞌnoko Beeteleemaꞌnavuntuꞌkoo pontoꞌaravaing, teꞌ eeꞌnooꞌ osi Deevitaꞌ otokoꞌnavuntuꞌkoo.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="43">Teketa tee, ookara teing nantoong paroro-koo poruꞌning pokapokaꞌariruꞌ Jiisuuꞌnung minkunaa tataꞌeema. </v>
<v b="JHN" c="7" v="44">Niiꞌninge mooꞌaara daiꞌaavaꞌnaang piavorouꞌ, nka naninge birenge kompuaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="45">Teketa tee Piatooronuka toroariruꞌ piristiꞌkoong ovontung-anko Boto Keperuuꞌnavitu-anko. Toroariko niaꞌaarima aaꞌpaaruꞌ, “Aming-koo diiꞌke tee bokueri poriaꞌ?” </v>
<v b="JHN" c="7" v="46">Eeꞌnoko piatooronukai kara makuꞌaarima aaꞌpaaruꞌ, “Naning teeꞌ karoaung tee karomanaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="47">Eeꞌnoko teinge Boto Keperuuꞌnukai makuꞌaarima aaꞌpaaruꞌ, “Diiꞌ ee napoꞌ teie papaara-antarurining? </v>
<v b="JHN" c="7" v="48">Niiꞌ nantoong pankainanka-koo eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu-koo naninge baitoaring tee-koo? Otoaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="7" v="49">Teka aing karikaꞌ Moosesi-nung boto noruꞌaavaꞌ Jiisuuꞌ siompaama barakosiꞌniiꞌ otorong.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="50">Nikodemasi teing-koong narung otoko, tee eeꞌnara tero Jiisuuꞌ beeroꞌuuꞌnung. Enang teie aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="JHN" c="7" v="51">“Niikaange botoi tauraꞌmuriaꞌ naning booꞌkoo tang-koo tutung kara bakaang taaravampiaꞌ eeꞌnoko noruꞌampiaꞌ aming kapooꞌ nkovuing.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="52">Eeꞌnoko teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Ekee, daꞌ doma Kaaleliꞌnung! Daari Meekung tampaꞌ deerueaing noruꞌeainaꞌ nakaro-nupoong poroaung Kaaleliꞌketa.” </v>
<v b="JHN" c="7" v="53">Teketa ookara biikanooꞌ tenkenauꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌ iuꞌkoo nanuuꞌ Oliveꞌpoꞌnamii-koo. </v>
<v b="JHN" c="8" v="1">Eeꞌnoko maatanang tero mmeꞌ taneꞌpuko Jiisuuꞌ napoꞌ Oliveꞌpoꞌnamii-eta dootuuꞌnava pankava-koo toroaruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="2">Eeꞌnoko mmauꞌ karinga tee-anko oosiaririoꞌ tee baꞌnamparara kara nau tutumpuruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="3">Enang tee boto naunuka eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitue nani manikuma tavoꞌauꞌ tee-anko. Teinge teni nampeesi orarivuioꞌ ooaaraiꞌnange tavoꞌauꞌ. Eeꞌnoko teinge teni donkong-antavauꞌ uroꞌkanooꞌ teing-koo ookara-koo. </v>
<v b="JHN" c="8" v="4">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ Jiisuuꞌ, “Nau-anta, ani nampeesi orarivuioꞌ ooampiring. </v>
<v b="JHN" c="8" v="5">Moosesi-nung Boto-koong daarie eeꞌ minkuvumaang, ‘Nani teeꞌ nkoaravainani kapange tavampiainang booaing.’ Eeꞌnoko dake arekeeꞌ minkuemaang?” </v>
<v b="JHN" c="8" v="6">Aavavaama teeꞌpauꞌ, tuumpiaavainooꞌ dauꞌpaavaꞌnaang, teka Jiisuuꞌ kinkinuitaaꞌ kansiꞌkoo daarikukoꞌ tankaꞌke. </v>
<v b="JHN" c="8" v="7">Donkonai mmauꞌ nianiaꞌ niaꞌaakoꞌ, eeꞌnoko niaꞌaamatoko Jiisuuꞌ kinkinuuꞌnooꞌketa koomparara aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌkoong naninge tero orara aarumo nkovuaruuꞌnunge tutunaꞌnareꞌke kapanareꞌke ani tooꞌpuai.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="8">Teeꞌ minkuvuraiꞌnange napoꞌ kinkinura kansiꞌkoo daarikukoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="9">Eeꞌnoko biikang domang teeꞌ tooꞌpurioꞌ tee tenkenauꞌ teing-koo pankeuꞌke tutumpaara narunaꞌ narunaꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ narung sipauꞌ, eeꞌnoko teni manikuma teꞌ donkonuioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="10">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ koomparara aaꞌpuuꞌ, “Ee ani, teing areꞌke berong? Naning ee otoaꞌ daꞌ tuutunantuing?” </v>
<v b="JHN" c="8" v="11">Tenie aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, pankaing, otoaꞌ.” Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nnaꞌ ninge daꞌ tuutunantamparooꞌnaang. Bera naniaing. Eeꞌnoko napoꞌ orara aarumo nkoveaukaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="12">Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌpuruꞌ, “Ning tee araka ookara kansiꞌkoo. Naning tee ning siomuaing mutaananooꞌke nanuaukaꞌnung, domaang isikung kompuinge ookara otootoꞌ sirakaꞌantavuioꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="13">Boto Keperuuꞌnukai aaꞌpauꞌ, “Daꞌ daka minkuema tantaramaang, teeꞌkoo nauꞌka masikaꞌantarampiaukaꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="14">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “A, bane ninge ninka kara minkuama tammaramaunge, kapooꞌ minkuamaung masikung. Aming-koo, nnaꞌ ninge noruꞌansi oꞌnong ning mouꞌnooꞌ eeꞌnoko ning memaatomanooꞌ. Diiꞌke ning noruꞌmeriaꞌ mouꞌnooꞌ eeꞌnoko areꞌ ning memaatomanooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="15">Diiꞌke ning simpeꞌmerima kansiꞌkoong aarumo narung siomperimaung. Ninge naning simpeꞌampaꞌ oꞌnong. </v>
<v b="JHN" c="8" v="16">Nka ninge simpeꞌdampiri dei nkaang kara masikung deemparapeuꞌ. Ning ninka oꞌnoi nkoampaꞌ, teeꞌkoo Mmaꞌ, ning botomuuꞌnung niꞌninka otomaung-koo. </v>
<v b="JHN" c="8" v="17">Diikaang boto-koo eeꞌ otong, ‘Kenaankarai nariꞌ karorema kara siraꞌpureko noruꞌeripeuꞌ tee tee masikung kara.’ </v>
<v b="JHN" c="8" v="18">Ninge ninka kara minkuama tammaramaung eeꞌnoko napoꞌ Mmaꞌke botomuuꞌnunge kara teeꞌ napoꞌ siong-antamemumaunge.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="19">Teinge aaꞌpauꞌ, “Dauma areꞌ otong?” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke aaꞌ ning noruꞌmeriaꞌ, Mmaꞌ noruꞌeriaꞌ. Diiꞌke ning noruꞌmeri dei, Mmaꞌ napoꞌ noruꞌeripeuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="20">Jiisuuꞌke aung kara ookara dootuuꞌnava pankava-koo nauvuruꞌ mooniꞌ bautaꞌkoong sipaakoꞌnavaro-koo. Eeꞌnoko naninge Jiisuuꞌ kiimata-nava-koo sipuaruuꞌ bakaang bateinang mmeꞌ makotuaruko. </v>
<v b="JHN" c="8" v="21">Teketa Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌpuruꞌ, “Ning nanampaing eeꞌnoko nananko diiꞌke ning besiꞌmeriaing, eeꞌnoko diiꞌ dooriaing diikaning oreng aarumo ninka. Diiꞌ naniriarupeuꞌ ning nanamatomanooꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="22">Juꞌkoong ovontunge aaꞌpauꞌ, “Aunge aaꞌpumaang, ‘Diiꞌ naniriarupeuꞌ ning nanampainooꞌ.’ Kara-koong miruꞌnooꞌ eeꞌ oroꞌ: tee baka tavaraaꞌnaang deeꞌma.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="23">Jiisuuꞌke kara makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ paning-koo boong-nupoong eeꞌnoko ning paning-nung. Diiꞌ kansiꞌnupoong eeꞌnoko ning kansiꞌnung deeaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="24">Teeꞌkoo naurampiring diiꞌ diikaning oreng aarumo ninka dooriaing. Eeꞌ, masikaꞌ, diiꞌke ning eeꞌnara naning tammaramaung masikaꞌantameriarura deekoꞌ diiꞌ oreng aarumo ninka dooriaing.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="25">Teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Naumeriaing, daꞌ teing-koo pankenuka poroaining-koo Daari Meekunge minkuvurimaing-koo baa eeꞌnung?” Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ning eeꞌnara diiꞌ teroita naurampiruꞌ tutumparuꞌnooꞌketa. </v>
<v b="JHN" c="8" v="26">Ninge amutemuriiꞌ kapooꞌ minkuamira diikaang orara aarumo siraꞌpampeuꞌ. Nka tee naning ning botomuuꞌnung bakaang aarumo bakei koontoꞌ masikung, orara aarumo otoaunge. Teie naumumanaꞌ nariꞌ minkuamaung.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="27">Jiisuuꞌke Bauma-koong kara minkuvuko noruꞌaavaruioꞌ teie napoꞌ aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="JHN" c="8" v="28">“Diiꞌke ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing intameriraiꞌnange diiꞌke noruꞌmeriaing ning eeꞌnara baa. Tenang diiꞌke noruꞌmeriaing ninge kapooꞌ nkoampaung maroita, ninge kapooꞌ minkuamaing Mmaꞌke naumumaing naing. </v>
<v b="JHN" c="8" v="29">Eeꞌnoko tee botomuuꞌnung niꞌninka nariꞌ oꞌnoremaung. Ning siꞌmuaung ninka, ninge doong kante kapooꞌnanka dotu-antavumaung nkoamaing-koo.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="30">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvuko mmauꞌke Jiisuuꞌ masikaꞌantavauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="31">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teing Juꞌnupoong masikaꞌantavauꞌning aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ nkaang kara nariꞌ pinkaꞌerimatoaing deekoꞌ diiꞌ nkaning barevare-nupoong masikeng otoriaing. </v>
<v b="JHN" c="8" v="32">Eeꞌnoko Kumponing bakaang kara masikaꞌpari otoinaꞌ noruꞌeriko teie karai masikai simpiriꞌantaruriaing daiꞌdariri otorimanooꞌketa.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="33">Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ teing Eebaraamiꞌ baꞌdompenku. Naninge teroita daiꞌmurira bakaning botovoto-koo-nupoong deeng-antamuriarukoꞌ. Enang arekeeꞌ teeꞌ minkumerimang daiꞌmariri oꞌnorimanooꞌketa simpiriꞌantamariiꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="8" v="34">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang, nantoong teing oreng aarumo nkoaamaing botovotonaaꞌnupoong eeꞌning, orara aarumoi daiꞌuri botovurimaing. </v>
<v b="JHN" c="8" v="35">Naning botovotonaaꞌ tee tamung tankinumaung, teka teing osikaiaang biurukaaꞌ teing teꞌ nariꞌ otoroi otoromaing. </v>
<v b="JHN" c="8" v="36">Teeꞌkoo ninge Pankaing Bauringe botovoto-koong otootoꞌketa simpiriꞌantarampiaing deekoꞌ, bakei tampaꞌ simpiriꞌdariri otoriaing! </v>
<v b="JHN" c="8" v="37">Ninge diiꞌ noruꞌdampiri oꞌnong diiꞌ Eebaraamiꞌ baꞌdompenku, eeꞌnoko diiꞌ ning tavuꞌkoo piarorimaung nkaang kara taaraveriaruma. </v>
<v b="JHN" c="8" v="38">Ninge kara minkuamaung Mmaꞌke naumumanaꞌ, eeꞌnoko diiꞌke nkoverimaung diumai naururimanaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="39">Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niuma Eebaraamiꞌ.” Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “A, diiꞌ masikaꞌ Eebaraamiꞌ baurukaaꞌ dei teeꞌ nariꞌ nkovukoꞌnaꞌ nkoveripeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="40">Eebaraamiꞌke temuriiꞌ kapooꞌ nkovuaruuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="41">Diiꞌke tee kapooꞌ diumai nkovukoꞌnaꞌ nkoverimang.” Eeꞌnoko teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ aaꞌ auning-koonanka deeaꞌ. Niiꞌke Niuma narung otong. Kumponing eeꞌnara.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="42">Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Kumponing diuma masikung dei diiꞌke ning navumeripeuꞌ, ning aaꞌ Kumponing-ankoita mouꞌnung-koo. Ning maroita ninka moaꞌ, teie botomuuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="8" v="43">Arekeeꞌ diiꞌke noruꞌeriaꞌ otong kapooꞌ minkuamaaꞌnomaung? Diiꞌke kara naurampimaung koontoꞌ taara-koo piaroriaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="8" v="44">Diiꞌ koontoꞌ Sietaniꞌ baurukaaꞌ eeꞌnoko tee diuma, eeꞌnoko diuma piavomanaꞌ siong-koo piarorimaung. Tutuntoma-ita dupisiꞌ nkovukoꞌ. Kara masikung siompuaung. Kara masikung-koo okiꞌnooꞌ okovuaunge. Tee tosi-bauko, ookara tosi-koo okoraꞌ. Bakaang aarumo narung siompuma tosi nkovumaung. </v>
<v b="JHN" c="8" v="45">Kara masikung naurampimang, teeꞌkoo diiꞌke masikaꞌantameriaꞌ oꞌnong. </v>
<v b="JHN" c="8" v="46">Diiꞌkoo baie ninge orara aarumo nkoantuꞌnung minkuvupeuꞌ? Eeꞌnoko ninge masikaꞌ naurampiko diiꞌke aming-koo ning masikaꞌantameriaꞌ oꞌnong? </v>
<v b="JHN" c="8" v="47">Naning Kumponing-eta pouꞌnung Kumponing bakaang kara taaravumaung, eeꞌnoko diiꞌ Kumponing-ankoita poriaꞌ. Teeꞌkoo diiꞌke ning taarameriaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="48">Teketa Juꞌkoong ovontunge karai makuꞌauꞌ Jiisuuꞌ. Aaꞌpauꞌ, “Bakei tampaꞌ minkuampiring, daꞌ Sameriaꞌnung, eeꞌnoko daꞌ maꞌnaang-poꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="49">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “A, ning maꞌnaang oꞌnoaung. Ninge Mmaꞌ daangampamaung eeꞌnoko diiꞌke ning daang-antamerimaung. </v>
<v b="JHN" c="8" v="50">Ninge daangang ninka-koo besiꞌampaꞌ, teeo Mmaꞌke teeꞌ nkovumaung ninge daangang kong-koo, eeꞌnoko teie simpeꞌmuriaing. </v>
<v b="JHN" c="8" v="51">Masikaꞌ naurampimang, naning tee nkaang kara siompumaung booaukaꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="52">Juꞌkoong ovontunge Jiisuuꞌ aaꞌpauꞌ, “Enang koontoꞌ noruꞌdampiring daꞌ maꞌnaang-poꞌnung. Eebaraamiꞌ booꞌparuꞌ, eeꞌnoko Kumponing bakaning nakaro-nupoong booꞌpariruꞌnunge, eeꞌnoko aaꞌmerimang, ‘Naning ning nkaang kara taaravuaing booaukaꞌnung.’ </v>
<v b="JHN" c="8" v="53">Niuma Eebaraamiꞌ booꞌparuꞌ, aiꞌ Eebaraamiꞌkoo dau basi tantaramaunge ee? Eeꞌnoko nakaro-nupoong boorouꞌ. Eeꞌnoko baa tantaramaung?” </v>
<v b="JHN" c="8" v="54">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ning ninka daangamari dei, nkaang daangang tamunsiꞌnung. Tee daangamumaung Mmaꞌke eeꞌnarai, nkaang meenasi naururima. Tee eeꞌnara diiꞌke diikaang Kumponing tamperimaung. </v>
<v b="JHN" c="8" v="55">Diiꞌke teroita noruꞌeriaruuꞌ, eeꞌnoko ninge noruꞌansi oꞌnong. Eeꞌnoko ninge aaꞌpamira, ‘Ninge noruꞌampaꞌ,’ ning tosimarapeuꞌ diiꞌpinaꞌ. Nka masikaꞌ ninge tee noruꞌansi oꞌnong, eeꞌnoko bakaang kara siompamaunge. </v>
<v b="JHN" c="8" v="56">Diuma Eebaraamiꞌ dotuaruꞌ nkaang doong oovuuꞌnaang noruꞌuitaaꞌ. Teie oovuuꞌ eeꞌnoko oovuraiꞌnange doturotuaruꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="57">Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontunge Jiisuuꞌ aaꞌpauꞌ. “Daꞌ mmeꞌ paꞌnokoꞌ kivora masiraani otoꞌderuaꞌ, arekeeꞌ Eebaraamiꞌ, teronung masikung ooveuꞌ ee?” </v>
<v b="JHN" c="8" v="58">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang, tero Eebaraamiꞌ mmeꞌ pontoꞌaravaruko ning oꞌnoi oꞌnomaung oꞌnokoꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="8" v="59">Teeꞌ minkuvuioꞌ tee kapananka ukuauꞌ tee tooꞌpaavaꞌnaang, teka Jiisuuꞌ bakuꞌarara tenkenuuꞌ dootuuꞌnava pankava-ita. </v>
<v b="JHN" c="9" v="1">Aung aaꞌ tee, Jiisuuꞌke nanuma naning oovuuꞌ duta mutuu pontoꞌaruꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="9" v="2">Niiꞌke bakaninge barevare-nupoonge niaꞌampima aaꞌpampiruꞌ, “Nau-anta Pankaing ee, baie orara aarumo nkovuioꞌ aung duta mutuu pontoꞌaruꞌnunge? Baka aiꞌ baumararinge?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="3">Jiisuuꞌke makuꞌmurima aaꞌmuruꞌ, “Bakaang mutuu bakaang aarumo-koong deeaꞌ; baumararing beekaang aarumo-koong deeaꞌ. Tee mutuu otomaung Kumponinge bakaang iriꞌ siraꞌantavuuꞌnaang tee-koo naning-koo. </v>
<v b="JHN" c="9" v="4">Niiꞌke nauꞌka ning botomuuꞌnung bakaang nko-nko nkoampiaing doong tankinuaruko. Muumuriiꞌnaang. Naning mintoomparavarupeuꞌ muunganang. </v>
<v b="JHN" c="9" v="5">Ning kansiꞌkoo oꞌnoi ning kansiꞌnupoong araka-antanung.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="6">Teeꞌ minkuvuraiꞌnange Jiisuuꞌ kansiꞌkoo tutupaaꞌkura tutupaaꞌke metoꞌ nkovura duta sisiꞌuuꞌ, eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="JHN" c="9" v="7">“Bera duuꞌdaravaing poonaruꞌkoo Siloam tampampimanaruꞌkoo.” Aung Siloam miruꞌnooꞌ “Boto-nisi”. Eeꞌnoko tee naning nanuraiꞌnange duuꞌparara ookuitaaꞌ toroaruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="9" v="8">Eeꞌnoko baꞌmarange eeꞌnoko teinge tero tee ooaakoꞌninge baꞌnampari mooniꞌ eentavuriko, aaꞌpauꞌ, “Aung ee tee deeaꞌ baꞌnampari mooniꞌ eentamurikoꞌnung?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="9">Narionge aaꞌpauꞌ, “Eeꞌ, tee eeꞌnara.” Niiꞌninge aaꞌpauꞌ, “A, tee deeaꞌ. Tee tee-pinaꞌ oroꞌ.” Eeꞌnoko tee baka aaꞌpuruꞌ, “Ning eeꞌnara.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="10">Aaꞌpauꞌ, “Nka dakaang duta arekeeꞌ banteing?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="11">Teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Teie naninge miring Jiisuuꞌke metoꞌ nkovura nkaang duta-koo siꞌmuing. Siꞌmura naumuma aaꞌmuing, ‘Siloam-aape nanira duuꞌdaravaing.’ Eeꞌnoko nanamira duuꞌmarara namuꞌke ookansing.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="12">Eeꞌnoko teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Areꞌ otong tee eeꞌnara?” Eeꞌnoko teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Noruꞌampaung.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="13">Teeꞌpuriko tee, teinge nkavauꞌ Boto Keperuuꞌnavitu-anko tee naning. </v>
<v b="JHN" c="9" v="14">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung Jiisuuꞌke metoꞌ nkovura naning mutuu oo-antavuuꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="9" v="15">Eeꞌnoko teing Boto Keperuuꞌnukai napoꞌ tee tanaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Arekeeꞌ nkorura tamparuꞌantaruinge?” Eeꞌnoko teie nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Teie aaꞌ kansiꞌkoong metoꞌ nkovura duta-koo siꞌmuioꞌ oing duuꞌmarara tampaꞌ ookansing.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="16">Eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu-koonarioonge aaꞌpauꞌ, “Tee naning temuriiꞌ nkovuinung Kumponing-etaing deeaꞌ, aiꞌ Doong Uaanaꞌmung tampaꞌ tarevuaꞌ teeꞌ nkovuing.” Eeꞌnoko niiꞌnarionge aaꞌpauꞌ, “Arekeeꞌ orara aarumo nkovumaunge temuriiꞌ taaꞌniꞌanta iirakuta nkovupeuꞌ?” Eeꞌnoko teie karai pokapokaꞌantavuruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="9" v="17">Teketa tee Boto Keperuuꞌnukai napoꞌ niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Teie oo-antaruing deentarako niaꞌdampimang: Dake tee areꞌpepeuꞌ?” Teie aaꞌpuruꞌ, “Tee aaꞌ nakaronung.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="18">Nka tee, tee naning enang ookuuꞌnung tero naning mutuu pontoꞌaruꞌnung Juꞌkoong ovontunge masikaꞌantavaavarukoꞌ bera baumararing bokuaaretuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="9" v="19">Eeꞌnoko teinge aaꞌpaaretuꞌ, “Aung ee deeꞌke deuring? Aung ee tee duta mutuu pontoꞌaruꞌnung tamperemaung? Nka arekeeꞌ nkoarara enang ookuing?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="20">Baumararinge makuꞌurema aaꞌpuretuꞌ, “Neeꞌke noruꞌampesi otong tee neuring eeꞌnara duta mutuu pontoꞌaruꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="9" v="21">Eeꞌnoko neeꞌke noruꞌampeaꞌ arekeeꞌ nkoarara enang ookuinge. Eeꞌnoko napoꞌ noruꞌampeaꞌ baie duta oo-antavuinge. Teie baka naururipeuꞌ, tee matarama.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="22">Baumararinge teeꞌ minkuvuretuꞌ tero eeꞌ mauꞌaarioꞌ: Naninge Jiisuuꞌ tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ tampuaing deekoꞌ bataꞌaavaing dootuuꞌnava-ita. </v>
<v b="JHN" c="9" v="23">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo teeꞌ baumararinge aaꞌpuretuꞌ, “Niaꞌeriaing, baka naururipeuꞌ, tee matarama.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="24">Eeꞌnoko napoꞌ kemuꞌkanaꞌ bokuaara tee eeꞌnara naning mutuu pontoꞌaruꞌnung aaꞌpauꞌ, “Bameriaing Kumponinge taararuioꞌ kara masikung narung naumeriaing. Niiꞌke noruꞌampiri otong tee naning orara aarumo nkovumaung.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="25">Eeꞌnoko teie naninge makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Tee orara aarumo nkovumaung aiꞌ tampara, ning noruꞌampaꞌ. Narung kapooꞌ noruꞌansi oꞌnong, ning tero mutuu eeꞌnoko enang ning tampaꞌ ookamaang.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="26">Teinge niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Aming kapooꞌ nkovuinge daꞌkoo? Arekeeꞌ dakaang duta oo-antaruinge?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="27">Teie makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Tero naurampiko eeꞌnoko diiꞌke ee taarameriaꞌ? Aming-koo napoꞌ taara-koo piarorimang? Aiꞌ diiꞌ bakaning barevare-nupoong deentariiꞌnaang piarorimang?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="28">Teinge barakosiꞌaama aaꞌpauꞌ, “Daꞌ eeꞌnara bakaning-koong. Niiꞌ teing Moosesi bakaning barevare-nupoong. </v>
<v b="JHN" c="9" v="29">Niiꞌke noruꞌampiri otong Kumponinge Moosesi karavukoꞌnaꞌ, eeꞌnoko aung naning noruꞌampiaꞌ areꞌ pouꞌnooꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="30">Eeꞌnoko teie naninge makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Akokamuriiꞌ kara minkuering doma. Diiꞌke noruꞌeriaꞌ areketa pouꞌ, nka eeꞌnarai ning tamparuꞌantamuing duta. </v>
<v b="JHN" c="9" v="31">Niiꞌke noruꞌampiri otong Kumponinge orara aarumo nkoaamaing taaravuriaung, eeꞌnoko teing nantoong masikaꞌantavaamaing eeꞌnoko marovurimanaꞌ nkoaamaing taaravurimaung. </v>
<v b="JHN" c="9" v="32">Kansiꞌ pupuꞌaruꞌnooꞌketa minkunaa otoaꞌ naning duta mutuu pontoꞌaruꞌnung oo-antavuuꞌnung-koong. </v>
<v b="JHN" c="9" v="33">Aung naning Kumponing-eta poarui dei kapooꞌ nkovuarupeuꞌ bakei.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="34">Teinge kara makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Diiꞌdaang orara aarumo-koo kuunge otori orakaꞌ pontoꞌdaruꞌnung daꞌ. Arekeeꞌ niiꞌ tautau-koo piaromaang?” Eeꞌnoko dootuuꞌnava pankava-ita bataꞌauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="9" v="35">Jiisuuꞌke tee taaravura dootuuꞌnava-ita bataꞌaioꞌ besiꞌuuꞌ, eeꞌnoko besiꞌukotaaꞌ oovura aaꞌpuuꞌ, “Dake ee tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing masikaꞌantavemang?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="36">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Ee pankaing, naumeaing masikaꞌantavampainaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="37">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Tee aaꞌ dake tero ooveing eeꞌnoko tee eeꞌnara naning enang kareremaang.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="38">Teie naninge makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring ee, masikaꞌantaransing.” Teeꞌpura kinkinuuꞌ Jiisuuꞌanko, pankaing-antavuma. </v>
<v b="JHN" c="9" v="39">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning kansiꞌkoo eeꞌ simpeꞌkoo mouꞌnung: mutuunanka bantang-anta-koo eeꞌnoko teing banteai otoroining tamparimaing kaputuꞌanta-koo.” </v>
<v b="JHN" c="9" v="40">Teeꞌpuioꞌ enang Boto Keperuuꞌnavitu-koo-narionge Jiisuuꞌ ninka otorokoꞌninge taaravaara niaꞌaama aaꞌpauꞌ, “Dake arekeeꞌ minkuemaang? Niiꞌ mutuunanka ee?” </v>
<v b="JHN" c="9" v="41">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ mutuu siraꞌrariri tantariko dei tuumpi diiꞌkoo otoarupeuꞌ. Nka eeꞌnoko ‘Niiꞌ ookirining!’ tantariko enang tuumpi diiꞌkoo mmeꞌ otong.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="1">“Masikaꞌ naurampimang, naning tee karanaange tumparavarura sipisipiꞌ biikaang-koo parang-koo niiꞌnooꞌke tumparapeuꞌnung tee eeꞌnara naning bakisipung, tatusiꞌ bauko. </v>
<v b="JHN" c="10" v="2">Eeꞌnoko tee naning tee karanaange tumparamaung parang-koo sipisipiꞌ biikaang-koo tee eeꞌnara sipisipiꞌ okovenung. </v>
<v b="JHN" c="10" v="3">Eeꞌnoko okovenung poko teie naninge karanaang tarevumaunge kuꞌnung bereꞌevumaung. Eeꞌnoko sipisipiꞌnankai okovenung bakaang kara tasiꞌpaamaung bakaning bokuvuriko sipisipiꞌkoong mirinanka, barampurima damaꞌdu-aape. </v>
<v b="JHN" c="10" v="4">Eeꞌnoko damaꞌdu sipurima teing-koo uroꞌke nanumaung. Eeꞌnoko bakaninge sipisipiꞌke siompaamaung, bakaang kara tasiꞌpai. </v>
<v b="JHN" c="10" v="5">Niiꞌnung naning teinge siompaavarupeuꞌ. Niiꞌnung-ankoita kooꞌaripeuꞌ bakaang kara tasiꞌpaavarura.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="6">Jiisuuꞌke aung kara mirumiruꞌ nauvuruꞌ Boto Keperuuꞌnuka, eeꞌnoko teinge noruꞌaavaruuꞌ tee kapooꞌ minkuvukoꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="10" v="7">Teeꞌkoo napoꞌ Jiisuuꞌke nauvurima aaꞌpuruꞌ, “Masikaꞌ naurampimang, ning eeꞌnara karanaang sipisipiꞌ biikaang parang-koong. </v>
<v b="JHN" c="10" v="8">Ookara tero porouꞌning karanaang tamparima bakisipunanka eeꞌnoko tatusiꞌ baukonanka. Sipisipiꞌnankai taaravaariarukoꞌ teing. </v>
<v b="JHN" c="10" v="9">Nka tee, ning eeꞌnara karanaang parang-koong. Baa tee ning-anko pora tumparavainung domang mooꞌaravaing. Napoꞌ teie tumparama eeꞌnoko siarama taamang oovumatoaing. </v>
<v b="JHN" c="10" v="10">Bakisipunanka poromaung bakiaaꞌaariiꞌnaang, tavaariiꞌnaang, keraꞌpaariiꞌnaang. Eeꞌnoko ning mouꞌnung domaang otoꞌevuriiꞌnaang, domaang tampaꞌ otoi-otoꞌke maantoꞌnisi. </v>
<v b="JHN" c="10" v="11">Ning tampara tarenara. Tampara tarenara bakaning-koo sipisipiꞌkoo booꞌparapeuꞌnung makosi. </v>
<v b="JHN" c="10" v="12">Eeꞌnoko tee naning mooꞌ nka-koo tanata nkovumaung tampara tarenara deeaꞌ eeꞌnoko sipisipiꞌ okovenung deeaꞌ. Teie nkau poko oovuma sipisipiꞌ sipurima kooꞌaramaung. Eeꞌnoko nkau poma sipisipiꞌnanka tavuriko purarinkaꞌarimaung. </v>
<v b="JHN" c="10" v="13">Naning mooꞌkoo tanata nkovumaung kooꞌaramaung mooꞌkoo narung-koo tanatavumaung deemparama. Sipisipiꞌnanka-koo taraꞌoaunge. </v>
<v b="JHN" c="10" v="14">Ning tee tampara tarenara; </v>
<v b="JHN" c="10" v="15">Mmaꞌke tasiꞌmui oꞌnoinaꞌ eeꞌnoko ninge Mmaꞌ tasiꞌpansi oꞌnong, teeꞌ nariꞌ ninge tasiꞌparansi oꞌnong nkaning sipisipiꞌnanka eeꞌnoko teinge tasiꞌmai oꞌnong. Teing-koo ning moompaing makosi. </v>
<v b="JHN" c="10" v="16">Eeꞌnoko niiꞌning sipisipiꞌ otoꞌmemung aung-koo parang-koo kuung otoroaing. Teing siomparamira bokuaranko naroꞌ otoroi nkaang kara taaramaako ning biikaang tarenara narung oꞌnoai. </v>
<v b="JHN" c="10" v="17">“Ning Mmaꞌke ning piaamumaung tee ninge nakaang domaang sipampaing-koo; eeꞌnoko napoꞌ nkavampai. </v>
<v b="JHN" c="10" v="18">Nantoonge nkaang domaang pariꞌmaavaukaꞌnung. Ninge ninka maroita sipampaing. Ning iriꞌ otoꞌmemung nkaang domaang sipampeuꞌnung-koo, eeꞌnoko napoꞌ iriꞌ otoꞌmemung ninge napoꞌ domaang nkavampeuꞌnung-koo. Mmaꞌke teeꞌ nko-koo botomuuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="19">Aung aaꞌ tee napoꞌ Juꞌkoong ovontung pokapokaꞌariruꞌ teing kara taaravaara. </v>
<v b="JHN" c="10" v="20">Mmauꞌke teing-koo narionge aaꞌpaakoꞌ, “Aung-koo maꞌnaang orara otong. Kanuꞌaramang. Taaraveriaukaꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="21">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnarionge napoꞌ aaꞌpaakoꞌ, “Naning maꞌnaang orara-poꞌnung teeꞌ karoarupeuꞌ. Eeꞌnoko naning maꞌnaang orara-poꞌnunge arekeeꞌ naning duta mutuu tamparuꞌantavupeuꞌ?” </v>
<v b="JHN" c="10" v="22">Niiꞌnaꞌmung Jerusalemaꞌnavuntuꞌkoo doong meekung tavoꞌkuuꞌ, teꞌmung eeꞌnaꞌmung dootuuꞌnava pankava bereꞌauꞌnaꞌmung-koong paroro nkoaakoꞌnaꞌmung. Tenang kamaari bakanang. </v>
<v b="JHN" c="10" v="23">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung Jiisuuꞌ nanuꞌnanuuꞌ dootuuꞌnava pankava-koo bansing-navaro-koo miring Solomoniꞌnavaro-koo. </v>
<v b="JHN" c="10" v="24">Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontunge teka koroai aaꞌpauꞌ, “Dake niiꞌ areꞌ basinooꞌ papaara-antameriiꞌnaang? Koontoꞌ siraꞌdari naumeriaing. Daꞌ ee tee Domang-anta Pakoꞌpariꞌniiꞌ tavoꞌaravaing-koong?” </v>
<v b="JHN" c="10" v="25">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Tero naurampiruꞌ, teka diiꞌke ning masikaꞌantameriaꞌ. Teing nko-nkonanka Mmaꞌke botomuioꞌ nkoamaaꞌnomaing teing taaꞌniꞌantananka ning-koo. </v>
<v b="JHN" c="10" v="26">Diiꞌ nkaning sipisipiꞌnanka deeaꞌ, teeꞌkoo diiꞌke ning masikaꞌantameriaung. </v>
<v b="JHN" c="10" v="27">Nkaninge sipisipiꞌnankai nkaang kara taaravaamaung, ninge noruꞌaransi oꞌnong, eeꞌnoko teinge ning siomaamaung. </v>
<v b="JHN" c="10" v="28">Domaang oparavaukaꞌnung avoromaung, eeꞌnoko teing booroaukaꞌnunge, eeꞌnoko naninge tatusiꞌuriaukaꞌnunge nkaang bireng-eta. </v>
<v b="JHN" c="10" v="29">Mmaꞌke ookara-koo dau basie teing amuuꞌ. Naninge tatusiꞌuriarupeuꞌ Mmaꞌketa, bakaang bireng-eta. </v>
<v b="JHN" c="10" v="30">Mmaꞌ eeꞌnoko ning narung.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="31">Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontunge napoꞌ kapang ukuauꞌ tee tooꞌpaavaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="10" v="32">Teka Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke oomerioꞌ nko-nkonanka tamparananka nkoamaung Mmaꞌke pakumuioꞌ. Teing-koo orara arera nkoansing-koo kapange tooꞌmeriiꞌnaang piarorimang?” </v>
<v b="JHN" c="10" v="33">Juꞌkoong ovontunge napoꞌ Jiisuuꞌ makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌke daꞌ kapang naꞌnang-koo piamoriaꞌ dakaang nko-nko tampara-koo, nka dake Kumponing akapeuꞌemaung-koo, daꞌ tamunsiꞌnung naning daka Kumponing tantaramaung-koo.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="34">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Tee aaꞌ diikaang-koo boto-koo naneꞌkoo eeꞌ daariari otong, Kumponinge tero-nupoong-kooning pankainuka aaꞌpuruꞌ, ‘Diiꞌ teing kumponinanka.’ </v>
<v b="JHN" c="10" v="35">Tee kara tee Daari Meekung-koong, diiꞌke tontaꞌkoo makosi deeaꞌ. Eeꞌnoko teie teing bakaang kara taaravaama pareꞌaakoꞌning kumponinanka tang-koo makosi deekoꞌ ning tee Baumai meekaꞌantamura aꞌ kansiꞌkoo mooꞌnaang botomuuꞌnung dau basinaꞌ makosi tee miring nka-koo; </v>
<v b="JHN" c="10" v="36">Teeꞌkoo arekeeꞌkoo ninge Kumponing akapeuꞌamaaꞌnomaung tammerimaunge ning Kumponing Bauring tammarako? </v>
<v b="JHN" c="10" v="37">Makosi, masikaꞌantameriaukaꞌnung ninge Mmaꞌ bakaang nko-nko nkoamparuko dei. </v>
<v b="JHN" c="10" v="38">Nka bane diiꞌke nau-antarampiko tamung masikaꞌantameriaung, teing nko-nkonanka nkoamaing Kumponing bakaning tasiꞌperi masikaꞌantaveriaing, koontoꞌ noruꞌmeriainaꞌ Mmaꞌ ning-koo otong eeꞌnoko ning Mmaꞌkoo oꞌnong.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="39">Eeꞌnoko teketa napoꞌ Juꞌkoong ovontunge mooꞌaavaꞌnaang mauꞌauꞌ, teka teing divuꞌuri tenkenuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="10" v="40">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ napoꞌ toroaruꞌ Jooꞌdani-nari tankimpui Joonie tero nantoong ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌnooꞌaape. Eeꞌnoko Jiisuuꞌ teꞌ otouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="10" v="41">Mmauꞌ nantoong tee-anko poroma aaꞌpauꞌ, “Joonie taꞌnimpaariiꞌnaꞌ taaꞌniꞌanta nkovuaruuꞌ, teka ookara kapooꞌ aung naning-koo minkuvuuꞌnung kara masikung.” </v>
<v b="JHN" c="10" v="42">Eeꞌnoko mmauꞌ nantoonge teꞌ otorokoꞌninge Jiisuuꞌ masikaꞌantavauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="1">Niiꞌnaꞌmung tee, naning Lasarusi tampaakoꞌnung, Beetani-navuntuꞌkoo otokoꞌnung siipavouꞌ. Teꞌ eeꞌnooꞌ Beetani Maaria-namainta otorekoꞌnooꞌ Maataꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="2">Teni eeꞌnani Meeriꞌ Jiisuuꞌkoo tampaꞌ nuuraaꞌ kauꞌkoo duuni dakovuuꞌnani eeꞌnoko napoꞌ dapoi piuꞌuuꞌ aaꞌnani. Lasarusi teni baꞌmari siipavouꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="11" v="3">Eeꞌnoko baꞌmari-kaarai Jiisuuꞌanko kara nanuꞌantavurema aaꞌpuretuꞌ, “Ovoring, tee daꞌmaikoꞌ siipavomang.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="4">Jiisuuꞌke taaravuraiꞌnange aaꞌpuruꞌ, “Lasarusi siipavomang, nka booaukaꞌnung. Siipa tavoꞌaringe Kumponing-nung meenasi tavoꞌantavuuꞌnaang. Eeꞌnoko aung siipa kompui Kumponinge ning Bauring meenasi amuuꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="5">Maataꞌnamaiaꞌ eeꞌnoko Lasarusi Jiisuuꞌke aaꞌnaꞌ piaavurikoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="6">Eeꞌnoko Lasarusi siipavoko Jiisuuꞌke taaravura tamung keꞌmunta doong otouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="7">Keꞌmunta doong tankinuioꞌ tee, teie niiꞌ bakaning barevare-nupoong aaꞌmuruꞌ, “Meriaing; nanampiaing; Judiaꞌnameng-aape toromariaing.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="8">Eeꞌnoko niiꞌke bakaning barevare-nupoonge makuꞌampima aaꞌpampiruꞌ, “Nau-anta Pankaing ee, teꞌmung Juꞌkoong ovontunge daꞌ daping kapange tooꞌdaieeng. Arekeeꞌ mauꞌemaang teꞌaape tororaraaꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="11" v="9">Jiisuuꞌke aaꞌmuruꞌ, “Tee batei narung doong-koong niiꞌkoo sirakaꞌpari otong. Nantoong doonganang nanaama puꞌariaung arakai kansiꞌkoonge sirakaꞌpui otoko. </v>
<v b="JHN" c="11" v="10">Teka muunga deekoꞌ nanaama puꞌaripeuꞌ, aming-koo, nnaꞌ tee araka otoaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="11">Jiisuuꞌke teeꞌpura napoꞌ aaꞌmuruꞌ, “Niikaang naning Lasarusi aatui otong, nka nanamira daaꞌampaing.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="12">Eeꞌnoko niiꞌke bakaninge aaꞌpampiruꞌ, “Ovoring, tee aatura tampaꞌ deeꞌooꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="13">Nka Jiisuuꞌke Lasarusi booꞌparuꞌnung naumuriko niiꞌke noruꞌampiaꞌ, tamung aatuuꞌnung pinaꞌ minkuvuko tampampima. </v>
<v b="JHN" c="11" v="14">Teketa tee tenang Jiisuuꞌke koontoꞌ naumurima aaꞌmuruꞌ, “Lasarusi aaꞌ booꞌparing. </v>
<v b="JHN" c="11" v="15">Nka tee ninka oꞌnorearuing-koo dotumaring diiꞌke masikaꞌantameriiꞌnaang noruꞌamira. Aiaꞌ, tee-anko nanamping.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="16">Toomasi, niiꞌnooꞌ miring Pauroong tampampimaunge, niiꞌ baꞌmarang aaꞌmuruꞌ, “Aiaꞌ meriaing Nau-anta ninka, niiꞌ ookara tee ninka nariꞌ moompiainaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke pora oovuuꞌ Lasarusi karenaumo doong kuvi dakoꞌdomanooꞌ otoioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="18">Beetani-namono Jerusalemaꞌketa narung kokoreiꞌ daangaꞌpinaꞌ basinooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="19">Eeꞌnoko mmauꞌ Juꞌnupoong porokoꞌ Maataꞌnamainta Meeriꞌ dunsirunsi-antavaarema˜ beeꞌmari booꞌparuꞌnung-koo. </v>
<v b="JHN" c="11" v="20">Eeꞌnoko Maataꞌke Jiisuuꞌ pokoꞌnung taaravuraiꞌnange taung nanuuꞌ kuneꞌuuꞌnaang, eeꞌnoko Meeriꞌ pava-koo otoko. </v>
<v b="JHN" c="11" v="21">Maataꞌke aaꞌpuuꞌ Jiisuuꞌ, “Ovoring, daꞌ aꞌ otoieeng dei mmari booarupeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="22">Nka ninge noruꞌansi oꞌnong Kumponinge arupeuꞌ kapooꞌ niaꞌepeuꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="23">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Daꞌmari domamparaaꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="24">Tenie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Noruꞌansi oꞌnong tee daaꞌaravaing doong asiꞌnooꞌnaꞌmung.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="25">Jiisuuꞌke teni aaꞌpuuꞌ, “Ning aaꞌ naning booꞌketa daaꞌnunge, domang-antai. Baa tee ning masikaꞌantamumaung domamparavaing bane booꞌparavainge. </v>
<v b="JHN" c="11" v="26">Eeꞌnoko baa tee domampari ning masikaꞌantamumaung booꞌparavaukaꞌnung. Dake ee masikaꞌantavemang aung?” </v>
<v b="JHN" c="11" v="27">Tenie aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, ee Ovoring, masikaꞌantavamang daꞌ tee Karistooꞌ, Kumponing Bauring, tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ aꞌ kansiꞌkoo pora niiꞌ domamuriaing-koo.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="28">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvura Maataꞌ baaraꞌmaꞌnaang-anko Meeriꞌanko toroarara baka aaꞌpuuꞌ, “Nau-anta ankaꞌ otong, daꞌ niaꞌdumaang.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="29">Eeꞌnoko Meeriꞌke tee kara taaravuraiꞌnange daaꞌarara kuaꞌpari nanuuꞌ kuneꞌuuꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="11" v="30">Jiisuuꞌ mmeꞌ tavoꞌaravaruko osi, teꞌ Maataꞌke kuneꞌuuꞌnooꞌ naroꞌ otoko. </v>
<v b="JHN" c="11" v="31">Eeꞌnoko niiꞌning Juꞌnupoong teva-koo kuung otorokoꞌnung Meeriꞌ ninka teni dunsirunsi-antavaama. Teketa teni iriꞌnarung daaꞌarara tenkenuko siompauꞌ, eeꞌ noruꞌaama, “Teni deeꞌma kuvi dakoꞌdoma-aape nanumang teke biromparaaꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="32">Eeꞌnoko Meeriꞌ tavoꞌaruꞌ Jiisuuꞌ otokoꞌnooꞌ. Eeꞌnoko tenie oovuraiꞌnange kauꞌkanooꞌ duaꞌaruꞌ aaꞌpuma, “Ovoring, daꞌ otoieeng dei mmari booꞌparavarupeuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="33">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teni biromparako oovura eeꞌnoko Juꞌnupoong teni ninka porouꞌning birompariko oovurira bakaang domang aaꞌnaꞌ orarunsie mankiꞌouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="34">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke niaꞌurima, aaꞌpuruꞌ, “Areꞌ dakoꞌerieenge?” Eeꞌnoko teinge bokuaama aaꞌpauꞌ, “Ovoring, pora ooveaing.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="35">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ biromparuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="36">Eeꞌnoko Juꞌnupoonge aaꞌpauꞌ, “Ooveriaing aaꞌnaꞌ piaavumanaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="37">Eeꞌnoko niiꞌninge aaꞌpauꞌ, “Teie tee temuꞌ naning duta mutuu tamparuꞌantavuuꞌ, apeꞌ? Arekeeꞌ aꞌmung Lasarusi booꞌparavarooꞌnaang kapooꞌ nkovuaruiee?” </v>
<v b="JHN" c="11" v="38">Napoꞌ aaꞌnaꞌ orakaꞌ deeꞌoitaaꞌ Jiisuuꞌ nanuuꞌ kuvi dakoꞌdoma-aape. Tee kuvi kapange daꞌpauꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="11" v="39">Jiisuuꞌke botovurima aaꞌpuruꞌ, “Tee kapang diiriꞌeriai.” Eeꞌnoko Maataꞌke, tee naning booꞌparuꞌnung baꞌmarie aaꞌpuuꞌ, “Ee Ovoring, orakaꞌ kaꞌmiꞌmoriꞌneeng. Tee karenang doong tankinuieeng booꞌparioꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="40">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ninge nauransing daꞌ ning masikaꞌantameaing deekoꞌ Kumponing bakaang meenasi ooveaing. Aiꞌ daꞌ ampaꞌdoinge?” </v>
<v b="JHN" c="11" v="41">Eeꞌnoko tee boiaꞌ diiriꞌauꞌ kuvi dakoꞌdoma karanaang-eta. Diiriꞌaioꞌ Jiisuuꞌke ankamparara aaꞌpuuꞌ, “Mmaꞌ ee, tampara tantamang dake nkaang eenta taaramemaung-koo. </v>
<v b="JHN" c="11" v="42">Ninge noruꞌansi oꞌnong dake doong kante taaramemaung. Ninge teeꞌ nauransing nantoonge taaramaara masikaꞌantamaavaꞌnaang dake botomeuꞌnung ning.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="43">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvuraiꞌnange aaꞌnaꞌ bokuma aaꞌpuuꞌ, “Lasarusi, sirapoꞌ poai!” </v>
<v b="JHN" c="11" v="44">Eeꞌnoko tee booꞌparuꞌnung sirapoꞌ pouꞌ bakaang bireng eeꞌnoko kauꞌ daiꞌaritaaꞌnange baaronge, bakaang oing baaronge daiꞌaritaaꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke botovurima aaꞌpuruꞌ, “Dapaꞌeriaing nanuainaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="45">Mmauꞌ Juꞌnupoong Meeriꞌ siompauꞌning Jiisuuꞌke kapooꞌ nkovuuꞌnung ooaaraiꞌnange masikaꞌantavauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="46">Eeꞌnoko narionge Boto Keperuuꞌnavitu-anko toroariraiꞌnange nauaaruꞌ kapooꞌ Jiisuuꞌke nkovuuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="11" v="47">Teketa tee, taaravaaraiꞌnange Boto Keperuuꞌnavitue eeꞌnoko piristiꞌnuka-koo ovontunankai koompaaraꞌnavitu ninka mumunsinang nkoaama aaꞌpauꞌ, “Arekeeꞌ nkoampiiꞌnaang? Aung naning baruꞌ mmauꞌ taaꞌniꞌanta nkovumaatoing. </v>
<v b="JHN" c="11" v="48">Niiꞌke tamung ooampiaing deekoꞌ aung mmauꞌke daurarong˜pinaꞌ masikaꞌantavaara Roomaꞌnupoong beiꞌbeiꞌaariko teinge niiꞌ ookara piniraakuꞌmaariaing dootuuꞌnava pankava nariꞌ pesiꞌaama.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="49">Narunge naninge miring Kaiapasie Piristiꞌkoo Ovoring deempari otokoꞌnunge aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke kapooꞌ noruꞌeriaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="50">Diiꞌke ee tasiꞌperiaꞌ otong tampaꞌnaꞌ teeꞌ naning narung boi dei niiꞌ ookara domang mooꞌmaripeuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="51">Nka teie baka teeꞌ minkuvuaꞌ, tee Piristiꞌkoong Ovoring deemparitaaꞌ teeꞌ tarampeearuꞌ Jiisuuꞌ booꞌparaaꞌnaang niiꞌkoo Juꞌnupoong-koo. </v>
<v b="JHN" c="11" v="52">Eeꞌnoko niiꞌ naing-koo deeaꞌ, ookara Kumponing baurukaaꞌ amutemuuꞌketa oosimuriiꞌnaang narung mono-pinaꞌ oꞌnoriiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="11" v="53">Teꞌmung-eta tutumpauꞌ Jiisuuꞌ tavaavaꞌnaang mumunsi-koo. </v>
<v b="JHN" c="11" v="54">Eeꞌnoko teeꞌkoo Jiisuuꞌ baruꞌ sirapoꞌke nanuarukoꞌ Judiaꞌnameng-koo. Teketa tenkenuraiꞌnange niiꞌnooꞌ osi nanuuꞌ miring Eparaim, meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo dueꞌ. Eeꞌnoko teꞌ oꞌnorikoꞌ niiꞌ bakaning barevare-nupoong ninka. </v>
<v b="JHN" c="11" v="55">Tenang Juꞌnupoong biikaang Paroro Baariꞌkoong˜ dueꞌuuꞌnang. Mmauꞌ nantoong avuntevuntuꞌketa Jerusalemaꞌaape nanaakoꞌ neriarima kiiroraaꞌantavariaꞌnaang tee-koo paroro-koo makosinaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="11" v="56">Eeꞌnoko teinge Jiisuuꞌ besiꞌaakoꞌ teke, eeꞌnoko dootuuꞌnava pankava-koo oosiarima niaꞌeema aaꞌpeekoꞌ, “Dake arekeeꞌ noruꞌemaang? Tee paroro-koo pa poarooꞌnaang deeꞌma.” </v>
<v b="JHN" c="11" v="57">Tero piristiꞌkoong ovontunge eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitue boto nauaarima aaꞌpaaruꞌ, “Naninge tee Jiisuuꞌ otomanooꞌ noruꞌuraiꞌnange teie nauꞌka naumuriaing, teinge Jiisuuꞌ mooꞌaara kiimata-nava-koo sipaavaꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="1">Teketa tee, ˜naꞌmung-taa doong otoko Taamang Baariꞌkoong˜ nkoaavaꞌnaang Jiisuuꞌ Beetani-namono-aape nanuuꞌ. Temono eeꞌnamono Lasarusi bakanamono, tee Jiisuuꞌke tero daaꞌantavuuꞌnung bakanamono. </v>
<v b="JHN" c="12" v="2">Jiisuuꞌ teꞌ poioꞌ taamang pankaing nkoauꞌ. Maataꞌke Jiisuuꞌ eeꞌnoko teing tee oo-koo porouꞌning bauꞌuruꞌ, eeꞌnoko Lasarusi Jiisuuꞌ ninka baꞌnamparesioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="3">Eeꞌnoko Meeriꞌke mou-koong-pinaꞌ ntong-pinaꞌ basi duuni nkavui pouꞌ, tampaꞌ nuuraaꞌ naruꞌ, naaradaꞌ narunge nkoniiꞌ, mooꞌ pankaing-koonaruꞌ. Eeꞌnoko Jiisuuꞌkoong-koo kauꞌkoo kooꞌuuꞌ eeꞌnoko bakaange dapoi napoꞌ kauꞌ piuꞌuuꞌ. Eeꞌnoko teie tampaꞌ nuuraaꞌke teva nariꞌ nuuraaꞌaruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="4">Eeꞌnoko niiꞌkoong Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong-koonarunge, Judasi Kerioꞌnunge, teie Jiisuuꞌ damaꞌke kare-nupoong-koo sivuainunge aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="JHN" c="12" v="5">“Aming-koo anie aruꞌ duuninaruꞌ tampaꞌ nuuraaꞌnaruꞌ keraꞌpuing? Baavevura dei beenaumo daakuꞌ namikuri nkavupeuꞌ eeꞌnoko ataꞌoiꞌnuka pakuvuripeuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="6">Teie ataꞌoiꞌnanka-koo taraꞌoaꞌ, tamung teeꞌ minkuvuuꞌ tee baka bakisipung deemparama, teie mooniꞌ sipaakoꞌnaraꞌ bakura kompui bakiaaꞌurikoꞌnooꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="12" v="7">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Teni sipeai. Aung tee ning dakoꞌmaavainaꞌmung-koo makosi koreꞌmemuuꞌnung, teeꞌ nkovuing. </v>
<v b="JHN" c="12" v="8">Diiꞌ ataꞌoiꞌnuka ninka doong kante otorimaung eeꞌnoko ning doong kante diiꞌ ninka oꞌnoriaukaꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="9">Eeꞌnoko Juꞌnupoong karikaꞌke taaravauꞌ Jiisuuꞌ Beetani-navuntuꞌkoo otokoꞌnung. Eeꞌnoko teꞌ nanauꞌ, Jiisuuꞌ narung oo-koo deeaꞌ, napoꞌ tee Lasarusi oo-koo berouꞌ, tee Jiisuuꞌke booꞌketa daaꞌantavuuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="12" v="10-11">Teeꞌkoo piristiꞌkoong ovontunankai matauauꞌ Lasarusi tavaavaꞌnaang, tee Lasarusi ooaaraiꞌnange mmauꞌ Juꞌnupoonge biikaning pankainanka sipaaruꞌnung-koo, Jiisuuꞌ masikaꞌantavaama. </v>
<v b="JHN" c="12" v="12">Teketa daunaꞌmung tee karikaꞌke taaravauꞌ Baariꞌkoong Paroro-koo porokoꞌninge Jiisuuꞌ Jerusalemaꞌaape pooꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="12" v="13">Taaravaara uurung tovang nkavai osi-eta tenkenauꞌ kuneꞌaavaꞌnaang. Eeꞌnoko euravaama bokiaama aaꞌpauꞌ, “Biraanke! Biraanke-poꞌnung tee aung Kumponing bakaang miring-koo pomaang; aung tee daurarong niiꞌ Isireeli-nupoong niikaang!” </v>
<v b="JHN" c="12" v="14">Jiisuuꞌke doonkiiꞌnavoroꞌ nkavura, doonkiiꞌkoo dau baꞌnanui nanuko, teeꞌ Daari Meekunge minkuvumanaꞌ, aaꞌpumanaꞌ, </v>
<v b="JHN" c="12" v="15">“Aroreriaukaꞌ diiꞌ Saioni-nupoong, diikaang daurarong diiꞌanko pomaang doonkiiꞌnu kampianu-koo dau baꞌnanui.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="16">Niiꞌke bakaning barevare-nupoonge tasiꞌpampiarukoꞌ tee kapooꞌ nkoaruꞌnung. Jiisuuꞌ daaꞌaruꞌnang bakaang meenasi ninka deekoꞌ niiꞌkoo siraꞌparuꞌ tee Daari Meekunge tutung minkuvuuꞌnung teeꞌ nkoaraaꞌnaang eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ nkoaruꞌ Jiisuuꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="12" v="17">Teing karinga Jiisuuꞌke bokuma Lasarusi booꞌparioꞌ kuvi dakoꞌauꞌnooꞌketa domang-antavuioꞌ ooauꞌninge dooreaaruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="18">Teing ookara Jerusalemaꞌ porouꞌning taꞌninai taaravaara berora onkeonkeꞌauꞌ, Jiisuuꞌ teeꞌ taaꞌniꞌpoi poko. </v>
<v b="JHN" c="12" v="19">Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ dooreai otoroko teinge Boto Keperuuꞌnavitue biiꞌka kareaama aaꞌpauꞌ, “Ooveriaing, niiꞌke matauampimanaꞌ nkoaravaꞌ otong. Ookara nantoonge tee narung siompaamang.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="20">Eeꞌnoko teing-kooninge dootuuꞌariiꞌnaang eeꞌdeto Jerusalemaꞌaape nanaakoꞌninge niiꞌning Kirikiꞌ otorokoꞌ tenang paroro nkoaakoꞌnaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="12" v="21">Eeꞌnoko teing Pilipiꞌanko porouꞌ. Pilipiꞌ Besaida-namono-nung, Kaaleliꞌnameng-koonooꞌnung. Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Ee pankaing, niiꞌ Jiisuuꞌ ooampiiꞌnaang piamorimang.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="22">Eeꞌnoko Pilipiꞌ Aanduruꞌanko nanura nauvuuꞌ, eeꞌnoko tenaanka Jiisuuꞌanko nanureta nauvuretuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="23">Jiisuuꞌke makuꞌurema aaꞌpuretuꞌ, “Tee bateinang enang tavoꞌaring Kumponinge meenasi pankaing amuainang ning tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing. </v>
<v b="JHN" c="12" v="24">Masikaꞌ naurampemang sinang-koo, uiteꞌnu˜ nau kansiꞌkoo duaꞌaravarura eeꞌnoko booarura, teu nau deempari otopeuꞌ, nka boora deekoꞌ mmauꞌ sinang tavoꞌantavupeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="25">Tee teeꞌ nariꞌ baa tee naning bakaang domaang baka kirokaiaramaung bakaang domaang tee paaꞌaravaing, teketa baa tee naning anke kansiꞌkoo otoi bakaang domaang siꞌkoo tauraꞌpari otoing tee bakaang domaang pinkaꞌaravaing. Teie tee domaang oparavaung kompuaing. </v>
<v b="JHN" c="12" v="26">Baa tee naning nkaang pakupakunung deemparaaꞌnaang piavora deekoꞌ ning siomuaing. Teeꞌkoo nkaning pakupaku-nupoong niꞌninka oꞌnoriaing ning oꞌnoainooꞌ. Mmaꞌke daangampuainge naning tee ning-koo pakunara deemparavaing.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="27">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nkaang domang orakaꞌ deeꞌmoing. Aming minkuampainge? Eeꞌ pa minkuamaꞌnaang, ‘Mmaꞌ, aung bateinang ning-anko poaukaꞌ poteveaing?’ Nka teeꞌ deeaꞌ. Ning mouꞌnung enang-koong sisikeera toraꞌpamaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="12" v="28">Ee Mmaꞌ, nerantaravai dakaang miring pankaing-antararavainaꞌ.” Teeꞌ minkuvuko narung aurong paning-eta karoma aaꞌpuuꞌ, “Ning neramari oꞌnomaꞌnoing, eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nkomaraaꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="29">Teinge karingai teꞌ donkonaakoꞌninge tee kara taaravaara aaꞌpauꞌ, “Kurunkurung-pinaꞌ taaravampiring.” Eeꞌnoko niiꞌninge aaꞌpauꞌ, “Tee aaꞌ koosinung˜ tee-anko karoing.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="30">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Aung kara ninge taaravamaꞌnaang karoaꞌ, diiꞌke taaraveriiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="12" v="31">Enang bateinang tenang Kumponinge ookara kansiꞌnupoong koosinang nkovuma koompuriainang. Enang eeꞌnang Kumponinge teing kansiꞌnupoong biikaang pankaing turampura bataꞌuaing. </v>
<v b="JHN" c="12" v="32">Nantoonge ning taakamaara kansiꞌketa intamaako ookara nantoong baramparampaing ning-anko.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="33">Teeꞌ minkuvuma nauvuruꞌ aremuriiꞌ booꞌ toraꞌpuuꞌnaang otoing. </v>
<v b="JHN" c="12" v="34">Eeꞌnoko teinge karingai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niikaang boto-koo dariraarie eeꞌ naumurimaung: tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ doong kante otoaing. Arekeeꞌ dake enang minkuepeuꞌ daꞌ nauꞌka enang intantaavaing? Daꞌ aming-koo ‘Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing’ tantaramaung”? </v>
<v b="JHN" c="12" v="35">Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ning diiꞌ ninka okiokiꞌnooꞌ oꞌnoritaaꞌ araka-antarampimaang. Ninge mmeꞌ araka-antarampirioꞌ ooveritaaꞌ otoriaing mutaananturiꞌneeng. Aming-koo, nnaꞌ naning tee mutaananooꞌ otomaung noruꞌuaung areꞌaape nanumang. </v>
<v b="JHN" c="12" v="36">Teeꞌkoo ninge araka-antarampirioꞌ masikaꞌantameriaing mmeꞌ taaramerima, diiꞌ sirapoꞌnupoong deentariainaꞌ.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvura baka nanuuꞌ bakuꞌaritaaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="37">Bane aing ookara taaꞌniꞌanta nkovuko ookara-koo dutakanooꞌke, nka masikaꞌantavaavarukoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="38">Teeꞌ teronunge nakaronunge Aisaiaꞌke Daari Meekung-koo daarivuuꞌnaꞌ masikaꞌ deemparuꞌ, aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Ovoring ee, kapooꞌ nkoaravaing-koong karantamemaung˜ nantoonge masikaꞌantavaavaukaꞌ, eeꞌnoko dakaang tankaꞌke iirakutai dupe-antaveko ooaara tasiꞌkoo makosiaavaukaꞌ bakei!” </v>
<v b="JHN" c="12" v="39">Teeꞌ eeꞌnaꞌ teinge masikaꞌantavaavarukoꞌnung. Aisaiaꞌke temuriiꞌ aarumo-koo napoꞌ minkuvuuꞌnunge, aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="JHN" c="12" v="40">“Kumponinge biikaang duta mutuu-antavurira biikaang domang ivekaꞌantavuruꞌ aaꞌnoꞌneeng-koo: dutai ooaama domange tasiꞌpaara ning-koo toroariko ninge tamparuꞌantavaramiꞌneeng-koo.” </v>
<v b="JHN" c="12" v="41">Aisaiaꞌke tee kara minkuvuuꞌnung Jiisuuꞌ bakaang meenasi oovuraiꞌnange. Teeꞌkoo teeꞌ minkuvuuꞌ Jiisuuꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="12" v="42">Tenang eeꞌnang mmauꞌ Juꞌkoong Ovontung Jiisuuꞌ masikaꞌantavaakoꞌ, eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitu-koo avoreaama sirapoꞌke minkuaavarukoꞌ tevitue dootuuꞌnava-ita bataꞌaariꞌneeng-koo. </v>
<v b="JHN" c="12" v="43">Nantoonge daangang-koo piavoroma, Kumponinge daangang-koo piavoroaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="44">Jiisuuꞌke aaꞌnaꞌ karoma aaꞌpuruꞌ, “Baa tee ning masikaꞌantamumaunge ning narung masikaꞌantamuaung, teie tee ning botomuuꞌnung nariꞌ masikaꞌantavumaunge. </v>
<v b="JHN" c="12" v="45">Baa tee ning oomumaung tee ning botomuuꞌnung napoꞌ oovumaunge. </v>
<v b="JHN" c="12" v="46">Ning kansiꞌkoo mouꞌ araka-pinaꞌ. Eeꞌnoko ookara nantoong ning masikaꞌantamaamaing mutaanang-koo otoroaukaꞌnunge. </v>
<v b="JHN" c="12" v="47">Baa tee nkaang kara taaravuma masikaꞌantavuaung ninge tuumpiampaukaꞌnung. Ning mouꞌnung tuumpiaramparooꞌnaang, teka domang-antavaramaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="12" v="48">Baa tee ning tontaꞌmumaung eeꞌnoko nkaang kara masikaꞌantavuaung, tee naning bakaang tuutunang˜ otoꞌevung-tee kara ninge minkuansing bakaang tuutunang-nko otoaing teꞌmung doong asiꞌnooꞌnaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="12" v="49">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo ninge ninka tamung minkuampaꞌ, teie Mmaꞌke ning botomuuꞌnunge mooꞌnaang napoꞌ botomuuꞌ naurampiiꞌnaang teeꞌ naurampirinaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="12" v="50">Eeꞌnoko noruꞌansi oꞌnong bakaang botoi domaang oparavaukaꞌnung tavoꞌumaung. Ninge kapooꞌ minkuamaung tee eeꞌnaa Mmaꞌke naumuuꞌnung minkuamaung.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="1">Aung aaꞌ tee enang koreꞌnooꞌnaꞌmung Baariꞌkoong˜ Paroro-koo. Jiisuuꞌke noruꞌuuꞌ bakaang doong makotuioꞌ aung-eta kansiꞌketa tenkenuainooꞌ Bauma-anko nanuuꞌnaang. Teie kansiꞌkoo otoitaaꞌ bakaning doong kante piaavurikoꞌ bera bouꞌnaꞌmung-koo basinooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="2">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ niiꞌ bakaning barevare-nupoong ninka taamang-koo baꞌnamariruꞌ. Eeꞌnoko Sietaniꞌke Judasi Kerioꞌnung, Saimoniꞌ bauring, tero maamu-antavuuꞌ Jiisuuꞌ sivuuꞌnaang kare-nupoong-koo. </v>
<v b="JHN" c="13" v="3">Jiisuuꞌke koontoꞌ noruꞌuuꞌ Baumai iirakuta ookara kapooꞌkoo makosinaꞌ avuuꞌnung, eeꞌnoko noruꞌuuꞌ Kumponing-eta pouꞌnung, eeꞌnoko napoꞌ Kumponing-anko toroaraaꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="13" v="4">Eeꞌnoko tee, Jiisuuꞌke taamang bantoꞌniiꞌ sipura daaꞌaruꞌ, eeꞌnoko bakaang mononopaꞌ kiruꞌarara tauro meuꞌke kapeto tokoaruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="5">Eeꞌnoko ntong diisi-koo kooꞌuraiꞌnange niiꞌ niikaang kauꞌ duuꞌ tutumuruꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ teie tauroi tokoaruꞌnunge piuꞌmuruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="6">Eeꞌnoko tee Jiisuuꞌ Saimoniꞌ Piita-anko basiarako Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, nkaang ee kauꞌ duuꞌmeeꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="13" v="7">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Dake enang kapooꞌ noruꞌeaꞌ nkoamaaꞌnomaung. Damaꞌke noruꞌeaing.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="8">Eeꞌnoko Piitai aaꞌpuuꞌ, “Dake nkaang kauꞌ koontoꞌ duuꞌmeaukaꞌnung.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ninge duuꞌdamparuko deekoꞌ nkaning-koong barevare-nupoong-koong deentaravaukaꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="9">Eeꞌnoko Saimoniꞌ Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, nkaang kauꞌ narung duuꞌmeaukaꞌnung, bireng duuꞌmeainge; boreꞌ duuꞌmeainge.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="10">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Naning tee mono duuꞌparinung ookara mono kiiroraaꞌaring. Napoꞌ duuꞌparavaung. Bakaang kauꞌ narung duuꞌparavaing. Diiꞌ kuꞌmiꞌdoriaꞌ, nka ookara deeaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="11">Jiisuuꞌke tero noruꞌuuꞌ tee naning kare-nupoong-koo sivuainung. Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ ookara kiiroraaꞌdariri otoriaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="12">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke kauꞌ duuꞌ bakemuriraiꞌnange Jiisuuꞌ mononopaꞌ napoꞌ siparara bakanooꞌ taamantoma toroaruꞌ. Teka Jiisuuꞌke niaꞌmurima aaꞌmuruꞌ, “Diiꞌke ee noruꞌeri otong tee kapooꞌ nkorampiring? Tasiꞌperinge? </v>
<v b="JHN" c="13" v="13">Diiꞌke ning Nau-anta eeꞌnoko Ovoring tammerimaung. Ning tee eeꞌnara. Tampaꞌ miring tammerimaung. </v>
<v b="JHN" c="13" v="14">Ning diikaang Ovoring, eeꞌnoko Nau-anta eeꞌnoko ninge eeꞌnarai kauꞌ duuꞌdampiring. Diiꞌ teeꞌ napoꞌ boonko noruꞌdariri pakureeriainge. </v>
<v b="JHN" c="13" v="15">Aung diiꞌ nau-anta-koo teeꞌ nkorampiring diiꞌ pakureeriiꞌnaang pakurampirinaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="16">Masikaꞌ naurampimang, naning botovotonaaꞌ bakaang pankaing-koo dau basi deeaꞌ, eeꞌnoko naning kara-okovui-nka tee botovuuꞌnung-koo dau basi deeaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="17">Aung kara taaraveriraiꞌnange teeꞌ nkoverima biraanke-nupoong otoriaing. </v>
<v b="JHN" c="13" v="18">“Ninge diiꞌ ookara koontoꞌ naurampiaꞌ. Ninge barearantuꞌning noruꞌaransi oꞌnong. Eeꞌnoko aung Daari Meekung nauꞌka masikung deemparaaꞌnaang aaꞌpumaung, ‘Teie naninge nariꞌ taamanampemaunge tamaavaꞌnaang simuuꞌ.’ </v>
<v b="JHN" c="13" v="19">Enang naurampimang mmeꞌ nkoaravaruko diiꞌke masikaꞌantameriiꞌnaang ning tee eeꞌnara pankaing tenang nkoaravainang. </v>
<v b="JHN" c="13" v="20">Masikaꞌ naurampimang, baa tee ninge botoampainung onkeonkeꞌuaing tee ning napoꞌ onkeonkeꞌmuaing. Eeꞌnoko naning tee ning onkeonkeꞌmuaing tee ning botomuuꞌnung onkeonkeꞌuainge.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="21">Teketa Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvuraiꞌnange domang orakaꞌ deeꞌouꞌ, eeꞌnoko siraꞌpui naumurima aaꞌmuruꞌ, “Ninge masikaꞌ naurampimang diiꞌ, narunge diiꞌkoonge tooka kompui ning kare-nupoong-koo simuaing.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="22">Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvuioꞌ niiꞌ niiꞌka ooꞌoomeeruꞌ avitoitoi noruꞌampima, miruꞌnooꞌ besiꞌampima. </v>
<v b="JHN" c="13" v="23">Ning˜ Jiisuuꞌkoo dueꞌ baꞌnamarakoꞌ baꞌmaikoꞌ deemaritaaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="24">Eeꞌnoko Saimoniꞌ Piitai birenge pinkaꞌmuma aaꞌmuuꞌ, “Niaꞌeai tee baa teeꞌ minkuvumaang.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="25">Teeꞌ niaꞌmuko Jiisuuꞌanko diiriꞌmarara niaꞌantuꞌ, aaꞌpama, “Ovoring, tee baa eeꞌnara?” </v>
<v b="JHN" c="13" v="26">Jiisuuꞌke makuꞌmuma aaꞌmuuꞌ, “Ninge navioꞌ duuni-koo iimpamira tee avompainung, tee eeꞌnara tee naning.” Enang teeꞌ minkuvura navioꞌ nkavura iimpura Judasi avuuꞌ, Saimoniꞌ Kerioꞌnung bauring. </v>
<v b="JHN" c="13" v="27">Eeꞌnoko Judasie tevioꞌ kompuko Sietaniꞌ namuꞌke tumparuꞌ Judasi-koo kuung. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Kapooꞌ nkoveainung iriꞌnarung nkoveaing.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="28">Teeꞌ minkuvuuꞌnung-koong miruꞌnooꞌ niiꞌke taamantomai baꞌnamariri oꞌnorikoꞌninge noruꞌampiaruuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="29">Niiꞌninge aaꞌpauꞌ, “Tee Judasie kapooꞌ mooꞌuuꞌnaang paroro-koo makosi Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvumaang,” Judasie mooniꞌkoonaraꞌ bakura-naraꞌ tarevukoꞌnung-koo. Eeꞌnoko niiꞌninge eeꞌ noruꞌauꞌ, “Tee Jiisuuꞌke botovuing sitovuruꞌnuka kapooꞌ avuriiꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="30">Judasie tevioꞌ nkavura namuꞌke siaruꞌ, tenang muunga. </v>
<v b="JHN" c="13" v="31">Teketa Judasi tenkenuioꞌ Jiisuuꞌke aaꞌmuruꞌ, “Enang ning Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing nkaang meenasi siraꞌpari otong, eeꞌnoko Kumponing bakaang meenasi ning-koo siraꞌpari otong. </v>
<v b="JHN" c="13" v="32">Ninge Kumponinge pankaing-antavansioꞌ teie ning napoꞌ bakaang meenasi amura pankaing-antamuuꞌnaang. Eeꞌ, emuꞌ dueꞌka teeꞌ nkomuaing. </v>
<v b="JHN" c="13" v="33">Nnurukaaꞌ ee, ning diiꞌ ninka baruꞌ pankaroong oꞌnoriaukaꞌnung. Diiꞌke damaꞌke besiꞌmeriaing, eeꞌnoko Juꞌkoong ovontung nauarantuꞌnaꞌ enang naurampimang, ning nanampainooꞌ diiꞌ poriarupeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="13" v="34">Nerakung boto arompimaang: Piaareeriaing diiꞌka. Teeꞌ ninge diiꞌ piaarampimanaꞌ diiꞌka piaareeriaing. </v>
<v b="JHN" c="13" v="35">Diiꞌke diiꞌka teeꞌ piaareeriko ookara nantoonge tasiꞌdaaripeuꞌ diiꞌ nkaning barevare-nupoong.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="36">Teketa Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, areꞌaape nanimang?” Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Dake ning siomearupeuꞌ enang nanamatomanooꞌ, nka damaꞌ niiꞌnang siomeriaing.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="37">Piitai niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Aming-koo ninge siontamparupeuꞌ enang? Ning daꞌ ninka booꞌkoo makotunsi oꞌnong.” </v>
<v b="JHN" c="13" v="38">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee koontoꞌ ning-koo booꞌkoo makosi? Bakei koontoꞌ masikaꞌ nauramaang, kokoreeꞌ mmeꞌ kooꞌkuaruko daꞌ beemuꞌpie penkentaravaing niꞌninka nariꞌ oꞌnoremaung-koo.” </v>
<v b="JHN" c="14" v="1">Jiisuuꞌke aaꞌmuruꞌ, “Domang orakaꞌ deeꞌdoriaukaꞌ. Kumponing masikaꞌantaveriaing, eeꞌnoko ning masikaꞌantameriainge. </v>
<v b="JHN" c="14" v="2">Mmaꞌ bakanava-koo avatevaro otong. Ninge otoriainooꞌ neriampaing. Teeꞌ naurampiarupeuꞌ tosi dei. </v>
<v b="JHN" c="14" v="3">Diiꞌ otoriainooꞌ osi neri bakeamira napoꞌ toromaravaing, eeꞌnoko ning-anko poꞌantarampiaing teꞌ ning oꞌnoainooꞌ diiꞌ otoriainaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="14" v="4">Diiꞌke noruꞌeri otong nanampainooꞌ eeꞌnoko teꞌ basiraripeuꞌnaꞌ noruꞌeri otong.” </v>
<v b="JHN" c="14" v="5">Toomasie aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, niiꞌke noruꞌampiaꞌ teꞌ daꞌ naniainooꞌ. Arekeeꞌ noruꞌampipeuꞌ taung teꞌ tavoꞌmaripeuꞌnavung?” </v>
<v b="JHN" c="14" v="6">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning tee eeꞌnara taung masikung, kara masikung okovenung eeꞌnoko domaang okovenunge ning eeꞌnara. Naning Mmaꞌanko bearupeuꞌ baka. Ninge deekoꞌ tavoꞌantavampeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="14" v="7">Diiꞌke ning noruꞌmeri dei Mmaꞌ noruꞌeripeuꞌ; enang-eta noruꞌering, eeꞌnoko ooveringe.” </v>
<v b="JHN" c="14" v="8">Pilipiꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, Dauma naumeriaing ooampiainaꞌ. Tee narung oo-koo piamorimang.” </v>
<v b="JHN" c="14" v="9">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning pankaroonge diiꞌ ninka oꞌnoruꞌ. Arekeeꞌ, Pilipiꞌ, dake ning ee mmeꞌ noruꞌmeaꞌ? Naninge ning oomuuꞌnunge Mmaꞌ oovuuꞌnung. Aming-koo dake aaꞌpemaang, ‘Dauma naumeriai?’ </v>
<v b="JHN" c="14" v="10">Aiꞌ daꞌ masikaꞌantaveaꞌ ee, Pilipiꞌ, ning Mmaꞌkoo oꞌnomaung eeꞌnoko Mmaꞌ ning-koo otomaunge? Eeꞌnoko teing kara naurampimatoining ning-eta poaꞌ. Mmaꞌketa eeꞌnara-ita pomaung. Mmaꞌke ning-koo otomaunge bakaang nko-nko nkovumaung. </v>
<v b="JHN" c="14" v="11">Masikaꞌantameriaing ning Mmaꞌkoo oꞌnong eeꞌnoko Mmaꞌ ning-koo otong. Makotuaung deekoꞌ masikaꞌantameriaing aing-koo nko-nkoning-koo. </v>
<v b="JHN" c="14" v="12">Masikaꞌ naurampimang, baa tee ning masikaꞌantamumaung ninge nko-nko nkoamaung nkovuaing. Eeꞌ, nko-nkonanka pankainanka nkoansing-koo dau basi pankaing nkovuainge, ning Mmaꞌanko nanampaing-koo. </v>
<v b="JHN" c="14" v="13">Eeꞌnoko kapooꞌ nkaang miring-koo niaꞌmeriaing nkoampaing, Kumponinge bakaang meenasi siraꞌantavuainaꞌ ning-koo Bauring-koo. </v>
<v b="JHN" c="14" v="14">Kapooꞌ nkoamaꞌnaang niaꞌmeriaing nkaang miring-koo nkoampaing.” </v>
<v b="JHN" c="14" v="15">“Diiꞌke ning piaameritaaꞌ nkaang boto siomperiaing. </v>
<v b="JHN" c="14" v="16">Ninge Mmaꞌ niaꞌampaing niiꞌnung domang kuaaꞌanta diiꞌanko botovuaing, Tanuaang Meekung eeꞌnara, kara masikung tanata, diiꞌ ninka doong kante otoriainaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="14" v="17">Teinge tamung kansiꞌkoo otoromainge nkavaavarupeuꞌ, ooaavarura noruꞌaavaung-koo. Teka diiꞌke tee noruꞌeri otong, aiꞌ tee diiꞌ ninka otorimaung-koo; eeꞌnoko diikaang domang-koo otoi otoaing. </v>
<v b="JHN" c="14" v="18">Ninge diiꞌka maantuaaraꞌnuka-pinaꞌ siꞌdampiaukaꞌnung. Napoꞌ toromaravaing diiꞌanko. </v>
<v b="JHN" c="14" v="19">Okiꞌnooꞌ batei tankinuko tamung kansiꞌkoo otoromainge oomaavaukaꞌnung eeꞌnoko diiꞌke oomeriaing. Eeꞌnoko ning domamari oꞌnomaꞌnoaing-koo diiꞌ napoꞌ domantariri otoriainge. </v>
<v b="JHN" c="14" v="20">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung diiꞌke noruꞌmeriaing ning Mmaꞌkoo oꞌnong eeꞌnoko diiꞌ ning-koo otoring teeꞌ ning diiꞌkoo oꞌnomanaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="14" v="21">“Baa tee nkaang boto arooꞌuma siompumaung tee eeꞌnara naning ning piaamumaung. Eeꞌnoko baa tee naning ning piaamumaung Mmaꞌke piaavuainge. Eeꞌnoko ninge piaavampainge. Eeꞌnoko ning ninka siraꞌmaravainge tee-koo.” </v>
<v b="JHN" c="14" v="22">Judasi, Kerioꞌnunge deeaꞌ, aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, aming-koo niiꞌkoo naing-koo oroꞌdaravainge eeꞌnoko ookara kansiꞌkoo-nupoong-koo deeaꞌ?” </v>
<v b="JHN" c="14" v="23">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Baa tee naning ning piaamumaung nkaang boto siompuaing. Eeꞌnoko Mmaꞌke piaavuainge. Mmaꞌ eeꞌnoko ning mereaing tee-anko; tee ninka oꞌnoriaing. </v>
<v b="JHN" c="14" v="24">Baa tee ning piaamuaung, teie tee nkaang kara meumpuaukaꞌnung. Eeꞌnoko tee kara minkuanko taaraverimaung nkaang deeaꞌ, Mmaꞌ tee ning botomuuꞌnung bakaang. </v>
<v b="JHN" c="14" v="25">“Enang aing kapooꞌnanka ninge mmeꞌ diiꞌ ninka oꞌnoritaaꞌ naurampimaing. </v>
<v b="JHN" c="14" v="26">Teka damaꞌke teie Domang Kuaaꞌantai, Tanuaang Meekunge, Kumponinge diiꞌanko botovuainunge nkaang miring-koo, ookara kapooꞌ nau-antaruriaing, eeꞌnoko noruꞌantaruriainge napoꞌ ookara kapooꞌ ninge naurampiruꞌning. </v>
<v b="JHN" c="14" v="27">“Tampara, otoriko. Tampara masikung, nkaang mooa koontoꞌ masikung arompimaang. Avitoitoi noruꞌdariaꞌ eeꞌnoko aroreriaukaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="14" v="28">Diiꞌke taaramering ninge aaꞌpanko, ‘Ninge diiꞌ siꞌdampiaing nka napoꞌ toromaravaing diiꞌanko.’ Diiꞌke ning piaamerimaung dei doturoturaripeuꞌ ning Mmaꞌanko nananko, tee-anko ning-koo dau basi-anko. </v>
<v b="JHN" c="14" v="29">Ninge enang naurampiring mmeꞌ nkoaravaruko masikaꞌantameriiꞌnaang nkoaravainaꞌmung. </v>
<v b="JHN" c="14" v="30">Diiꞌ ninka ning baruꞌ pankaroong minkumariaukaꞌnung. Aming-koo, nnaꞌ Sietaniꞌ pomaang, tamung kansiꞌkoo otoromaing biikaang pankaing. Nka tee nkaang pankaing deeaꞌ. Komaaru˜ oꞌnoaꞌ baramupeuꞌnung-koong. </v>
<v b="JHN" c="14" v="31">Teka pora paaramuko taraꞌmoaꞌ taaravampaing ookara kansiꞌnupoonge tasiꞌpaavainaꞌ ninge Mmaꞌ narung piaavamaung, eeꞌnoko Mmaꞌ narung bakaang pia keperuuꞌmari siompamaung. Aiaꞌ, daaꞌdarira danto meriai.” </v>
<v b="JHN" c="15" v="1">“Ning uaini masikung, eeꞌnoko Mmaꞌ uaini tarenara. </v>
<v b="JHN" c="15" v="2">Teie ning-koong kaumpeꞌ ookara tootoꞌumaung teing sinang biꞌuriaing. Sinang biꞌumaing kaumpeꞌnanka nerivumaung niiꞌning napoꞌ mmauꞌ sinang biꞌuuꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="15" v="3">Diiꞌ enang kiiroraaꞌdariri otoring nkaang kara naurampimaunge nerirurioꞌ. </v>
<v b="JHN" c="15" v="4">Ning-koo otoriaing, eeꞌnoko ning diiꞌkoo oꞌnoainge. Diiꞌke sinang nkaveriarupeuꞌ ning-koo otoriarura, kaumpeꞌke sinang nkavuarupeuꞌnaꞌ koiꞌkoo otoarura. </v>
<v b="JHN" c="15" v="5">“Ning uaini eeꞌnoko diiꞌ kaumpeꞌnanka. Baa tee ning-koo otomaung eeꞌnoko ning tee-koo oꞌnomaung mmauꞌ sinang nkavuaing. Diiꞌke kapooꞌ nkoveriarupeuꞌ ning-eta taapoꞌ otori. </v>
<v b="JHN" c="15" v="6">Naning tee ning-koo otoaung Kumponinge kaumpeꞌpinaꞌ duaꞌuaing, maraꞌoainooꞌ. Kaumpeꞌ teeꞌ oroꞌnanka oosiaarima ntaꞌkoo duaꞌnumpoꞌ paroꞌdoma. </v>
<v b="JHN" c="15" v="7">Diiꞌ ning-koo otori dei, nkaang kara diiꞌkoo otoi dei kapooꞌ niaꞌmeriko diiꞌ piaroripeuꞌning diiꞌ otoꞌderuripeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="15" v="8">Teeꞌ eeꞌnaꞌ Mmaꞌnung meenasi siraꞌparamanaꞌ diiꞌke sinang mmauꞌ nkaverioꞌ. Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ nkaning barevare-nupoong deentariri otoriaing. </v>
<v b="JHN" c="15" v="9">Ninge diiꞌ piaarampimaang Mmaꞌke ning piaamumanaꞌ. Nkaang piaa-koo otoriaing. </v>
<v b="JHN" c="15" v="10">Nkaang boto siomperi diiꞌ nkaang-koo piaa-koo otorimaatoaing. Teeꞌ nariꞌ Mmaꞌnung boto siompansi bakaang-koo piaa-koo oꞌnomanaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="15" v="11">“Ninge teeꞌ naurampimang nkaang doturotu diiꞌkoo otooꞌnaang, eeꞌnoko diiꞌ aaꞌnaꞌ bakei dotue maantoꞌduriiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="15" v="12">Nkaang boto aung, ‘Diiꞌka pakureeri piaareeriaing teeꞌ ninge piaarampimanaꞌ.’ </v>
<v b="JHN" c="15" v="13">Naning booꞌpari dei baꞌmaikoriꞌ paari-antavuri pakuvurima, niiꞌnung aarumo otoaꞌ piaa-koong temuriiꞌ puruꞌui otoing. </v>
<v b="JHN" c="15" v="14">Eeꞌnoko diiꞌ ninge mmaikoriꞌ, kapooꞌ ninge botorampiring nkoveriaing deekoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="15" v="15">Diiꞌ ninge botovotonaaꞌnuka tantampiaukaꞌnung enang-eta deto, aiꞌ botovotonaaꞌnukai noruꞌaavaung kapooꞌ biikaning ovontunge nkoaamaing. Botovotonaaꞌnanka-ita mmaikoriꞌ tantampimaung kapooꞌ ookara naurampiruꞌnung-koo Mmaꞌketa taaravantuꞌning. </v>
<v b="JHN" c="15" v="16">Diiꞌke ning miruꞌmeriaꞌ, ninge diiꞌ miruꞌdampiruꞌnung eeꞌnoko ninge barerampiruꞌ berira sinang mmauꞌ nkaveriiꞌnaang, temuriiꞌ sinang doong kante otomatoaing. Eeꞌnoko Mmaꞌke aruriaing kapooꞌ nkaang miring-koo niaꞌeriaing. </v>
<v b="JHN" c="15" v="17">Aung eeꞌnara boto ninge naurampimang, ‘Diiꞌka piaareeriaing.’” </v>
<v b="JHN" c="15" v="18">“Kansiꞌnupoonge munteꞌdaariko eeꞌ noruꞌeriaing, ning teeꞌ eeꞌnaꞌ tero munteꞌmauꞌnunge. </v>
<v b="JHN" c="15" v="19">Eeꞌnoko diiꞌ teing-kooning dei teinge navuraaripeuꞌ biikaning-pinaꞌ. Eeꞌnoko diiꞌ ninge meekaꞌantarampirioꞌ teing-pinaꞌ deeaing deentariruꞌ, eeꞌnoko diiꞌ teing-kooning deeaꞌ. Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo teinge diiꞌ munteꞌdaarimaung. </v>
<v b="JHN" c="15" v="20">Noruꞌeriaing kapooꞌ ninge naurampiring, aaꞌdampiring, ‘Naning botovotonaaꞌ bakaang pankaing-koo dau basi deeaꞌ.’ Teinge ning tooꞌdemauꞌnung deemparako napoꞌ diiꞌ teeꞌ tooꞌdentaariainge. Eeꞌnoko teinge nkaang kara taaravauꞌnung dei diikaang kara taaravaapeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="15" v="21">Teinge tee naning botomuuꞌnung noruꞌaavaꞌ, teeꞌkoo teeꞌ nkoraariaing diiꞌ nkaning deentariko. </v>
<v b="JHN" c="15" v="22">Ninge moraiꞌnange kara nauaranko beiꞌbeiꞌmaavaruꞌnung dei naninge biikaang aarumo orara tampuarupeuꞌ. Nka tampaꞌ siraꞌmarioꞌ beiꞌbeiꞌmaama biikaang orara aarumo bakuꞌkoo makosiaavaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="15" v="23">Baa tee ning munteꞌmumaung Mmaꞌ munteꞌumaunge. </v>
<v b="JHN" c="15" v="24">Teinge oomaioꞌ kapooꞌnanka nkoankoꞌnung niiꞌnung naninge tero nkovuarukoꞌning. Teeꞌ nkoaravarui dei naninge biikaang aarumo orara tampuarupeuꞌ. Nka niiꞌnaꞌ nkoaring-koo biikaang aarumo bakei orara masikung siraꞌpari otong, kapooꞌnanka nkoankoꞌning ooaara neeꞌdaang ookakang munteꞌmaaremaung-koo. </v>
<v b="JHN" c="15" v="25">Nka teeꞌ nariꞌ nkoaravaing biikaang boto-koong daari masikaꞌ tavoꞌaravainaꞌ, aaꞌpumaung, ‘Teinge tamung munteꞌmauꞌ.’ </v>
<v b="JHN" c="15" v="26">“Tee Domang Kuaaꞌanta poaing. Tee eeꞌnara Tanuaang Meekung, kara masikung tanata, Mmaꞌketaing. Mmaꞌankoita ninge botoampaing, eeꞌnoko teie ning-koo kara masikung siraꞌpumaatoaing. </v>
<v b="JHN" c="15" v="27">Eeꞌnoko diiꞌke teeꞌ napoꞌ ning-koo kara masikung minkuerimatoainge niꞌninka teroita oꞌnoruꞌninge.” </v>
<v b="JHN" c="16" v="1">“Ninge teeꞌ naurampiring diiꞌ duaꞌdariꞌneeng-koo. </v>
<v b="JHN" c="16" v="2">Biikaning dootuuꞌnavananka-ita bataꞌdaariaing; eeꞌ, bakei, doong poaining-koo Kumponing dotu-anta tampaama dupisiꞌraariainge. </v>
<v b="JHN" c="16" v="3">Teinge ning eeꞌnoko Mmaꞌ noruꞌmaarearuta diiꞌ teeꞌ nkoraariaing. </v>
<v b="JHN" c="16" v="4">Aung tee ninge uroꞌke naurampiring teing kapooꞌnanka basiaravaining. Eeꞌnoko tenang teeꞌ oroꞌ aarumo diiꞌkoo teinge nkoaako, diiꞌke tenang norunoruꞌeriaing tee aung kara ninge naurampimatomaung. Ninge tee tero naurampiaruuꞌnung aung kapooꞌnanka ning diiꞌ ninka oꞌnoritaaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="16" v="5">Teka enang ning nanamang teꞌ naning-anko botomuuꞌnung-anko. Nka diiꞌkoo narung otoaꞌ ning niaꞌmema aaꞌmupeuꞌnung, ‘Areꞌaape nanimang?’ </v>
<v b="JHN" c="16" v="6">Eeꞌnoko ninge enang diiꞌ naurampiring-koo diiꞌ peeꞌdunsie maantoꞌduring. </v>
<v b="JHN" c="16" v="7">Ninge masikaꞌ naurampimang, Bakei koontoꞌ tampaꞌ masikaꞌ diiꞌkoo, ning anketa tenkenampaing-koo. Ning tenkenamparuko deekoꞌ tee Domang Kuaaꞌanta diiꞌanko poarupeuꞌ. Eeꞌnoko ning tenkenampaing deekoꞌ naurampirinaꞌ, tenkenamira Domang Kuaaꞌanta diiꞌanko botoampaing. </v>
<v b="JHN" c="16" v="8">Eeꞌnoko teie poraiꞌnange ookara nantoonanka-koo okoꞌbosiꞌarioꞌ orakaꞌ nkoarimanooꞌ tasiꞌantavuriaing aing aaꞌning nauvurima: orara aarumo, tampara aarumo eeꞌnoko aarumo simpeꞌ nkonaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="16" v="9">Teie nauvuriaing biikaang aarumo orara-koo okoꞌbosiꞌnooꞌ tee teinge ning Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ masikaꞌantamaavaruuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="16" v="10">Teie tampara aarumo nauvuriaing ning pariꞌantanunge, ning Mmaꞌanko nananko oomeriaukaꞌnung-koo. </v>
<v b="JHN" c="16" v="11">Napoꞌ nantoong simpeꞌuriainaꞌ nauvuriainge tamung kansiꞌkoo otoromaing biikaang pankaing tuutunang˜koo duaꞌaruꞌnaꞌ nauvurima. </v>
<v b="JHN" c="16" v="12">“Ninge mmauꞌ naurampipeuꞌning otoꞌmemung. Nka tee, tee kara baruꞌ aaꞌnaꞌ ivekung, enang tampaꞌ noruꞌeriarupeuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="16" v="13">Nka tee, Tanuaang Meekunge kara masikung tanatai poraiꞌnange masikung kara ookara taara-antaruriaing. Baka karoaukaꞌnunge, nka kapooꞌ taaravuaining naururiaing eeꞌnoko kapooꞌ tavoꞌaravainanka minkuvuainge. </v>
<v b="JHN" c="16" v="14">Teie ning daangamuaing. Nkaang meenasi diiꞌ naururiainge. </v>
<v b="JHN" c="16" v="15">Ookara kapooꞌ Mmaꞌ otoꞌevumaing ning nkaning. Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo teeꞌ naurampimang Tanuaang Meekunge nkaang meenasi diiꞌ naururiaing.” </v>
<v b="JHN" c="16" v="16">“Ning okiꞌnooꞌ batei tankinuko damaꞌ oomeriaukaꞌnung, eeꞌnoko napoꞌ damaꞌke okiꞌnooꞌ batei otorira oomeriaing.” </v>
<v b="JHN" c="16" v="17">Niiꞌke niiꞌninge Jiisuuꞌ bakaninge barevare-nupoonge niiꞌka nianiaꞌ niaꞌmeerima aaꞌmeerikoꞌ, “Aung kara miruꞌnooꞌ aming? Eeꞌ naumurimaꞌnomaung, ‘Okiꞌnooꞌ batei tankinuko damaꞌke napoꞌ oomeriaukaꞌnung, eeꞌnoko napoꞌ okiꞌnooꞌ batei tankinuko damaꞌke oomeriaing.’ Eeꞌnoko napoꞌ aaꞌmurimaung, ‘Ning Mmaꞌanko nanampaing.’ </v>
<v b="JHN" c="16" v="18">Tee aung miruꞌnooꞌ ‘okiꞌnooꞌ’ aming? Niiꞌke noruꞌampiaꞌ aming teeꞌ minkuvuinge.” </v>
<v b="JHN" c="16" v="19">Eeꞌnoko niiꞌke niaꞌampiiꞌnaang piamoriko Jiisuuꞌke noruꞌura aaꞌmuruꞌ, “Ninge aaꞌpamaang, Okiꞌnooꞌ tankinuko diiꞌke oomeriaukaꞌnung, eeꞌnoko damaꞌ napoꞌ okiꞌnooꞌ tankinuko diiꞌke napoꞌ oomeriaing. Aung teeꞌ minkuansing tee diiꞌka ee tanaꞌdeerimaang? </v>
<v b="JHN" c="16" v="20">Masikaꞌ naurampimang diiꞌ birontariaing orarunsirarima, eeꞌnoko tamung kansiꞌkoo otoromaing doturotuariaing. Bane diiꞌ orarunsirarira diikaang orarunsi doturotu-koo toroaravaing. </v>
<v b="JHN" c="16" v="21">Naning manikuma tootoꞌ paravuainooꞌ noruꞌuma orakaꞌ deeꞌong, bakaang doong sisikeeravoainaꞌmung dueꞌuko. Nka tee tootoꞌ paravura teni sisikeera ampaꞌopeuꞌ, aaꞌnaꞌ doturotuaritaaꞌ otopeuꞌ tootoꞌ pontoꞌaring-koo. </v>
<v b="JHN" c="16" v="22">Teeꞌ nariꞌ diiꞌkoo nkoaravaing. Enang diiꞌ orarunsirarimang eeꞌnoko ninge diiꞌ damaꞌke oorampiaing, eeꞌnoko diikaang tunsi doturotue maantoꞌuaing. Naninge teꞌnempuaukaꞌnunge tee doturotu diiꞌketa. </v>
<v b="JHN" c="16" v="23">“Eeꞌnoko tenang doong basiaravainang ning kapooꞌkoo niaꞌmeriaukaꞌnung. Masikung naurampimang, diiꞌ nkaning barevare-nupoong deentariko Mmaꞌke ookara kapooꞌ aruriaing niaꞌeriaining. </v>
<v b="JHN" c="16" v="24">Diiꞌke mmeꞌ kapooꞌkoo niaꞌeriaꞌ nkaang miring-koo. Niaꞌerira komperiaing diiꞌ dotue maantoꞌduriainaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="16" v="25">“Ninge aung minkunaananka diiꞌ kara mirumiruꞌke naurampimaung. Nka batei pomaang aunge eeꞌ oroꞌke karai karompaukaꞌnang. Tenang ninge kara siraꞌpansi minkuampaing Mmaꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="16" v="26">Teꞌmung tavoꞌaravainaꞌmung nkaang miring-koo niaꞌeriaing. Eeꞌnoko ninge eeꞌ minkuampaꞌ ninge Mmaꞌ niaꞌderompiaing, teeo Mmaꞌke baka piaarurimaung-koo; </v>
<v b="JHN" c="16" v="27">Diiꞌke ning piaamerimaung eeꞌnoko masikaꞌantamerimaung ning Kumponing-ankoita mouꞌnung, teeꞌkoo Mmaꞌke piaarurimaung. </v>
<v b="JHN" c="16" v="28">Masikung, ning Mmaꞌankoita mouꞌ aaꞌ kansiꞌkoo, eeꞌnoko ning enang kansiꞌ sipamang, Mmaꞌanko nanama.” </v>
<v b="JHN" c="16" v="29">Eeꞌnoko niiꞌke bakaning barevare-nupoonge aaꞌpampiruꞌ, “Ee aung, daꞌ enang bakei siraꞌpei minkuemaang. Kara mirumiruꞌ minkueaꞌ otong. </v>
<v b="JHN" c="16" v="30">Niiꞌke enang daꞌ noruꞌdampiring dake kapooꞌ ookara noruꞌei otong, bane niiꞌninge nianiaꞌ niaꞌdaavaruko noruꞌepeuꞌ. Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo daꞌ niiꞌke masikaꞌantarampimaang daꞌ Kumponing-ankoita pouꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="16" v="31">Jiisuuꞌke makuꞌmurima aaꞌmuruꞌ, “Ekee, enang asiꞌ masikaꞌantameri! </v>
<v b="JHN" c="16" v="32">Nka tee bateinang dueꞌumaang, diiꞌ ookara aroreritaaꞌ avitoitoi kooꞌdariainang, eeꞌnoko ning ninka oꞌnoaing. Nka bakei ning ninka oꞌnoaukaꞌnung, Mmaꞌ niꞌninka oꞌnoremaung-koo. </v>
<v b="JHN" c="16" v="33">Ninge diiꞌ naurampiring diiꞌ mooa-poꞌnupoong deentariiꞌnaang ning-koo otoritaaꞌ. Kansiꞌkoo otoritaaꞌ poreꞌdoriaing. Nka domang purintariaing, ninge ookara kansiꞌpoꞌ kuung deempansing-koo.” </v>
<v b="JHN" c="17" v="1">Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvuraiꞌnange paning-aape ankamparara aaꞌpuuꞌ, “Mmaꞌ ee, tee bateinang poing. Ning dauring meenasi ameaing napoꞌ ninge dauringe meenasi arompainaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="2">Iirakuta ameuꞌ nantoong ookara tanata-koong ninge domaang oparavaukaꞌnung avoromaꞌnaang ookara nantoong-koo dake ameuꞌning-koo. </v>
<v b="JHN" c="17" v="3">Domaang oparavaukaꞌnupoong aing: Daꞌ Kumponing masikung noruꞌdaamaing, niiꞌnung otoaꞌ, eeꞌnoko teinge dake botomeuꞌnaꞌ noruꞌmaamaing ning tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="4">Kansiꞌkoo oꞌnoitaaꞌ dakaang meenasi sirakaꞌantavansi oꞌnoing. Dakaang nko-nko opansing nkoamaꞌnaang ameuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="17" v="5">Enang tee Mmaꞌ, pora pankaing-antamei nerameaing tero kansiꞌ otoaruko daꞌ ninka oꞌnoresi nerameuꞌnaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="6">Teing-koo nantoong-koo dake tero kansiꞌketa ameuꞌning-koo ookara-koo ninge daꞌ tasiꞌantavarantuꞌnung. Teing dakaning deempariri otoroko, dake ning ameuꞌning, eeꞌnoko dakaang kara meumpauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="7">Eeꞌnoko enang teinge noruꞌai otong ookara kapooꞌ dake ameuꞌning eeꞌnoko daꞌankoita pouꞌning. </v>
<v b="JHN" c="17" v="8">Ninge tee kara naumeuꞌnung nauaranko tampaꞌ taaravauꞌ, eeꞌnoko sirakaꞌpariri ning tasiꞌmauꞌnung ning tee daꞌankoita mouꞌnung, eeꞌnoko masikaꞌantavaamaung dake ning botomeuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="17" v="9">“Ninge teing pakuaramaꞌnaang eentaramang. Ookara kansiꞌnupoong paku-koo eentamaravaꞌ, teing nantoong dake ameuꞌning-koo naing-koo, dakaning deempariko. </v>
<v b="JHN" c="17" v="10">Ookara kapooꞌ nantoong otoꞌmemumaing dakaning, eeꞌnoko daꞌ otoꞌderumaing ning nkaninge. Nantoonge teing ooaara daangamaavaing. </v>
<v b="JHN" c="17" v="11">Ning enang daꞌanko momaang. Ning kansiꞌkoo otoꞌkoong deeaꞌ, teeo aing aꞌ kansiꞌkoo otoroko. Mmaꞌ meekung ee, duaꞌariꞌneeng tareveriaing dakaang miring-koonge purintoꞌke, teie eeꞌnarai miring-koo dake ameuꞌnunge, teing narung deempariiꞌnaang neeꞌ narung-pinaꞌ oꞌnoremanaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="12">Ning teing ninka oꞌnoritaaꞌ ninge teing tarearansing dakaang miring-koonge purintoꞌke, teie eeꞌnarai miringe dake ameuꞌnunge. Ninge komparansioꞌ naning otoaꞌ paaꞌaruꞌnung, nka tee naning duaꞌniiꞌ tee narung paaꞌaravaing; teꞌkoo Daari Meekung-koong kara masikaꞌparavaing. </v>
<v b="JHN" c="17" v="13">Ning enang daꞌanko momaang. Eeꞌnoko ning kansiꞌkoo oꞌnoitaaꞌ aing kapooꞌning minkuamaang teing nkaang doturotu okovuriiꞌnaang, biikaning tunsi teie doturotue maantoꞌuriiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="17" v="14">Ninge dakaang kara avoronko kansiꞌnupoonge munteꞌaaruꞌ, teing kansiꞌnupoong deeaing deempariaruko ning pinaꞌ nariꞌ, aiꞌ ning teie kansiꞌnupoong-koong deeaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="15">Ninge daꞌ niaꞌdampaꞌ kansiꞌnupoong-eta tontaꞌeriiꞌnaang, teka ninge daꞌ tanaꞌdamaang tampaꞌ tareveriiꞌnaang naning orara-koo. </v>
<v b="JHN" c="17" v="16">Ning kansiꞌnupoong-koong deeaung-koo teeꞌ nariꞌ nkaning teing-kooning deeaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="17">Eeꞌnoko teie dakaang karai meekupoong deeng-antaveriaing. Dakaang kara tee masikung ootukunung. </v>
<v b="JHN" c="17" v="18">Ninge teing botoaransing kansiꞌnupoong-koo, dake ning botomeuꞌnaꞌ teꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="19">Eeꞌnoko teing noruꞌaransitaaꞌ ninge ninka aromang teing napoꞌ dakaning meekupoong masikeng deempariiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="17" v="20">“Aing-koo naing-koo eenta nkoampaꞌ eeꞌnoko teing-koo nantoong-koo napoꞌ ning masikaꞌantamaavaining-koo aing biikaang kara taaravaama. </v>
<v b="JHN" c="17" v="21">Ning eentamaramaung aing eeꞌnoko teing narung deempariiꞌnaang. Mmaꞌ ee, narung deempariiꞌnaang neeꞌ ninka piamomaang teeꞌ daꞌ ning-koo otomanaꞌ eeꞌnoko ning daꞌkoo oꞌnomanaꞌ. Narung deempariiꞌnaang piamomaang ookara kansiꞌnupoonge masikaꞌantamaavainaꞌ ning dake botomeuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="17" v="22">Tee eeꞌnara meenasi ameuꞌnung avorontuꞌnung narung deempariiꞌnaang, daꞌ eeꞌnoko ning narung deemaresi oꞌnoremanaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="23">Ning teing-koo oꞌnoko eeꞌnoko daꞌ ning-koo otoko teing narung deempariaing koontoꞌ. Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ ookara kansiꞌnupoonge noruꞌaapeuꞌ dake ning botomeuꞌnung, dake piaaverimaung teeꞌ nariꞌ ning piaamemanaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="17" v="24">“Mmaꞌ ee, teing dake ning ameuꞌning niꞌninka oꞌnoriiꞌnaang piamomaang ning oꞌnoainooꞌ nkaang meenasi ooaavainaꞌ tee dake ameuꞌnung. Aming-koo, nnaꞌ dake ning piaameuꞌnung kansiꞌ mmeꞌ nkoaravaruko. </v>
<v b="JHN" c="17" v="25">Mmaꞌ ee, daꞌ domang koompari otoꞌ. Tamung kansiꞌkoo otoromainge daꞌ noruꞌdaavaꞌ, eeꞌnoko ninge daꞌ noruꞌdansi oꞌnong, eeꞌnoko ainge noruꞌai otong dake ning botomeuꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="17" v="26">Ninge daꞌ nau-antavarantuꞌ, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ nkoamaaꞌnoaing piaa pankaing otoꞌevuriiꞌnaang piaa ning-koo otoꞌderumanaꞌ, eeꞌnoko ning teing-koo oꞌnooꞌnaang.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="1">Jiisuuꞌ eentavarama teeꞌpuraiꞌnange tenkenampiruꞌ niiꞌ ninka bakaning barevare-nupoong ninka, Kiidironi-nari okiꞌnari tankimpampiri. Teꞌ eeꞌnooꞌ mintoong otokoꞌnooꞌ; tenau-koo meruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="18" v="2">Tenau tee mmauꞌ doonge niiꞌ bakaning barevare-nupoong Jiisuuꞌninka minkumurikoꞌnooꞌ, Judasi nariꞌ, tee Jiisuuꞌ sivuainung kare-nupoong-koo; </v>
<v b="JHN" c="18" v="3">Eeꞌnoko Judasi noruꞌuitaaꞌ teꞌ pouꞌ tavutavuꞌnavitu ninka eeꞌnoko Juꞌ biikaang piatooronuka˜ ninka, piristiꞌkoong ovontunge eeꞌnoko Boto Keperuuꞌnavitue botoaaruꞌning ninka. Teing kaava-poꞌnupoong, kosiana, daamu dovang ninka porouꞌ, puu. </v>
<v b="JHN" c="18" v="4">Jiisuuꞌke ookara kapooꞌ tee-koo nkoaravaining noruꞌuitaaꞌ uroꞌkanooꞌ donkonura aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌke baa besiꞌerimang?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="5">Teinge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Jiisuuꞌ, Nasaretiꞌnung.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuruꞌ, “Ning eeꞌnara.” Judasi, tee tooꞌdenung, tee teing ninka donkonuitaaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="18" v="6">Tenang Jiisuuꞌke aaꞌpuriko, “Ning eeꞌnara,” teing damaꞌdu-aape dunkaꞌarira kansiꞌkoo duaꞌariruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="18" v="7">Jiisuuꞌke napoꞌ niaꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke baa besiꞌerimang?” Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Jiisuuꞌ, Nasaretiꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="8">Eeꞌnoko napoꞌ Jiisuuꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ninge tero naurampiring ning tee eeꞌnara. Diiꞌke ning besiꞌmerimaꞌnomaung deekoꞌ nkaning siperereriko nanaavai.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="9">Teie teeꞌ minkuvuuꞌ, bakaang kara tero minkuvuuꞌnung masikung deemparaaꞌnaang aaꞌpuuꞌnaare, “Mmaꞌ ee, ookara ameuꞌning-koo narung paaꞌaravaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="10">Aung aaꞌ Saimoniꞌ Piita bainatu otoꞌevukoꞌnung. Bakaang bainatu barampura piristiꞌkoong pankaing bakaang botovotonaaꞌ tekaꞌpuma domeꞌ tamparomeꞌ eteꞌuuꞌ. Bakaang miring Malakosi. </v>
<v b="JHN" c="18" v="11">Jiisuuꞌke Saimoniꞌ Piita aaꞌpuuꞌ, “Tee dakaang bainatu teꞌ bakanooꞌ koreꞌeai bakura-koo. Dake ee ning eeꞌ noruꞌmemaang, tee sisikeera Mmaꞌke bamuuꞌnung mantompampaukaꞌnung?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="12">Tevitue tavutavuꞌnavitue biikaang pankaing ninka eeꞌnoko teing piatooronukai Jiisuuꞌ mooꞌaara daiꞌauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="18" v="13">Eeꞌnoko Aanasi Kaiapasi baꞌdoraa-anko tutung tavoꞌauꞌ. Tee Kaiapasi tenang piristiꞌnuka biikaang pankaing deempari otokoꞌnung. </v>
<v b="JHN" c="18" v="14">Tee tee eeꞌnara Kaiapasi Juꞌkoong ovontung tero eeꞌ nauvuruꞌnung, “Tampaꞌnaꞌ eeꞌ: Narung masikung booaing ookara-koo nantoong-koo.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="15">Saimoniꞌ Piita eeꞌnoko ning neeꞌke Jiisuuꞌ siompampetuꞌnung. Eeꞌnoko Piristiꞌ Pankainge tampaꞌ noruꞌmuioꞌ ning tumaruꞌ bakanava-koo Jiisuuꞌ ninka damaꞌdu-navaro-koo kuung. </v>
<v b="JHN" c="18" v="16">Eeꞌnoko Piita damaꞌdu donkonui otokoꞌ karanaang-koo. Tee enang ning napoꞌ toromarara simaruꞌ. Eeꞌnoko teni karanaang tarevukoꞌnani karavamira Piita tung-antavantuꞌ pava-koo kuung. </v>
<v b="JHN" c="18" v="17">Enang tee, tenie manikumai karanaang tarevukoꞌnanie Piita aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ deeꞌma aunkaꞌ bakaning barevare-nupoong-koong.” Piitai makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “A, ning deeaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="18">Tenang eeꞌnang kamaarinang, teeꞌkoo teing ovontung biikaang botovotonaaꞌnukai eeꞌnoko piatooronukai ntaꞌ betuꞌaara tee ntaꞌ koroai donkonai otorokoꞌ ankavoroma. Piita teing-anko nanuraiꞌnange teing ninka donkonai teꞌ otorokoꞌ ntaꞌkoo ankavoma. </v>
<v b="JHN" c="18" v="19">Teie Aanasie, uroꞌke Piristiꞌ Pankaing deemparakoꞌnunge sinevuma Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong-koo niaꞌuuꞌ, eeꞌnoko kapooꞌ nauvurikoꞌning-koo. </v>
<v b="JHN" c="18" v="20">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge doong kante sirapoꞌke minkuamaung ookara nantoong-koo. Ookara nkaang kara nauaramaunge dootuuꞌdoma-nairu-koo eeꞌnoko dootuuꞌnava pankava-koo ookara Juꞌnupoong oosiarimanooꞌke. Ninge kapooꞌ makensiꞌnung minkuampaung. </v>
<v b="JHN" c="18" v="21">Aming-koo dake ning nianiaꞌ niaꞌmemaang? Teing nantoong nianiaꞌ niaꞌeriaing ning taaramaamaing. Teinge noruꞌai otong kapooꞌ ninge minkuamaung.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="22">Jiisuuꞌke teeꞌ minkuvuioꞌ teing piatooronuka-koong narunge tankoꞌpuuꞌ aaꞌpuma, “Teeꞌ kareaukaꞌ Piristiꞌ Pankaing-ankoi.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="23">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge kapooꞌ orakaꞌ minkuansing deekoꞌ siraꞌpeaing, nka ninge tampaꞌ minkuanko aming-koo tankoꞌmemaang?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="24">Teketa Aanasie Jiisuuꞌ daiꞌari otoko botovuuꞌ Kaiapasi-anko, Piristiꞌ Pankaing-anko. </v>
<v b="JHN" c="18" v="25">Piita mmeꞌ donkonui otoko teke ankavoma niiꞌninge aaꞌpauꞌ, “Daꞌ aunkaꞌ bakaning barevare-nupoong-koonarung deeaꞌ, ee?” Eeꞌnoko Piita penkemparama aaꞌpuuꞌ, “A, ning deeaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="26">Eeꞌnoko piristiꞌnuka biikaang pankaing bakaning-koong botovotonaaꞌkoo narunge, tee Piitai domeꞌ napuꞌuuꞌnung baꞌmaikoꞌke karoma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee ninge teka mintoong-koo Jiisuuꞌ ninka ooramparuing tantaramaang?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="27">Eeꞌnoko napoꞌ Piitai aaꞌpuuꞌ, “Otoaꞌ.” Eeꞌnoko tenang namuꞌke kokoreeꞌ kooꞌkuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="18" v="28">Teketa tero bakei maatanang, Jiisuuꞌ Kaiapasi-nava-ita Ovoꞌmaꞌ Pankaing Roomaꞌnung bakanava-koo tavoꞌauꞌ. Teka teing Juꞌnupoong koinaavaruuꞌ biikaang toomo orari-antavaara Baariꞌkoong Paroro nai-koo makosiaavarupeuꞌnooꞌkoo. </v>
<v b="JHN" c="18" v="29">Eeꞌnoko Pailatiꞌ siarara damaꞌdua kuneꞌurira aaꞌpuruꞌ, “Aming nkovuioꞌ tuumpierimaang aung naning?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="30">Eeꞌnoko eeꞌ makuꞌauꞌ, “Teie kapooꞌ orara nkovuaruko niiꞌke daꞌanko tavoꞌampiarupeuꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="31">Pailatiꞌke napoꞌ aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke diiꞌka nkaverira paaraveriaing diikaang botoi naururimanaꞌ.” Juꞌkoong ovontunge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ tauraꞌmariaꞌ naning tavampiko booꞌkoo.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="32">Teeꞌ nkoarako Jiisuuꞌ bakaang kara intampaako tee booꞌparavaing-koong masikung deemparuꞌ, aiꞌ Juꞌnupoonge tee aaꞌbarataꞌkoo˜ intampaama tavaariaung. </v>
<v b="JHN" c="18" v="33">Pailatiꞌ kuung-aape tumparara tee-koo pava-koo Jiisuuꞌ bokuvuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee daurarong Juꞌnupoong biikaang?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="34">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Tee nianiaꞌ dake daka matauei niaꞌmemaang, aiꞌ niiꞌninge daꞌ nauraioꞌ?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="35">Pailatiꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “A, ning aaꞌ Juꞌnupoong-koong deeaꞌ. Dakaning nantoonge eeꞌninge eeꞌnoko piristiꞌkoo ovontunukai daꞌ ning-anko tavoꞌdaing. Aming kapooꞌ dake nkoveinge?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="36">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nkaang muuꞌ ninge tareamaung aung kansiꞌketaing deeaꞌ. Tee kansiꞌketaing dei nkaninge piatooronukai kare nkoaama pakumaapeuꞌ Juꞌkoong ovontunge daiꞌmaaꞌneeng-koo. Teka nkaang taretare oovunooꞌketaing.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="37">Teeꞌpuko Pailatiꞌke niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee daurarong ee?” Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Masikaꞌ minkueing, ning eeꞌnara daurarong. Ning pontoꞌmarama kansiꞌkoo mouꞌnung aung kapooꞌ narung nkoamaꞌnaang, kara masikung siraꞌpamaꞌnaang. Baa tee kara masikung siompumaung ning taaramumaung.” </v>
<v b="JHN" c="18" v="38">Pailatiꞌke aaꞌpuuꞌ, “Aming eeꞌnara kara masikung?” Pailatiꞌ napoꞌ damaꞌdu siarara Juꞌkoong ovontung otorouꞌnooꞌ aaꞌpuruꞌ, “Ninge kapooꞌ ooampaꞌ aung beeka-koong. </v>
<v b="JHN" c="18" v="39">Diikaang aarumo eeꞌ siong-antavui otong: ninge narung kiimatanuka-koong simpiriꞌantarerompiaing ookara mareꞌ kante Taamang Baariꞌkoong-koo. Enang diiꞌ arekeeꞌ piarorimang, aung Juꞌnupoong Biikaang Daurarong simpiriꞌantarerompiiꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="18" v="40">Aung aaꞌ bokiaama makuꞌauꞌnung, aaꞌpaama, “A, tee deeaꞌ. Niiꞌ Barabas piamorimang.” Barabasi tee bakiaaꞌ bauko nantoong tavurima. </v>
<v b="JHN" c="19" v="1">Aung aaꞌ tee, Pailatiꞌke botoarioꞌ Jiisuuꞌ mooꞌaara muraꞌauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="2">Eeꞌnoko tee muraꞌaaraiꞌnange piatooronukai akapeuꞌaama moꞌming kunikunisi daurarong˜ bakaang baakopo-pinaꞌ nkoaara boreꞌkoo kurumpauꞌ, eeꞌnoko mononopaꞌ isikung dauraronuka biikaang-pinaꞌ karompumaung, kurumpauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="3">Teeꞌ nepuꞌaara tee-ankoi porokoꞌ aaꞌpaama, “Tampara masikung, Daurarong Juꞌnupoong Biikaang!” Eeꞌnoko teeꞌ minkuaama tankoꞌpaakoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="4">Eeꞌnoko Pailatiꞌ napoꞌ damaꞌdu toroarara karikaꞌ aaꞌpuruꞌ, “Ee aing, ninge tee aꞌ damaꞌdu tavoꞌampaing diiꞌkoo dutakanooꞌ diiꞌ nau-koo kapooꞌ aung-koo ooampaꞌ tee tuumpi-koo makosi.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="5">Teeꞌ minkuvuko Jiisuuꞌ damaꞌdu siaruꞌ boreꞌ kunikunisie baakopoari, eeꞌnoko mononopaꞌ isikung karompumaung kurumparitaaꞌ. Enang tee, Pailatiꞌke aaꞌpuruꞌ, “Ooveriaing, tee aung eeꞌnara.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="6">Teketa piristiꞌnuka-koo ovontunge eeꞌnoko biikaang piatooronukai Jiisuuꞌ ooaaraiꞌnange bokiaama aaꞌpauꞌ, “Aaꞌbarataꞌkoo taakaveaing! Aaꞌbarataꞌkoo taakaveaing!” Pailatiꞌke aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke diiꞌka nkaverira aaꞌbarataꞌkoo taakaveriaing. Ninge kapooꞌ ooampaꞌ tuumpi-koo makosi.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="7">Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontunge makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ boto otoꞌmemuring aung nauꞌka booꞌparavaing naumuri otoing, aung Kumponinge Bauring tamparamaung-koo.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="8">Teketa Pailatiꞌke tee taaravuraiꞌnange bakei aaꞌnaꞌ avorouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="9">Eeꞌnoko pava-koo kuung napoꞌ tumparara Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ areketa pouꞌnung?” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke makuꞌnooꞌ nauvuaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="10">Pailatiꞌke aaꞌpuuꞌ, “Dake ning karameaꞌ oꞌnong ee? Noruꞌeaꞌ ee ninge makosi daꞌ sirapoꞌ siꞌkoo eeꞌnoko aaꞌbarataꞌkoo taaka-koo?” </v>
<v b="JHN" c="19" v="11">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ makosi deeaꞌ kapooꞌ nko-koo ning-koo Kumponinge tutung makosi-antaruaruko deekoꞌ. Teeꞌkoo tee naning ning daꞌanko tavoꞌmuinung kapooꞌ bakei aaꞌnaꞌ orara nkovuing.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="12">Pailatiꞌke tee taaravuraiꞌnange bakei napoꞌ aaꞌnaꞌ piavouꞌ sirapoꞌ sipuuꞌnaang. Eeꞌnoko Juꞌkoong ovontung aaꞌnaꞌ bokiaama aaꞌpauꞌ, “Dake sirapoꞌ sipeaing deekoꞌ ookarai noruꞌdaapeuꞌ daꞌ dakaang pankaing Siisaꞌ baꞌmaikoꞌ deeaꞌ, aiꞌ baa tee daurarong baka tamparamaung Siisaꞌ tooꞌdenung deempari otong.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="13">Eeꞌnoko Pailatiꞌke tee kara taaravura siaruꞌ Jiisuuꞌ bokuvui, eeꞌnoko baꞌnamparuꞌ kara simpeꞌdoma baꞌnavaꞌnang taataru-koo, teꞌ eeꞌnooꞌ Kapang Tapeeꞌpoꞌnooꞌ tampaamanooꞌ, niiꞌnooꞌ Juꞌnupoong urikupoong biikaang kara-koo Kabata tampaamanooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="14">Tenang eeꞌnang duaaꞌ tavoꞌkuko teꞌmung-koo boonaꞌmung Baariꞌkoong˜ Paroro-koo. Pailatiꞌke Juꞌkoong ovontung aaꞌpuruꞌ, “Diikaang aung daurarong.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="15">Teinge kara makuꞌaama bokiaama aaꞌpauꞌ, “Taveaing! Taveaing! Taakaveaing aaꞌbarataꞌkoo!” Pailatiꞌke eeꞌ niaꞌuruꞌ, “Diiꞌ ee piarorimang tee eeꞌnara diikaang daurarong taakavamaꞌnaang aaꞌbarataꞌkoo?” Piristiꞌkoong ovontunankai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ daurarong otoꞌmemuriaꞌ, dauraronuka biikaang pankaing, Siisaꞌ narung otoꞌmemuring.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="16">Aung aaꞌ teeꞌpaako Pailatiꞌke kasivuarura tauraꞌpuruꞌ aaꞌbarataꞌkoo taakavaavaꞌnaang. Enang tee Pailatiꞌke tauraꞌpurioꞌ niiꞌning piatooronukai Jiisuuꞌ oko siong-antavauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="17">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke bakaang aaꞌbarataꞌ nkavui osi-eta tenkenuuꞌ bera Makupiꞌnooꞌ tampaamanooꞌ basiaruꞌ, Juꞌnupoong biikaang kara-koo Kolokataꞌ tampaamanooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="18">Teka eeꞌnooꞌka taakavauꞌ aaꞌbarataꞌkoo. Eeꞌnoko kenaankara niiꞌnaanka napoꞌ taakavaaretuꞌ aaꞌbarataꞌkoo, niiꞌnara tampavine-aape, niiꞌnara mareꞌaanavine-aape, eeꞌnoko Jiisuuꞌ meuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="19">Pailatiꞌke taaꞌniꞌanta daarivura aaꞌbarataꞌkoo niiri-antavuuꞌ eeꞌ minkunaare: “JIISUUꞌ NASARETIꞌNUNG, JUꞌNUPOONG BIIKAANG DAURARONG.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="20">Teꞌ Jiisuuꞌ taakavauꞌnooꞌ osi-koo dueꞌ deemparako mmauꞌ Juꞌnupoonge tee taaꞌniꞌanta siraꞌparioꞌ deeruaakoꞌ, aing aaꞌning kara-koo daariari otoko: Juꞌnaꞌ, Roomaꞌnaꞌ, eeꞌnoko Kirikiꞌnaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="21">Juꞌnupoong-koo piristiꞌkoo ovontunukai Pailatiꞌ aaꞌpauꞌ, “Eeꞌ daarieinaꞌ, ‘Juꞌnupoong Biikaang Daurarong,’ makosi deeaꞌ. Niiꞌnaꞌ daarieaing eeꞌpinaꞌ, ‘Aung baka aaꞌparamaung: Ning Daurarong Juꞌnupoong Biikaang.’” </v>
<v b="JHN" c="19" v="22">Nka Pailatiꞌke makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Kapooꞌ daariansing teeꞌ nariꞌ daariari otoaing.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="23">Teketa piatooronukai Jiisuuꞌ aaꞌbarataꞌkoo taakavaaraiꞌnange bakaang mononopaꞌ nkavaama tankeeꞌeuꞌ karemarantu-koo, namaranaꞌ piatooro narunaꞌ. Eeꞌnoko tee mononopaꞌ isikung nkavauꞌ tenaaꞌ ootukunaaꞌ navaro-koo bavuꞌniiꞌnaaꞌ, tuaꞌnooꞌ dapaꞌdoma dopa. </v>
<v b="JHN" c="19" v="24">Teing piatooronuka aaꞌpeekoꞌ, “Dereꞌampiaukaꞌnung, deikooꞌmeerima ooampiaing baie nkavupeuꞌ.” Teeꞌ eeꞌnaꞌ nkoarako Daari Meekung masikaꞌparuꞌ aaꞌpumaung-koo, “Teing tankeeꞌeuꞌ nkaang baarong biiꞌka, eeꞌnoko deikooꞌeuꞌ nkaang mononopaꞌkoo.” Eeꞌnoko teeꞌ eeꞌnaꞌ piatooronukai nkoauꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="25">Tenang tee Jiisuuꞌ bauko-namainta eeꞌnoko Maaria Kolopas baꞌaang, eeꞌnoko Meeriꞌ Maꞌdala-nani, teing eeꞌning Jiisuuꞌ bakaang aaꞌbarataꞌkoo dueꞌ donkonai otorokoꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="26">Jiisuuꞌke bauko eeꞌnoko ning baꞌmaikoꞌ dueꞌ donkonampesioꞌ oomureta bauko aaꞌpuuꞌ, “Ee nkoꞌ, dauring tee.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="27">Eeꞌnoko napoꞌ teeꞌpuraiꞌnange ning aaꞌmuuꞌ, “Dauko teni.” Teketa teni bokuantuꞌ niikanava-koo oꞌnoriiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="19" v="28">Teketa Jiisuuꞌke noruꞌuuꞌ ookara kapooꞌ nkoaraaꞌnaang makosi Kumponinge teroita tampuuꞌning teeꞌ dupearako. Eeꞌnoko Daari Meekung dupe-anta-koo Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning nukaaꞌmoing.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="29">Teke tee kokotonaroꞌ teꞌ otokoꞌ uaini kaaveeriiꞌke maantoꞌnaroꞌ. Teinge kapooꞌ tee-koo uaini-koo boovong-antavaara napoꞌ banaꞌkoo daiꞌantavaara intampauꞌ Jiisuuꞌ karankanooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="30">Jiisuuꞌke teruꞌ mantompura aaꞌpuuꞌ, “Bakearing.” Eeꞌnoko bakaang boreꞌ aruꞌarara domang siꞌnuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="31">Teꞌmung teꞌmung doonaꞌmung miring Maamu-antanaꞌmung, doong uaanaꞌmung aaꞌnaꞌ meekaꞌmung-koo boonaꞌmung deemparioꞌ. Eeꞌnoko teinge Juꞌkoong pankenge eeꞌ noruꞌauꞌ, “Teing aaꞌbarataꞌkoo taakavarining teeꞌ nariꞌ otoroko Doong Uaanaꞌmung orariaraꞌneeng.” Teeꞌpaara Pailatiꞌkoo eentavariruꞌ botoarako piatooronukai teing-koong taakavaaruꞌning-koong kauꞌ nenkoꞌaavaꞌnaang, bera namuꞌke booroioꞌ sing-antavaariiꞌnaang aaꞌbarataꞌketa. </v>
<v b="JHN" c="19" v="32">Eeꞌnoko piatooronuka beroraiꞌnange tutunaꞌnung-koong kauꞌ nenkoꞌauꞌ, teketa tee-koong Jiisuuꞌkoo amenkaꞌkoo taakavauꞌnung-koong. </v>
<v b="JHN" c="19" v="33">Teka Jiisuuꞌanko pororaiꞌnange tero booꞌparioꞌ ooauꞌ, teeꞌkoo kauꞌ nenkoꞌaavaruuꞌ Jiisuuꞌkoong. </v>
<v b="JHN" c="19" v="34">Teketa narunge piatooronuka-koonge daankoꞌke Jiisuuꞌ tooꞌpuuꞌ matoꞌnang-koo, eeꞌnoko namuꞌke ereng ntong ninka dakoaruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="35">Masikaꞌ naurampimang, ninge eeꞌnarai ooansioꞌ teeꞌ nkoauꞌ. Niiꞌke bakaninge noruꞌampiri otong tee kapooꞌ minkuamaaꞌnomaung tee masikung, eeꞌnoko ninge masikung minkuamaang noruꞌansitaaꞌ ninge teeꞌ siraꞌpamaang diiꞌke napoꞌ masikaꞌantaveriiꞌnaang. </v>
<v b="JHN" c="19" v="36">Tee kapooꞌ nkoaruꞌnung Daari Meekung masikaꞌparaaꞌnaang aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Tee-koong kooꞌnariꞌ nenkoꞌaavaukaꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="37">Eeꞌnoko niiꞌnung Daari Meekung-koong nanaare eeꞌ otong, “Nantoonge ooaavaing tee tooꞌpauꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="19" v="38">Aung aaꞌ tee damaꞌke, Josepaꞌ Arimateaꞌnunge Pailatiꞌ niaꞌuuꞌ Jiisuuꞌ bakaang mono nka-koo tauraꞌpuuꞌnaang. Josepaꞌ tee Jiisuuꞌ bakaning-koong barevare-nupoong-koo narung deempari otokoꞌnung, teka makemparitaaꞌ Juꞌkoong ovontung-koo avoroma. Eeꞌnoko Pailatiꞌke tauraꞌ avuioꞌ bera Jiisuuꞌkoong mono sivura nkavuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="39">Nikodemasi ninka nariꞌ beretuꞌ. Tee Nikodemasi tee eeꞌnara Jiisuuꞌ tutung beeroꞌuuꞌnung muunganang. Teie mmauꞌ duuni tampaꞌ nuuraaꞌ meea-koong eeꞌnoko alosi-koo kenotoarioꞌ kompui, daping mou-koong naraꞌpinaꞌ basi mankiꞌnooꞌ, naning daurarong dakoꞌkoo makosinooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="19" v="40">Tenaankai Jiisuuꞌnung mono nkavuretaiꞌnange booꞌnuka nopaꞌnaꞌ nopaꞌuretuꞌ baaronge tee ninka tampaꞌ nuuraaꞌ ninka, teeꞌ eeꞌnaꞌ nkoaarikoꞌnaꞌ Juꞌnupoonge dakoꞌaariiꞌnaang mono. </v>
<v b="JHN" c="19" v="41">Teꞌ aaꞌbarataꞌkoo dupisiꞌauꞌnooꞌ mintoong-nanau otokoꞌ, eeꞌnoko tenau-koo meuꞌ nerakung kuvi dakoꞌdoma otokoꞌ naning mmeꞌ siparavaꞌnareng. </v>
<v b="JHN" c="19" v="42">Teꞌmung Juꞌnupoong biikaang Doong Uaanaꞌmung-koo maamu-naꞌmung deemparako Jiisuuꞌ teꞌ sipuretuꞌ teꞌ kuvi dueꞌ otoko. </v>
<v b="JHN" c="20" v="1">Aung aaꞌ tee, tero maatanang Saandei-naꞌmung mmeꞌ taneꞌpuko, Meeriꞌ Maꞌdala-nani kuvi dakoꞌdoma nanuuꞌ, eeꞌnoko tee kuꞌnung kapang-koong diiriꞌarioꞌ karanaang-eta oovuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="2">Eeꞌnoko oovuraiꞌnange teni kuaꞌparuꞌ neeꞌanko, Saimoniꞌ Piita-anko eeꞌnoko ning Jiisuuꞌ baꞌmaikoꞌ. Eeꞌnoko naumurema aaꞌmuretuꞌ, “Tee Ovoring kuvi-eta nkavaing. Eeꞌnoko sipainooꞌ noruꞌampiaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="3">Teketa tee enang neeꞌke Piita naankai simaretaiꞌnange kuvi dakoꞌdoma kuaꞌmaresi meretuꞌ; </v>
<v b="JHN" c="20" v="4">Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ kuaꞌmari Piita divuꞌamira kuvi-koo tutung tavoꞌmaruꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="5">Eeꞌnoko kinkinamiraiꞌnange ooantuꞌ baaronanka. Nka kuvi dakoꞌdoma tumaravaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="6">Eeꞌnoko Saimoniꞌ Piita poraiꞌnange koontoꞌ tee kuvi dakoꞌdoma tumparuꞌ, eeꞌnoko baaronanka oovuuꞌ teꞌ tamung otoko. </v>
<v b="JHN" c="20" v="7">Eeꞌnoko tenaaꞌ baarong-nanaaꞌ Jiisuuꞌkoong boreꞌ daiꞌauꞌnanaaꞌ, tenaaꞌ oovunooꞌ otoko, niiꞌning baaronanka ninka deeaꞌ, baka kaiꞌari otoko. </v>
<v b="JHN" c="20" v="8">Teketa ning damaꞌke tumaruꞌ, eeꞌnoko ooamiraiꞌnange deekoꞌ Kumponinge booꞌketa daaꞌuuꞌnung masikaꞌantavantuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="9">Nka neeꞌkoo mmeꞌ sirakaꞌparavaꞌ tee kara Daari Meekung-koo otoing Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌaravaing-koong, bane noruꞌampesi naumuruꞌnooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="10">Eeꞌnoko teketa tee neeꞌ osi toromaretuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="11">Aung aaꞌ tee, Meeriꞌ kuvi dakoꞌdoma damaꞌdu donkonui biromparakoꞌ, eeꞌnoko biromparama kinkinura ookuuꞌ kuvi-koo kuung. </v>
<v b="JHN" c="20" v="12">Eeꞌnoko teka kuvi-koo kuunga koosinunka kenaankara oovuretuꞌ kakaarai duaanavaresi, teꞌ baꞌnamparesioꞌ Jiisuuꞌkoong mono tero otouꞌnooꞌ, niiꞌnung boreꞌkanooꞌ eeꞌnoko niiꞌnung kauꞌkanooꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="13">Koosinungkai˜ aaꞌpuretuꞌ, “Ani ee, daꞌ aming-koo birontaramang?” Eeꞌnoko tenie makuꞌurema aaꞌpuretuꞌ, “Tee aaꞌ ning nkaang Ovoring nkavaara tokoo sipaioꞌ, eeꞌnoko sipainooꞌ noruꞌampaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="14">Eeꞌnoko tenie teeꞌ minkuvuraiꞌnange torotoroarama Jiisuuꞌ oovuuꞌ teꞌ donkonui otoko, nka tasiꞌpuaꞌ tenie tee Jiisuuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="15">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ani ee, daꞌ aming-koo birontaramang? Dake baa besiꞌemaang?” Tenie mintoong tarenara-pinaꞌ noruꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ee aung, dake nkaveing deekoꞌ ning naumeaing sipeinooꞌ, ninge mera nkavampainaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="16">Jiisuuꞌke miring tampuma aaꞌpuuꞌ teni, “Meeriꞌ.” Eeꞌnoko koontoꞌ tee-anko toroarama tero Juꞌnupoong urikupoong biikaang karai karoma tenie aaꞌpuuꞌ, “Rabonai.” Aung miruꞌnooꞌ eeꞌ oroꞌ, Nau-anta Ovoring. </v>
<v b="JHN" c="20" v="17">Jiisuuꞌke teni aaꞌpuuꞌ, “Anaꞌantameaukaꞌ, aiꞌ ning mmeꞌ Mmaꞌanko deto toromaravaꞌ. Bera mmaikoriꞌ eeꞌnoko ntaraꞌmainkaang-anko nanira naueriaing ning nanamang Mmaꞌanko eeꞌnoko diuma-anko, nkaang Kumponing-anko eeꞌnoko diikaang Kumponing-anko.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="18">Eeꞌnoko Meeriꞌ Maꞌdala-nanie niiꞌ bakaning barevare-nupoong naumurima aaꞌmuruꞌ, “Ninge ooansing Ovoring, eeꞌnoko tee kara naurampiring naumui.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="19">Eeꞌnoko teꞌmung eeꞌnaꞌmung Saandei-naꞌmung muung-aapenang nava-koo niiꞌ bakaning barevare-nupoong oosimariruꞌ. Daꞌmarira oꞌnoruꞌ Juꞌkoong ovontung-koo amorompima. Eeꞌnoko tenang Jiisuuꞌ pouꞌ. Pora niiꞌkoo meuꞌ donkonuma aaꞌmuruꞌ, “Tampara, ee aing! Mooa tee diiꞌkoo otoaing!” </v>
<v b="JHN" c="20" v="20">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvuraiꞌnange bakaang bireng nau-antamuruꞌ eeꞌnoko mantoꞌnang. Eeꞌnoko niiꞌ bakaning barevare-nupoong bakei aaꞌnaꞌ dotumariruꞌ Ovoring ooampira. </v>
<v b="JHN" c="20" v="21">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke napoꞌ aaꞌmuruꞌ, “Mooa-poꞌnupoong otoriaing. Mmaꞌke ning botomuuꞌnaꞌ ninge diiꞌ botorampimang.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="22">Teeꞌ minkuvura domaange niiꞌ uupumurira aaꞌmuruꞌ, “Tanuaang Meekung nkaveriaing. </v>
<v b="JHN" c="20" v="23">Diiꞌke nantoong biikaning oreng aarumo tontaꞌevurereriko tontaꞌari otoaing, eeꞌnoko diiꞌke tontaꞌevurereriaruko tontaꞌaravaꞌ otoainge.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="24">Narung niiꞌkoong Kivora-ita Kenaanka-koong Toomasi, niiꞌnooꞌ Pauroong tampampikoꞌnung niiꞌ ninka otoaruko Jiisuuꞌ pouꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="25">Eeꞌnoko niiꞌke nauampima aaꞌpampiruꞌ, “Niiꞌke Ovoring ooampiring.” Toomasie makuꞌmurima aaꞌmuruꞌ, “Ninge niiri-koong taamu ooamparura bireng-koo, napoꞌ tankaꞌ dusiꞌamparura niirie tupuꞌuuꞌnung-koo taamu-koo, eeꞌnoko nkaang bireng matoꞌnang-koo dusiꞌamparura deekoꞌ ninge masikaꞌantavampaukaꞌnung.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="26">˜Beenang-taa doong tankinuioꞌ napoꞌ niiꞌ ookara bakaning barevare-nupoong naroꞌmarira oꞌnorikoꞌ pava-koo kuung, Toomasi nariꞌ. Bane kuꞌnung pinkaꞌarioꞌ Jiisuuꞌ niiꞌkoo meuꞌ donkonura aaꞌmuruꞌ, “Mooa-poꞌnupoong otoriaing!” </v>
<v b="JHN" c="20" v="27">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke Toomasi aaꞌpuuꞌ, “Dakaang bireng aꞌ dusiꞌeai, eeꞌnoko nkaang bireng oomeai. Bireng tovoroꞌdarara aꞌ ning-koo mantoꞌnang-koo dusiꞌeai. Noruꞌ keekooꞌkoong bakerarara masikaꞌanta otoꞌderui otoai.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="28">Toomasie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Keei, nkaang Ovoring eeꞌnoko nkaang Kumponing Daꞌ!” </v>
<v b="JHN" c="20" v="29">Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ee ning oomera masikaꞌantameng? Nka biraankenanka masikeng teing nantoong oomaavaꞌ masikaꞌantamaavaining.” </v>
<v b="JHN" c="20" v="30">Eeꞌnoko tee, Jiisuuꞌke niiꞌning oovuning taaꞌniꞌanta nkovuuꞌ niiꞌke bakaning barevare-nupoonge ooampirioꞌ aung-koo buuku-koo daariaravaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="20" v="31">Aing daariampirining otomaung diiꞌke masikaꞌantaveriiꞌnaang Jiisuuꞌ tee Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domang-anta-koo, Kumponing Bauring eeꞌnara. Eeꞌnoko tee, teeꞌ masikaꞌantaverima diiꞌ domaang-poꞌnupoong otoriiꞌnaang bakaang miring-koo. </v>
<v b="JHN" c="21" v="1">Jiisuuꞌ napoꞌ taaꞌniꞌpoi siraꞌantavaruꞌnaꞌ niiꞌ bakaning barevare-nupoong Kaaleliꞌnaruꞌkoo oꞌnoriko teeꞌ eeꞌ nkoaruꞌ: </v>
<v b="JHN" c="21" v="2">Saimoniꞌ Piita, Toomasi (Pauroong tampampikoꞌnung), Natanieloꞌ (Kana-namono-nung, Kaaleliꞌnameng-koonooꞌ), neeꞌ Siebedi-baurinketa, eeꞌnoko niiꞌnaanka kenaankara bakaning barevare-nupoong-koonaanka niiꞌ nariꞌ oꞌnoriko. </v>
<v b="JHN" c="21" v="3">Saimoniꞌ Piitai niiꞌning aaꞌmuruꞌ, “Ning kapaꞌkoo nanang.” Niiꞌke aaꞌpampiruꞌ, “Eeꞌ, tee aaꞌ niiꞌ moriiꞌnaang.” Teketa bakaasi-koo aaꞌemarira teꞌmung eeꞌnaꞌmung ootukunaꞌmung muunganang kapaꞌkampima nau asiꞌnu barankampiaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="21" v="4">Duaaꞌ mmeꞌ tavoꞌarako Jiisuuꞌ donkonuuꞌ teruꞌkoo tapiru. Eeꞌnoko niiꞌke bakaning barevare-nupoonge ooampiaꞌ tee Jiisuuꞌpinaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="21" v="5">Eeꞌnoko teie aaꞌmuruꞌ, “Ee aing nemaaꞌ, diiꞌ ee barankiriaruing?” Niiꞌke aaꞌpampiruꞌ, “Eeꞌ, barankampiaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="6">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌmuruꞌ, “Napoꞌ sionung duaꞌeriaing bakaasi-koo tampanaang-aapei niiꞌning barankiriainaꞌ.” Eeꞌnoko teeꞌpuioꞌ niiꞌke sionung napoꞌ duaꞌampiruꞌ ntong-koo, eeꞌnoko duaꞌampira mmauꞌ kapaꞌnaraꞌ dauꞌpampira intampampiaruuꞌ. </v>
<v b="JHN" c="21" v="7">Eeꞌnoko ning Jiisuuꞌ baꞌmaikoꞌke Piita aaꞌpantuꞌ, “Tee aung Ovoring.” Eeꞌnoko Saimoniꞌ Piita tee Ovoring taaravura bakaang mononopaꞌke ioꞌ kiruꞌaruꞌnunge nopaꞌarara dinkitooꞌaruꞌ ntong-koo. </v>
<v b="JHN" c="21" v="8">Eeꞌnoko niiꞌ niiꞌning bakaning barevare-nupoong piisiꞌkoo duumumpiruꞌ sionung kapaꞌnaraꞌke maantoꞌuioꞌ taariꞌmarira barampampiri; teꞌ taviꞌ dauꞌpampiruꞌnooꞌ baruꞌ isipoꞌ kansiꞌketa deeaꞌnooꞌ, paꞌnokoꞌ kivora daangaꞌpinaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="21" v="9">Teketa piisiꞌkoo simariraiꞌnange ooampiruꞌ, taviꞌ eeꞌnoko bereteꞌ ntaꞌkoo dau otoko. </v>
<v b="JHN" c="21" v="10">Jiisuuꞌke niiꞌ aaꞌmuruꞌ, “Niiꞌning taviꞌkoo tavoꞌeriaing teing-koo barampererining-koo.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="11">Teketa Saimoniꞌ Piita enang bakaasi-koo aaꞌearuꞌ, eeꞌnoko sionung barampuuꞌ piisiꞌaape taviꞌ pankainankai maantoꞌuioꞌ. Teing taviꞌning narung daakuꞌketa paꞌnokoꞌ kivora-ita beenaumo 153. Nka bane taviꞌ mmauꞌ, nka sionung dereꞌaravaꞌ. </v>
<v b="JHN" c="21" v="12">Jiisuuꞌke niiꞌ aaꞌmuruꞌ, “Porira mamompiai.” Eeꞌnoko niiꞌ maiaꞌmoruꞌ eeꞌ niaꞌkoo “Daꞌ baa?” noruꞌampiritaaꞌ tee tee Ovoring. </v>
<v b="JHN" c="21" v="13">Teka Jiisuuꞌ poraiꞌnange bereteꞌ nkavura amuruꞌ, taviꞌke teeꞌ siong-antavui. </v>
<v b="JHN" c="21" v="14">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung beenanaꞌ taaꞌniꞌpoi siraꞌantavaruꞌnaꞌmung Jiisuuꞌ baka niiꞌkoo bakaning barevare-nupoong-koo booꞌketa daaꞌararaiꞌnange. </v>
<v b="JHN" c="21" v="15">Aung aaꞌ tee, taamang bakemariraiꞌnange Jiisuuꞌke Saimoniꞌ Piita aaꞌpuuꞌ, “Saimoniꞌ, Jooni bauring, dake ee ning piaamemang aing-koo dau basinooꞌ?” Teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ. Dake noruꞌmei otong, ninge piaaramang.” Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nkaning sipisipiꞌkoong sieꞌnanka tanataveriaing.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="16">Eeꞌnoko napoꞌ kemuꞌkanaꞌ Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Saimoniꞌ, Jooni bauring, dake ee ning piaamemang?” Teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, Ovoring, dake noruꞌei otong ninge daꞌ piaaramang.” Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nkaning sipisipiꞌnanka tareveriaing.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="17">Aung aaꞌ beemuꞌpinaꞌ Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Saimoniꞌ, Jooni bauring, dake ee ning piaamemang?” Piita orakaꞌ deeꞌouꞌ Jiisuuꞌke beemuꞌpie nianiaꞌ niaꞌuioꞌ, aaꞌpuma, “Dake ee ning piaamemang?” Eeꞌnoko Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, daꞌ ookara kapooꞌ noruꞌei otong. Dake ning noruꞌmei oꞌnong daꞌ ninge piaaransi oꞌnong.” Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nkaning sipisipiꞌnanka tanataveriaing. </v>
<v b="JHN" c="21" v="18">Masikaꞌ nauramaang, daꞌ nemaaꞌdaritaaꞌnange tokoniiꞌ pinkaꞌdarama avitoitoi nanikoꞌ piarokoꞌnaꞌ, eeꞌnoko pankaꞌdarara dakaang bireng tovoroꞌdaravaing, eeꞌnoko niiꞌnunge bireng pinkaꞌdura tokoo nkaruaing piaroaukaꞌnooꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="19">Teeꞌ aaꞌbarataꞌkoo Piita booainaꞌ Jiisuuꞌke minkuvuma nauvuuꞌ, Kumponing-anko meenasi tavoꞌuma. Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning siomeaing.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="20">Piita damaꞌdu-aape toroarama ning Jiisuuꞌ baꞌmaikoꞌ oomuuꞌ, ning eeꞌnara taamang naiampima Jiisuuꞌkoo darimaritaaꞌ niaꞌama aaꞌpantuꞌnung, “Daꞌ baie kare-nupoong-koo sing-antaruuꞌnaang?” </v>
<v b="JHN" c="21" v="21">Eeꞌnoko Piitai ning oomuraiꞌnange Jiisuuꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, arekeeꞌ tee aung naning?” </v>
<v b="JHN" c="21" v="22">Jiisuuꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Tee domampari otoaing bera ning napoꞌ moainooꞌ miruꞌampaing deekoꞌ tee dakaang kapooꞌ deeaꞌ. Ning siomeaing dake.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="23">Teeꞌ minkuvuioꞌ minkunaa beremparuꞌ Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong-koo ning moompaukaꞌnung. Nka Jiisuuꞌke minkuvuaꞌ ning moompaukaꞌnung. Teeo aaꞌpuuꞌ, “Tee domampari otoaing bera ning moainooꞌ miruꞌampaing deekoꞌ tee dakaang kapooꞌ deeaꞌ.” </v>
<v b="JHN" c="21" v="24">Ning tee eeꞌnara bakaning barevare-nupoong-koonge aing kapooꞌ minkuansing eeꞌnoko daariansi. Eeꞌnoko niiꞌke noruꞌampiri otong tee kapooꞌ ninge minkuansing tee masikung. </v>
<v b="JHN" c="21" v="25">Eeꞌnoko tee niiꞌning oovuning kapooꞌ mmauꞌ Jiisuuꞌke nkovuuꞌ aꞌ otoaing. Ookara narunaꞌ narunaꞌ daari-koo ookara kansiꞌ makotuarupeuꞌ pa teing buuku kong-koo tee daariaapeuꞌning. </v>
<v b="ACT" c="1" v="1">Aung ee, Teopilasiꞌ, Tutunaꞌnaneꞌkoo daarireroma tee ookara kapooꞌnanka-koo minku-antarantuꞌnung Jiisuuꞌke nkovukoꞌning eeꞌnoko nau-antavurikoꞌning tutuntoma-ita bera deto paning-aape intamparuꞌnooꞌke basi. </v>
<v b="ACT" c="1" v="2">Mmeꞌ intamparavaꞌ teie bakaning kara okovuri nka-koo miruꞌuruꞌning boto avuruꞌ Tanuaang Meekung-koo kuunge. </v>
<v b="ACT" c="1" v="3">Teing-koo mmauꞌnamuꞌpie oroꞌparuꞌ domamparuꞌnaꞌkoo taaꞌniꞌantavari, mmauꞌ kapooꞌnanka tasiꞌanta ninka, noruꞌ keekooꞌariarooꞌnaang. Eeꞌnoko booꞌparuꞌnooꞌketa karenaumo kivora doong teeꞌ otoi Kumponing bakaang muuꞌ nau-antavuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="1" v="4">Eeꞌnoko tenang teing ninka taamanaama otoroi teie orokovuruꞌ Jerusalemaꞌketa tenkenaavarooꞌnaang, teka nempaavaꞌnaang tampuuꞌ tee avuavuꞌ teing-koo Baumai maraka-antavuruꞌnung, eeꞌ oroꞌ, “Aung tee tero naurampiruꞌnung aaꞌpama: </v>
<v b="ACT" c="1" v="5">Jooni Minkinarai tee ntong-koo minkirurima meekaꞌantarurikoꞌ, teka mmauꞌ doong tankinuaruko diiꞌ teing Tanuaang Meekung ninka meekaꞌantarariaining.” </v>
<v b="ACT" c="1" v="6">Bera teinge tee naroꞌ porora eeꞌ niaꞌauꞌ, “Ovoring, dake ee enang donkompeeꞌnaang tee Isireeli tero donkompuuꞌnaꞌ?” </v>
<v b="ACT" c="1" v="7">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Tee kapooꞌ diiꞌke noruꞌkoong deeaꞌ; tee bateinananka Mmaꞌke baka bakaang, bakaange iriꞌke pinkaꞌuruꞌnanka. </v>
<v b="ACT" c="1" v="8">Teka diiꞌke tee iriꞌ nkaveriaing tenang Tanuaang Meekung diiꞌkoo dau poko, eeꞌnoko diiꞌ teing nkaning ning siraꞌmeriaining anke Jerusalemaꞌke, eeꞌnoko ookutunairu Judiaꞌ nameensiꞌkoo eeꞌnoko Sameriaꞌ eeꞌnoko bera kansiꞌ oparavainooꞌke basi.” </v>
<v b="ACT" c="1" v="9">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvura ooai otoko intamparuꞌ tee Jiisuuꞌ, bera kamoꞌnavuꞌke nopaꞌura paaꞌantavuuꞌ teing-koo duta-ita. </v>
<v b="ACT" c="1" v="10">Eeꞌnoko tenang paning-aape ankampariri otoroko, tee beko, taꞌninaꞌ kenaanka donkaanira mononopaꞌ kakaarai nopaꞌniiꞌka donkonuretuꞌ teꞌ teing-anko. </v>
<v b="ACT" c="1" v="11">Eeꞌnoko aaꞌpuretuꞌ, “Diiꞌ donkaang Kaaleliꞌnupoong, aming-koo teeꞌ donkoniri paning-aape ooveri otomang? Tee tee Jiisuuꞌ deto intamparing paning-aape diiꞌankoita tee, teeꞌ nariꞌ otoi poaing ooverioꞌ paning-aape beinaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="1" v="12">Teketa Oliveꞌpoꞌnamii-eta toroariruꞌ teing Jerusalemaꞌaape. Dueꞌ teꞌ Jerusalemaꞌ teketa. </v>
<v b="ACT" c="1" v="13">Eeꞌnoko osi duparira deto daukava-koo koinauꞌ teꞌ otorokoꞌnooꞌ aaꞌning: Piita, Jooni, Jeemisi, Aanduruꞌ, Pilipiꞌ, Toomasi, Baatolomiuꞌ, Maatiuꞌ, Jeemisi tee Alopeasi bauring, Saimoniꞌ Sielotiꞌ, eeꞌnoko Judasi Jeemisi bauring. </v>
<v b="ACT" c="1" v="14">Aing teing nariꞌ otoroi kunsi-koo biiꞌka avarikoꞌning, napoꞌ nariꞌ teing maniiꞌ, Meeriꞌ Jiisuuꞌ bauko ninka nariꞌ, eeꞌnoko teing Jiisuuꞌ baaraꞌmainkaang. </v>
<v b="ACT" c="1" v="15">Teketa niiꞌning doong tankinuko teing Jiisuuꞌ bakaning barevare-nupoong oosiarira Piita meuꞌ donkonuuꞌ teing-koo, deerunooꞌ narung daakuꞌketa kenaiꞌka-pinaꞌ otoroi. </v>
<v b="ACT" c="1" v="16">Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Mmaikoriꞌ ee, tee Daari Meekunge minkuvuuꞌnung kara tee bakei dupenumpoꞌ tee Tanuaang Meekunge urikamuꞌ siraꞌpuuꞌnung Deevitaꞌ karantavuma˜ mmeꞌ nkoaravaruko, aaꞌnaare Judasi minkuari otong tee eeꞌnara Jiisuuꞌ daiꞌauꞌning barampuri pouꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="1" v="17">Tee tee niiꞌ ninka deeruniiꞌ, Ovoringe niiꞌ ninka nariꞌ mintoomariiꞌnaang miruꞌmuruꞌnung.” </v>
<v b="ACT" c="1" v="18">Tee aaꞌ tee Judasie kansiꞌnameensiꞌ mooꞌuuꞌnung teinge mooniꞌninge bakaang orakaꞌ nko-koo mooꞌauꞌninge, eeꞌnoko teke boreꞌke uroi duaꞌarara tompooꞌkura mintung taapoꞌ bakoaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="1" v="19">Ookara Jerusalemaꞌnupoonge tee noruꞌauꞌnung tee, eeꞌnoko tevoraꞌ kansiꞌnavoraꞌ Akeldama tampauꞌ, miruꞌnooꞌ Tookanavoraꞌ. </v>
<v b="ACT" c="1" v="20">Eeꞌnoko Piitai napoꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Tee aung naning tee Daari Meekung-koong Kena-koo eeꞌ minkuari otong, ‘Bakanavaro tee doonavaravaing eeꞌnoko naning teꞌ otoaukaꞌ.’ Eeꞌnoko ‘Niiꞌnunge bakanooꞌ tareroma pariꞌantavuaing.’ </v>
<v b="ACT" c="1" v="21">Teeꞌkoo, Daari Meekunge teeꞌ minkuvuioꞌ naning Judasi paari-antanung miring tampampiaing tee Ovoring Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌaruꞌnaꞌkoong kara siraꞌpuaing niiꞌ ninka nariꞌ. Niiꞌ Jiisuuꞌ ninka nariꞌ oꞌnorimaing-pinaꞌ masikaꞌ oroꞌ miruꞌampiaing. </v>
<v b="ACT" c="1" v="22">Tee Jiisuuꞌ ookara batei-koo nanuuꞌnaꞌ siompukoꞌnung Joonie minkivura meekaꞌantavuuꞌnooꞌketa bera niiꞌankoita deto koinuuꞌnooꞌke basi.” </v>
<v b="ACT" c="1" v="23">Eeꞌnoko teinge kenaanka makosira tampaaretuꞌ aaꞌnoko Josepaꞌ, niiꞌnooꞌ Basabas Jaastas eeꞌnoko Mataias. </v>
<v b="ACT" c="1" v="24-25">Eeꞌnoko kunsiarima aaꞌpauꞌ, “Ovoring ee, dake nantoong-koong domang noruꞌei otomaunge naumeriaing arera narung anaanka-koo kenaankara-koo dake miruꞌei otoing amuriiꞌ nko-nko nko-koo Judasi pariꞌantavuaing, oovunaꞌ bereꞌarara bakanamenge oramenge booꞌpari beuꞌnung.” </v>
<v b="ACT" c="1" v="26">Eeꞌnoko teeꞌ minkuaara siikiitaakiiꞌ nkoaako Mataias miring tavoꞌkuuꞌ. Eeꞌnoko teketa tee tee teing ninka nanaiꞌketa narung kara okovuri nkanuka ninka nariꞌ deeruauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="2" v="1">Teketa tee doong paroronaꞌmung Pentekos tampaakoꞌnaꞌmung tavoꞌkuuꞌ ˜kenaanka-taa uiki Baariꞌkoong˜ Paroro divuꞌkuioꞌ. </v>
<v b="ACT" c="2" v="2">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung tee ookara naroꞌarira naroꞌ otoroko taꞌninaꞌ aurong paning-eta pouꞌ piong pankaing uutuarama karomanaꞌ. Eeꞌnoko teie teva ookutunava maantoꞌuuꞌ teing eeꞌning baꞌnanai otokoꞌnava. </v>
<v b="ACT" c="2" v="3">Eeꞌnoko tee kapooꞌnanka ntaꞌ meneng-pinaꞌ oroꞌnanka urumpariri teing-koo tankaamparira narunaꞌ narunaꞌ panteꞌariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="2" v="4">Eeꞌnoko teing tenang Tanuaang Meekunge maantoꞌuruꞌ, eeꞌnoko oovuning karai kara tutumpariruꞌ Tanuaang Meekunge karantavuriko˜. </v>
<v b="ACT" c="2" v="5">Tenang tee teke Jerusalemaꞌke niiꞌning nantoong Juꞌnupoong otorokoꞌ Kumponing-koo meeꞌduꞌpiariri otorokoꞌning kansiꞌkoo ookutunairu-eta paninga boonamenge otoromaing-eta. </v>
<v b="ACT" c="2" v="6">Eeꞌnoko tee aung aurong paning-etaing taaravaara tee karinga naroꞌ porora teke paapaaꞌarikoꞌ teing Kumponing-koo meeꞌduꞌpiariri porouꞌning ookara karanankai teing biikaninge kareaioꞌ taaravaara. </v>
<v b="ACT" c="2" v="7-8">Eeꞌnoko taꞌninai karakararearima asikovurikoꞌ aaꞌpaama, “Aing apeꞌ ookara eeꞌ kareaamatomaing Kaaleliꞌnupoong, eeꞌnoko arekeeꞌkoo niiꞌke narunaꞌ narunaꞌ niikanaꞌ osinaꞌ kareaako taaravarampimang, aing kara aaꞌninge: </v>
<v b="ACT" c="2" v="9-10">Paasiaꞌnaꞌ, Miidiaꞌnaꞌ, Iilamaꞌnaꞌ, Mesopotemiaꞌnaꞌ, Judiaꞌnaꞌ, Kapadosiaꞌnaꞌ, Poontusinaꞌ, eeꞌnoko Eesianaꞌ, Pirisiaꞌnaꞌ, Pampiliaꞌnaꞌ, Iisipiꞌnaꞌ, eeꞌnoko Liibiaꞌnaꞌ teꞌ Sairini-aapenooꞌ. Eeꞌnoko Roomaꞌnaꞌ karompimaing damisimainku oꞌnoring ookamuriiꞌka Juꞌnupoong eeꞌnoko niiꞌ damaꞌ Juꞌnuka. </v>
<v b="ACT" c="2" v="11">Napoꞌ niiꞌ Kiritiꞌ eeꞌnoko Arebia-nupoong tovange nariꞌ, taaravarampimang niikanaꞌ kareaama siraꞌpaako tee Kumponing bakaang nko-nko purintoꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="2" v="12">Eeꞌnoko ookara asikovurira paapaaꞌarikoꞌ biiꞌka aaꞌpeema, “Aung miruꞌ aming eeꞌ oroꞌ?” </v>
<v b="ACT" c="2" v="13">Teka niiꞌninge akapeuꞌaarima aaꞌpaarikoꞌ, “Aing uaini purintoꞌnaruꞌke maantoꞌantavaririning.” </v>
<v b="ACT" c="2" v="14">Teka Piita teing ninka nanaiꞌketa narung ninka nariꞌ deto donkonaara deto karoma daankivurima aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌ Judiaꞌnupoong eeꞌnoko diiꞌ ookara Jerusalemaꞌ otorimaing enang tasiꞌperiiꞌnaang ioꞌ barorontarira nkaang kara-koo. </v>
<v b="ACT" c="2" v="15">Aiꞌ aing teing naikaara kanuꞌariaꞌ teeꞌ diiꞌke noruꞌerimatomanaꞌ aung-koo mmeꞌ taneꞌ ninka-koo. </v>
<v b="ACT" c="2" v="16">Teka aung tee kapooꞌ teie Jooelie teie Kumponing-etaing nakaronarai˜ urikamuꞌ minkuvuuꞌnung aaꞌpuuꞌnooꞌka, </v>
<v b="ACT" c="2" v="17">“Kumponinge aaꞌpumaang: Damaꞌke doong asiꞌning-koo eeꞌ nkoaravaing: Ninge nkaang Tanuaang piampampaing ookutunung nantoong-koo, eeꞌnoko diurukaaꞌ aaꞌning donkaang eeꞌnoko manikuꞌ tarampeeariaing˜ eeꞌnoko diikaning nemaaꞌke paning-etaning aampoonanka˜ ooaavaing eeꞌnoko diikaning pankareuꞌke noonenanka nooneaavai. </v>
<v b="ACT" c="2" v="18">Eeꞌ, eeꞌnoko nkaning botovotonaaꞌnuka aaꞌning manikuꞌ eeꞌnoko donkaang teing-koo doong-koo nkaang Tanuaang piampanko tarampeeariaing. </v>
<v b="ACT" c="2" v="19">Eeꞌnoko ninge taꞌnimpaariiꞌnanka oroꞌantavampaing aꞌdeiꞌke paning-koo, aaꞌnoaing: duaaꞌ mutaanampuai eeꞌnoko kaara ereng-pinaꞌ oroꞌparavai; </v>
<v b="ACT" c="2" v="20">Eeꞌnoko taaꞌniꞌantananka aꞌdoonge kansiꞌkoo aaꞌning oroꞌantavampai: ereng, ntaꞌ eeꞌnoko ii kamoꞌpinaꞌ Ovoring bakanaꞌmung dueꞌ poko doong pankaꞌmung ampaꞌpaaꞌnaꞌmung. </v>
<v b="ACT" c="2" v="21">Eeꞌnoko tenang eeꞌ nkoaravaing: Baa tee Ovoring bakaang miring-koo eentavaravaing tee domamparavaing.’ </v>
<v b="ACT" c="2" v="22">“Diiꞌ nantoong Isireeli-nupoong taaraveriaing aing karananka naurampiiꞌnaang otoining, tee Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung-koo. Diiꞌke tee noruꞌeri otong tee nko-nko purintoꞌnanka eeꞌnoko taꞌnimpaariiꞌnanka eeꞌnoko taaꞌniꞌantananka Kumponinge diiꞌkoo meuꞌke nkovuining Jiisuuꞌ bakaang birenge. Tee teeꞌ nkovuuꞌnanka diiꞌke noruꞌeriiꞌnaang tee Kumponinge botovuuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="2" v="23">Tero Kumponinge tauraꞌpui miruꞌuuꞌnaꞌ diiꞌkoo bireng-koo sipuko diiꞌke oravitu ninka aaꞌbarataꞌkoo˜ taakaverioꞌ booꞌparuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="2" v="24">Teka Kumponinge deto daaꞌantavuuꞌnung unaa-antavuma booꞌke sisikeera ninka tankeꞌpui otoꞌketa, aiꞌ teie pinkaꞌkoo koontoꞌ makosi deeaꞌ bakei. </v>
<v b="ACT" c="2" v="25">Aiꞌ temuꞌka Deevitaꞌke Karistooꞌ miruꞌuma aaꞌpuuꞌnung, ‘Ninge Ovoring ookara batei-koo ning-ankoa dueꞌka ooamaung. Tee ning-koo tampavine-koo otoko ning duaꞌmaravaukaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="2" v="26">Teeꞌkoo nkaang domang dotumaramaung menenge kenamarama, baruꞌnooꞌ nkaang mono damaꞌke tampaꞌ oꞌnoainaꞌ noruꞌmarama. </v>
<v b="ACT" c="2" v="27">Aiꞌ dake tee nkaang tanuaang daroveꞌeaꞌ tutueu otoꞌkoo, niiꞌnooꞌ ning dakaang naning meekung deraꞌkoo tauraꞌmeaukaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="2" v="28">Dake tee ning tasiꞌantameing tevung domang-anta bakanavung. Noruꞌansi oꞌnong daꞌ ninka nariꞌ oꞌnoresi doturotue maantoꞌantameainaꞌ.’ </v>
<v b="ACT" c="2" v="29">“Ee aing mmarang, koontoꞌ tasiꞌparioꞌ naninge daang tampuaukaꞌnaꞌ minkuamaꞌnaang tee-koo Deevitaꞌkoo. Tee eeꞌnung aaꞌnouꞌnung booꞌparioꞌ dakoꞌauꞌ, eeꞌnoko dakoꞌauꞌnooꞌ tee niiꞌ ninka nariꞌ otong eꞌmung doong-koo basinooꞌke. </v>
<v b="ACT" c="2" v="30">Teka Deevitaꞌ tee nakaronara˜ deemparitaaꞌ Kumponing bakaang kara noruꞌukoꞌnung. Kumponinge mariarama Deevitaꞌ maraka-antavuuꞌnung bakanaving-koo narung oko-antavuuꞌnaang teꞌ bakanooꞌ baꞌnanui tareroma; tee aaꞌnung tee Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domampurira tarevuriaing. </v>
<v b="ACT" c="2" v="31">Teeꞌ eeꞌnaꞌ noruꞌuitaaꞌ teeꞌ minkvuuꞌnung tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ daaꞌaravaing-koo, tee eeꞌnung tee daroveꞌuaruuꞌnung tutueu otoꞌkoo eeꞌnoko bakaang mono deraꞌoaruuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="2" v="32">Tee eeꞌnung, Jiisuuꞌ, Kumponinge booꞌketa daaꞌantavuuꞌnung eeꞌnoko niiꞌ teing tee-koong kara siraꞌnuka. </v>
<v b="ACT" c="2" v="33">Enang tee Kumponing-koo tampavine-koo tareroma baꞌnanui otong. Bauma-ita tee Tanuaang Meekung maraka-antavuuꞌnung nkavura teie piampuing niiꞌkoo enang oomererima taaramerererimaatomaing diiꞌke. </v>
<v b="ACT" c="2" v="34">Aiꞌ Deevitaꞌ tee paning-koo deto koinuaruuꞌnung, teka teie eeꞌnunge aaꞌpuuꞌnung, </v>
<v b="ACT" c="2" v="35">‘Teie Ovoringe nkaang Ovoring aaꞌpuuꞌnung, “Ning-koo tampavine-koo baꞌnaniai teing dakaning kare-nupoong dakaning kauꞌ patuꞌnuka deeng-antarerompainooꞌke basi.” ’ </v>
<v b="ACT" c="2" v="36">Diiꞌ ookarai Isireeli-nupoonge tasiꞌperi noruꞌeriaing tee tee Kumponinge naroꞌka aaꞌnoing nariꞌ Ovoring eeꞌnoko tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ deeng-antavuing, tee eeꞌnung Jiisuuꞌ diiꞌke aaꞌbarataꞌkoo taakaveruꞌnung.” </v>
<v b="ACT" c="2" v="37">Enang tee teinge tee taaravaako teie domang tooꞌpuruꞌnung, eeꞌnoko aaꞌpaaruꞌ teing Piita dovang kara okovuri nkanuka, “Ee aing niiꞌmarang, niiꞌ arekeeꞌ nkomariiꞌnaang?” </v>
<v b="ACT" c="2" v="38">Eeꞌnoko Piitai aaꞌpuruꞌ teing, “Bereꞌdarira eeꞌnoko ntong-koo minkirarira meekaꞌantarariai diiꞌ ookara tee-koo Jiisuuꞌ tee tero domamuri taremuriainooꞌkoo Pakoꞌpariꞌniiꞌ bakaang miring-koo Kumponinge orakaꞌ nkonanka tontaꞌderuriainaꞌ eeꞌnoko diiꞌke tee avuavuꞌ tee Tanuaang Meekung nkaveriaing. </v>
<v b="ACT" c="2" v="39">Aiꞌ aung tee eeꞌnung avuavuꞌ diiꞌkoo maraka-antavuuꞌnung eeꞌnoko diurukaaꞌ eeꞌnoko ookara isipoꞌke otoromaing. Eeꞌnoko teing ookara teie Kumponinge niikaang Ovoringe tee-anko poꞌkoo bokuvuriaining oko-antavuriiꞌnaang tampuuꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="2" v="40">Teie Piitai tee aaꞌnaꞌ napoꞌ siingoravurima teeꞌ pinauvuritaaꞌ daankivuruꞌ eeꞌ minkuvuma, “Domaang mooꞌdariai diiꞌ teieta kiimata-ita aing emuꞌnavarang koontoꞌ deeainge nkavaavaing-eta.” </v>
<v b="ACT" c="2" v="41">Eeꞌnoko teing bakaang kara teꞌmung taaravaara, ntong-koo minkiarira meekaꞌantavarira, teing-koo tapoꞌariruꞌning naroꞌka beenaumo kokoreiꞌ. </v>
<v b="ACT" c="2" v="42">Eeꞌnoko teing biiꞌka avariruꞌ aaꞌnooꞌnaang: kara okovuri nkanuka biikaang nau-anta taaravaama, naroꞌke navuariri, taamang nariꞌ tankaampeema kunsiarimatooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="2" v="43">Eeꞌnoko nantoong ookara ookauꞌning asikovorouꞌ, kapooꞌnanka mmauꞌ taꞌnimpaariiꞌnanka eeꞌnoko taaꞌniꞌantananka teinge kara okovuri nkanukai nkoaako. </v>
<v b="ACT" c="2" v="44">Ookara baito-nupoong naroꞌ navuariri kuneꞌeekoꞌ ookara biikaning kapooꞌ nariꞌ kompaama. </v>
<v b="ACT" c="2" v="45">Eeꞌnoko teinge biikaning kapooꞌnanka kavonanka baaveaama tankaampauꞌ teing-koo ookara-koo ataꞌai otorokoꞌning-koo. </v>
<v b="ACT" c="2" v="46">Eeꞌnoko doong kante dootuuꞌnava pankava-koo nariꞌ berokoꞌ sisiuꞌpeeaꞌ, taamang nariꞌ pisiꞌeema biikanairu-koo domang doturotu ninka avusiroꞌariri. </v>
<v b="ACT" c="2" v="47">Kumponing daangampaakoꞌ, eeꞌnoko nantoonge tampaꞌ noruꞌaarikoꞌ. Eeꞌnoko ookara doong-koo Ovoringe dootuuꞌnupoong mmauꞌantavurikoꞌ teing ninka domaang mooꞌarikoꞌning ninka. </v>
<v b="ACT" c="3" v="1">Niiꞌnaꞌmung kamunooꞌ Piita eeꞌnoko Jooni pava dootuuꞌnava pankava-koo beretuꞌ kunsi-koong bateinang-koo, duaaꞌ aveꞌarako. </v>
<v b="ACT" c="3" v="2">Eeꞌnoko naning kauꞌ doota pontoꞌaruꞌnooꞌketa teꞌ otokoꞌ. Tee eeꞌnung doong kante nkavai poroma sipaakoꞌnung karanaang pava dootuuꞌnava pankava-koo, miring Tampaꞌ Oroꞌnavarong tampaakoꞌnavarong-koo, baka-eentavaramaatooꞌnaang dootuuꞌnava pankava-koo koinaakoꞌning-koo. </v>
<v b="ACT" c="3" v="3">Eeꞌnunge Piita naanka Jooni dootuuꞌnava pankava-koo bereko oovureta eentavuretuꞌ kapooꞌ avureeꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="3" v="4">Eeꞌnoko Piita naankai Jooni naapu narung oovuresi Piitai aaꞌpuuꞌ, “Neeꞌ oomereai.” </v>
<v b="ACT" c="3" v="5">Eeꞌnoko tee tenaanka-koo baroromparuꞌ eeꞌ noruꞌuma: Kapooꞌ amureeꞌnaang anaankai. </v>
<v b="ACT" c="3" v="6">Teka Piitai aaꞌpuuꞌ, “Aung ee, ning mooniꞌ otoꞌmemuaꞌ, teka kapooꞌ ning otoꞌmemuing aromaꞌnaang. Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring-koo tee Nasaretiꞌnung daꞌ daaꞌdarara naniai!” </v>
<v b="ACT" c="3" v="7">Eeꞌnoko teie tampanaang-koo bireng-koo kompura deto iꞌampuko namuꞌke bakaang kauꞌ eeꞌnoko koposiina purimparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="3" v="8">Bera tee deto dinkitooꞌarara donkonui nanuuꞌ eeꞌnoko tumparuꞌ dootuuꞌnava pankava-koo tenaanka ninka nariꞌ, nanuma eeꞌnoko dinkitooꞌarama Kumponing daangampuma. </v>
<v b="ACT" c="3" v="9">Kumponing daangampuma nanuko ookara nantoonge ooaara tee tasiꞌpauꞌ tee eeꞌnara baka-eentavaramaung Tampaꞌ Oroꞌnavarong-koo baꞌnanui dootuuꞌnava pankava-koo. </v>
<v b="ACT" c="3" v="10">Eeꞌnoko tee teing aaꞌnaꞌ taꞌnimpariruꞌ asikovoroma tee-koo kapooꞌkoo tee-koo nkoaruꞌnung-koo. </v>
<v b="ACT" c="3" v="11">Tenang tee kauꞌ doota taarevora Piita naanka-koo Jooni biꞌantavari beioꞌ ookara nantoong teing-anko nariꞌ aivitu-navaro-koo˜ miring Solomoniꞌ bakanavaro-koo kuaꞌparira dooroi tavuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="3" v="12">Eeꞌnoko tenang Piitai oovurira teing tee teka daankivuruꞌ aaꞌpuma, “Diiꞌ nantoong Isireeli-nupoong, aming-koo taꞌninirimang aung-koo, eeꞌnoko neeꞌ aming-koo tuutuuꞌanta narung oomererimaang? Aiꞌ eeꞌ noruꞌerima aung neekaang purintoꞌke eeꞌnoko aarumo meekaꞌpari otoꞌke kauꞌ taare-antavampesing? </v>
<v b="ACT" c="3" v="13">Teie Kumponinge niikakatauro Eebaraamiꞌ dovang, Aisakeꞌ, eeꞌnoko Jeekopiꞌ biikaange tee Jiisuuꞌ bakaang muuꞌ tarenung meenasi avuioꞌ aung tamparuꞌantavuing. Tee eeꞌnung Jiisuuꞌ diiꞌke Pailatiꞌanko beꞌantaveruꞌ, eeꞌnoko Pailatiꞌke unaa-anta-koo tampuioꞌ piaroriaruuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="3" v="14">Tee Jiisuuꞌ naning meekung eeꞌnoko koontoꞌ tee tompimperira naning tavuꞌnko piaroruꞌ Pailatiꞌke sing-antareruriiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="3" v="15">Eeꞌnoko diiꞌke tee Domaang Okonara dupisiꞌeruꞌ, teka tee eeꞌnung Kumponinge domang-antavuuꞌ booꞌketa. Neeꞌnaanka tee-koong kara siraꞌka. </v>
<v b="ACT" c="3" v="16">Eeꞌnoko teie bakaang miring purintoꞌke masikaꞌantavampirioꞌ aung naning puring-antavuing ooverima tasiꞌperimatomaung. Eeꞌnoko teie eeꞌnunge masikaꞌantai Jiisuuꞌketainge aung naning ookutuarioꞌ taare-antavuing diiꞌkoo ookara-koo dutakanooꞌka. </v>
<v b="ACT" c="3" v="17">“Emuꞌ tee diiꞌ mmarang, ninge noruꞌdampiring diiꞌke tee noruꞌeriaꞌ teeꞌ nkoveruꞌnung teing ninka diikaning ovontunanka ninka. </v>
<v b="ACT" c="3" v="18">Teka tee kapooꞌ Kumponinge tero siraꞌpuuꞌnung bakaning nakaro-nupoong biikaang karange, tee eeꞌnung domamuriainooꞌkoo Pakoꞌpariꞌniiꞌke baike kuneꞌuaing teeꞌ nariꞌ dupe-antavuieeng. </v>
<v b="ACT" c="3" v="19">Eeꞌnoko enang tee Kumponing-koo bereꞌdariaing diiꞌ teing diikaang orakaꞌ nkonanka piuꞌderuriainaꞌ eeꞌnoko napoꞌ unaa-anta Ovoring-eta komperiai batei makotuko. </v>
<v b="ACT" c="3" v="20">Teeꞌ nariꞌ bereꞌdariri otoriko botovuaing tee naning Pakoꞌpariꞌniiꞌ diiꞌ domang-anta-koo miruꞌuuꞌnung, tee eeꞌnung Jiisuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="3" v="21">Enang tee paning-koo otomatooꞌnaang bera tee batei Kumponinge ookara kapooꞌ nerakaꞌantavuainooꞌke basi teeꞌ maraka-antavuuꞌnaꞌ bakaning meekupoong nakaronuka biikaang karange uripoꞌketa. </v>
<v b="ACT" c="3" v="22">Aaꞌnung Moosesie tee minkuarama niikakatauro aaꞌpuruꞌ, ‘Ovoring Kumponinge tee narung nakaronara donkong-antareruriaing diiꞌkoo damaꞌnavarang-koo meuꞌke, teeꞌ nariꞌ ning donkong-antamuuꞌnaꞌ, eeꞌnoko diiꞌke bakei taaraverimaatoaing teing kapooꞌ naururiaining. </v>
<v b="ACT" c="3" v="23">Eeꞌnoko teing nantoong ookara narunaꞌ narunaꞌ tee eeꞌnung nakaronara taaravaavaukaꞌning bakaning nantoong-eta simpeꞌuriaing.’ </v>
<v b="ACT" c="3" v="24">“Eeꞌnoko Moosesi narung deeaꞌ, napoꞌ ookara nakaro-nupoonge Samuelaꞌketa doompeto Kumponinge karantavurikoꞌninge˜ kara eꞌmunung doong-koong siraꞌpauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="3" v="25">Ooveriko, Ovoring bakaang maramaraka tee diiꞌ diikaang, aaꞌning teing bakaning nakaro-nupoong biurukaaꞌ, eeꞌnoko teing okoꞌbosiꞌnuka diikakatauro biiꞌdompenku. Eeꞌnoko tee kara maramaraka Kumponinge Eebaraamiꞌkoo naroompuuꞌnaare Jiisuuꞌ miruꞌuitaaꞌ eeꞌ minkuvuuꞌ, ‘Daꞌdompenge ookara kansiꞌnupoong amutemuriiꞌ nantoong biraankevuriaing.’ </v>
<v b="ACT" c="3" v="26">Kumponinge Jiisuuꞌ, bakaang muuꞌ tarenung, tutung diiꞌkoo botovuuꞌ diiꞌ ookara narunaꞌ narunaꞌ diikaang orakaꞌ nkonanka-ita bereꞌantarurira biraanke-antaruriiꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="4" v="1">Eeꞌnoko tenang Jooni naankai Piita teing nantoong karavaareko teing piristiꞌnanka eeꞌnoko pava dootuuꞌnava pankava orokovui tarenuka˜koong boreꞌ eeꞌnoko teing Noruꞌ Pitunavitu˜ teꞌ tenaanka-anko porouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="2">Porora teing aaꞌnaꞌ iiravorouꞌ taaravaara tenaankai Jiisuuꞌ daankivurema nantoong booꞌketa daaꞌariaing minkuvureko. </v>
<v b="ACT" c="4" v="3">Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ kamunooꞌuioꞌ teinge tenaanka daiꞌaareta kiimatanavaꞌkoo sipaaretuꞌ bera daunaꞌmung-koo basinooꞌ otoreeꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="4" v="4">Teka mmauꞌke tenaanka-koo tee kara taaravauꞌninge masikaꞌantavauꞌ. Eeꞌnoko deerunooꞌkoo teing nantoong bereꞌariruꞌning paꞌnokoꞌ kokoreiꞌkoo˜ basi. </v>
<v b="ACT" c="4" v="5">Teketa daunaꞌmung Juꞌnupoong koompaaraꞌnavitu naroꞌariruꞌ aaꞌning tarenuka, pankenanka eeꞌnoko boto naunuka. </v>
<v b="ACT" c="4" v="6">Aanasi, tee ookara-koo dau basi piristiꞌ, eeꞌnoko teing donkaang tee ninka Kaiapasi, Jooni eeꞌnoko Aleksandaꞌ narung puataꞌkooning nariꞌ porouꞌ teꞌ Jerusalemaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="7">Eeꞌnoko tenang teinge tenaanka meuꞌ baꞌnang-antavaareta niaꞌaarekoꞌ aaꞌpaarema, “Iriꞌ eeꞌnoko miring baa bakaange tee aung amuriiꞌ nkoveremang deeꞌke?” </v>
<v b="ACT" c="4" v="8">Teketaꞌ tee Piita Tanuaang Meekunge maantoꞌui aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ tarenuka eeꞌnoko nantoong-kooning pankenanka, taaramerereriai. </v>
<v b="ACT" c="4" v="9">Diiꞌke eꞌmung niiꞌnaꞌ noruꞌerima tuutunamererimaatomaung deekoꞌ kapooꞌ tampara nkoampetuꞌnung-koo aung-koo kauꞌ doota-koo, eeꞌnoko teeꞌ taarevouꞌnaꞌ noruꞌkoo piaroriko deekoꞌ makosi. </v>
<v b="ACT" c="4" v="10">Naurarampiko tee aung tasiꞌperiaing diiꞌke eeꞌnoko ookarai Isireeli-nupoonge tee Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung tee Domamuri Taremuriainooꞌkoo Tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ bakaang miring ninka teeꞌ nkoampesing. Tee eeꞌnung, diiꞌke aaꞌbarataꞌkoo dupisiꞌeriko Kumponinge booꞌketa daaꞌuuꞌnung, tee bakaang iriꞌke aung naning diiꞌkoo dutakanooꞌke tampaꞌ otoi donkonui otong. </v>
<v b="ACT" c="4" v="11">Daari Meekunge tee naning Pakoꞌpariꞌniiꞌ miruꞌui eeꞌ minkuvuuꞌnung, ‘Areꞌ eeꞌnareꞌ kapanareꞌ diiꞌke pava kaninukai pooreꞌerima duaꞌeruꞌnareꞌ enang ookutunava-koo eꞌmanianareꞌ tumanareꞌ deemparioꞌ tasiꞌperiaing!’ </v>
<v b="ACT" c="4" v="12">Eeꞌnoko niiꞌnung domaang mooꞌmuripeuꞌnung otoaꞌ, Jiisuuꞌ narung. Bakei, ookutunairu-koo paning-koo boonameng-koo niiꞌnung otoaꞌ bakaang miring bokuampiko domamuripeuꞌnung.” </v>
<v b="ACT" c="4" v="13">Enang tee teinge tenaanka Piita naanka eeꞌnoko Jooni avororeaꞌ deravareko ooaareta taꞌninauꞌnung, tamunsiꞌnaanka, tampaꞌ barearearuuꞌnaanka-pinaꞌ noruꞌaarema. Teketa tasiꞌpaaretuꞌ Jiisuuꞌ ninka nariꞌ otorekoꞌnaanka. </v>
<v b="ACT" c="4" v="14">Teka tee naning taarevouꞌnung tenaanka-koo dueꞌ donkonuioꞌ ooaama teinge kapooꞌ minku-koo makosiaavaruuꞌ tenaanka tooꞌdeng-koo. </v>
<v b="ACT" c="4" v="15">Bera koompaaraꞌnavitue damaꞌdu botoaareta biiꞌka makenge minkuarima aaꞌpauꞌ, </v>
<v b="ACT" c="4" v="16">“Arekeeꞌ nkoarampiiꞌnaang niiꞌke anaanka? Aiꞌ ookara Jerusalemaꞌnupoonge tee noruꞌai otong taꞌnimpaariiꞌ pankaing nkovuresing, eeꞌnoko niiꞌke penkempampiarupeuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="17">Teka nantoong-koo avitoitoi beremparavarooꞌnaang deekoꞌ potearampiaing anaanka napoꞌ aung ninka miring ninka naning karavureaukaꞌnaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="4" v="18">Teketa tee napoꞌ bokuaareta poteaaretuꞌ koontoꞌ minkuvurearooꞌnaang eeꞌnoko nau-antavaarearooꞌnaang Jiisuuꞌ bakaang miring-koo. </v>
<v b="ACT" c="4" v="19">Teka Piita eeꞌnoko Jooni naankai makuꞌaarema teing aaꞌpaaretuꞌ, “Arekeeꞌ tampaꞌ, diiꞌ nantoong taara-koo aiꞌ Kumponing? Kumponing-koo dutakanooꞌka makuꞌnaꞌ enang noruꞌeriai. </v>
<v b="ACT" c="4" v="20">Neeꞌke niiꞌnaꞌ bereꞌkoo makosi deeaꞌ, teka teeꞌ nariꞌ taaravampema ooampetuꞌnaꞌ minku-koo makosi.” </v>
<v b="ACT" c="4" v="21">Teketa teinge tee sisikeera avaarepeuꞌnaꞌ papaaravauꞌ, ookarai nantoonge Kumponing daangampaako tee-koo nkoaruꞌnung-koo. Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ avoroꞌantavaareta sipaaretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="22">Aiꞌ tee aung naning taꞌninaꞌ taarevouꞌnung tee bakaning mareꞌ karenaumo kivora divuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="23">Teketa tee Piita eeꞌnoko Jooni sipaaresioꞌ beeꞌmaikororiꞌanko bereta nauaaretuꞌ kapooꞌ teinge piristiꞌnuka-koo ovontunge eeꞌnoko nantoong-kooning pankenankai minkuauꞌning. </v>
<v b="ACT" c="4" v="24">Eeꞌnoko tenang teinge taaravaara tee teing deto aaꞌnaꞌ nariꞌ kareauꞌ Kumponing-anko aaꞌpaama, “Ovoring, daꞌ Kumponing ookara kapooꞌ nkoveuꞌnung aaꞌnimpoꞌ, paning eeꞌnoko kansiꞌ eeꞌnoko pirung. </v>
<v b="ACT" c="4" v="25">Dake Tanuaang Meekung ninka temuꞌnung niuma Deevitaꞌ, dakaang muuꞌ uripoꞌ tarevukoꞌnung, karantavema aaꞌpeuꞌ, ‘Aming-koo teing akovituri iira ninka daaꞌarimang? Aming-koo nantoong orakaꞌ makotuaꞌnaꞌ nko-koo maroarimaunge! </v>
<v b="ACT" c="4" v="26">Ookara dauraronanka kansiꞌkoo otoromaing tavuꞌkoo maamuariri otorong. Pankenuka naroꞌarira otorong tee Ovoring turang-koo eeꞌnoko tee tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo.’ </v>
<v b="ACT" c="4" v="27">“Masikaꞌ minkueing, aaꞌnoing Eerotiꞌ eeꞌnoko Poontiasi Pailatiꞌ, Juꞌnupoong eeꞌnoko akovitu nariꞌ tapoꞌariring aung-koo osi pankaing-koo Jiisuuꞌ turang-koo, tee dakaang muuꞌ tare-koo dake pakoꞌpariꞌeuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="4" v="28">Teing naroꞌariring nko-koo ookara kapooꞌnanka dake dakaang iriꞌke eeꞌnoko piai tero miruꞌeuꞌning tavoꞌaraaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="4" v="29">Enang tee mauꞌmauꞌmaariko ooverira Ovoring iriꞌ ameriaing dakaning botovotonaaꞌnuka dakaang kara amorompiaꞌ siraꞌpampiainaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="30">Eeꞌnoko dakaang bireng tovoroꞌdaravaing nantoong taare-anta-koo, eeꞌnoko taaꞌniꞌantananka taꞌnimpaariiꞌnanka nko-antamemuriai tee dakaang botovotonaaꞌkoo kuunge miring Jiisuuꞌ tampampiko.” </v>
<v b="ACT" c="4" v="31">Enang tee kunsi bakeariko teꞌ eeꞌnooꞌ teing oosiariruꞌnooꞌ danuꞌarako ookara Tanuaang Meekunge maantoꞌuruꞌ, teketa Kumponing bakaang kara siraꞌpaakoꞌ avoreaavaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="32">Enang tee tevitu ookutunavitu masikaꞌanta-poꞌnavitu domang nariꞌ noruꞌarima nariꞌ mantomparikoꞌ. Naninge eeꞌ tampuaꞌ: Kapooꞌ ning otoꞌmemuining ninka nkaning, teka teing ookara kapooꞌ nariꞌ otoꞌevorokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="33">Eeꞌnoko tee ninka iriꞌ pankaing ninka teinge kara okovuri nkanukai Ovoring Jiisuuꞌ booꞌketa domamparuꞌnaꞌkoong kara ooauꞌnaꞌ siraꞌpauꞌ, eeꞌnoko ookara biraanke-poꞌnupoong deempariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="34">Naning kapooꞌkoo ataꞌoiꞌ otoaruuꞌ teing-koo meuꞌke, aiꞌ teinge ookarai aaꞌnong teing kansiꞌpoꞌnupoong eeꞌnoko pavapoꞌnupoonge kanteariri baaveaama mooꞌnooꞌ nkavaama kara okovuri nkanuka-anko tavoꞌaakoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="4" v="35">Eeꞌnoko teing narunaꞌ narunaꞌ biiꞌka tankaampeekoꞌ ataꞌoinku-koo. </v>
<v b="ACT" c="4" v="36">Narung pakupaku nkovukoꞌnung tee Josepaꞌ, niiꞌnaꞌ “Banabasi” kara okovuri nkanukai tampauꞌnaꞌ (miruꞌnooꞌ: domang kuaaꞌanta bauko) Liivaiꞌ bakanarempoꞌkoong, Saiparasi-namuiꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="4" v="37">Teie eeꞌnunge kansiꞌnameng baavevura mooniꞌ kara okovuri nkanuka-anko tavoꞌuuꞌ tankaampaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="5" v="1">Teka narung naning miring Ananaiasi teni ninka baꞌaang Sapaira, teringe kansiꞌkoo niiꞌnooꞌ baavevuretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="2">Eeꞌnoko Ananaiasi, baꞌaange noruꞌui otoko, niiꞌning pinkaꞌura eeꞌnoko niiꞌning kara okovuri nkanuka-anko tavoꞌuuꞌ ookutunung mooꞌ tampuma. </v>
<v b="ACT" c="5" v="3">Teka Piitai aaꞌpuuꞌ, “Ananaiasi, aming-koo daꞌ Sietaniꞌke domang maantoꞌkoo tauraꞌdaring Tanuaang Meekung tosieeꞌnaang mooniꞌkoo niiꞌning pinkaꞌei kansiꞌ baaveveieeng-koong? </v>
<v b="ACT" c="5" v="4">Tenang mmeꞌ baaveveaꞌ tevoraꞌ tee daꞌ narung okorui otokoꞌnung. Eeꞌnoko baaveveieenooꞌketa tee mooniꞌ tee dakaang, daka piaropeuꞌnaꞌ nkovepeuꞌ. Naninge eturuarupeuꞌ aꞌ tavoꞌkoo. Eeꞌnoko arekeeꞌkoo dakaang domange teeꞌ matauei? Aiꞌ dake tee naning tosieaꞌ, teka Kumponing tosieing.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="5">Tenang Ananaiasie teing kara taaravura tee teꞌ doonko booꞌ duaꞌaruꞌnung. Eeꞌnoko teing nantoong taaravauꞌning aaꞌnaꞌ avoreauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="6">Teketa nemaaꞌ daaꞌarira mono nopaꞌaara nkavai berora dakoꞌauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="7">Damaꞌke beenaumo aua-pinaꞌ tankinuko baꞌaang teꞌ tavoꞌkuuꞌ noruꞌuaꞌ kapooꞌ nkoaruꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="5" v="8">Eeꞌnoko Piitai aaꞌpuuꞌ teni, “Naumeai, deeꞌke ee masikaꞌ kansiꞌ aing-koo mooniꞌ anke otoining-koo makosi baaveveresieeng?” Eeꞌnoko tenie aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, teing-koo makosi.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="9">Teka Piitai aaꞌpuuꞌ teni, “Deeꞌke arekeeꞌkoo nariꞌ mataueresing Tanuaang Meekung Ovoring bakaang paara-koo? Taaraveai daꞌung dakoꞌkoo beroining-koong kumpikumpiring, enang toroarima karanaang basiarimang. Teinge eeꞌninge napoꞌ daꞌ nkaraavaꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="10">Teketa namuꞌke teni teꞌ doonko kauꞌkanooꞌ booꞌ duaꞌaruꞌ. Eeꞌnoko teinge nemaaꞌke poroma booꞌparioꞌ ooaara oko-aape nkavai berora dakoꞌauꞌ baꞌung-koo nameng-aape. </v>
<v b="ACT" c="5" v="11">Eeꞌnoko avoꞌavoroꞌ pankaing tavoꞌkuuꞌ teing-koo ookara-koo dootuuꞌnupoong-koo eeꞌnoko napoꞌ teing-koo tang taaravauꞌning-koo. </v>
<v b="ACT" c="5" v="12">Enang tee teinge kara okovuri nkanukai mmauꞌ taaꞌniꞌantananka eeꞌnoko taꞌnimpaariiꞌnanka nkoaakoꞌ nantoong-koo meuꞌke, eeꞌnoko teing ookutunavitu dootuuꞌnava pankava-koo Solomoniꞌ bakanavaro aivitu˜navaro-koo teke nariꞌ kuneꞌeema otorokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="13">Niiꞌning teing-anko poꞌkoo avoreaakoꞌ, teka bane avoreaama nantoonge deto aaꞌnaꞌ nariꞌ noruꞌaarikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="14">Eeꞌnoko niiꞌninge masikaꞌantavaama dau-eta dau Ovoring-koo tampoꞌarikoꞌ, miatara, aaꞌnoko donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="15">Teeꞌ nkoarima teinge siipa-poꞌnupoong taung sionairu-koo nkavaari poroma batanang-koo eeꞌnoko taniꞌ dovang-koo bempaarikoꞌ Piitai teke tankinuma tamung uuꞌaaꞌ narunge deekoꞌ, dakaꞌantavuriko taarevorooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="5" v="16">Eeꞌnoko napoꞌ nantoonge osi okiꞌnarekaꞌketa Jerusalemaꞌ koroai otoroining-eta siipa-poꞌnupoong poꞌantavaarikoꞌ eeꞌnoko maꞌnari orenge koriaarikoꞌning, eeꞌnoko ookara nariꞌ taarevorokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="17">Teka piristiꞌ deto basi daaꞌaruꞌnung bakanavitu Noruꞌ Pitunavitu ninka mamairoi maantoꞌuri. </v>
<v b="ACT" c="5" v="18">Eeꞌnoko teing kara okovuri nkanuka daiꞌaarira kiimatanava-koo tamung sipaarimanooꞌ sipaaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="19">Teka muunganang Ovoring bakaang koosinunge karanaang kiimatanava-koong daateꞌura damaꞌdu sing-antavuruꞌ teing, eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="ACT" c="5" v="20">“Berira donkoniriaing teꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koo eeꞌnoko nauereriaing nantoong ookara minkunaa aung amuriiꞌ nerakung otootoꞌkoong.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="21">Eeꞌnoko tenang teinge teeꞌ taaravaara taneꞌke tero oraꞌka pava dootuuꞌnava pankava-koo berora nau-antavaarikoꞌ teke. Enang piristiꞌ deto basi bakanooꞌ kara simpeꞌdoma pouꞌ teing ninka nariꞌ otorokoꞌning ninka, teketa koompaaraꞌnavitu bokuaaruꞌ, teing ookara boreꞌnuka Isireeli-nupoong tarenuka, eeꞌnoko kiimatanava-koo botoaaruꞌ kara okovuri nkanuka poꞌantavaariiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="5" v="22">Teka tenang piatooronanka˜ porora teka kiimatanava-koo ooaariaꞌ, eeꞌnoko toroarira teeꞌ minkuauꞌ ooaariaruuꞌnaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="23">Aaꞌpauꞌ, “Niiꞌke kiimatanava tampaꞌ pinkaꞌarioꞌ ooampiring, eeꞌnoko tanatavaamaing karanaange donkonaioꞌ, teka tenang daateꞌampirinang narung naning otoaꞌ kuunge.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="24">Enang tee teie teing piatooronuka dootuuꞌnava pankava tareaakoꞌning-koong boreꞌke eeꞌnoko piristiꞌkoo pankenge taaravaara teing aing karananka teing papaaravariruꞌ teing-koo. Paapaaꞌarima aaꞌpaakoꞌ, “Aiꞌ pa arekeeꞌ nkoaraaꞌnaang?” </v>
<v b="ACT" c="5" v="25">Eeꞌnoko niiꞌnunge pora aaꞌpuruꞌ, “Teing nantoong diiꞌke kiimatanava-koo siperereruꞌning pava dootuuꞌnava pankava-koo donkonai nau-antavaarimaang nantoong.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="26">Teketa teing piatooronuka biikaang boreꞌ siompai berora bokuaaruꞌ teing, teka tokoonaꞌ nkoaariaꞌ avoreai nantoonge kapange tooꞌpaariꞌneeng-koo. </v>
<v b="ACT" c="5" v="27">Eeꞌnoko teinge poꞌantavaarira koompaaraꞌnavitu-koo uroꞌkanooꞌ donkong-antavaaruꞌ. Bera piristiꞌ deto basie niaꞌurima aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="ACT" c="5" v="28">“Niiꞌke bakei koontoꞌ poterarampirieeng diiꞌ tee aung miring-koo nau-antarariarooꞌnaang. Teka diiꞌke maantoꞌantavering aung Jerusalemaꞌnameng teie diikaang naunaue, eeꞌnoko diiꞌke niiꞌ tuumpi-koo keiꞌdorimang aung naning bakaang booꞌkoo.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="29">Teka Piitai eeꞌnoko teing niiꞌning kara okovuri nkanukai makuꞌaama aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ aaꞌ tee Kumponing-koo narung-koo arooꞌmariiꞌnaang, naning-koo deeaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="30">Teie Kumponinge niikakatauro biikaange daaꞌantavuuꞌnung tee Jiisuuꞌ diiꞌke dupisiꞌeruꞌnung aaꞌbarataꞌkoo biꞌerira. </v>
<v b="ACT" c="5" v="31">Kumponinge pankaing-antavuuꞌnung deto tee-koo tampavine-koo sipura nantoong biikaang Ovoring eeꞌnoko Domang-anta deemparaaꞌnaang teketa diiꞌ Isireeli-nupoong pakururioꞌ bereꞌdariko orakaꞌ nkonanka tontaꞌderuriiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="5" v="32">Eeꞌnoko niiꞌ teing kara siraꞌnuka aing-koo kapooꞌnanka-koo tee ninka Tanuaang Meekung ninka nariꞌ, tee eeꞌnung Kumponinge avuruꞌnung teing siompaamaing.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="33">Tenang teinge ovorooꞌnukai teeꞌ taaravaara teing iirai puruꞌantavurioꞌ teing dupisiꞌkoo piavorouꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="5" v="34">Teka teing-koo narung Boto Keperuuꞌnavitu˜koong miring Kameliele otokoꞌ ookarai nantoonge tampaꞌ noruꞌaamaung. Bera tee teing-koo koompaaraꞌnavitu-koo meuꞌke donkonura aaꞌpuuꞌ, “Aing nantoong damaꞌdu sing-antaverereriai ioꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="35">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing ovookaꞌnuka, “Diiꞌ Isireeli-nupoong, tampaꞌ tarerariai aing-koo kapooꞌ orara nkoveriꞌneeng. </v>
<v b="ACT" c="5" v="36">Tero tee naning Tuudas donkonura baka daangamparakoꞌnung pankaing tamparama, eeꞌnoko karingai donkaange deerunooꞌ karenaumo daakuꞌke siompaakoꞌ. Teka tee tavaako tee teing tee siompaakoꞌning avitoitoi purarenkaꞌarira paaꞌariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="37">Tee-koo damaꞌke Judasi Kaaleliꞌnung napoꞌ donkonuuꞌ tenang Siisaꞌke nantoong deeruvurikoꞌnang, eeꞌnoko teie niiꞌning barampuruꞌ. Eeꞌnoko tee napoꞌ teeꞌ booꞌparuꞌ eeꞌnoko teing ookara tee siompaakoꞌning purarenkaꞌariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="5" v="38">Teeꞌkoo ninge enang diiꞌ aung kapooꞌ enang tavoꞌkuing-koo naurampimang, dontaꞌdariri otoriaing aing-eta nantoong-eta, siperereriko biiꞌka otoroai. Aing kapooꞌ ainge maroaama nkoaamatomaing naning-etaing deekoꞌ teing duaꞌaravaining. </v>
<v b="ACT" c="5" v="39">Teka teing Kumponing-etaing deekoꞌ diiꞌke teing duaꞌanta-koo makosi deeaꞌ. Teeꞌ nkorarima deekoꞌ Kumponing ninka turaniꞌnanka deentariiꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="5" v="40">Bera tee bakaang kara tampaꞌ taaravaara teing kara okovuri nkanuka kuung bokuaarira muraꞌaarima poteaaruꞌ Jiisuuꞌ bakaang miring-koo kapooꞌ minkuaavarooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="5" v="41">Teketa tee koompaaraꞌnavitu-ankoita berouꞌnung dotuariritaaꞌ Kumponinge tauraꞌpuruꞌnung-koo mankiꞌ nkavaavaꞌnaang bakaang miring-koo. </v>
<v b="ACT" c="5" v="42">Eeꞌnoko doong kante pava dootuuꞌnava-koo eeꞌnoko nantoong biikaning pavananka-koo nau-anta-koo sipariarukoꞌ daankiaama Jiisuuꞌ tee naning Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜ nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="6" v="1">Tenang eeꞌnang tee batei-koo Juꞌnupoong Jiisuuꞌ siompaakoꞌnavitu karinga deempariruꞌ, teing-koo nariong Kirikiꞌnaꞌ kareaakoꞌning eeꞌnoko nariong Iiburu-naꞌ, eeꞌnoko teing Kirikiꞌnaꞌ kareaakoꞌninge teing Iiburu-naꞌ kareaakoꞌning minkuminkuaarikoꞌ aaꞌpaama, “Niiꞌkooning manikuꞌ naaroonku tampaꞌ pakuaariarukooꞌ doong kante kapooꞌ tankaampaama.” </v>
<v b="ACT" c="6" v="2">Eeꞌnoko teinge nanaiꞌketa kenaankai ookara Jiisuuꞌ siompaakoꞌning naroꞌ bokuaarira aaꞌpaaruꞌ, “Niiꞌke Kumponing bakaang kara daankiampimaung tamung siꞌkoo makosi deeaꞌ taamang bantoꞌarampima. </v>
<v b="ACT" c="6" v="3">Teeꞌkoo diiꞌke mmaikoriꞌke ˜kenaanka-taa nantoong diiꞌkooning niiꞌning miruꞌereriaing Tanuaang Meekunge eeꞌnoko mataue maantoꞌnuka tasiꞌpereritaaꞌ, teing eeꞌning aung-koo amuriiꞌ nko-nko-koo siparampiaining. </v>
<v b="ACT" c="6" v="4">Teka niiꞌ tee kunsi-koo eeꞌnoko Kumponing bakaang kara nau-anta-koo amariaing.” </v>
<v b="ACT" c="6" v="5">Eeꞌnoko teie karai minkuauꞌnunge ookara karinga dotu-antavuruꞌ, bera teinge aing aaꞌning tampaaruꞌ: Sitiveni, naning baito eeꞌnoko Tanuaang Meekunge maantoꞌ, teketa Pilipiꞌ, eeꞌnoko Porokorus, eeꞌnoko Naikena, eeꞌnoko Tiimon, eeꞌnoko Paramenas, eeꞌnoko Nikolas, tee naning damaꞌ Juꞌ, Antiokoꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="6" v="6">Teing aing eeꞌning kara okovuri nkanuka-anko uroꞌkanooꞌ donkong-antavaariko teinge kunsiaaruꞌ tankaꞌ panteꞌaarira teing-koo. </v>
<v b="ACT" c="6" v="7">Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ Kumponing bakaang kara kato beremparuꞌ eeꞌnoko Jiisuuꞌ siompaakoꞌnavitu aaꞌnaꞌ mmauꞌariruꞌ teke Jerusalemaꞌke, eeꞌnoko mmauꞌ piristiꞌnanka arooꞌariruꞌ Jiisuuꞌ baito-koo. </v>
<v b="ACT" c="6" v="8">Eeꞌnoko Sitivenie tee, Kumponing aaꞌnaꞌ masikaꞌantavuitaaꞌ eeꞌnoko iriꞌke maantoꞌui taaꞌniꞌantananka eeꞌnoko taꞌnimpaariiꞌnanka nkovukoꞌ nantoong-koo meuꞌke. </v>
<v b="ACT" c="6" v="9">Teka niiꞌninge nantoonge daaꞌarira Sitiveni turampaakoꞌ. Teing Juꞌ niiꞌnooꞌnupoong biikaang pava dootuuꞌnava-koo dootuuꞌarikoꞌning Kiimata-ita Simpiriꞌantaniiꞌnanka Biikanava tampaakoꞌnava-koo. Teing eeꞌning Sairini-nupoong eeꞌnoko Aleksandaria-nupoong eeꞌnoko Silisia-nupoong eeꞌnoko napoꞌ Eesia-nupoong. </v>
<v b="ACT" c="6" v="10">Teka Tanuaang Meekunge kakeꞌii-antavui Sitiveni karantavuko˜ makosiaavarukoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="6" v="11">Teketa tenang teinge niiꞌning nantoong makenge etuaaruꞌnung tosiarima aaꞌpaavaꞌnaang, “Niiꞌke taaravampirioꞌ teie Kumponing orakaꞌ minkuvuing, eeꞌnoko Moosesi.” </v>
<v b="ACT" c="6" v="12">Eeꞌnoko terionge tee tosi-koong minkuminkuru aaꞌnaꞌ berempauꞌnung meuꞌke nantoong-koo, eeꞌnoko biikaning pankenanka-koo eeꞌnoko boto naunuka-koo bera aaꞌnaꞌ iiravorouꞌ. Eeꞌnoko teing Sitiveni-anko porora tee baransiiꞌaara koompaaraꞌnavitu naroꞌariruꞌnooꞌ tavoꞌauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="6" v="13">Bera tee daang-koong karananka masikeng-pinaꞌ donkong-antavaaruꞌ aaꞌpauꞌning, “Aunge naninge uatepa ava pava dootuuꞌnava pankava meekava orakaꞌ minkuvumaung eeꞌnoko tee boto Moosesi-nung. </v>
<v b="ACT" c="6" v="14">Aiꞌ niiꞌke tee taaravampirioꞌ minkuvuma aaꞌpumaung: Teie Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnunge ava derovura toomonanka Moosesie amuruꞌnanka aampariꞌantavuai.” </v>
<v b="ACT" c="6" v="15">Eeꞌnoko ookara koompaaraꞌnavitu teke baꞌnampariruꞌninge ooai otoko bakaang oing koosinung˜pinaꞌ oroꞌparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="1">Eeꞌnoko piristiꞌ deto basie aaꞌpuuꞌ, “Teeꞌ ee masikaꞌ minkuaamang?” </v>
<v b="ACT" c="7" v="2">Eeꞌnoko Sitivenie aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ mmataraang eeꞌnoko mmarang, ioꞌ taarameriaing ning. Tee Kumponing meenasi-poꞌnung Eebaraamiꞌkoo niuma-koo oroꞌparuꞌ Mesopotemiaꞌ otoko Aaraniꞌaape mmeꞌ tenkenuaruko. </v>
<v b="ACT" c="7" v="3">Kumponinge aaꞌpuuꞌ tee, ‘Tenkeniaing anketa dakanooꞌketa kansiꞌketa, dakanamuiaang-ankoita, eeꞌnoko ninge naurampainameensiꞌkoo beaing kansiꞌkoo.’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="4">“Teketa Kaldea-nupoong biikanameensiꞌketa tenkenura tee bera Aaraniꞌnamono-koo otokoꞌ. Eeꞌnoko teketa bauma booꞌparioꞌ damaꞌke Kumponinge botovuuꞌ teketa aaꞌ eeꞌnooꞌ ameensiꞌkoo niiꞌ enang oꞌnorinooꞌ pooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="7" v="5">Teka ameensiꞌkoo navaro oko-antavuaꞌ, okiꞌnooꞌ aaꞌnooꞌ mukuꞌnooꞌ otoaꞌ. Teka tamung maraka-antavuuꞌnung damaꞌke teing ninka baꞌdompenku ninka doompeto damaꞌke tavoꞌkaavaining ninka nariꞌ kompaavaꞌnaang bane bauring mmeꞌ otoaruko. </v>
<v b="ACT" c="7" v="6">Eeꞌnoko Kumponinge eeꞌpinaꞌ nauvuuꞌ, ‘Daurukaaꞌ teing damaꞌke tavora-nupoong otoroaining oovuning biikanooꞌke, teke teing-koo daiꞌnisinuka deempariri otoromaatoaing orakaꞌ nkoaariko karenaumo daakuꞌ mareꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="7">Teka ninge kiimatavarampaing teing tevitu daꞌdompenku tang mooꞌdopa-koo mintoong-antavaariainavitu. Eeꞌnoko teketa tenkenaaraiꞌnange ning anke ameensiꞌkoo porora dootuuꞌmaamatoaing.’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="8">“Kumponinge teeꞌpuraiꞌnange teie napoꞌ kara naroong-antaevuuꞌ dopaꞌ totoꞌnaveu-koong. Eeꞌnoko teeꞌkoo Eebaraamiꞌ Aisakeꞌ bauma deemparara dopaꞌ napuꞌuuꞌ bakaning doong ˜beenang-taa basiarako. Eeꞌnoko Aisakeꞌ tee Jeekopiꞌ bauma deemparuꞌ eeꞌnoko Jeekopiꞌ tee temaiaꞌ nanaiꞌketa kenaanka muuꞌkoo okoꞌbosiꞌnamaiaꞌ biuma deemparuꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="7" v="9">“Eeꞌnoko temaiaꞌ okoꞌbosi-namaiaꞌ Josepaꞌkoo mamairoarira baaveauꞌ tee Iisipiꞌaape, teka Kumponing tee tee ninka nariꞌ otokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="10">Eeꞌnoko tee unaa-antavukoꞌ teing-eta bakaning arikananka-ita. Eeꞌnoko Kumponinge Josepaꞌ aaꞌnaꞌ matau deeng-antavuioꞌ Peeroꞌke, teie Iisipiꞌnunge dauraronge˜, tampaꞌ oovura ovoꞌmaꞌ deeng-antavuuꞌ Iisipiꞌnameensiꞌkoo eeꞌnoko bakanavaꞌkoo ookutunava-koo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="11">“Enang tee peera pankaing tavoꞌkuuꞌ Iisipiꞌnameng-koo eeꞌnoko Keenani-nameng-koo, eeꞌnoko aaꞌnaꞌ toraꞌpauꞌ. Eeꞌnoko niumaraange taamang besiꞌaama ooaavaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="12">Bera Jeekopiꞌke taamang Iisipiꞌka taaravura teie botovuruꞌ teing niumaraang Iisipiꞌ beeroꞌaavaꞌnaang tutunaꞌnamuꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="13">“Eeꞌnoko kemuꞌkanamuꞌ berouꞌnang-koo Josepaꞌ baka siraꞌparuꞌ batatakaampi-koo, eeꞌnoko Josepaꞌ baumaraang tenang Peeroꞌke noruꞌuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="14">Eeꞌnoko Josepaꞌ botoaruꞌ bauma Jeekopiꞌ boku-koo tee-anko eeꞌnoko ookara bakanamuiaang, nantoong-koong deerunooꞌ ˜kenaanka-taa kivora-ita paꞌnokoꞌ 75. </v>
<v b="ACT" c="7" v="15">Eeꞌnoko Jeekopiꞌ temaiaꞌ ninka, niikaang muuꞌnanka-koo okoꞌbosiꞌnamaiaꞌ ninka, nariꞌ danto Iisipiꞌaape berora teke otoroitaaꞌ nariꞌ boorouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="16">Eeꞌnoko Siekamaꞌaape nkavaarira teꞌ kuvi dakoꞌdoma bempaaruꞌ Eebaraamiꞌke mooꞌuuꞌnooꞌ niiꞌninge mooniꞌke Aamoo baurukaaꞌkoo teka Siekamaꞌka.” </v>
<v b="ACT" c="7" v="17-18">“Teka tee maraka-anta Kumponinge Eebaraamiꞌ nauvuuꞌnung dupearavaing-koong batei dueꞌuma nanuko nantoong tee deto berempariruꞌ teke Iisipiꞌke bera niiꞌnung daurarong tavoꞌkuuꞌnooꞌke basi Iisipiꞌnameensiꞌkoo, Josepaꞌ noruꞌuaung. </v>
<v b="ACT" c="7" v="19">Teie niikanamuiaang aavavurima orakaꞌ nkovurima niikakatauro etuvurikoꞌ tootoia oko duaꞌaariko boorooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="7" v="20">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang Moosesi tee tootoꞌ kirokai pontoꞌaruꞌ. Eeꞌnoko beekuri kaara-koo baumaraange pava-koo kuunga tareauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="21">Bera tenang bakuꞌkoo makotuaruioꞌ taapoꞌ sipauꞌ, eeꞌnoko Peeroꞌ baurange nkavura bauring deempura tarevuko pankaꞌparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="22">Eeꞌnoko Moosesi tee bare-antavaakoꞌ ookara mataunanka Iisipiꞌnupoong biikaning, eeꞌnoko tee iirakuta deemparuꞌ kara-koo eeꞌnoko nko-nkonanka-koo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="23">“Tenang tee mareꞌ karenaumo kivora deemparara baꞌmarang beeroꞌkoo piavokoꞌ, Isireeli baurukaaꞌ tampaarikoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="7" v="24">Eeꞌnoko teie oovuuꞌ narung baꞌmarang-koong narunge Iisipiꞌkoonge orakaꞌ nkovuko, eeꞌnoko tee Iisipiꞌkoong tavura tee siꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="25">Eeꞌ noruꞌui, ‘Ainge mmarange tasiꞌpai otong Kumponinge nkaang birenge mooꞌuriainaꞌ.’ Teka teinge tasiꞌpaavaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="26">Eeꞌnoko daunaꞌmung napoꞌ Moosesie baꞌmarang-koonaanka taveereko oovuretuꞌ. Eeꞌnoko navu-anta-koo piavouꞌ aaꞌpuma, ‘Anaanka, deeꞌ namainta. Aming-koo deeꞌka orakaꞌ nkoreeremaang?’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="27">Teka teie narunge baꞌmaikoꞌ orakaꞌ nkovukoꞌnunge nimpaꞌuma aaꞌpuuꞌ, ‘Daꞌ baie tarenung eeꞌnoko kara simpeꞌnara˜ neeꞌkoo deeng-antaruing? </v>
<v b="ACT" c="7" v="28">Aiꞌ dake ning dupisiꞌmeeꞌnaang piaromaang teeꞌ narung Iisipiꞌkoong keꞌmaakiꞌ dupisiꞌeieenaꞌ nariꞌ?’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="29">Eeꞌnoko tee Moosesi tenaarei naari-antavuioꞌ Iisipiꞌketa tenkenui kooꞌaruꞌ bera Midian-nameensiꞌnung deemparuꞌ, teke eeꞌnooꞌke baurinketa kenaankara nkoaretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="30">“Teketa tee mareꞌ karenaumo kivora tankinuioꞌ narung koosinung˜ tee-anko pouꞌ teka meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo Sainai-namii-ankoa, ntaꞌkoo urung-koo meuꞌke tuuꞌdoiꞌnavari-koo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="31">Tenang Moosesie oovura tee taꞌninuuꞌ temuriiꞌkoo, eeꞌnoko tenang dueꞌ poko tee oovuuꞌnaang tee aurong Ovoring-etaing karouꞌ aaꞌpuma, </v>
<v b="ACT" c="7" v="32">‘Ning tee Kumponing dakakatauro biikaang eeꞌnoko tee Eebaraamiꞌ bakaang, eeꞌnoko Aisakeꞌ eeꞌnoko Jeekopiꞌ.’ Eeꞌnoko Moosesi dankurankuꞌaruꞌ teke, oo-koo avorouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="33">Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌpuuꞌ tee, ‘Tee boonamante˜ basiꞌdaravai kauꞌketa. Teꞌ kansiꞌ daꞌ donkonii otoinooꞌ meepoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="34">Ninge tee bakei ooansing Iisipiꞌnupoonge nkaning nantoong orakaꞌ nkoaariko, eeꞌnoko tee biikaang bairooto ninka birong taaravansing, eeꞌnoko ning depeto simaring teing mooꞌkoo. Enang arooꞌmeko daꞌ Iisipiꞌaape botorampaing.’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="35">“Tee eeꞌnara Moosesi tero tompimpaama eeꞌ minkuauꞌnung, ‘Daꞌ baie tarenung eeꞌnoko kara simpeꞌnara˜ deeng-antaruing?’ – tee eeꞌnara narung Kumponinge botovuuꞌ tarenung eeꞌnoko domang-anta deeng-antavura teie koosinunge pakuvuioꞌ, tee-ankoi oroꞌparuꞌnunge tuuꞌdoiꞌnavari-koo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="36">Teie eeꞌnarai teeꞌ teing barampuruꞌ taaꞌniꞌanta taꞌnimpaariiꞌnanka nkovuma Iisipiꞌke eeꞌnoko teke Pirung Urung-koo eeꞌnoko teke meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo mareꞌ karenaumo kivora-koo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="37">“Tee aung tee teie Moosesie aaꞌpuruꞌnung teing Isireeli-nupoong, ‘Ovoring Kumponinge tee narung nakaronara donkong-antareruriaing diiꞌkoo damaꞌnavarang-koo meuꞌke, teeꞌ nariꞌ ning donkong-antamuuꞌnaꞌ.’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="38">Bakei masikaꞌ sirakaꞌpari otong, tee Moosesi tee teke meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo tee kara pareꞌ deempari otokoꞌnung teing nantoong Isireeli-nupoong eeꞌnoko tee koosinung aaꞌning-koo meuꞌke tee eeꞌnara boto nkavuuꞌnung Kumponing bakaang kara domang-anta teka Sainai-namii-koo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="39-40">“Nka niumaraange tee taara-koo piavoroarukoꞌ dimpaꞌaama. Biikaang domang Iisipiꞌaape bereꞌarikoꞌ Eeroni aaꞌpaama, ‘Narung kumponing taꞌnamemuriaing niiꞌke siompampiaing, aiꞌ tee aung Moosesi niiꞌ Iisipiꞌketa baramuruꞌnung tee noruꞌampiaꞌ areꞌ beuꞌnunge.’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="41">Tenang eeꞌnang teinge boromakaꞌ kampianu paaravaitaaꞌ taꞌnampauꞌnang, eeꞌnoko akoꞌ boontunamparikoꞌ teu-koo, dotuarima biikaang nko-nko birenge nkoauꞌnung-koo. </v>
<v b="ACT" c="7" v="42">Teka Kumponinge teing-eta bereꞌarama teka sipuruꞌ akoꞌ dootuuꞌariiꞌnaang aaꞌning-koo: duaaꞌ, kaara eeꞌnoko beentoꞌnanka-koo, teeꞌ eeꞌnaꞌ Kumponinge Daari Meekung-koo minkuvuuꞌnaꞌ nariꞌ bakaning nakaro-nupoong karantavurima eeꞌpinaꞌ, ‘Diiꞌ Isireeli-nupoong, tero tee diikakatauro meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo otorokoꞌning karenaumo kivora mareꞌkoo, eeꞌnoko teinge boromakaꞌ dovang sipisipiꞌnanka tavaarima dootuuꞌkoo boontunampaarikoꞌ. Teeꞌ nkoarima ee masikaꞌ ning-koo dootuuꞌarikoꞌ? Otoaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="43">Tee aaꞌ teva okiꞌnava dooponava nkavai nanaakoꞌnava ning Kumponing nkanava deeaꞌ, daang-koonaanka kumponinka beekanava deeng-antavauꞌnung, tenaanka aaꞌnoko Molokoꞌ eeꞌnoko tee beentoꞌ miring Reepani, tenaanka tamunsiꞌnaanka daangampaareeꞌnaang tekaꞌpaaretuꞌnaanka. Eeꞌnoko teeꞌkoo diikakatauro-pinaꞌ nariꞌ nkorariko diiꞌ isipoꞌ Babiloniꞌketa kato bataꞌdampiaing.’” </v>
<v b="ACT" c="7" v="44">“Teinge niikakatauroi teva dooponava Kumponing ninka karanava kunuꞌai nanaakoꞌnung teke meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo. Teva eeꞌnava Kumponinge Moosesi paaranang nau-antavuuꞌnaꞌ kaniniiꞌnava. </v>
<v b="ACT" c="7" v="45">Napoꞌ teinge damaꞌnavarange niikakatauroi teie, teva dooponava kunuꞌaitaaꞌ Josiuaꞌ ninka berouꞌnunge temeensiꞌkoo akovitu pariꞌaarira tenang Kumponinge teing kare-nupoong bataꞌuriko uroꞌkanooꞌke nanuma. Bera teva teva dooponava pankaroong otouꞌnava bera Deevitaꞌ bakaang batei-koo basinooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="46">Eeꞌnoko teie Kumponinge Jeekopiꞌ bakaange tee Deevitaꞌ aaꞌnaꞌ biraankevukoꞌnung, eeꞌnoko teeꞌkoo Kumponing bakanavaꞌ masikavaꞌ kanievuuꞌnaang tanaꞌuuꞌ Deevitaꞌke. </v>
<v b="ACT" c="7" v="47">Teka Solomoniꞌke deekoꞌ damaꞌke kanievuuꞌnung teva. </v>
<v b="ACT" c="7" v="48">Nka tee bane teva pankava kanievuioꞌ, Kumponing tee deto basi, nantoonge kaniaamaing-koo pavananka-koo pinkaꞌari otoaung. Teeꞌ Kumponinge Daari Meekung-koo nakaronung karantavuma aaꞌpuuꞌnaꞌ, </v>
<v b="ACT" c="7" v="49">‘Paning teꞌ nkanooꞌ baꞌnamari ookara tareroma, eeꞌnoko kansiꞌ teꞌ nkanooꞌ kauꞌ patuꞌdoma. Teeꞌkoo dake ning pava aremuriiꞌ kanimemuaing? Niiꞌnooꞌ areꞌka nkanooꞌ uaaroma daaꞌmemuuꞌnaang? </v>
<v b="ACT" c="7" v="50">Ninge ee nkoampaꞌ nkaange birenge aing ookara kapooꞌnanka? Ovoringe teeꞌpuuꞌ.’ </v>
<v b="ACT" c="7" v="51">“Diiꞌ bakei nantoong kontenuka, mutaananuka noruꞌkoo eeꞌnoko tasiꞌkoo. Doong kante diiꞌke Tanuaang Meekung beiꞌbeiꞌerimaung diikakatauro nkoarikoꞌnaꞌ nariꞌ nkorarima. </v>
<v b="ACT" c="7" v="52">Baa arera Kumponing-etaing nakaro-nupoong-koo diikakatauroi orakaꞌ nkoaavaruuꞌnung? Aaꞌnoma teing tee Naning Koontoꞌ poainooꞌ uroꞌke siraꞌpaakoꞌning tavaarikoꞌ, tee eeꞌnara diiꞌke kare-nupoong-anko sierira nariꞌ dupisiꞌeruꞌ; </v>
<v b="ACT" c="7" v="53">Diiꞌke eeꞌninge boto koosinunge poꞌantavuioꞌ nkaverira siomperiarukooꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="7" v="54">Enang tee Sitivenie teing kara nau-antavurioꞌ taaravaara tee aaꞌnaꞌ iiravoroma siꞌdaꞌ kakirinkuarikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="55">Teka tee Tanuaang Meekunge maantoꞌui Sitiveni deto paning-aape ankamparama oovuuꞌ tee meenasi Kumponing bakaang, eeꞌnoko Jiisuuꞌ Kumponing-koo tampavine-koo donkonuioꞌ oovuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="56">Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ teie, “Ee aing, ninge ooansi oꞌnong paning daateꞌarioꞌ eeꞌnoko Tee Naning-naumpoꞌ Paning-etaing donkonuioꞌ aꞌdeiꞌke Kumponing-koo tampavine-koo.” </v>
<v b="ACT" c="7" v="57">Teka teing punkang pinkaꞌarima aaꞌnaꞌ bokiaama tee-koo naꞌmoong kokoroariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="7" v="58">Teketa osi pankamono-ita damaꞌdu baransiꞌaara teka kapange tooꞌpauꞌ tee. Eeꞌnoko teinge bakaang kara orakaꞌ masikaꞌ taaravauꞌninge biikaang mononopaꞌnanka kiruꞌarira narung nemaka-koo kauꞌkanooꞌ miring Soolo-koo sipauꞌ kapange tampaꞌ tooꞌpaavaꞌnaang tee. </v>
<v b="ACT" c="7" v="59">Eeꞌnoko tenang tooꞌpaako tee Sitiveni tee kunsiarama aaꞌpuuꞌ, “Ovoring Jiisuuꞌ, nkaang tanuaang nkaveai.” </v>
<v b="ACT" c="7" v="60">Eeꞌnoko kinkinura aaꞌnaꞌ bokuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, aing aung orara nko-nko-koo tontaꞌantaveriaing.” Eeꞌnoko teeꞌ minkuvura tenang booꞌparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="1">Eeꞌnoko Sooloi tee tampaꞌ noruꞌuuꞌ teeꞌ Sitiveni booꞌparuꞌnaꞌ. Eeꞌnoko teꞌmung-eta deto aaꞌnaꞌ orakaꞌ nkoaaruꞌnung teing dootuuꞌnupoong teka Jerusalemaꞌka, eeꞌnoko teing teketa purarenkaꞌeuꞌ avitoitoi aaꞌning-koo Judiaꞌ eeꞌnoko Sameriaꞌnameensiꞌkoo, nka teing kara okovuri nkanuka tenkenaavaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="2">Teka niiꞌninge Kumponing-koo meeꞌduꞌpiariri otorokoꞌninge dakoꞌauꞌ tee Sitiveni aaꞌnaꞌ birompaama. </v>
<v b="ACT" c="8" v="3">Teka teie Sooloi tee tooreerevurikoꞌ teing dootuuꞌnupoong pava kantevui tumparama bera donkaang eeꞌnoko maniiꞌ barampurima kiimatanava-koo sipurikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="4">Enang tee teing purarenkaꞌariruꞌning avitoitoi nanaama Kumponing bakaang kara daankiauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="5">Pilipiꞌ tee Sameriaꞌ osi pankaing-koo beuꞌ eeꞌnoko teing-koo daankiarama aaꞌpuuꞌ, “Jiisuuꞌ tee naning Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜ nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="6">Eeꞌnoko tenang karingai tee taaravaara eeꞌnoko ooaama taaꞌniꞌantananka teie nkovukoꞌning domang-eta baroromparikoꞌ Pilipiꞌke minkuvukoꞌning-koo. </v>
<v b="ACT" c="8" v="7">Aiꞌ nantoong mmauꞌ maꞌnarie orenge koriaarikoꞌning unaavorokoꞌ tenang maꞌnari uiarima taapoꞌ teing-eta bakoariko, eeꞌnoko nantoong karinga dootananka eeꞌnoko kaikuuꞌnanka unaavorokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="8">Bera tee temono-nupoong aaꞌnaꞌ dotuarikoꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="8" v="9">Teka teke osi pankamono-koo tee naning miring Saimoniꞌ aaꞌnaꞌ biivimparama otokoꞌnung maꞌnari biikaang iriꞌke taꞌnimpaariiꞌ nkovuma. </v>
<v b="ACT" c="8" v="10">Pankaroong bakaang bankinie aavavuriko bera teinge Sameriaꞌnupoonge asikovurima siompaakoꞌ; </v>
<v b="ACT" c="8" v="11">Eeꞌnoko teinge ookarai temono-koo otorokoꞌninge eeꞌnoko biikaning ovontunankai tee narung barorompaakoꞌ aaꞌpaama, “Aung naning niiꞌnara Kumponing piikonara deto basi.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="12">Teka tenang Pilipiꞌke doorenang tampara daankivuuꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoong eeꞌnoko tee muuꞌ tarevuaing Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung tee miring Jiisuuꞌ. Teinge tee taaravaara ookara, donkaang eeꞌnoko maniiꞌ masikaꞌantavaara ntong-koo minkiarira meekaꞌantavariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="13">Tee Saimoniꞌ eeꞌnara bereꞌarara nariꞌ masikaꞌantavauꞌ, eeꞌnoko damaꞌke ntong-koo minkiarara meekaꞌantavarara Pilipiꞌ ninka nariꞌ nanurekoꞌ, bera taaꞌniꞌantananka eeꞌnoko nko-nko taꞌnimpaariiꞌnanka oovuma asikovukoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="14">Enang tee kara okovuri nkanukai Jerusalemaꞌketa eeꞌ taaravauꞌ, “Sameriaꞌnupoonge Kumponing bakaang kara taaravaing.” Eeꞌnoko teinge Piita naanka Jooni teꞌ botoaaretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="15">Bera teꞌ poreta kunsiaaretuꞌ temono-nupoonge Tanuaang Meekung nkavaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="8" v="16">Aiꞌ teing ookara tee Tanuaang Meekunge mmeꞌ korivuriaꞌ, tamung ntong-koo minkiarira meekaꞌantavariruꞌning Jiisuuꞌ Ovoring bakaang miring-koo. </v>
<v b="ACT" c="8" v="17">Bera tenang teing-koo tenaankai beekaang bireng panteꞌaaresioꞌ Tanuaang Meekung nkavauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="18">Enang Saimoniꞌke tee tenaankai kara-okovuresi-nkarai bireng panteꞌaareko Tanuaang Meekung nkavaako oovura, temuriiꞌ iriꞌ mooniꞌke mooꞌkoo piavouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="19">Eeꞌnoko bera aaꞌpuuꞌ, “Ning amereai tee temuriiꞌ iriꞌ, eeꞌnoko baa naning ninge nkaang tankaꞌ panteꞌampaing Tanuaang Meekung nkavuaing.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="20">Teka Piitai aaꞌpuuꞌ tee, “Tee ninka dakaang mooniꞌ ninka daꞌ nariꞌ paaꞌdaravaing eeꞌ noruꞌemaatomaung-koo Kumponing bakaang avuavuꞌ mooniꞌke pa mooꞌkoo makosi. </v>
<v b="ACT" c="8" v="21">Daꞌ dakaang deeaꞌ aung eeꞌ oroꞌ kapooꞌ nko-koo, aiꞌ daꞌ dakaang domang tee koomparavaꞌ Kumponing-ankoi. </v>
<v b="ACT" c="8" v="22">Kiimata-koo aroreitaaꞌ deekoꞌ bereꞌdaravai daꞌ teieta aung-eta dakaang onou orara-ita, eeꞌnoko kunsiraravai Ovoring-koo dakaning oreng tontaꞌderuainaꞌ baka makosivura deekoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="23">Aiꞌ daꞌ tee ninge mamairoi maantoꞌ ooramaang eeꞌnoko orakaꞌnkoi daiꞌdui otong.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="24">Eeꞌnoko Saimoniꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Deeꞌ kunsirareaing Ovoring-koo teing kapooꞌnanka minkuveresining ning-koo basiaravaukaꞌnaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="25">Eeꞌnoko tenaankai Jiisuuꞌ mintoomparako oovurekoꞌnaꞌ siraꞌpuresi nauaaretuꞌ teing Sameriaꞌnavuntuꞌkoo otorouꞌning, eeꞌnoko Ovoring bakaang kara daankivuretuꞌ. Teketa Jerusalemaꞌaape toroaretuꞌ daankivurema tee doorenang tampara osinanka mmauꞌkoo Sameriaꞌnameensiꞌkooning-koo. </v>
<v b="ACT" c="8" v="26">Teka narunge koosinunge˜ Ovoring bakaange Pilipiꞌ aaꞌpuuꞌ, “Danto beaing tevung-koo taunavung Jerusalemaꞌketa Kasa-aape beꞌnavung-koo.” Tevung eeꞌnavung teke meeꞌboraꞌke nanuꞌnavung. </v>
<v b="ACT" c="8" v="27">Eeꞌnoko tee iꞌamparara nanuma narung Itiopiaꞌkoong oovuuꞌ, naning pankaing, doꞌmaꞌniiꞌ, teni Kandesi, Itiopiaꞌnupoong biikanani ovorinaang bakaang mooniꞌ tarenara; </v>
<v b="ACT" c="8" v="28">Eeꞌnara Jerusalemaꞌaape pouꞌ dootuuꞌaraaꞌnaang eeꞌnoko toroarakoꞌ teketaꞌ bakaang kaarisi-koo baꞌnanui deeruvuma nanukoꞌ Daari Meekung teie temuꞌnung nakaronarai Aisaiaꞌke daarivuuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="8" v="29">Eeꞌnoko Tanuaang Meekunge Pilipiꞌ aaꞌpuuꞌ, “Deto bera kaarisi-ankoi dueꞌke nariꞌ naniai.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="30">Teketa Pilipiꞌ kuaꞌparuꞌ tee-anko eeꞌnoko teie tee temuꞌnung nakaronung Aisaiaꞌke daarivuuꞌnung deeruvuko taaravuuꞌ. Eeꞌnoko tee Itiopiaꞌkoong niaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Dake ee tee kapooꞌ deeruematomaung tasiꞌpemaang?” </v>
<v b="ACT" c="8" v="31">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌ ninge tasiꞌpampeuꞌ naninge pakumuaruko?” Eeꞌnoko Pilipiꞌ bokuvuuꞌ deto koinura tee-anko baꞌnanuuꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="8" v="32">Tee kara Daari Meekung-koo deeruvukoꞌnaare anaare: “Kumponing bakaang bautara dupisiꞌaavaꞌnaang nkoaako karang kamaankuaukaꞌnung teeꞌ nariꞌ sipisipiꞌnu amakoarapeuꞌnaꞌ nantoonge tavuꞌdoma barampai beroko. </v>
<v b="ACT" c="8" v="33">“Teinge pooreꞌaama kara koontoꞌnaꞌ simpeꞌevaavaukaꞌ. Teing nantoong bakanavarang-kooning bakei aaꞌnupoong: tee bakaang domaang teie, kansiꞌketa koontoꞌ tontaꞌaavaing.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="34">Eeꞌnoko teie Itiopiaꞌnunge Pilipiꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ee aung, teie nakaronarai baa teeꞌ minkuvuuꞌ? Baka minkuaruꞌ aiꞌ niiꞌnung teeꞌ minkuvuuꞌ?” </v>
<v b="ACT" c="8" v="35">Tenang eeꞌnang Pilipiꞌ karoma tenaare Daari Meekung-koong deeruvuuꞌnaare-ita tutumpuma tampara doorenang Jiisuuꞌ Karistooꞌkoong nauvuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="36">Eeꞌnoko teketa nanurema taunge ntong-poꞌnooꞌ basiaretuꞌ. Eeꞌnoko teie Itiopiaꞌkoonge aaꞌpuuꞌ, “Ooveko ntong aung. Aminge avoꞌmupeuꞌ ning enang ntong-koo minkimarara meekaꞌanta-koo?” </v>
<v b="ACT" c="8" v="37">Pilipiꞌke aaꞌpuuꞌ, “Tee aaꞌ kapooꞌ otoaꞌ, dakaang domang-eta koontoꞌ masikaꞌantaveing deekoꞌ.” Eeꞌnoko teie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Masikaꞌantavansi oꞌnong tee Jiisuuꞌ tee naning niiꞌ domamuri taremuriainooꞌkoo tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ, Kumponing Bauring.” </v>
<v b="ACT" c="8" v="38">Eeꞌnoko tee eeꞌnara botoaruꞌ tee bakaang kaarisi teꞌ datearaaꞌnaang, eeꞌnoko tenaanka ookaanka Pilipiꞌ eeꞌnoko tee Itiopiaꞌkoong doonko ntong-koo siareta Pilipiꞌke teka ntong-koo minkivura meekaꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="8" v="39">Eeꞌnoko tenang ntong-eta deto taapoꞌ poreko Tanuaang Meekunge Ovoring bakaange Pilipiꞌ namuꞌke deto batusiꞌuuꞌ, eeꞌnoko teie Itiopiaꞌkoonge napoꞌ kemuꞌkanaꞌ oovuaruuꞌ teka. Teketa dotuarama danto nanuuꞌ bakanooꞌaape. </v>
<v b="ACT" c="8" v="40">Teketa Pilipiꞌ Asotasi-navuntuꞌkoo oroꞌparuꞌ, eeꞌnoko teke tankinuma ookara osi-koo tee doorenang tampara daankivuma nanuuꞌ bera Sisariaꞌ basiaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="1">Tenang eeꞌnang tee Soolo domange sipukoꞌnang teing Ovoring bakanariong tavuꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="9" v="2">Eeꞌnoko tee eeꞌnara piristiꞌ deto basi-anko pora niaꞌkuuꞌ niiꞌning karavotoning˜ daarievuuꞌnaang, bera teing kompui pava dootuuꞌnanka-koo Damaskasie otoining-koo nanuma aaꞌnooꞌnaang: donkaang eeꞌnoko maniiꞌ Karistooꞌ siompaakoꞌning oovurira deekoꞌ daiꞌurira Jerusalemaꞌ beꞌantavuriiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="9" v="3">Bera tee teketa nanuma Damaskas-navuntuꞌkoo dueꞌarako taꞌning-antanaꞌ paning-eta arakai siisioi korovui tooꞌpuuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="9" v="4">Eeꞌnoko teꞌ doonko kansiꞌkoo duaꞌarara aurong taaravuuꞌ aaꞌpuko, “Daꞌ Soolo, Soolo, ning aming-koo dake mankiꞌantamemaung?” </v>
<v b="ACT" c="9" v="5">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ baa Ovoring?” Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Ning eeꞌnara Jiisuuꞌ dake mankiꞌantamemaung. Nkaang kara dimpaꞌema daka baikeraramaung irintoꞌ deemparako.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="6">Eeꞌnoko Sooloi aaꞌnaꞌ taꞌninui dankurankuꞌarama aaꞌpuuꞌ, “Ninge aming nkoamaꞌnaang, Ovoring?” Eeꞌnoko teie Ovoringe aaꞌpuuꞌ, “Enang donkonira teꞌ Damaskas beaing, eeꞌnoko teka nauraavaing kapooꞌ dake nkoveaing.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="7">Teing nantoong tee ninka nariꞌ nanaakoꞌning teing teke kareaavaꞌ donkonai otorouꞌnung, aurong taaravaama, teka naning ooaavaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="8">Teketa kansiꞌketa deto iꞌamparara Soolo duta bantoma makotuaruuꞌ kapooꞌ oo-koo. Eeꞌnoko tee bireng-koo kompai ootavauꞌ Damaskas-aape. </v>
<v b="ACT" c="9" v="9">Bera beenang doong kaputuꞌari otoi taamang eeꞌnoko ntong-koo naikuaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="10">Enang tee teke naning narung Ovoring bakanavitu-koong otokoꞌnung miring Ananaiasi. Ovoringe tee tee-koo oroꞌparara karavuma aaꞌpuuꞌ, “Ananaiasi ee.” Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Ovoring ee, ning aung.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="11">Eeꞌnoko Ovoringe nauvuma aaꞌpuuꞌ, “Naniaing taunavunge miring Koontoꞌnavunge, bera Judasi bakanava-koo niaꞌkiaing naning oo-koo miring Soolo, Taasus-nung. Tee kunsiaramang teke. </v>
<v b="ACT" c="9" v="12">Eeꞌnoko kunsiarama niiꞌnaung˜koo bereꞌarara naning miring Ananaiasi pora bireng panteꞌuko oovuing duta bantang-anta-koo.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="13">Teka Ananaiasie makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ovoring, ning tee nantoonge mmauꞌke naumaako taaravamaung tee. Nantoong dakaning aaꞌnaꞌ orakaꞌ nkovurimaung Jerusalemaꞌka. </v>
<v b="ACT" c="9" v="14">Eeꞌnoko tee aung tauraꞌ otoꞌevung piristiꞌnanka-koo ovontunge avauꞌnung daiꞌkoo teing nantoong anke dakaang miring-koo baitoarimaing.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="15">Teka Ovoringe aaꞌpuuꞌ tee, “Beai, aiꞌ tee tee naning ninge tero miruꞌantuꞌnung nkaang miring nkavui nanuma daankivuuꞌnaang ookara nantoong-koo, aaꞌning-koo Juꞌdeeaing, dauraronanka, eeꞌnoko teing Isireeli-nupoong. </v>
<v b="ACT" c="9" v="16">Eeꞌnoko damaꞌke tee ninge nau-antavampaing tee aaꞌnaꞌ baike kuneꞌuainaꞌ nkaang miring kompuitaaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="17">Teeꞌ minkuvuioꞌ Ananaiasi siarara pava-koo koinuuꞌ. Bera tee-koo bireng panteꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Mmaikoꞌ, Soolo, teie Ovoring Jiisuuꞌke daꞌkoo oroꞌparieenge taunge daꞌ poieenavung-koo ning botomuing daꞌ napoꞌ ookira Tanuaang Meekunge maantoꞌduuꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="18">Eeꞌnoko tenang teeꞌpuko taꞌninaꞌ kapooꞌ tenteng-pinaꞌ oroꞌ Soolo bakaang duta-ita duaꞌarako napoꞌ ookuuꞌ. Eeꞌnoko tenang teketa iꞌamparara ntong-koo minkiaioꞌ meekaꞌantavaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="19">Eeꞌnoko taamanura purimparuꞌ. Teketa niiꞌning doonge Karistooꞌ bakanavitu ninka otorouꞌ teke Damaskasie. </v>
<v b="ACT" c="9" v="20">Eeꞌnoko pava dootuuꞌnanka-koo namuꞌke daankinang tutumparuꞌ Jiisuuꞌ eeꞌ siraꞌpuma, “Tee tee Kumponing Bauring.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="21">Eeꞌnoko teing ookara tee taaravauꞌning taꞌninaama aaꞌpauꞌ, “Aung ee tee naning Jerusalemaꞌke teing aung Jiisuuꞌ miring tampaama baitoaamaing tooreerevurimaung deeaꞌ? Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ napoꞌ temuriiꞌ aarumo nko-koo aꞌ poi daiꞌurima piristiꞌnanka biikaang ovontung-anko tavoꞌkoo.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="22">Teka Soolo aaꞌnaꞌ masikaꞌ deto irikumparakoꞌ eeꞌnoko Juꞌkoong ovontung Damaskasie otorokoꞌning apooꞌurikoꞌ sirakaꞌantavuma Jiisuuꞌ tee eeꞌnara Kumponinge nantoong domampuri tarevuriainooꞌkoo tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung˜. </v>
<v b="ACT" c="9" v="23">Bera mmauꞌ doong divuꞌuioꞌ Juꞌkoong ovontunge mumunsiauꞌ dupisiꞌaavaꞌnaang tee. </v>
<v b="ACT" c="9" v="24">Teka tee biikaang mumunsinang tavaavaꞌnaang nempaakoꞌnung osi karanaang aaꞌning-koo doong eeꞌnoko muung, taaravuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="25">Teka baꞌmaikoriꞌke muunga mmariꞌantavaama burunge doonko osi-koong parang-koo damaꞌdue sing-antavauꞌ kaꞌbaraaꞌkoo otoko. </v>
<v b="ACT" c="9" v="26">Eeꞌnoko tenang Jerusalemaꞌ pora teing Karistooꞌ bakanavitu navu-koo paaravarakoꞌ, teka teing avoreaakoꞌ tee-koo Karistooꞌ bakanavitu-koong-pinaꞌ masikaꞌantavaavaruma. </v>
<v b="ACT" c="9" v="27">Teka Banabasie bokuvura kara okovuri nkanuka-anko beꞌantavura sirakaꞌantavuuꞌ teing-koo teie Ovoringe taunga karavuko oovuuꞌnaꞌ eeꞌnoko teeꞌ tee Damaskasie avoroaꞌ Jiisuuꞌ bakaang miring ninka daankiaruꞌnaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="28">Bera tee teing ninka data-antaveera teke Jerusalemaꞌke aaꞌnaꞌ iriꞌoi Ovoring bakaang miring-koo daankinang nkovukoꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="9" v="29">Napoꞌ aaꞌnaꞌ nariꞌ karavurima deepaikoꞌeekoꞌ teing Juꞌnupoong Kirikiꞌnaꞌ kareaakoꞌning Jiisuuꞌ masikaꞌantavaavaruma, eeꞌnoko teinge dupisiꞌaavaꞌnaang besiꞌaakoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="30">Eeꞌnoko tenang teinge nariꞌ baito-nupoonge tasiꞌpaara Sisariaꞌnavuntuꞌaape beꞌantavauꞌ. Teketa napoꞌ kato bakanooꞌ Taasus-aape botoauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="31">Enang tee Soolo bereꞌaruꞌnooꞌketa dootuuꞌnupoong Judiaꞌke eeꞌnoko Kaaleliꞌke eeꞌnoko Sameriaꞌke otorokoꞌning mooa-koo otoroi purimpariruꞌnung, eeꞌnoko Ovoring-koo meeꞌduꞌpiariri otoroko Tanuaang Meekunge domang kuaaꞌantavurioꞌ berempariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="32">Teketa tenang Piitai beeroꞌurima avitoitoi nanukoꞌnang, teeꞌ nanuma Liida-namono-koo pouꞌ Ovoring kakeꞌiiariri siompaamaing-anko. </v>
<v b="ACT" c="9" v="33">Teeꞌ nanuma naning doota miring Inias kuneꞌuuꞌ mareꞌ ˜beenaumo-taa-koo pankaroong bempari nariꞌ otokoꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="9" v="34">Eeꞌnoko Piitai aaꞌpuuꞌ tee, “Inias, teie Jiisuuꞌke, Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌke daꞌ taare-antaruing. Deto donkonira dakaang taniꞌ kaiꞌeai.” Eeꞌnoko namuꞌke deto iꞌamparuꞌ tee. </v>
<v b="ACT" c="9" v="35">Bera Liida-nupoonge eeꞌnoko Saaron-nupoonge ooaara tee Ovoring-aape bereꞌariruꞌ teing. </v>
<v b="ACT" c="9" v="36">Teketa napoꞌ nani manikuma Jiisuuꞌ siompukoꞌnani miring Tabita, niiꞌnooꞌ Dookasi otokoꞌ. Teni teni tampani, papovuruꞌnanka pakuvurikoꞌnani. </v>
<v b="ACT" c="9" v="37">Tenang tee batei-koo teni siipavora booꞌparuꞌ. Eeꞌnoko duuꞌpaara daunavaro-koo bempauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="38">Teꞌ Liida Joopaꞌketa dueꞌ deemparako, eeꞌnoko Piita teke otoko taaravaara teinge Liida-nupoonge Jiisuuꞌ siompaakoꞌninge kenaanka naninka botoaaretuꞌ Piita bokuvureeꞌnaang aaꞌpaama, “Aung ee, namuꞌke poai niiꞌanko.” </v>
<v b="ACT" c="9" v="39">Teketa tee Piita tenaanka ninka nariꞌ porouꞌnung. Tenang tavoꞌarako tee teinge daunavaro-koo beꞌantavauꞌ teꞌ ookara naaroonku donkonai biromparikoꞌnooꞌ. Eeꞌnoko nau-antavauꞌ teing amutemuriiꞌ baarong Dookasie pateꞌukoꞌnanka tenang teni teing ninka otoi. </v>
<v b="ACT" c="9" v="40">Teka Piitai teing ookara damaꞌdu botovurira kinkinura kunsiaruꞌ. Bera mono-aape bereꞌarara aaꞌpuuꞌ, “Tabita, iꞌantaravai.” Eeꞌnoko teni duta bantoma Piita oovura deto baꞌnanuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="41">Bera Piitai bakaang birenge kompura deto iꞌampuuꞌ. Eeꞌnoko ookara baito-nupoong teing ninka naaroonkunanka ninka nariꞌ bokuvurira teni domampoꞌ avuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="42">Eeꞌnoko ookarai Joopaꞌnavuntuꞌnupoonge taaravaara karingai Ovoring masikaꞌantavauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="9" v="43">Bera Piita tee teke Joopaꞌke mmauꞌ doong otouꞌnung niiꞌnara Saimoniꞌ bakanavaꞌkoo, kauꞌ karenaumo-koong dopaꞌ takeraꞌuma baavevukoꞌnung bakanava-koo. </v>
<v b="ACT" c="10" v="1">Teke Sisariaꞌnamono-koo tee narung naning otokoꞌ miring Koniliasi, narung daakuꞌ piatooro˜ tanatavurikoꞌnung, Itali-nameensiꞌnupoong tampaarikoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="10" v="2">Koniliasi tee naning dootuuꞌkoo tampara, Kumponing-koo amaiaaꞌoi meeꞌduꞌpiari otokoꞌ bakanava-kooning ninka nariꞌ. Eeꞌnoko Juꞌnupoong ataꞌoiꞌnuka mmauꞌ mooniꞌ avurima pakuvurikoꞌ. Tee eeꞌnung kunsi bauko Kumponing-koo. </v>
<v b="ACT" c="10" v="3">Niiꞌnaꞌmung kamunooꞌaapevuko Kumponinge niiꞌnaung˜koo bereꞌantavuioꞌ koosinung siraꞌpari poioꞌ oovuuꞌ Kumponing bakaang. Pora aaꞌpuuꞌ tee, “Koniliasi ee.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="4">Eeꞌnoko teie tee oovui avoroꞌke korivuma aaꞌpuuꞌ, “Arekeeꞌ, Ovoring?” Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Dakaang kunsi eeꞌnoko dakaang avuavuꞌ Kumponing-anko tavoꞌkuioꞌ tasiꞌderuing. </v>
<v b="ACT" c="10" v="5">Enang nantoong Joopaꞌaape botoveriai eeꞌnoko narung Saimoniꞌ niiꞌnooꞌ miring Piita bokuaavai teka. </v>
<v b="ACT" c="10" v="6">Niiꞌnung Saimoniꞌ ninka nariꞌ otoreng, dopaꞌ kauꞌkarenaumo-koong takeraꞌumaung ninka. Bakaang pava pirung dueꞌke otong.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="7">Tenang tee koosinung tee kara nauvuuꞌnung tenkenuko teie kenaanka bakanaanka bautarara bokuvuretuꞌ eeꞌnoko narung piatooronuka-koong Kumponing-koo meeꞌduꞌpiari otokoꞌnung teke nempariri otorokoꞌning-koong. </v>
<v b="ACT" c="10" v="8">Eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka nauvurira Joopaꞌaape botovuruꞌ teing. </v>
<v b="ACT" c="10" v="9">Teketa daunaꞌmung duaakiꞌnang teing nanaama teꞌ dueꞌ basiariko osi pankamono-koo Piita daunavaro-koo pava-koo koinuuꞌ teke kunsiaraaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="10" v="10-11">Eeꞌnoko teke aaꞌnaꞌ peeravora kapooꞌ nai-koo piavokoꞌ. Teke niiꞌning iapavariko tee niiꞌnaung-koo bereꞌarara paning daateꞌarioꞌ oovuuꞌ, bera kapooꞌ baarong pankaing-pinaꞌ sivereꞌari depeto kansiꞌkoo siaruꞌ karenaumo kunkuꞌdoiꞌkoo biꞌari. </v>
<v b="ACT" c="10" v="12">Tenaaꞌkoo kuunge amutemuriiꞌ kauꞌ karenaumonanka, boruꞌnanka eeꞌnoko barennanka auviꞌau-kooning otoroko. </v>
<v b="ACT" c="10" v="13">Teketa aurong eeꞌ taaravuuꞌ, “Piita, deto donkonira tavera maaꞌeai.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="14">Teka Piitai aaꞌpuuꞌ, “A, Ovoring, ninge temuꞌketa koontoꞌ aing kapooꞌ eeꞌ oroꞌ maaꞌampaung, aiꞌ aing teing kuꞌmiꞌpoꞌning orokoari otong niiꞌkoo Juꞌnupoong-koo.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="15">Eeꞌnoko aurong napoꞌ karouꞌ kemuꞌkanaꞌ aaꞌpuma, “Aming kapooꞌ Kumponinge kiiroraaꞌantavuing dake kapooꞌ kuꞌmiꞌpoꞌnung tampema pooreꞌeaukaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="16">Asiꞌnaꞌmoo beemuꞌpinaꞌ nkoarioꞌ tee baarong napoꞌ daꞌdeng paning-aape deto nkavuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="10" v="17">Enang tee Piitai niiꞌnaung-koo bereꞌarara kapooꞌ oovuuꞌnung-koong miruꞌnooꞌ besiꞌuma norunoruꞌuko teing nantoong Koniliasie botovurioꞌ porouꞌning teke niaꞌkaakotaaꞌ Saimoniꞌ bakanavaꞌkoo karanaang-koo dueꞌ donkonai otorokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="10" v="18">Eeꞌnoko bokiaama aaꞌpauꞌ, “Tee ee Saimoniꞌ, niiꞌnooꞌ miring Piita, anke otomang?” </v>
<v b="ACT" c="10" v="19">Piitai tee mmeꞌ tee niiꞌnaung-koo bereꞌararara oovuuꞌnung-koong miruꞌ nooruupivuko Tanuaang Meekunge aaꞌpuuꞌ, “Ee aung, nantoong beenaumoi daꞌ besiꞌdaamang. </v>
<v b="ACT" c="10" v="20">Donkonira doonko sirarara teing ninka nariꞌ beriai tokoonaꞌ noruꞌeaꞌ, aiꞌ teing teing ninge botoaransining.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="21">Eeꞌnoko Piita doonko siaruꞌ teing-anko eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Ning eeꞌnara aung diiꞌke besiꞌmerimatomaung. Aming kapooꞌkoo porininge?” </v>
<v b="ACT" c="10" v="22">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “Koniliasi, tee daakuꞌ piatooro tanatavurimaung, tee naning koontoꞌ eeꞌnoko Kumponing-koo aaꞌnaꞌ amaiaaꞌoi otomaung eeꞌnoko tee ookarai Juꞌnupoonge tampara tampaamaung, narunge meekunge koosinunge botovuioꞌ daꞌanko botoaring daꞌ bakanava-koo beeꞌnaang eeꞌnoko taaravuuꞌnaang kapooꞌ dake minkuveaining.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="23">Teeꞌ taaravura tee teie kuung bokuvurira naꞌmung muung teke aasiauꞌ. Teketa daunaꞌmung tee daaꞌarara teing ninka nariꞌ berouꞌ, eeꞌnoko niiꞌning baito-nupoong Joopaꞌketa nariꞌ siompauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="10" v="24">Eeꞌnoko keinaꞌmung Sisariaꞌ basiariruꞌ, Koniliasie nempuri otoko ookara baꞌmarang eeꞌnoko baꞌmaikoriꞌ naroꞌ naroꞌurira. </v>
<v b="ACT" c="10" v="25">Tenang Piita tumparako Koniliasie kuneꞌura kauꞌkanooꞌke miinge keemparara pankaing-antavuuꞌ tee. </v>
<v b="ACT" c="10" v="26">Teka Piitai deto iꞌampuma aaꞌpuuꞌ, “Donkoniai, ning tee naning, daꞌpinaꞌ oroꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="27">Eeꞌnoko nariꞌ karorema kuung basiarema nantoong karikaꞌ oovuruꞌ teke naroꞌariri otoroko. </v>
<v b="ACT" c="10" v="28">Eeꞌnoko aaꞌpuruꞌ teie teing, “Diiꞌke tee noruꞌeri otong Juꞌnupoong niikaang botoi tauraꞌmuriaꞌ niiꞌ oovunavitu ninka nariꞌ navu-koo niiꞌnooꞌ beeroꞌkoo, teka Kumponinge tero naumuieeng ninge baa naning tamunsiꞌnung niiꞌnooꞌ kuꞌmiꞌpoꞌnung tampamparooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="10" v="29">Teeꞌkoo ning-koo botoraririoꞌ ning tee aung moing kupiꞌmoaꞌ. Enang niaꞌdamaang ninge daꞌ: Aming-koo ning-koo botorarieenge?” </v>
<v b="ACT" c="10" v="30">Eeꞌnoko Koniliasie aaꞌpuuꞌ, “Karenang doong tankinuieening-koo duaaꞌ enang-pinaꞌ basiarako batei kamunooꞌnang-koong kunsi siompansi kunsimarako anke nkanava-koo taꞌninaꞌ naning narung ning-koo uroꞌkanooꞌ donkonuuꞌ mononopaꞌ sisisiisi kurumpari. </v>
<v b="ACT" c="10" v="31">Teie aaꞌmuuꞌnung, ‘Koniliasi, Kumponinge dakaang kunsi taarareruing eeꞌnoko dakaang avuavuꞌnanka ataꞌoinku-koo nkovemaung noruꞌderuieenge. </v>
<v b="ACT" c="10" v="32">Teeꞌkoo aaꞌdamaang: Joopaꞌaape Saimoniꞌanko, niiꞌnooꞌ miring Piita tampaakooꞌ, botoraravai. Niiꞌnung Saimoniꞌ bakanava-koo otomatoing pirung-koo dueꞌ, tee dopaꞌnanka kauꞌkarenaumo-koong takeraꞌumaung.’ </v>
<v b="ACT" c="10" v="33">Teeꞌkoo daꞌanko iriꞌnarung botomaruꞌ, eeꞌnoko tampaꞌ tampamang daꞌ aaꞌ poing-koo. Teeꞌkoo niiꞌ ookara anke naroꞌmariring Kumponing-koo uroꞌkanooꞌ teing kapooꞌ Ovoringe botoruining naumeriko taaravampiiꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="34-35">Eeꞌnoko Piitai daankinang tutumpuma aaꞌpuuꞌ, “Masikaꞌ enang tampaꞌ tasiꞌpansi otong Kumponinge tee nantoong tankaampuriaung, teka nantoong paninga boonameng-koo-nupoong Kumponing meeꞌduꞌpiai koontoꞌ otoromainge tee Kumponing dotu-antavaamaung. </v>
<v b="ACT" c="10" v="36">Aung tee kara Kumponinge Isireeli baꞌdompenku-anko botovuuꞌ, tee doorenang tampara eeꞌ minkuvui otoing: Jiisuuꞌ tee naning Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnung niiꞌ ookara domamuri taremuriainooꞌkoo, eeꞌnoko teeꞌkoo Jiisuuꞌ ookara-koo naroꞌka Ovoring deempari otong, eeꞌnoko tee-koo kuunge mooa-koo oꞌnoriaing. </v>
<v b="ACT" c="10" v="37">Diiꞌke tee noruꞌeri otong tee minkunaa beremparuꞌnung ootukunairu-koo Judiaꞌke Kaaleliꞌketa tutumparara tenang Jooni Minkinarai daankivukoꞌnooꞌketa damaꞌke. </v>
<v b="ACT" c="10" v="38">Tenaare anaare: Kumponinge Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung Tanuaang Meekung ninka iriꞌantavuma pakoꞌpariꞌuuꞌ. Teketa nantoong tampaꞌ nkovurima avitoitoi nanukoꞌ teing Sietaniꞌke korivurikoꞌning unaa-antavurima, aiꞌ tee tee Kumponing ninka nariꞌ otorekoꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="10" v="39">Nka niiꞌ teing, ookara kapooꞌnanka siraꞌnuka teie nkovukoꞌning teke Juꞌnupoong biikanooꞌke, nka baruꞌnooꞌ Jerusalemaꞌke, eeꞌnoko teinge teka dupisiꞌauꞌnaꞌ koiꞌkoo biꞌaara. </v>
<v b="ACT" c="10" v="40">Teka Kumponinge beenang doong tankinuioꞌ tee bouꞌnooꞌketa daaꞌura siraꞌpuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="10" v="41">Ookara nantoong-koo tee oroꞌparavaꞌ, teka Kumponinge niiꞌ bakaning siraꞌ nkonuka miruꞌmuritaaꞌ niiꞌankoi oroꞌantavuuꞌ eeꞌnoko nariꞌ taamang tovang ntong naiampikoꞌ booꞌketa daaꞌarara. </v>
<v b="ACT" c="10" v="42">Eeꞌnoko teie niiꞌke ooampiruꞌnaꞌ nau-antavarampiiꞌnaang botomuruꞌ ookara nantoong daankiarampima tee Jiisuuꞌ tee Kumponinge pakoꞌpariꞌuuꞌnung booꞌnuka eeꞌnoko domantooꞌnuka simpeꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="10" v="43">Ookara urikupoong nakaro-nupoong Kumponing-etainge eeꞌ nariꞌ siraꞌpauꞌnung: ‘Ookara nantoong tee masikaꞌantavaavaining tontaꞌanta kompaavaing tee bakaang miring-koo kuunge.’” </v>
<v b="ACT" c="10" v="44">Tenang Piita teeꞌ minkuari otoko Tanuaang Meekung tee teing-koo ookara-koo tee kara taaravauꞌning-koo pouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="10" v="45">Eeꞌnoko teing Juꞌnupoong Karistooꞌ masikaꞌantavaakoꞌning nariꞌ Piita ninka porouꞌning bakei taꞌninauꞌnung, aming-koo, nnaꞌ Tanuaang Meekung teing-koo piamparioꞌ bane Juꞌdeeainge. </v>
<v b="ACT" c="10" v="46">Aiꞌ teinge tee oovuning karai kareaama Kumponing daangampaako taaravaaruꞌ. Teketa Piitai sirakaꞌantavuma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="ACT" c="10" v="47">“Baie orokovuripeuꞌ aing ntong-koo minkie meekaꞌanta-koo? Aiꞌ aing teing Tanuaang Meekung nkavaining niiꞌpinaꞌ nariꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="10" v="48">Eeꞌnoko teie botovuruꞌnung ntong-koo minkiarira meekaꞌantavariiꞌnaang Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring-koo. Teketa teinge Piita dateauꞌ niiꞌning doong nariꞌ otorooꞌnaang tampaama. </v>
<v b="ACT" c="11" v="1">Enang tee Juꞌdeeainge Kumponing bakaang kara nkavaioꞌ taaravauꞌnung kara okovuri nkanukai eeꞌnoko ookara baitoarikoꞌninge Judiaꞌnupoonge. </v>
<v b="ACT" c="11" v="2">Teeꞌkoo Piita Jerusalemaꞌaape toroarioꞌ teinge dopaꞌ totoꞌkoo purimparikoꞌnavitue tuutunampauꞌ, aaꞌpaama, </v>
<v b="ACT" c="11" v="3">“Daꞌ aming-koo teing ninka dopaꞌ napuꞌariaing ninka pava-koo bera nariꞌ taamanirieeng?” </v>
<v b="ACT" c="11" v="4">Teka Piitai ookara kapooꞌ okoraꞌketa nkoaruꞌnaꞌ nauvurima sirakaꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="5">Aaꞌpuuꞌ, “Ning teke Joopaꞌnavuntuꞌkoo kunsimarama oꞌnoi niiꞌnaung-koo bereꞌmarara kapooꞌ pankaing baarong-pinaꞌ sivereꞌari paning-eta depeto siarako karenaumo kunkuꞌdoiꞌkoo biꞌari noone-pinaꞌ ooantuꞌ. Eeꞌnoko tee ning-anko siaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="6">Bera tee-koo ookama kauꞌ karenaumonanka ooarantuꞌ, niiꞌning iirankesiꞌnanka, eeꞌnoko boruꞌnanka eeꞌnoko barennanka auviꞌau-kooning. </v>
<v b="ACT" c="11" v="7">Eeꞌnoko ninge aurong taaravantuꞌ aaꞌmuko, ‘Piita, donkonira tavera maaꞌeai.’ </v>
<v b="ACT" c="11" v="8">Teka ninge aaꞌpantuꞌ, ‘A, Ovoring, temuꞌketa koontoꞌ aing kapooꞌ eeꞌ oroꞌke ning karang komuaruuꞌnung, aiꞌ aing teing kuꞌmiꞌpoꞌning, orokoari otong niiꞌkoo Juꞌnupoong-koo.’ </v>
<v b="ACT" c="11" v="9">Eeꞌnoko teie auronge napoꞌ kemuꞌkanaꞌ paning-eta karoma makuꞌmuma aaꞌpuuꞌ, ‘Aming kapooꞌ Kumponinge kiiroraaꞌantavuing dake kuꞌmiꞌpoꞌnung tampema pooreꞌeaukaꞌ.’ </v>
<v b="ACT" c="11" v="10">Bera tee beemuꞌpinaꞌ nkoarioꞌ napoꞌ paning-aape ookutunung deto barampuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="11">Eeꞌnoko napoꞌ tenang tee batei-koo beenaumo nantoong Sisariaꞌketa ning-anko botoaaruꞌning porouꞌ teꞌ teva-koo niiꞌ oꞌnorikoꞌnooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="12">Eeꞌnoko Tanuaang Meekunge ning teing ninka nariꞌ meriiꞌnaang botomuuꞌ tokoonaꞌ noruꞌmaravaꞌ. Eeꞌnoko aing niiꞌmaikororiꞌ ˜narung-taa niꞌninka nariꞌ nanampiruꞌ bera teꞌ tee naning ning bokumuuꞌnung bakanava-koo tumariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="13">Eeꞌnoko teie naumuruꞌ teeꞌ koosinung bakanava-koo pora tee-anko donkonuioꞌ oovuuꞌnaꞌ aaꞌpuma, ‘Joopaꞌaape botoraravai Saimoniꞌ, tee Piita tampaamaung boku-koo. </v>
<v b="ACT" c="11" v="14">Teie eeꞌnarai sirakaꞌantaruuꞌnaang tee doorenang daꞌ eeꞌnoko dakanava-kooning nariꞌ domantariainaꞌkoong.’ </v>
<v b="ACT" c="11" v="15">“Teketa ninge kara tutumpanko tee Tanuaang Meekung tee teing-koo siaruꞌ teeꞌ niiꞌkoo tutuntomai nkoaruꞌnaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="16">Eeꞌnoko ninge norunoruꞌantuꞌ tee kara Ovoring bakaang eeꞌ minkuvuuꞌnung, ‘Jooni Minkinarai tee masikaꞌ tamung ntong-koo minkirurima meekaꞌantarurikoꞌ, teka diiꞌ teing Tanuaang Meekung ninka meekaꞌantarariaining.’ </v>
<v b="ACT" c="11" v="17">Kumponinge tee, niiꞌke Ovoring Jiisuuꞌ niikaang domang-anta tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ masikaꞌantavampirioꞌ tee bakaang Tanuaang Meekung niiꞌ amuruꞌnaꞌ aing avurioꞌ tasiꞌpamira ning arekeeꞌkoo ninka mosiiꞌmarapeuꞌ Kumponing bakaang pia totoꞌpansitaaꞌ?” </v>
<v b="ACT" c="11" v="18">Tenang teinge tee taaravaara teing dooroomparira Kumponing pankaing-antavauꞌ aaꞌpaama, “Juꞌdeeaing doma tureroꞌpuringe Kumponinge bereꞌarira domampariiꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="11" v="19">Tenang tee Sitiveni tavaara mankiꞌ avuꞌantavaarioꞌ Karistooꞌ bakanavitu-koo niiꞌning avitoitoi mmariauꞌ akovitu otoromanairue bera aaꞌning-koo basiariruꞌ Ponisia-nameensiꞌ, Saiparasi-namuiꞌ eeꞌnoko Antiokoꞌnavuntuꞌ. Nka Kumponing bakaang kara Juꞌdeeaing-koo siraꞌpaavaꞌ biiꞌka Juꞌnupoong naing naueekoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="20">Teka teing-koo niiꞌning Saiparasi eeꞌnoko Sairini-nupoong-koo teketa mmariaama Antiokoꞌ berora teke siraꞌpauꞌ tee kara Ovoring Jiisuuꞌkoong oovuning-koo Kirikiꞌnavitu-koo. </v>
<v b="ACT" c="11" v="21">Ovoringe teing aaꞌnaꞌ pakuvurikoꞌ. Eeꞌnoko karingai nantoonge masikaꞌantavaarima Ovoring-aape bereꞌarikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="22">Teketa teinge dootuuꞌnupoonge Jerusalemaꞌ otorokoꞌninge taaravaara Banabasi Antiokoꞌaape botoauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="23">Bera Banabasi teꞌ basiarara Kumponing bakaang piaa teing-koo oovura dotuaruꞌ, eeꞌnoko tautauvuruꞌ teing ookara teeꞌ nariꞌ kakeꞌiiariri otoromaatooꞌnaang, Ovoring-koo pinkaꞌariri, avutevuꞌariaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="24">Aiꞌ tee tee naning tampara, Tanuaang Meekunge eeꞌnoko baitoi maantoꞌke. Eeꞌnoko teketa pankavitu bereꞌarira tapoꞌariruꞌ Ovoring-koo. </v>
<v b="ACT" c="11" v="25">Teeꞌkoo Banabasi napoꞌ Taasus-aape beuꞌ Soolo besiꞌuma. </v>
<v b="ACT" c="11" v="26">Eeꞌnoko oovura Antiokoꞌaape toroaretuꞌ. Eeꞌnoko namareꞌkoo ookutunamareꞌkoo teing mmauꞌ dootuuꞌnupoong teke otorokoꞌning nau-antavaarema nariꞌ otorouꞌ. Bera teka eeꞌnooꞌka Antiokoꞌnavuntuꞌkoo tutunaꞌ teing Karistooꞌ siompaakoꞌning Kiristianiꞌ tampaaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="11" v="27">Enang tee tee batei-koo niiꞌning nakaro-nupoong Kumponing bakaning Jerusalemaꞌketa depeto porouꞌ Antiokoꞌaape. </v>
<v b="ACT" c="11" v="28">Eeꞌnoko narung teing-koong miring Akabas deto donkonura peera pankaing ookutunung kansiꞌkoo damaꞌke tavoꞌaravaing siraꞌpuuꞌ Tanuaang Meekunge nauvuioꞌ. Tee aung tee tavoꞌaruꞌnung damaꞌke tenang ovoꞌmaꞌ miring Kalaudias otokoꞌnang. </v>
<v b="ACT" c="11" v="29">Eeꞌnoko teinge Karistooꞌ sionukai teeꞌ taaravaara teing biiꞌmaikororiꞌ Judiaꞌnupoong pakuaariiꞌnaang eeꞌ matauauꞌ: ookarai mooniꞌ biiꞌka makosinaꞌ naroꞌ oosiaavai teing paku-koo. </v>
<v b="ACT" c="11" v="30">Bera oosiaara Banabasi eeꞌnoko Soolo botoaaresioꞌ Jerusalemaꞌ Karistooꞌkoonavitu-koo urantanuka-anko tavoꞌuretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="1">Tenang tee batei-koo tee daurarong˜ Eerotiꞌ botoarioꞌ niiꞌning dootuuꞌnupoong-kooning daiꞌaaruꞌ orakaꞌ nkoaariiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="12" v="2">Bera aaꞌnouꞌ Jeemisi tee Jooni bataata, Eerotiꞌ botoarioꞌ bainatue dupisiꞌauꞌ. Eeꞌnoko teing ovontung Juꞌnupoong Jiisuuꞌ turampaakoꞌninge tampaꞌ noruꞌauꞌ; </v>
<v b="ACT" c="12" v="3">Teketa Eerotiꞌke teing dotuariko oovura napoꞌ Piita daiꞌkoo botoaruꞌ. Aung tee tenang Baariꞌkoong˜ Paroro, taamang bereteꞌ iisiropa-koong nkoaakoꞌnang. </v>
<v b="ACT" c="12" v="4">Eeꞌnoko tenang teie mooꞌura tee kiimatanava-koo sipuuꞌ piatooronuka-koo kareviturie karenaumonaꞌ paarieema tanatavaavaꞌnaang kiimatanava-koo. Teketa Baariꞌkoong Paroro bakearako nantoong-anko beꞌantavuuꞌnaang noruꞌukoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="5">Teeꞌkoo Piita tee kiimatanava-koo teka tareaakoꞌ, teka teinge dootuuꞌnupoonge kunsi ivekung nkoevauꞌ Kumponing-koo. </v>
<v b="ACT" c="12" v="6">Teketa teꞌmung eeꞌnaꞌmung muunga teie Eerotiꞌke nantoong-anko tavoꞌuuꞌnaang tampukoꞌnaꞌmung Piita tee aatui otoko piatoorora-koo˜ kenaankara-koo meuꞌke kevintai sieenai daiꞌari. Eeꞌnoko niiꞌning tarearikoꞌning kiimatanava-koo karanaange donkonai tanatavariko. </v>
<v b="ACT" c="12" v="7">Bera tee taꞌninaꞌ Ovoring bakaang koosinung teke oroꞌparuꞌ eeꞌnoko arakai arakavuuꞌ tevaro. Eeꞌnoko Piita teka matoꞌnang-koo tankoꞌpuma tantevura aaꞌpuuꞌ, “Iriꞌnarung daaꞌdaravai.” Eeꞌnoko teing sieenaning doonko duaꞌaretuꞌ bireng-eta. </v>
<v b="ACT" c="12" v="8">Eeꞌnoko koosinunge napoꞌ aaꞌpuuꞌ tee, “Baarong tokorarara boonamante˜ siꞌdaravai.” Eeꞌnoko teeꞌ nkoarioꞌ koosinunge Piita aaꞌpuuꞌ, “Mononopaꞌ kuruntarara siomeai ning.” </v>
<v b="ACT" c="12" v="9">Eeꞌnoko danto siaruꞌ siompui tee. Teie tee masikaꞌantavuaꞌ tee kapooꞌ koosinunge nkovuuꞌnung, tang niiꞌnaung-koo bereꞌari noone-koo nanuuꞌnung-pinaꞌ noruꞌuma. </v>
<v b="ACT" c="12" v="10">Teketa tee tenaanka tutunaꞌnung eeꞌnoko kenaanka-nung tanata nkora divuꞌaareta aini-koong kuꞌnung otoinooꞌ basiaretuꞌ osi pankamono-aape beꞌdoma. Eeꞌnoko tee tee kuꞌnung baka daateꞌarioꞌ tenaanka siaretuꞌ danto damaꞌdu. Bera navunge danto bereta koosinunge teka namuꞌke sipuuꞌ tee. </v>
<v b="ACT" c="12" v="11">Eeꞌnoko Piita-koo tenang onou poko aaꞌpuuꞌ, “Emuꞌ koontoꞌ tasiꞌpansing aung tee Ovoringe bakaang koosinung botovuing ning domamuuꞌnaang Eerotiꞌ bakaang bireng-eta eeꞌnoko bakaning orakaꞌ nkonanka ning-koo basi-antavuko Juꞌnupoonge ooaavaꞌnaang nemparikoꞌning.” </v>
<v b="ACT" c="12" v="12">Tenang tee tasiꞌparara Piita Meeriꞌ bakanava-koo beuꞌ, teni tee Jooni Maakaꞌ bauko, teꞌ eeꞌnooꞌ nantoong karinga oosiarira kunsiarikoꞌnooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="13">Eeꞌnoko tenang teie karanaang-koong kuꞌnung kopikopiꞌuko nani neraiꞌnaꞌ bautara miring Roodaꞌke taaravura oo-koo pouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="14">Bera Piita-koong aurong tasiꞌpura dotuarama karanaang daateꞌuaꞌ kuung-aape kuaꞌpari bera nauvurima aaꞌpuuꞌ, “Piita karanaang-koo damaꞌdue donkonui otong.” </v>
<v b="ACT" c="12" v="15">Nka teinge aaꞌpauꞌ teni, “Daꞌ aaꞌ pa kanuꞌdaring.” Teka teni deravarako teinge aaꞌpauꞌ, “Tee aaꞌ bakaang tanuaang pa.” </v>
<v b="ACT" c="12" v="16">Teka Piitai teeꞌ nariꞌ kopikopiꞌukoꞌ. Eeꞌnoko tenang teinge daateꞌaama Piita ooaara tee taꞌninauꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="12" v="17">Bera dooroompariiꞌnaang birenge orokovurira teie sirakaꞌantavuuꞌ Ovoringe kiimatanavaꞌketa poꞌantavuuꞌnaꞌ. Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ Piitai, “Aung Jeemisi bakanamiring naueriai eeꞌnoko teing niiꞌning niiꞌmaikororiꞌ.” Teketa tenang tenkenura oovunamono-koo beuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="18">Tenang taneꞌpuioꞌ tee teing piatooronuka okiꞌnooꞌ biruꞌariaꞌ Piita paaꞌaruꞌnung-koo. </v>
<v b="ACT" c="12" v="19">Eeꞌnoko tenang Eerotiꞌke besiꞌuma oovuarura teing tare-nupoong tuutunampuriraiꞌnange tavaarima dupisiꞌaariiꞌnaang botoaruꞌ. Teketa Eerotiꞌ Judiaꞌketa Sisariaꞌaape doonko bera teke otouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="20">Tenang Eerotiꞌ teke Sisariaꞌke otoko Taiaꞌnupoong eeꞌnoko Saidoniꞌnupoong naroꞌ naroꞌarira niiꞌning nantoong Eerotiꞌ pinau-antavaavaꞌnaang botoaaruꞌ, aiꞌ teie Eerotiꞌke tee teing aing kemonora osi pankeng aaꞌnaꞌ munteꞌuri otokoꞌnung. Eeꞌnoko teing mooa-antanuka porora tutung narung tee Eerotiꞌ bakanava tanatavukoꞌnung miring Blastus tampaꞌ karavaama mooa-koo eentavariruꞌ, aiꞌ teing teing biikaang taamang tee daurarong bakanooꞌketa nkavaakoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="12" v="21">Bera tee teketa teꞌmung doong miruꞌuuꞌnaꞌmung makotuuꞌnang Eerotiꞌ nepuꞌari daurarong bakanooꞌ baꞌnaniꞌdoma baꞌnanura booꞌantanaꞌ daankiaruꞌ teing-koo nantoong-koo. </v>
<v b="ACT" c="12" v="22">Eeꞌnoko teinge bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Narung eeꞌnara kumponing bakaang-pinaꞌ auromparamaang, naning-pinaꞌ deeaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="12" v="23">Teketa namuꞌke Kumponing bakaang koosinunge˜ teka tavuuꞌ tee, bakaang daangang Kumponing-aape pareꞌuaruioꞌ. Eeꞌnoko domang ninka otoko kikiꞌke puampaako booꞌparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="24">Eeꞌnoko teketa tee Kumponing bakaang kara nepuꞌnaꞌ deto aaꞌnaꞌ dupura beremparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="12" v="25">Eeꞌnoko tenang tee batei-koo Banabas naanka Soolo Jerusalemaꞌketa toroaretuꞌ mooniꞌ tavoꞌuretuꞌnooꞌketa, tee Jooni Maakaꞌ bokuvuresi. </v>
<v b="ACT" c="13" v="1">Enang tee teke Antiokoꞌke dootuuꞌnupoong-koo niiꞌning nakaronuka eeꞌnoko nau-antanuka otorokoꞌnung, aaꞌnoko Banabasi, Simioniꞌ niiꞌnooꞌ Mutaanuꞌ tampaakoꞌ, Lusias Sairini-nung, Maneien, tee ovoꞌmaꞌ Eerotiꞌ ninka nariꞌ pankaꞌparetuꞌnung, eeꞌnoko Soolo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="2">Tenang teinge Ovoring daangampaako eeꞌnoko bakaang piaa besiꞌai unkumoariko Tanuaang Meekunge aaꞌpuruꞌ, “Banabasi naanka eeꞌnoko Soolo taapoꞌ tontaꞌmemuriai tee nko-nko ninge botoampetuꞌnung nko-koo.” </v>
<v b="ACT" c="13" v="3">Teketa unkumoarima kunsiarikotaaꞌ teinge tankaꞌ panteꞌaareta botoaaretuꞌ tenaanka. </v>
<v b="ACT" c="13" v="4">Teeꞌkoo Tanuaang Meekunge botovuresioꞌ tenaankai Jooni Maakaꞌ bokuvuretuꞌ teie pakuvureeꞌnaang. Teketa Selusia-navuntuꞌkoo pirung-aape danto berora Saiparasi-namuiꞌaape aarerie˜ berouꞌ; </v>
<v b="ACT" c="13" v="5">Tenang Salamisi, Saiparasi-koonavuntuꞌkoo basiarira tenaankai Kumponing bakaang kara daankivuretuꞌ pava dootuuꞌnanka Juꞌnupoong biikaning-koo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="6">Tenang teinge temuiꞌ ookutunamuiꞌ opai daankiaarima nanaara Paaposi-navuntuꞌkoo basiarira teka teinge naning narung nankaiꞌnung kuneꞌauꞌ, Juꞌnupoong-koong daang Kumponing-etaing nakaronara tamparakoꞌnung miring Baajiisuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="7">Temuiꞌkoong ovoꞌmaꞌ ninka nariꞌ otorekoꞌnung miring Sesias Paulus, tee naning onou-poꞌnung. Tee eeꞌnara botoaruꞌnung Banabasi naanka-koo Soolo Kumponing bakaang kara taara-koo piavoma. </v>
<v b="ACT" c="13" v="8">Teka teie nankaiꞌnarai, miring Baajiisuuꞌke, niiꞌnooꞌ Elimasi Kirikiꞌnaꞌkoo, teie turampuretuꞌ Banabasi naanka Soolo, teie ovoꞌmaꞌke Jiisuuꞌ masikaꞌantavuꞌneeng-koo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="9">Teka teie, Sooloi, niiꞌnooꞌ Paulaꞌ tampaakoꞌ, Tanuaang Meekunge maantoꞌui aaꞌnaꞌ naapu narung oovuma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="ACT" c="13" v="10">“Daꞌ aung Sietaniꞌ bauring, daꞌ tee karenung ookara kapooꞌ koontoꞌnanka-koo, tosinankai eeꞌnoko orakaꞌ nkonankai maantoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="11">Ee aung, Ovoring bakaang kara mareꞌkoo bakeraravaruko daꞌ tee Ovoringe enang taruko kaputuꞌdarara ookiarooꞌnaang niiꞌning batei-koo; duaaꞌkoo ookiaukaꞌnunge.” Teketa tenang namuꞌke kamoꞌke dakoꞌura mutaanampuuꞌ. Eeꞌnoko nantoong tee bireng-koo kompai siong-antavai nanaavaining besiꞌurima nanuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="12">Tenang teie ovoꞌmaꞌke tee kapooꞌ nkoaruꞌnung oovura taꞌnimparara masikaꞌantavuuꞌ. Asikovuuꞌ Ovoring bakaang nau-anta-koo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="13">Teketa tee Paulaꞌ dovang aarerie tenkenauꞌnung Paaposi-eta teketa Peeka-navuntuꞌkoo basiariruꞌ Pampiliaꞌnameensiꞌkoonooꞌ. Eeꞌnoko Jooni Maakaꞌke teka sipureta Jerusalemaꞌaape toroaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="14">Teka tenaanka daanto tankinureta Antiokoꞌnavuntuꞌkoo basiaretuꞌ, Pisiria-nameensiꞌkoonooꞌ teꞌ. Eeꞌnoko Doong Uaanaꞌmung tenaanka Juꞌ biikaang pava dootuuꞌnava-koo bereta baꞌnamparetuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="15">Teketa teinge dootuuꞌnava-koo pankenge Daari Meekung-koo bereꞌaara Moosesi-nung boto-koo eeꞌnoko urikupoong Kumponing-etaing nakaronuka biikaang dariraari-koo deeruaara tenaanka-koo botoarema aaꞌpauꞌ, “Deeꞌ niiꞌmarang-koonaanka, deeꞌke tautau nantoong domang kuaaꞌanta-koong otoꞌderuresing deekoꞌ minkuereai.” </v>
<v b="ACT" c="13" v="16">Teketa Paulaꞌ deto donkonura bireng toonuma aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ nantoong Isireeli-nupoong eeꞌnoko diiꞌ Juꞌdeeaing Kumponing nariꞌ arooꞌerimaing taarameriai. </v>
<v b="ACT" c="13" v="17">Tee eeꞌnara Kumponing aing nantoong Isireeli-nupoong biikaange niikakatauro bakaning miruꞌurira biurukaaꞌ naroꞌka pankaing-antavuruꞌ tenang teke Iisipiꞌke damisimainku otorokoꞌnang, eeꞌnoko bakaang iriꞌ oroꞌantavui teketaꞌ tontaꞌuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="18">Eeꞌnoko mareꞌ karenaumo kivora-koo tarevuri nanukoꞌ teke meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="19">Eeꞌnoko tenang ˜kenaanka-taa muuꞌ tavurima opurira Keenani-nameensiꞌkoo teie teing barevuri oko-antavuruꞌ tee temeensiꞌ tankaampurira. </v>
<v b="ACT" c="13" v="20">Aung tee karenaumo daakuꞌketa naruaape mareꞌkoo kuunge nkoaruꞌnung. Eeꞌnoko teketa simpeꞌ nkonanka˜ donkong-antaevurikoꞌ bera Samuelaꞌkoo basinooꞌ, tee eeꞌnara Kumponing-etaing nakaronara. </v>
<v b="ACT" c="13" v="21">“Teketa teing daurarong-koo eentavariko Kumponinge Soolo daurarong deeng-antaevuruꞌ karenaumo kivora mareꞌkoo, tee Kiisi bauring, Bensimani bakanamuiaang-koong. </v>
<v b="ACT" c="13" v="22">Eeꞌnoko teketa tee tontaꞌura Deevitaꞌ napoꞌ biikaang daurarong deeng-antavuuꞌ. Tee-koo eeꞌnara-koo Kumponinge kara siraꞌpuma Daari Meekung-koo otoinaꞌ aaꞌpuuꞌ, ‘Aung eeꞌnara Deevitaꞌ, Jeeseꞌ bauring, enang ooansing tee naning nkaang domang ninka nariꞌ onouaramaung. Tee eeꞌnara ookara nkaang pia siompui nkovuaing.’ </v>
<v b="ACT" c="13" v="23">“Aung eeꞌnara Deevitaꞌ baurukaaꞌketa Kumponinge poꞌantavuuꞌ Isireeli-nupoong-koo tee Domang-anta, Jiisuuꞌ, maraka-antavuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="24">Jiisuuꞌ mmeꞌ poaruko Joonie bereꞌarira ntong-koo minkiarira meekaꞌantavariiꞌnaang daankivurikoꞌ ookara nantoong Isireeli-nupoong. </v>
<v b="ACT" c="13" v="25">Eeꞌnoko tenang Joonie bakaang nko-nko bakevuma aaꞌpuuꞌ, ‘Diiꞌke ning baa-pinaꞌ noruꞌmerimang? Ning aaꞌ tee Domang-anta nemperimaung deeaꞌ, teka ning-koo damaꞌke pomaang tee, ning aaꞌnaꞌ apooꞌmui doonge-taara˜ deempari. Tee eeꞌnara poko bakei tampaꞌ taaraveriai.’” </v>
<v b="ACT" c="13" v="26">Teeꞌ nariꞌ Paulaꞌke daankiarama aaꞌpuruꞌ, “Mmarang ee, Eebaraamiꞌ baurukaaꞌkooning, eeꞌnoko diiꞌ Juꞌdeeaing Kumponing nariꞌ arooꞌerimaing aaꞌdampimang: Niiꞌkoo eeꞌning-koo doorenang tee-koong domamuriaing-koong botoarioꞌ pouꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="13" v="27">Teing nantoonge Jerusalemaꞌnupoonge eeꞌnoko biikaning pankenankai tasiꞌpaavaruuꞌ tee Jiisuuꞌ, teka tee booꞌkoong kiimata tampauꞌnooꞌkoo teinge tee dupe-antavauꞌnung tee kara urikupoong Kumponing-etaing nakaronukai daariauꞌnung eeꞌnara deeruampimaung ookara nko-nko-ita uaanaꞌmunanka-koo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="28">Teka tee bane okoraꞌ booꞌanta-koo makosinaꞌ ooaavarura teinge Pailatiꞌ niaꞌauꞌnung tee botoarako dupisiꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="13" v="29">Eeꞌnoko tenang dupe-antavaara tee ookara Daari Meekunge tee-koo minkuvui otoining teinge depeto siauꞌnung teieta koiꞌketa eeꞌnoko kuvi dakoꞌdoma dakoꞌauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="30">Teka teie Kumponinge booꞌketa daaꞌuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="31">Eeꞌnoko mmauꞌ doong-koo oroꞌparuꞌ teing-koo tee ninka porouꞌning-koo Kaaleliꞌketa teꞌ Jerusalemaꞌ. Teing eeꞌning enang batei-koo bakaning siraꞌ nkonuka deempariri otorong nantoong-koo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="32">“Eeꞌnoko niiꞌke tee doorenang tampara poꞌantarerorompimaang aung anaare: Tee eeꞌnara Kumponinge maraka-antavuuꞌnung teing-koo urikupoong niumaraang-koo enang tee Kumponinge dupe-antamemuring niiꞌkoo biurukaaꞌkoo Jiisuuꞌ domang-antavura. </v>
<v b="ACT" c="13" v="33">Teeꞌ nariꞌ Daari Meekung-koo daariari otoinaꞌ teke kevuranavu-koo Kena-koo Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ tero miruꞌuma aaꞌpumanavu-koo: ‘Daꞌ tee Nnuring. Eꞌmung tee ninge daaꞌdansing.’ </v>
<v b="ACT" c="13" v="34">Eeꞌnoko booꞌketa domang-antavuuꞌnooꞌkoo teeꞌ eeꞌnaꞌ napoꞌ deraꞌ aapearavaukaꞌnaꞌkoo eeꞌ daariari otong, ‘Teing biraankenanka meekeng Deevitaꞌ maraka-antavantuꞌning masikaꞌ diiꞌ arompiaing.’ </v>
<v b="ACT" c="13" v="35">Napoꞌ niiꞌnavu-koo minkuvuma aaꞌpuuꞌ: ‘Dake tauraꞌpeaukaꞌnung tee dakaang naning meekung deraꞌkoo.’ </v>
<v b="ACT" c="13" v="36">“Niiꞌke tasiꞌpampiri otong Deevitaꞌ baka teeꞌ minkuaravaꞌ, aiꞌ Deevitaꞌ tee Kumponinge miruꞌuuꞌnaꞌ bakanavarang-koo nkoarara tee booꞌparioꞌ tee baumaraang ninka nariꞌ dakoꞌauꞌ eeꞌnoko teke deraꞌouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="37">Teka tee Jiisuuꞌ Kumponinge daaꞌantavuuꞌnung tee deraꞌoaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="38">“Teeꞌkoo diiꞌke mmarange noruꞌeriaing tee aung eeꞌnara narung-koo diiꞌke orara aarumo-ita tontaꞌanta nkaveriaꞌnaang daankirampimaang. </v>
<v b="ACT" c="13" v="39">Eeꞌnoko teie narunge ookara kante masikaꞌantavaavaining tontaꞌantavuri otorong ookara kapooꞌnanka-ita diiꞌ Moosesi-nung botoi tontaꞌantaruriarupeuꞌning-eta. </v>
<v b="ACT" c="13" v="40">Tarerariai kapooꞌ Kumponinge teing urikupoong nakaro-nupoong karantavuriko minkuauꞌning diiꞌkoo poꞌneenga, aaꞌpauꞌning, </v>
<v b="ACT" c="13" v="41">“Ooveriko diiꞌ benkemerimaing, taꞌniniri karakararerarima dooriaining, aiꞌ ninge tee diikaning doong-koo kapooꞌ masikung nkoampaing, tee kapooꞌ diiꞌke tee koontoꞌ masikaꞌantaveriaukaꞌnung bane naninge pukevui naururiko deekoꞌ.’” </v>
<v b="ACT" c="13" v="42">Teketa Paulaꞌke daankinang bakevuko ookara dootuuꞌnava-ita siarima niiꞌninge aaꞌnaꞌ niaꞌauꞌ teing aing kapooꞌnanka napoꞌ niiꞌnaꞌmung Doong Uaanaꞌmung dankivuriiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="13" v="43">Teketa tee dootuuꞌnava-koo minkunaavariruꞌnooꞌketa siarira mmauꞌ nantoong Juꞌnupoonge eeꞌnoko teing Juꞌdeeaing nariꞌ dootuuꞌarikoꞌninge siompaaretuꞌnung Paulaꞌ naanka Banabasi. Eeꞌnoko tenaankai Kumponing bakaang piaa-koo pinkaꞌariri otorooꞌnaang tautauaarema nauaaretuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="13" v="44">Teketa daunung-koo Doong Uaanaꞌmung dapiꞌ ookara temono osi pankamono-kooning naroꞌariruꞌnung taara-koo tee kara Ovoring bakaang. </v>
<v b="ACT" c="13" v="45">Teka teinge Juꞌnupoong-koo pankenge nantoong karinga ooaarira mamairoi maantoꞌurira papuraankaꞌauꞌ tee kara Paulaꞌke minkuvuuꞌnung pooreꞌaama. </v>
<v b="ACT" c="13" v="46">Eeꞌnoko Paulaꞌ naankai Banabasi aaꞌnaꞌ nariꞌ minkuvurema aaꞌpuretuꞌ, “Kara Kumponing bakaang makosi diiꞌ tutung nau-koo, teka diiꞌke dimpaꞌering-koo eeꞌnoko domaang oparavaukaꞌnung-koo makosinaꞌ deeaꞌnaꞌ simpeꞌdariring-koo, neeꞌ makosi teing-anko Juꞌdeeaing-anko toromarema mereaing. </v>
<v b="ACT" c="13" v="47">Aiꞌ Ovoringe tee Daari Meekung-koo kuunge Karistooꞌ minkuvuma aaꞌmemuruꞌnung, ‘Daꞌ tee ninge donkong-antaransing araka deentari otooꞌnaang Juꞌdeeaing-koo dake domang-anta tavoꞌeeꞌnaang tokooning-koo isipoꞌning-koo aung-koo kansiꞌkoo.’” </v>
<v b="ACT" c="13" v="48">Eeꞌnoko tenang teinge Juꞌdeeainge tee aung kara taaravaara teing dotuarira pankaing-antavauꞌ tee Kumponing bakaang kara, eeꞌnoko teing makosining Kumponinge tero miruꞌuruꞌning domaang oꞌpaaꞌ nka-koo teinge masikaꞌantavauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="49">Eeꞌnoko Ovoring bakaang kara teketa beremparuꞌ ookutunairu-koo temeensiꞌkooning-koo. </v>
<v b="ACT" c="13" v="50">Teketa teinge Juꞌnupoong-koo pankenge tee osi pankamono-koo ovontung donkaang eeꞌnoko manikuꞌ Kumponing-koo meeꞌduꞌpiariri otorokoꞌning onou orari-antavaaruꞌ maroita Paulaꞌ naanka Banabasi orakaꞌ nkoaareeꞌnaang, eeꞌnoko teeꞌ nkoaarema bataꞌaaretuꞌ biikanairu-eta. </v>
<v b="ACT" c="13" v="51">Eeꞌnoko tenaanka daꞌmong tankavaretuꞌ kauꞌketa teing nau-anta-koo biikaang orakaꞌnko teing-koo toroaraaꞌnaang. Teketa Aikoniamiꞌnavuntuꞌaape beretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="13" v="52">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ sionuka doturotu ninka Tanuaang Meekunge maantoꞌuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="1">Teke Aikoniamiꞌnavuntuꞌkoo tenaanka pava dootuuꞌnava-koo napoꞌ tumparetuꞌ Juꞌnupoong biikanava-koo, eeꞌnoko teke teeꞌ nariꞌ aaꞌnaꞌ daankiaresioꞌ nantoong karingai masikaꞌantavauꞌ ookavitura-kooninge aaꞌning Juꞌnupoong teing Juꞌdeeaing nariꞌ dootuuꞌarikoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="14" v="2">Teka teke niiꞌning Juꞌnupoong-kooning Karistooꞌ masikaꞌantavaavarukoꞌninge siingoravaarima akoing noruꞌ orari-antavaaruꞌ teing baito-nupoong munteꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="14" v="3">Teka teeꞌkoo tenaanka pankaroong otoretuꞌ teke dera-antavuresi tee minkunaa Ovoring bakaang piaa-koong, eeꞌnoko Ovoringe tee minkunaa masikee-anta-koo taaꞌniꞌantananka eeꞌnoko taꞌnimpaariiꞌnanka nkovureeꞌnaang avuretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="4">Eeꞌnoko nantoong temono osi pankamono-kooning meuꞌ tankaampariruꞌ, aaꞌnouꞌ niiꞌning Juꞌnupoong ninka deempariruꞌ eeꞌnoko niiꞌning kara-okovuresi-nkara ninka deempariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="5-6">Teketa tenang aaꞌnouꞌ Juꞌnupoong eeꞌnoko teing Juꞌdeeaing nariꞌ, biikaning ovontung ninka, tenaanka orakaꞌ nkoaarema kapange tooꞌpaarema dupisiꞌkoo mauꞌaareko taaravareta kooꞌaretuꞌ niiꞌning osinairu-koo aaꞌning-koo Liisiraꞌ eeꞌnoko Deebi, Laikoniaꞌnameensiꞌkooning osi pankeng-koo. </v>
<v b="ACT" c="14" v="7">Eeꞌnoko tenairu-koo daankivuretuꞌ tee doorenang tampara. </v>
<v b="ACT" c="14" v="8">Teke Liisiraꞌke naning narung baꞌnanui otokoꞌnung kauꞌ doota, pontoꞌaruꞌnooꞌketa nanuarukoꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="14" v="9">Teie Paulaꞌ karoko taaravuuꞌ, eeꞌnoko Paulaꞌke naapu narung oovuma tasiꞌpura masikaꞌantavui taarevoaing-pinaꞌ noruꞌarako aaꞌnaꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Deto koontari donkoniai.” </v>
<v b="ACT" c="14" v="10">Eeꞌnoko deto dinkitooꞌarara donkonura nanuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="11">Eeꞌnoko tenang nantoong karingai ooaara tee kapooꞌ Paulaꞌke nkovuuꞌnung teing deto bokiaama biikanaꞌ Laikoniaꞌnaꞌ kareaama aaꞌpauꞌ, “Tenaanka niikanaanka kumponinka tee eꞌmung siaresing naning-pinaꞌ oroꞌparesi.” </v>
<v b="ACT" c="14" v="12">Eeꞌnoko teinge Banabasi Sius tampauꞌ, eeꞌnoko Paulaꞌ, kara bauko deemparako Eemis tampauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="13">Eeꞌnoko teie Sius-koong piristiꞌke, bakaang boontunava teꞌ osi pankamono-koo beꞌdoma otokoꞌ aaꞌnunge iiooꞌ tuumpura boromakaꞌnanka-koo pampurira karanaang biꞌuruꞌ osi pankamono-koo tuntoma, eeꞌnoko nantoong ninka boontunampariiꞌnaang piavorokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="14">Eeꞌnoko tenang kara-okovuresi-nkarai Banabasi naankai Paulaꞌ oovureta tenaankai beekaning mononopaꞌnanka kurumparetuꞌning dereꞌuretuꞌ orokoarema. Eeꞌnoko teing nantoong karinga-aape kuaꞌparetuꞌ bokurema aaꞌpurema, </v>
<v b="ACT" c="14" v="15">“Ee aing, aung aming-koo eeꞌ nkoverimang? Neeꞌ tenaanka naninka diiꞌpinaꞌ nariꞌ oroꞌka, diiꞌkoo doorenang tampara poꞌantavampesinaanka diiꞌ bereꞌdariiꞌnaang teing-eta aing-eta kapooꞌ tamunsiꞌning-eta Kumponing domantooꞌaape, tee eeꞌnara paning eeꞌnoko kansiꞌ nkovuuꞌ eeꞌnoko pirung ookara kapooꞌ kuung otoromaing ninka nariꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="16">Tero urikavarang-koo teie tee tauraꞌpuruꞌnung ookutuning amutemuriiꞌ nantoong avitoitoi piavoroainaꞌ siompaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="14" v="17">Teka tee bane teeꞌ nkorurira teie koontoꞌ siꞌduriaꞌ taaꞌniꞌantavari, aiꞌ teie tee tampaꞌ nkorurimaung apoꞌ dovang arurima paning-eta, bateinananka ookara kapooꞌnanka tampaꞌ sinampumaing arurikooꞌ diikaang domang unaa-antarurima taamang tovange eeꞌnoko doturotu.” </v>
<v b="ACT" c="14" v="18">Teeꞌ nauaareta teie aunge karai kakau bereꞌantavaaretuꞌ teing nantoong tenaanka-koo boontu-koo piavorokoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="14" v="19">Teka teing Juꞌnupoong turampaarekoꞌninge Antiokoꞌketa eeꞌnoko Aikoniamiꞌketa porora nantoong noruꞌ bereꞌantavaarioꞌ teinge Paulaꞌ kapange tooꞌpauꞌ eeꞌnoko osi-koo damaꞌdu barampaara duaꞌauꞌ booꞌparuꞌnung-pinaꞌ noruꞌaama. </v>
<v b="ACT" c="14" v="20">Teka tenang Karistooꞌ sionuka tee koroai tee-anko poroioꞌ tee deto donkonura osi pankamono-koo napoꞌ tumparuꞌ, eeꞌnoko daunaꞌmung Banabasi ninka nariꞌ Deebi-aape beretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="21">Teketa tenang tenaankai doorenang tampara daankivurema teke Deebi-navuntuꞌkoo nantoong karinga Karistooꞌ sionuka deeng-antavaaretuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="14" v="22">Teketa tenaanka Liisiraꞌ eeꞌnoko Aikoniamiꞌ eeꞌnoko Antiokoꞌaape toroareta puring-antavaaretuꞌ teing Karistooꞌ sionuka biikaang masikaꞌanta-koo, tautauaarema teeꞌ nariꞌ masikaꞌantavariri otorooꞌnaang eeꞌnoko aaꞌpaarema, “Bakei teing kapooꞌ mankiꞌ mmauꞌnanka kuneꞌampima Kumponing bakaang muuꞌkoo tung-koo makotumpiiꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="14" v="23">Eeꞌnoko tenaankai dootuuꞌnupoong-kooning urantanuka miruꞌaaretuꞌ osi kante-koo, eeꞌnoko kunsiarima unkumoariri Ovoring-koo sipaarekoꞌ masikaꞌantavaakoꞌnung-koo. </v>
<v b="ACT" c="14" v="24">Teketa tenaanka Pisidia-nameensiꞌke tankinureta Pampiliaꞌnameensiꞌkoo basiaretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="25">Eeꞌnoko tenang Peeka-namono-koo kara siraꞌpureta, Atalia-navuntuꞌaape danto beretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="14" v="26">Eeꞌnoko teketa beekaang nko-nko opureta Antiokoꞌnamono-aape aarerie toroaretuꞌ, teꞌ eeꞌnooꞌ tutung Karistooꞌ bakanavitue Kumponing-koo sipaaretuꞌnooꞌ pakuvureeꞌnaang tee nko-nko nkovureko. </v>
<v b="ACT" c="14" v="27">Eeꞌnoko tenang teꞌ basiareta tenaankai ookara dootuuꞌnupoong naroꞌ oosiaaretuꞌ eeꞌnoko sirakaꞌantavuretuꞌ ookara kapooꞌ Kumponinge nkovuuꞌning tenaanka ninka, eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ Kumponinge taung nkovuuꞌnaꞌ teinge Juꞌdeeainge nariꞌ masikaꞌantavaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="14" v="28">Eeꞌnoko tenaanka teke pankaroong otoretuꞌ Jiisuuꞌ sionuka ninka. </v>
<v b="ACT" c="15" v="1">Teka niiꞌning nantoong Judiaꞌketa depeto Antiokoꞌnavuntuꞌ porouꞌ baito-nupoong nau-antavaarima aaꞌpaama, “Diiꞌ dopaꞌ napuꞌdariarura deekoꞌ, Moosesie tampuuꞌnaꞌ, diiꞌ teing domang-anta komperiaukaꞌning.” </v>
<v b="ACT" c="15" v="2">Eeꞌnoko Paulaꞌ naankai Banabasi taaravureta aaꞌnaꞌ turampaareta tataꞌeekoꞌ. Teketa Paulaꞌ eeꞌnoko Banabasi niiꞌning ninka nariꞌ miruꞌaaretuꞌ Jerusalemaꞌaape deto berooꞌnaang kara okovuri nkanuka-anko eeꞌnoko dootuuꞌkoo urantanuka-anko aung kapooꞌ tataꞌeuꞌnung-koo niaꞌkaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="15" v="3">Temono-koong dootuuꞌnupoonge teeꞌ nanuꞌkoo botoaarioꞌ Ponisia eeꞌnoko Sameriaꞌnameensiꞌka-kooninge deto dooreaari tankinauꞌ Juꞌdeeaing bereꞌariruꞌnung-koong doorenang, eeꞌnoko teinge teeꞌ dooreaama aaꞌnaꞌ doturotu-antavaaruꞌ teing biiꞌmaikororiꞌ baito-nupoong. </v>
<v b="ACT" c="15" v="4">Tenang teing Jerusalemaꞌ basiariko onkeonkeꞌaaruꞌ temono-koo dootuuꞌnupoonge eeꞌnoko teing-koo urantanukai eeꞌnoko teing kara okovuri nkanukai. Eeꞌnoko teinge nauaaruꞌ ookara Kumponinge nkovuuꞌnanka teing ninka. </v>
<v b="ACT" c="15" v="5">Teketa niiꞌning Karistooꞌ masikaꞌantavaakoꞌning Boto Keperuuꞌnavitu-kooning˜ daaꞌarira aaꞌpauꞌ, “Teing Juꞌdeeaing dopaꞌ totoꞌparira deekoꞌ makosiaapeuꞌ domaang otoi otoꞌ nka-koo, eeꞌnoko Moosesi-nung boto siong-koo botoarampiai.” </v>
<v b="ACT" c="15" v="6">Teketa tee teing kara okovuri nkanuka eeꞌnoko Karistooꞌkoonavitu-koo urantanuka naroꞌariruꞌ tee aung minkuaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="15" v="7">Eeꞌnoko teketa aaꞌnaꞌ tataꞌeekotaaꞌ Piitai donkonura aaꞌpuruꞌ teing, “Ee aing mmaikoriꞌ, diiꞌke noruꞌeri otong tero tee Kumponinge ning diiꞌkoo meuꞌka miruꞌmuuꞌnung daankiamaꞌnaang tee doorenang tampara Juꞌdeeaing-koo taaravaara masikaꞌantavaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="15" v="8">Eeꞌnoko teie Kumponinge ookara biikaang domang noruꞌui otoinge Juꞌdeeaing onkeonkeꞌurimanaꞌ siraꞌparuꞌnung Tanuaang Meekung avurima teeꞌ nariꞌ niiꞌ amuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="15" v="9">Eeꞌnoko noruꞌ tankatankaang niiꞌkoo meuꞌke otoaꞌ aaꞌnoko niiꞌ eeꞌnoko teing, teka niiꞌpinaꞌ kiiroraaꞌuruꞌnung biikaang domang masikaꞌantavaako. </v>
<v b="ACT" c="15" v="10">Enang teeꞌ noruꞌerima diiꞌke aming-koo Kumponing paaraverimaang Moosesi-nung boto-koo mankiꞌ poruꞌantavererima teing Karistooꞌ sionuka? Tee eeꞌnara boto niikakatauroi eeꞌnoko niiꞌke naroꞌka nka-koo makosi deeaung. </v>
<v b="ACT" c="15" v="11">Teka niiꞌke eeꞌ masikaꞌantavampiri otong niiꞌ niikaang Ovoring Jiisuuꞌ bakaang piaae booꞌketa mooꞌmuriainge teeꞌ teing-pinaꞌ nariꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="15" v="12">Piitai teeꞌ minkuvuioꞌ ookara naroꞌariruꞌning kapuuariruꞌ, teketa Banabasi naanka Paulaꞌ barorompaaretuꞌ minkuvureko taaꞌniꞌantananka eeꞌnoko taꞌnimpaariiꞌnanka Kumponinge Juꞌdeeaing-koo meuꞌke tenaanka ninka nkovuuꞌning-koo. </v>
<v b="ACT" c="15" v="13">Eeꞌnoko tenaanka kara bakeareko Jeemisie karoma aaꞌpuuꞌ, “Ee aing, taarameriaing ning. </v>
<v b="ACT" c="15" v="14">Saimoniꞌke tee naururuꞌnung diiꞌ teeꞌ Kumponinge teing Juꞌdeeaing beeroꞌuruꞌnaꞌ teing-koo niiꞌning tontaꞌurira bakaning deempuriiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="15" v="15">Eeꞌnoko teke urikupoong nakaro-nupoong Kumponing-etaing biikaang kara nariꞌ makotuuꞌ, eeꞌ daariari otoinaꞌ: </v>
<v b="ACT" c="15" v="16">‘Ovoringe aaꞌpumaang, damaꞌke tee toromarara ninge napoꞌ kaniampaing teva bare-nava Deevitaꞌ dootuuꞌarakoꞌnava pesiꞌaruꞌnava. </v>
<v b="ACT" c="15" v="17">Pesiꞌaruꞌnooꞌketa napoꞌ kaniamiraiꞌnange deto donkompampaing teinge niiꞌninge nantoonge Ovoring tasiꞌmaara poroainaꞌ Juꞌdeeaing ookarai nkaning tamparansi otoininge. </v>
<v b="ACT" c="15" v="18">Ovoringe teeꞌpuuꞌ, teie kansiꞌ pupuꞌaruꞌnooꞌketa ookara kapooꞌnanka nkovuriainaꞌ noruꞌui otomaunge.’” </v>
<v b="ACT" c="15" v="19">“Teeꞌkoo ninge eeꞌ simpeꞌamaang, tee aaꞌ niiꞌke poreꞌantavarampiaukaꞌnung teing Juꞌdeeaing Kumponing-aape bereꞌariaining. </v>
<v b="ACT" c="15" v="20">Teka daariampima nauarampiaing aing aaꞌning nkoaavarooꞌnaang, taamang naiaavaukaꞌ kumponing tositosinanka-koo darimpaama kuꞌmiꞌantavaamaung, kaukauro nkoaavaukaꞌ, bioꞌ tutung tavaama ereng dakoaavaung maaꞌaavaukaꞌ, eeꞌnoko ereng naiaavaukaꞌ, Juꞌnupoong diiꞌkoo maarevoroꞌneeng. </v>
<v b="ACT" c="15" v="21">Aiꞌ urikavarang-eta nantoong otoromaung Moosesi-nung boto deeruaama aing kapooꞌnanka daankiaamaing osi kante pava dootuuꞌnanka-koo Doong Uaanaꞌmung kante.” </v>
<v b="ACT" c="15" v="22">Eeꞌnoko tenang teinge kara okovuri nkanukai, dootuuꞌkoo urantanukai, eeꞌnoko teing ookara dootuuꞌnupoonge tamparavaara, aing aaꞌning teing-kooning miruꞌaaruꞌ Paulaꞌ naanka ninka Banabasi Antiokoꞌaape nariꞌ nanuꞌkoo: Judasi, niiꞌnooꞌ Basabas tampaakoꞌ, eeꞌnoko Sailas, tenaanka teing-koo dootuuꞌnupoong-koo miring-poꞌnaanka. </v>
<v b="ACT" c="15" v="23">Karavoto˜ eeꞌ daariniiꞌ nkavai beꞌkoo botoaaruꞌ: “Diiꞌ teing Juꞌdeeaing Karistooꞌkoo baito-nupoong aaꞌning-kooning-Antiokoꞌ, Siiria eeꞌnoko Silisia-nupoong-diiꞌkoo tampara tampampimaang niiꞌke diiꞌmaikororiꞌke aaꞌninge: kara okovuri nkanukai eeꞌnoko Karistooꞌkoonavitu-koo urantanukai. </v>
<v b="ACT" c="15" v="24">Niiꞌankoita niiꞌning berora kararaarima poreꞌantaraariko taaravampiring onou-koo otoꞌ dataveriaꞌ otomanaꞌ nkoraarima, aaꞌdaarima diiꞌ dopaꞌ totoꞌdarira eeꞌnoko Moosesi-nung boto siomperima Juꞌpinaꞌ otoriaing. Teka niiꞌke nauarampiaruko teeꞌ minkuraarimaung. </v>
<v b="ACT" c="15" v="25">Teeꞌkoo niiꞌ naroꞌmarira nariꞌ noruꞌmariruꞌnung niiꞌnaanka miruꞌarampira botoarampiiꞌnaang diiꞌanko anaanka ninka niiꞌke piaavarampimanaanka ninka aaꞌnoko Banabasi eeꞌnoko Paulaꞌ; </v>
<v b="ACT" c="15" v="26">Aaꞌnaanka niikaang Ovoring Jiisuuꞌ tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ tasiꞌpuresi avororeaꞌ siompuremanaankai, nantoonge mauꞌaareko. </v>
<v b="ACT" c="15" v="27">Niiꞌke anaanka Judasi naanka Sailas botoarampiring beeꞌka napoꞌ karai nauraariiꞌnaang kapooꞌ aunge karavotoi naurarampiring. </v>
<v b="ACT" c="15" v="28">Tenang Tanuaang Meekung ninka nariꞌ oꞌnori eeꞌ tampaꞌnaꞌ noruꞌmariring: Niiꞌke kara mankiꞌ diiꞌkoo dau panteꞌampiaukaꞌnung, teka aing naing aarumo naurarampiiꞌnaang diiꞌke siong-koo makosi: </v>
<v b="ACT" c="15" v="29">Taamang kumponing tositosinanka-koo dariniiꞌ eeꞌnoko ereng naieriaukaꞌ, bioꞌ tutung tavaama ereng dakoaavaung maaꞌeriaukaꞌ, kaukauro nkoveriaukaꞌ. Aing-eta tontaꞌdariri otoriaing deekoꞌ teeꞌ tee tampaꞌ. Makosi otoriko.” </v>
<v b="ACT" c="15" v="30">Teketa tee botoaarioꞌ teing Antiokoꞌnavuntuꞌaape doonko berouꞌ, eeꞌnoko teꞌ basiarira tee Karistooꞌnavitu naroꞌ oosiaarira teka tee karavoto avaaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="15" v="31">Eeꞌnoko tenang teinge deeruaara dotuariruꞌ teing tee-koong karai domang kuaaꞌantavurioꞌ. </v>
<v b="ACT" c="15" v="32">Eeꞌnoko Judasi naankai Sailas nakaronaankai mmauꞌ kara nauaarema daankiaretuꞌ puring-antavaarema teing baito-nupoong. </v>
<v b="ACT" c="15" v="33">Teketa niiꞌning batei teke otorora teinge baito-nupoong mooa ninka botoaaretuꞌning-anko nanureeꞌnaang tampaarema siꞌnooraꞌaaretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="15" v="34">Teka Sailas teke napoꞌ otoꞌkoo piavoko Judasi baka toroaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="15" v="35">Eeꞌnoko Paulaꞌ naanka Banabasi nariꞌ teke otorouꞌ Antiokoꞌnavuntuꞌkoo. Tenaanka niiꞌning mmauꞌ ninka nariꞌ Ovoring bakaang kara nau-antavarima daankiaarikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="15" v="36">Eeꞌnoko niiꞌning doong tankinuko Paulaꞌke Banabasi aaꞌpuuꞌ, “Poai, toromareta neekaning baito-nupoong beeroꞌarampeai ookara osinanka-koo Ovoring bakaang kara daankiampetuꞌning-koo ooarampema otoroinaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="15" v="37">Eeꞌnoko Banabasie Jooni Maakaꞌ tenaanka ninka nariꞌ bokuvuresi nanuꞌkoo piavouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="15" v="38">Teka Paulaꞌke eeꞌ noruꞌuuꞌ, “Aung bokuampearui dei tampaꞌ, aiꞌ temuꞌ Pampiliaꞌka neeꞌ siꞌmureta pakumurearuuꞌ poreꞌmoreko.” </v>
<v b="ACT" c="15" v="39">Teketa tataꞌeereta siivenkeꞌeeretuꞌ; Banabasie Maakaꞌ bokuvura Saiparasi-namuiꞌkoo aarerie beretuꞌ, </v>
<v b="ACT" c="15" v="40">eeꞌnoko Paulaꞌke Sailas bokuvura tenkenuretuꞌ teinge baito-nupoonge Ovoring-koo sipaaresioꞌ teie pakuvureeꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="15" v="41">Eeꞌnoko tenaanka nanuꞌ tutumparema Siiria-nameensiꞌ eeꞌnoko Silisia-nameensiꞌke tankinuretuꞌ dootuuꞌnupoong puring-antavaarema osi kante-koo. </v>
<v b="ACT" c="16" v="1">Eeꞌnoko tenaanka Deebi-navuntuꞌ beeroꞌuresi bereta Liisiraꞌnavuntuꞌkoo basiaretuꞌ. Teke naning narung Karistooꞌ siompukoꞌnung otokoꞌ miring Timoti, nani Juꞌkoonani bauring Karistooꞌ masikaꞌantavukoꞌnani, teka bauma Kirikiꞌkoong. </v>
<v b="ACT" c="16" v="2">Teinge baito-nupoong Liisiraꞌ eeꞌnoko Aikoniamiꞌnupoonge tampara tampaakoꞌ tee. </v>
<v b="ACT" c="16" v="3">Teka Paulaꞌ Timoti ninka nariꞌ nanuꞌkoo piavora bokuvuuꞌ, teketaꞌ dopaꞌ napuꞌuuꞌ Juꞌnupoong osi beeroꞌaariaining-kooning piavoroaruꞌneeng-koo, aiꞌ ookarai noruꞌai otoing tee bauma Kirikiꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="16" v="4">Teketa tee tenang teing osi pankenge nanaama tee kara botonang kara okovuri nkanuka eeꞌnoko Karistooꞌkoonavitu-koo urantanuka Jerusalemaꞌketa botoariruꞌnaꞌ nauaarima nanaakoꞌ teinge siompaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="16" v="5">Teeꞌkoo dootuuꞌnupoong osi kante-koo purimpariruꞌ biikaang baito-koo, eeꞌnoko doong kante mmauꞌarikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="6">Eeꞌnoko Eesia-nameensiꞌkooninge aaꞌninge Pirisiaꞌnavaro eeꞌnoko Kalesia-navaroi tamung danto tankinauꞌ Tanuaang Meekunge orokovurioꞌ kara siraꞌkoo temeensiꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="16" v="7">Eeꞌnoko tenang Miisiaꞌnavaro-koo basiarira Bitinia-nameensiꞌaape doonko beꞌkoo maroariko teka Tanuaang Meekunge orokovuruꞌ teꞌ beꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="16" v="8">Teeꞌkoo Miisiaꞌketa danto Toroasi-navuntuꞌaape tankinaara eeꞌnoko ning Luukeꞌ teka kuneꞌmauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="9">Eeꞌnoko teke muunga Kumponinge Paulaꞌ niiꞌnaung-koo˜ bereꞌantavuioꞌ kapooꞌ noone-pinaꞌ oovuuꞌ naninge Masedoniaꞌnameensiꞌnunge donkonura eentavarama aaꞌpuko, “Aꞌ Masedoniaꞌ pora pakumeriai.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="10">Eeꞌnoko tenang teeꞌ oovura namuꞌke taung besiꞌampiruꞌ Masedoniaꞌnameensiꞌaape kato beꞌkoong, aaꞌpampima, “Kumponinge bokumuring tee doorenang tampara teing-koo daankiampiiꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="11">Tee tee teketa Toroasi-eta aareri-koo koinampira koontoꞌ Samoteresia-namuiꞌaape kato meruꞌ, teketa napoꞌ daunaꞌmung Niapolis-navuntuꞌaape kato meruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="12">Eeꞌnoko teketa Pilipai-aape meruꞌ. Pilipai tee osi pankaing Roomaꞌnupoong okovoroi otorokoꞌning-koo Masedoniaꞌnameensiꞌkoo. Temono-koo eeꞌnamono-koo niiꞌning doong oꞌnoruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="13">Eeꞌnoko Doong Uaanaꞌmung niiꞌ temono-ita simarira damaꞌdu meruꞌ ntong siong, teꞌ eeꞌnooꞌ Juꞌnupoong kunsiaripeuꞌnooꞌpinaꞌ oroꞌnooꞌ noruꞌampiri. Eeꞌnoko teke nariꞌ baꞌnamariri manikuꞌ karavarampikoꞌ teke oosiariruꞌning. </v>
<v b="ACT" c="16" v="14">Nani niiꞌ taaramuruꞌnani bakaang miring Liidia, osi Taiataira-nani. Teni baarong karompumaung baavevukoꞌnani; teninooꞌ Kumponing-koo dootuuꞌarakoꞌnani. Ovoringe eeꞌnarai domang daateꞌuioꞌ tampaꞌ baroromparuꞌnani tee-koo kara-koo Paulaꞌke minkuvuuꞌnung-koo. </v>
<v b="ACT" c="16" v="15">Eeꞌnoko tenang ntong-koo minkie meekaꞌantavarara teni bakanava-koo nariꞌ otorokoꞌning ninka tenie niiꞌ aaꞌnaꞌ bokumuruꞌ aaꞌpuma, “Diiꞌke ning Ovoring masikaꞌantavansinani noruꞌmerira deekoꞌ nkanooꞌ pava-koo porira otoriaing.” Eeꞌnoko tenie deravari beꞌantamuruꞌ bakanava-koo. </v>
<v b="ACT" c="16" v="16">Niiꞌnaꞌmung tee napoꞌ kunsiroma-aape meriko naninge manikumai kuneꞌmuruꞌ. Teninooꞌ naning niiꞌning-koo botovotonaaꞌ otokoꞌnani eeꞌnoko maꞌnaang orarai tarampee˜antavuko kapooꞌ nkoaravaining siraꞌpukoꞌ, eeꞌnoko teeꞌ siraꞌpuko teinge tareaakoꞌninge mooꞌ pankaing nkavaakoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="17">Tenie Paulaꞌ siompui nanuma bokuma niiꞌ aaꞌmurikoꞌ, “Aing nantoong Kumponing Deto Basi bakaning botovotonaaꞌnuka diiꞌ booꞌketa mooꞌduriainaꞌ nauraarimaing.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="18">Eeꞌnoko mmauꞌ doonge teeꞌ nkoarakoꞌ teni. Teka tee-koo Paulaꞌ iirauꞌarara bereꞌarara tee maꞌnaang aaꞌpuuꞌ, “Ninge Jiisuuꞌ niiꞌ domang-anta-koo tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ bakaang miring-koo daꞌ botoramaang ani-eta bakoraravai!” Eeꞌnoko tenang tee-koo batei-koo bakoaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="19">Teketa tenang bakaninge tareaakoꞌninge mooniꞌ baranavung taung otoaruioꞌ ooaara teinge Paulaꞌ naanka Sailas mooꞌaareta barampaaretuꞌ kara simpeꞌdoma-aape teing-koo pankenanka-koo dutakanooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="20">Eeꞌnoko tenang teꞌ tavoꞌaareta aaꞌpaaruꞌ teing kara simpeꞌnuka˜, “Anaanka tenaanka Juꞌkoonaanka. Poreꞌantamaarima iirang-antamaarikooꞌ niiꞌ amono-nupoong. </v>
<v b="ACT" c="16" v="21">Anaankai niiꞌning aarumo siong-koo naumaarimaang tee niiꞌ Roomaꞌnupoong niikaang boto totoꞌpupeuꞌning.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="22">Nantoong karingai nariꞌ pakueema tuumpiaareko tuutunang˜ taaranukai piatooronuka botoaarioꞌ mononopaꞌ dereꞌaama kiruꞌaaretuꞌ tenaanka-ita, teketa banaꞌke muraꞌaaretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="23">Eeꞌnoko tenang mmauꞌnamuꞌpie muraꞌaarema toraꞌantavaareta teketa pava kiimatanava-koo sipaaretuꞌ. Eeꞌnoko teketa tee kiimatanava tanata nauaama aaꞌpauꞌ, “Anaanka tampaꞌ tarevereaing.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="24">Teeꞌ minkuaama botoaioꞌ teie kuung-navaro-koo sipuretuꞌ tenaanka eeꞌnoko teka koiꞌke kauꞌ eeꞌnoko bireng naroꞌke pauꞌuresi pinkaꞌuretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="25">Teketa muunga meuꞌnamang Paulaꞌ eeꞌnoko Sailas kunsiarema kenavarekoꞌ Kumponing-koo eeꞌnoko niiꞌninge kiimata-niiꞌnukai taaravaarekoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="26">Eeꞌnoko teeꞌ kenavaresi otoko taꞌninaꞌ uꞌmiꞌ pankaing pouꞌ, pora tee pava ookutunava okoraꞌketa nariꞌ dankampuuꞌ. Teeꞌ nkoarako ookara karanaang daateꞌaruꞌ namuꞌke, eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka nantoong daiꞌaaruꞌning dapaꞌariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="27">Eeꞌnoko tenang teie kiimatanava tanatai tantearara kiimatanava-koong karanaananka daateꞌarioꞌ oovura bakaang bainatu barampura baka tavaraaꞌnaang nkoarakoꞌ aaꞌpuma, “Ai, teing teing kiimatanuka mmariaining!” </v>
<v b="ACT" c="16" v="28">Teka Paulaꞌke aaꞌnaꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Ei, Baikeraravaukaꞌ! Niiꞌ aing anke oꞌnorimaang ookara.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="29">Eeꞌnoko tee kiimatanava tanata araka nkavai porooꞌnaang botoarara kuung kuaꞌparuꞌ, eeꞌnoko avoroꞌke dankurankuꞌarama bera miinge keemparuꞌ uroꞌkanooꞌ Paulaꞌ naanka-anko Sailas. </v>
<v b="ACT" c="16" v="30">Eeꞌnoko sing-antavureta aaꞌpuuꞌ, “Anaanka ee, ning arekeeꞌ nkomarako Kumponinge booꞌketa mooꞌmuaing?” </v>
<v b="ACT" c="16" v="31">Eeꞌnoko tenaankai aaꞌpuretuꞌ, “Daꞌ, eeꞌnoko dakanava-kooning teeꞌ nariꞌ, Ovoring Jiisuuꞌ masikaꞌantaveriko domaang mooꞌduriaing.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="32">Eeꞌnoko tenaankai Ovoring bakaang kara nauvuretuꞌ ookara bakanava-kooning ninka nariꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="33">Eeꞌnoko teie tenang eeꞌnang muunga bokuvureta pentananka duuꞌpuretuꞌ, eeꞌnoko tee namuꞌke ookara bakaning nariꞌ ntong-koo minkiarira meekaꞌantavariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="34">Teketa tee teie bakanava-koo deto bokuvureta taamang avuretuꞌ, eeꞌnoko tee bakanava-kooning ninka nariꞌ dotuariruꞌ Kumponing masikaꞌantavauꞌnooꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="16" v="35">Teketa taneꞌpuioꞌ teinge tuutunang taaranukai˜ piatooronuka botoaarima aaꞌpauꞌ, “Tenaanka siperereriko nanureai.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="36">Eeꞌnoko teie kiimatanava tanatai tee kara Paulaꞌkoo basi-antavuuꞌ aaꞌpuma, “Tuutunang taaranukai deeꞌ tenkenireeꞌnaang botoaarioꞌ porora naumaing, enang poreta nanireaing mooa ninka.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="37">Teka Paulaꞌke aaꞌpuruꞌ teing piatooronuka, “Neeꞌ aaꞌ tee teinge sirapoꞌka muraꞌmaaresieeng tutung niaꞌmaareaꞌ, aiꞌ neeꞌ tenaanka Roomaꞌkoonaanka. Teeꞌ nkomaareta kiimatanava-koo duaꞌmaaresieeng. Enang ee napoꞌ makenge bataꞌmaareeꞌnaang? Teeꞌ makotuaꞌ. Teinge biiꞌka porora sing-antamaareaing.” </v>
<v b="ACT" c="16" v="38">Tenang piatooronukai tee aung kara teing tuutunang taaranuka nauaarioꞌ teinge tenaanka Roomaꞌkoonaanka noruꞌaareta avoreauꞌ teie dauraronge Siisaꞌke tavuriꞌneeng-koo, Roomaꞌnupoong-koonaanka tamung muraꞌaaretuꞌnung taaravura. </v>
<v b="ACT" c="16" v="39">Eeꞌnoko teinge porora tenaanka-anko orakaꞌ nkoariruꞌnooꞌkoo siraꞌpariruꞌ. Teketa tenang sing-antavaaretuꞌ tenaanka eeꞌnoko temono-ita tenkenureeꞌnaang nauaaretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="16" v="40">Tee tee enang kiimatanava-ita tenkenuretuꞌ tenaanka, bereta Liidia beeroꞌuretuꞌ. Eeꞌnoko teing baito-nupoong ooaaretuꞌnooꞌketa domang kuaaꞌantavaareta teketa tenkenuretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="1">Teketa tee Paulaꞌ naanka Sailas Ampipolis eeꞌnoko Apoloniaꞌnavuntuꞌkai tankinureta Tesalonaikaꞌnamono-koo poretuꞌ teꞌ eeꞌnooꞌ Juꞌnupoong biikanava pava dootuuꞌnava otokoꞌnooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="2">Eeꞌnoko Paulaꞌ teva-koo tumparara daankiaruꞌ temuꞌketa nkoarakoꞌnaꞌ aarumo siompui; </v>
<v b="ACT" c="17" v="3">Eeꞌnoko beenang doong nko-nko-ita uaaning-koo teke tataꞌeekoꞌ teing ninka tee Daari Meekung-koong kara-koo, Paulaꞌke sirakaꞌantavuma eeꞌnoko tasiꞌantavurima teing-koo tee niiꞌ domamuri taremuriainooꞌkoo tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ tee Daari Meekunge tampuuꞌnaꞌ baike kuneꞌura napoꞌ booꞌketa daaꞌaravaing-koong. Eeꞌnoko aaꞌpukoꞌ, “Aung eeꞌnara Jiisuuꞌ ninge siraꞌpamaung diiꞌkoo tee naning tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ nemperimaung.” </v>
<v b="ACT" c="17" v="4">Eeꞌnoko niiꞌninge Juꞌnupoonge taaravaara masikaꞌantavaara tee Paulaꞌ naanka Sailas siompaaretuꞌ, eeꞌnoko napoꞌ mmauꞌ Juꞌdeeaing Kumponing-koo meeꞌduꞌpiari otorokoꞌning eeꞌnoko niiꞌning manikuꞌ mmauꞌ nariꞌ, ovontunavo. </v>
<v b="ACT" c="17" v="5">Teka Juꞌnupoong-koo pankeng mamairoarira niiꞌning taarapiikanuka nkavaarira, karikaꞌ tapoꞌaarira tee osi pankaing naampai maantoꞌantavauꞌ, eeꞌnoko Jeesoni bakanava pava putuꞌauꞌ teinge Paulaꞌ naanka nantoong-anko sing-antavareeꞌnaang piavoroma. </v>
<v b="ACT" c="17" v="6">Eeꞌnoko tenang tenaanka ooaarearura teinge tee Jeesoni eeꞌnoko niiꞌning baito-nupoong barantaꞌaari berouꞌ temono tarenuka-anko bokiaama aaꞌpaama, “Aing kansiꞌ ookutunairu apee bereꞌantavaamaing aꞌ napoꞌ amono-koo poroi. </v>
<v b="ACT" c="17" v="7">Eeꞌnoko anka aunge Jeesonie onkeonkeꞌuri. Eeꞌnoko ainge ookarai niikaang daurarong˜ pankaing, tee Siisaꞌ, bakaang boto totoꞌpai kapooꞌ nkoaamang aaꞌpaama, ‘Niiꞌnung daurarong otong, miring Jiisuuꞌ.’” </v>
<v b="ACT" c="17" v="8">Eeꞌnoko temono osi pankamono-kooninge ovookaꞌnuka ninka orakaꞌ noruꞌauꞌ teeꞌ taaravaara. </v>
<v b="ACT" c="17" v="9">Eeꞌnoko aaꞌpaaruꞌ, “Mooniꞌ tutung siperiko deekoꞌ kiimata-ita tenkeng-antararampiiꞌnaang eeꞌnoko tee temuriiꞌ kapooꞌ nkoverimaung napoꞌ nkoveriaruko deekoꞌ aung mooniꞌ damaꞌ napoꞌ tororerorompiaing.” Teketa mooniꞌ duaꞌaioꞌ teinge sing-antavaaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="10">Eeꞌnoko teinge baito-nupoonge teꞌmung eeꞌnaꞌmung Paulaꞌ naanka Sailas tenkeng-antavaaretuꞌ Beeriaꞌnamono-aape, eeꞌnoko Beeriaꞌ basiareta Juꞌnupoong biikanava pava dootuuꞌnava-koo kuung beretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="11">Teing aing Juꞌnupoong teke otorokoꞌning biikaang noruꞌ aaꞌnaꞌ daateꞌniiꞌnanka teing-koo Tesalonaikaꞌke otorokoꞌning-koo, aiꞌ teinge beekaang kara aaꞌnaꞌ tampaꞌ taaravaakoꞌ eeꞌnoko doong kante Daari Meekung-koo minkuaakoꞌning-koo biiꞌka deeruaakoꞌ masikanaare oo-koo piavoroma. </v>
<v b="ACT" c="17" v="12">Teeꞌkoo teing-koo mmauꞌke masikaꞌantavauꞌ, eeꞌnoko teing Juꞌdeeaing-koo ovontung nariꞌ aaꞌning manikuꞌ eeꞌnoko donkaang. </v>
<v b="ACT" c="17" v="13">Teketa Juꞌnupoonge Tesalonaikaꞌ otorokoꞌninge taaravauꞌ Paulaꞌke Kumponing bakaang kara daankivuko Beeriaꞌnavuntuꞌkoo, teeꞌ taaravaara teꞌ napoꞌ porouꞌ irikung-antavuriko turang daaꞌantavaavaꞌnaang nantoong karinga-koo meuꞌke. </v>
<v b="ACT" c="17" v="14">Eeꞌnoko teing baito-nupoonge deemparikoꞌninge namuꞌke Paulaꞌ tenkeng-antavauꞌ pirung-aape navunge danto, teka Sailas naanka Timoti teke temono-koo otoretuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="15">Teinge Paulaꞌ tanatavai nariꞌ nanaakoꞌninge Aateni-namono-koo basi-antavauꞌ, eeꞌnoko Paulaꞌ botoaruꞌ Sailas naanka-anko Timoti, nauaareko namuꞌke poreeꞌnaang tee-anko. Teketa Paulaꞌ teꞌ otoko teing tenkenauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="16">Aung aaꞌ tee Paulaꞌ teke Aatenie tenaanka Sailas naanka Timoti nempuresi otoitaaꞌ kumponing tositosinanka-koong baka-oonanka mmauꞌ teka temono-koo oovurira domang aaꞌnaꞌ karinsiꞌouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="17">Teketa pava dootuuꞌnava-koo Juꞌnupoong biikanava-koo tumparara teke karai tataꞌeekoꞌ Juꞌnupoong ninka eeꞌnoko teing Juꞌdeeaing Juꞌnupoong ninka nariꞌ dootuuꞌarikoꞌning, napoꞌ baaveroma bema doong kante teeꞌ nariꞌ tataꞌeekoꞌ teꞌ porokoꞌning ninka. </v>
<v b="ACT" c="17" v="18">Niiꞌninge napoꞌ norukasiꞌnankai kuneꞌaama tataꞌeekoꞌ aaꞌninge Epikurian-navitu eeꞌnoko Sitoikiꞌnavitu. Teing-koo niiꞌninge aaꞌpaakoꞌ, “Aunge kara baukoi aming minkuvumaang?” Niiꞌninge napoꞌ aaꞌpaakoꞌ, “Nnaꞌ aung kumponinanka akovoraꞌkooning biikaang kara daankivumaung-pinaꞌ oroꞌparamang.” Aung tee Jiisuuꞌ eeꞌnara daankivuko teeꞌ, napoꞌ booꞌketa daaꞌaruꞌnung-koo. </v>
<v b="ACT" c="17" v="19">Eeꞌnoko teinge mooꞌaara tee biikanooꞌ kakaꞌdekeroma beꞌantavauꞌ miring Areopakasi, aaꞌpaama, “Naumeriai tee kapooꞌ nerakamuriiꞌ dake nantoong nau-antaverimaung. </v>
<v b="ACT" c="17" v="20">Aiꞌ dake kapooꞌ tee damisimaing niiꞌ taara-antamering, teeꞌkoo niiꞌ miruꞌnooꞌ noruꞌkoo piamorimang tee-koo kapooꞌkoo.” </v>
<v b="ACT" c="17" v="21">Enang tee teing ookara Aateni-nupoong eeꞌnoko damisimainku teke otorokoꞌning kapooꞌ niiꞌnung nko-koo piavoroaruuꞌ teka doorenananka taara-koo eeꞌnoko nau-koo piavorouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="22">Teeꞌkoo Paulaꞌ Areopakasi-koo meuꞌ donkonura aaꞌpuuꞌ, “Diiꞌ nantoong Aateni-nupoong, ninge diiꞌ avutevuꞌdariri aaꞌnaꞌ pareka nkonuka oorampimatoing. </v>
<v b="ACT" c="17" v="23">Aiꞌ ninge tankinama tee meekanairu ooankotaaꞌ niiꞌnooꞌ boonturoma ooansing taaꞌniꞌanta eeꞌpinaꞌ daariari otoko, ‘Aung Kumponing tee noruꞌampiaung bakaang.’ Teka tee naning diiꞌke parekaverimaung noruꞌeriaꞌ tee aung ninge naurampimang diiꞌ. </v>
<v b="ACT" c="17" v="24">Tee Kumponing ookutunung kansiꞌ nkovuuꞌnung eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka kansiꞌkoo otoromaing tee eeꞌnara Ovoring paning-koong eeꞌnoko kansiꞌkoonge, teka teke boontunava naninge kanivumanooꞌke otoaung. </v>
<v b="ACT" c="17" v="25">Kapooꞌkoo apukaꞌparavaunge. Naninge bakaang birenge pakuvuarupeuꞌ, aiꞌ teie eeꞌnarai baka ookara nantoong domang eeꞌnoko domaang avurimaunge eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka. </v>
<v b="ACT" c="17" v="26">Eeꞌnoko teie tee niiꞌ ookara nantoonanka narung-eta nkomuruꞌ ookutunairu-koo kansiꞌkoo oꞌnoriiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="17" v="27">Batei miruꞌmemuruꞌ oꞌnoriainaroong, napoꞌ oꞌnoriainairu bonoꞌmemuruꞌ teꞌ oꞌnori Kumponing besiꞌampiainaꞌ aaꞌpampima, ‘Aiꞌ pa taampampima peꞌnumpampiiꞌnaang.’ Teka tee tee isipoꞌke otoaꞌ niiꞌkoo narunaꞌ narunaꞌ, aiꞌ niiꞌ teing tee-koo oꞌnori domamariri nanampimaang naning-naummuri. </v>
<v b="ACT" c="17" v="28">Teeꞌ diiꞌka diikaninge kena toronukai kena toroaama minkuaamanaꞌ aaꞌpaamanaꞌ, ‘Niiꞌ teing baurukaaꞌ masikeng.’ </v>
<v b="ACT" c="17" v="29">“Niiꞌ teing Kumponing baurukaaꞌ deemariri eeꞌ noruꞌampiaukaꞌ: Tee Kumponing tee Kooro dovang-koo silivaꞌ eeꞌnoko kapang tekaꞌniiꞌ nantoonge tamung nuuruupiaama mataunaꞌ tekaꞌpaamaung. </v>
<v b="ACT" c="17" v="30">Urikamuꞌ nantoong noruꞌ otoroarukoꞌnang Kumponinge tamung oovurikoꞌ, teka enang tee Kumponinge ookara nantoong ookutunairu-kooning baka narung Kumponing masikung-anko bereꞌariiꞌnaang botoaring tompimpuriꞌneeng-koo damaꞌke. </v>
<v b="ACT" c="17" v="31">Aiꞌ teie ookara nantoong kansiꞌnupoong simpeꞌuriainaꞌmung tero pinkaꞌantavuuꞌnung. Narunge naninge teie Pakoꞌpariꞌuuꞌnunge˜ ookara biikaang aarumo tasiꞌpuitaaꞌ koontoꞌnaꞌ simpeꞌuriaing, eeꞌnoko niiꞌ ookara teeꞌ nkoaraaꞌnaang tasiꞌantamuruꞌ tee eeꞌnara Pakoꞌpariꞌniiꞌ booꞌketa daaꞌantavura.” </v>
<v b="ACT" c="17" v="32">Teketa tee niiꞌninge tee napoꞌ booꞌketa daaꞌanta taaravaara benkenauꞌ, teka niiꞌninge aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ napoꞌ taara-koo piamorimang tee kara naumering.” </v>
<v b="ACT" c="17" v="33">Teketa Paulaꞌ tenkenuuꞌ teing-ankoita. </v>
<v b="ACT" c="17" v="34">Teka niiꞌning nantoong tee ninka tapoꞌarira masikaꞌantavauꞌ. Teing-koo niiꞌnung Daionisias teke kakaꞌdeke-koo narung pankaing eeꞌnoko nani manikuma miring Damaris eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning nariꞌ tenaanka ninka. </v>
<v b="ACT" c="18" v="1">Teketa Aateni-namono sipura Akaiaꞌnameensiꞌkoo pareꞌarama Paulaꞌ Koorin-namono-aape beuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="2">Teka narung Juꞌnupoong-koong kuneꞌuuꞌ miring Akuila, baꞌaang ninka Pirisila ninka, teenooꞌ Poontusi-nameensiꞌkoong, damaꞌke Itali-nameensiꞌketa pouꞌnung tenang teie Kalodiasie daurarong˜ pankainge Juꞌnupoong Roomaꞌnamono-ita tenkenaavaꞌnaang tampurioꞌ. Eeꞌnoko Paulaꞌke tering eeꞌnaring oovureeꞌnaang beuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="3">Tering tering kaandesi tuaꞌurema baavevurekoꞌ mooꞌaama barenanka kanisiiaakoꞌ. Eeꞌnoko Paulaꞌ tering-pinaꞌ nariꞌ nko-nko nkovukoꞌnung deemparako kaandesi tuaꞌ tering ninka nariꞌ pakuvurema otorouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="4">Eeꞌnoko pava dootuuꞌnava Juꞌnupoong biikanava-koo Doong Uaanaꞌmung kante bema teke teing ninka tataꞌeekoꞌ eeꞌnoko teka niiꞌning Juꞌnupoong eeꞌnoko Juꞌdeeaing arooꞌantavuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="5">Tenang Sailas naanka Timoti Masedoniaꞌnameensiꞌketa poresioꞌ Paulaꞌ daankinang narung-koo avaruꞌ siraꞌpuma Juꞌnupoong-koo tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ domampuri tarevuriainooꞌkoo nempaakoꞌnung tee eeꞌnara Jiisuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="6">Eeꞌnoko tenang teinge niiꞌning Juꞌnupoonge turampaama orakaꞌ minkuaako tee bakaang mononopaꞌketa daꞌmong tankavuma aaꞌpuruꞌ teing, “Enang aaꞌ diiꞌka arisirariaing. Kumponinge maromuuꞌnooꞌ nkanooꞌ dupeansing. Enang-eta tee ning Juꞌdeeaing-anko meeꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="18" v="7">Eeꞌnoko dootuuꞌnava-ita tenkenura naning bakanava-koo beuꞌ miring Sisias Taastas, Kumponing-koo dootuuꞌarakoꞌnung. Bakanava pavanava dootuuꞌnava-ita dueꞌke otokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="8">Eeꞌnoko Karisipasie teing Juꞌnupoong biikanava pava dootuuꞌnava-koo pankainge Ovoring masikaꞌantavuuꞌ bakanava-nupoong nariꞌ tee ninka. Eeꞌnoko mmauꞌke Koorin-nupoonge Paulaꞌ taaravaara masikaꞌantavaara ntong-koo minkiarira meekaꞌantavariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="9">Eeꞌnoko niiꞌnaꞌmung muunga Ovoringe Paulaꞌkoo oroꞌparara aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="ACT" c="18" v="10">“Aroreaukaꞌ, siraꞌpeai dooroontaravaꞌ, aiꞌ ning tee daꞌ ninka nariꞌ oꞌnong. Naninge daꞌ taruaukaꞌnung daꞌ baikeruuꞌnaang, aiꞌ ning nantoong mmauꞌ otoꞌmemung anke amono osi pankamono-koo nkaning deempariaining.” </v>
<v b="ACT" c="18" v="11">Eeꞌnoko teke tee Paulaꞌ namareꞌketa nautaakaara otouꞌ teing-koo meuꞌke tee Ovoring bakaang kara nau-antavurima. </v>
<v b="ACT" c="18" v="12">Teketa tenang teie ovoꞌmaꞌ miring Kaalioꞌ teꞌ Akaiaꞌnameensiꞌ tarevukoꞌnang Juꞌnupoonge nariꞌ tapoꞌeera Paulaꞌ turampaama barampaara tuutunang-koo uroꞌkanooꞌ donkong-antavauꞌ aaꞌpaama, </v>
<v b="ACT" c="18" v="13">“Aunge naninge tee nantoong Kumponing-koo daang dootuuꞌariiꞌnaang aavavurimaatoing botoi orokovui otoinaꞌ nko-antavurima.” </v>
<v b="ACT" c="18" v="14">Teka tenang Paulaꞌ karooꞌnaang nkoarako Kaalioꞌke aaꞌpuruꞌ teing Juꞌnupoong, “Ee aing Juꞌ, aung kapooꞌ tuumpierimaung orara nko-nko deekoꞌ niiꞌnooꞌ naning aaꞌnaꞌ orari-anta-koong deekoꞌ tee ninge arooꞌdampiaing diiꞌ taara-koo. </v>
<v b="ACT" c="18" v="15">Teka aung kapooꞌ tee kara-koo miruꞌnanka-koo eeꞌnoko mirinanka-koo tataꞌ eeꞌnoko diiꞌka diikaang boto-koo, ninge simpeꞌkoo piamoaꞌ. Diiꞌka simpeꞌeriaing.” </v>
<v b="ACT" c="18" v="16">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvura teie bataꞌuruꞌ teing teketa kara simpeꞌdoma-ita. </v>
<v b="ACT" c="18" v="17">Eeꞌnoko teketa teinge Siosienis kompauꞌ, eeꞌnara Juꞌnupoong biikanava pava dootuuꞌnava-koo pankaing, eeꞌnoko muraꞌauꞌ teka kara simpeꞌdoma uroꞌkanooꞌka. Teka Kaalioꞌ aung-koo kapooꞌkoo taraꞌoaruuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="18">Teketa damaꞌke Paulaꞌ mmauꞌ doong teke otouꞌ, eeꞌnoko teketaꞌ ning eeꞌnoko teing niiꞌning baito-nupoong siꞌnooraꞌmurira Siiria-nameensiꞌaape toroaraaꞌnaang danto tenkenuuꞌ Pirisila daring Akuila nariꞌ. Bera Siensiria-namono-koo basiaruꞌ. Paulaꞌ tee temuꞌ kapooꞌ nko-koo marakavaruꞌnung Kumponing-koo, eeꞌnoko Juꞌ biikanaꞌ siompui tenang-eta deto dapo totoꞌparavaꞌ otokoꞌ. Bera enang dupe-antavura dapo apukaꞌpari napuꞌarara aareri-koo koinaara kato berouꞌ Eesia-nameensiꞌaape. </v>
<v b="ACT" c="18" v="19">Eeꞌnoko Epeses-namono-koo basiarara Juꞌnupoong biikanava pava dootuuꞌnava-aape nanura Juꞌnupoong ninka tataꞌeekoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="20">Teinge pankaroong otooꞌnaang niaꞌaioꞌ tee kupiꞌouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="21">Teka siꞌnooraꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Ning tee diiꞌanko toromaravaing napoꞌ, Kumponing-nung pia deekoꞌ.” Teketa Akuila daring Pirisila nariꞌ sipurima aareri-koo koinura tenkenuuꞌ Epeses-namono-ita. </v>
<v b="ACT" c="18" v="22">Tenang tee Sisariaꞌnamono-koo siarara deto Jerusalemaꞌ bera teka dootuuꞌnupoong karavuri doonko tankinuuꞌ bakanooꞌ Antiokoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="18" v="23">Eeꞌnoko teke niiꞌning doong otora tenkenuuꞌ osinanka beeroꞌurima Kalesia eeꞌnoko Pirisiaꞌnameensiꞌkooning ookara Jiisuuꞌ siompaakoꞌning puring-antavurima. </v>
<v b="ACT" c="18" v="24">Paulaꞌ Kalesia-nameensiꞌke teeꞌ koroarako tee naning Juꞌnung miring Apolos, Aleksandaria-namono-koong tee Epeses beuꞌnung maneenaꞌ minku bauko, eeꞌnoko Daari Meekung-koong kara tampaꞌ tasiꞌpui otokoꞌnunge. </v>
<v b="ACT" c="18" v="25">Teenooꞌ tee naning Ovoring bakanavung-koo niiꞌnooꞌ basinooꞌ tampaꞌ barearuꞌnung, eeꞌnoko domang-eta karoma koontoꞌnaꞌ toꞌbiiari Jiisuuꞌ nau-antavurikoꞌ eeꞌnoko meekaꞌanta-koo Joonie Minkinara meekaꞌantavurikoꞌnameng nameng noruꞌui. </v>
<v b="ACT" c="18" v="26">Avoroaꞌ kara tutumpuuꞌ teke Juꞌnupoong biikanava pava dootuuꞌnava-koo, teka tenang Pirisila daringe Akuila taaravureta teringe bokuvureta aaꞌnaꞌ deto kankenkankeng-antavuretuꞌ Kumponing bakanavung. </v>
<v b="ACT" c="18" v="27">Eeꞌnoko tenang Akaiaꞌnameensiꞌaape pareꞌaraaꞌnaang piavoioꞌ teinge baꞌmaikoriꞌke baito-nupoonge puring-antavauꞌ eeꞌnoko Karistooꞌ sionuka-navitu-anko karavoto˜ daariauꞌ tee tampaꞌ onkeonkeꞌaavaꞌnaang. Tenang tee teꞌ tavoꞌarara teie aaꞌnaꞌ pakuvuruꞌ teing Kumponinge piaavuriko masikaꞌantavauꞌning. </v>
<v b="ACT" c="18" v="28">Aiꞌ teie tee karikaꞌkoo meuꞌka tataꞌeema apooꞌuri Juꞌnupoong siraꞌpui nauvurima aaꞌpukoꞌ, “Daari Meekunge tee eeꞌ siraꞌpui otong tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ domanturi tareruriainooꞌkoo nemperimaung tee eeꞌnara Jiisuuꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="1">Tenang Apolos teke Koorin-navuntuꞌ Akaiaꞌnameensiꞌkoonooꞌ otoko Paulaꞌ Kalesia-nameensiꞌ sipura kansiꞌke iuꞌpoꞌnairue nanuuꞌ bera Epeses-namono-koo tavoꞌaruꞌ. Teka niiꞌning Karistooꞌ sionuka kuneꞌuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="2">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌke ee Tanuaang Meekung nkaveruꞌnung tenang diiꞌke masikaꞌantaverira tee?” Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ, “A, niiꞌke bakei taaravampiaꞌ tee Tanuaang Meekung otoing deekoꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="3">Eeꞌnoko teie aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ aminamuriiꞌke meekaꞌantarariruꞌnung?” Teinge aaꞌpauꞌ, “Jooni Minkinara bakanamuriiꞌke meekaꞌantamariruꞌnung.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="4">Eeꞌnoko Paulaꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Joonie tee nantoong orakaꞌ nko-ita bereꞌariko ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurikoꞌnung nauvurima tee naning damaꞌ poaing masikaꞌantavaavaꞌnaang, eeꞌnoko aaꞌdampimang, tee masikaꞌantavaavaꞌnaang nauvuruꞌnung tee Jiisuuꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="5">Teeꞌ taaravaara teing tenang teeꞌ meekaꞌantavariruꞌ Ovoring Jiisuuꞌ bakaang miring-koo. </v>
<v b="ACT" c="19" v="6">Eeꞌnoko tenang Paulaꞌke bakaang bireng panteꞌurioꞌ teing tee Tanuaang Meekunge maantoꞌuruꞌ, eeꞌnoko niiꞌnaꞌ karai kareauꞌ, napoꞌ tarampeeariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="7">Teinooꞌ nantoong nanaiꞌketa kenaanka-pinaꞌ ookara. </v>
<v b="ACT" c="19" v="8">Teketa beekuri kaara-koo Doong Uaanaꞌmung kante tee pava dootuuꞌnava Juꞌnupoong biikanava-koo kuung tumparama kara siraꞌpukoꞌ avoroaꞌ. Teing ninka tataꞌeema niiꞌning arooꞌantavurikoꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo tasiꞌpai tung-koo. </v>
<v b="ACT" c="19" v="9">Teka tenang niiꞌning kontevoroma, masikaꞌanta-koo kupiꞌoroma, nantoong-koo oosiariruꞌning-koo dutakanooꞌke tee taung Karistooꞌnavung orakaꞌ minkuaakoꞌ. Eeꞌnoko Paulaꞌ teing-eta ketaꞌparuꞌ Karistooꞌ sionuka nariꞌ tee ninka. Eeꞌnoko doong kante tataꞌeekoꞌ teke bare-antanava miring Tairanus-nava-koo. </v>
<v b="ACT" c="19" v="10">Tee aung tee kemareꞌka-koo teeꞌ nkoaruꞌnung. Teeꞌkoo ookutunairue Eesia-nameensiꞌkooninge Ovoring bakaang kara taaravauꞌ, Juꞌnupoong eeꞌnoko teing Juꞌdeeaing. </v>
<v b="ACT" c="19" v="11">Eeꞌnoko Kumponinge Paulaꞌkoo amutemuriiꞌ kapooꞌ taꞌnintaꞌning oroꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="12">Eeꞌnoko teeꞌkoo Paulaꞌ bakaning ankisipiꞌnanka eeꞌnoko baaronanka maroita nkavai nanaakoꞌ siipa-poꞌnupoong-anko, eeꞌnoko siipai tenang sipurikoꞌ teing, eeꞌnoko maꞌnari orananka bakoarikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="13">Tenang tee Juꞌkoo niiꞌning nankaiꞌnupoong avitoitoi osinankai nanaakoꞌ maꞌnari orananka bataꞌkoo, eeꞌnoko niiꞌning teing-koo Jiisuuꞌnung miring-koo nantoong-eta maꞌnari bataꞌkoo piavorokoꞌ aaꞌpaavaꞌnaang, “Niiꞌke Jiisuuꞌnung miring-koo, tee eeꞌnara Paulaꞌke daankivumaung, aaꞌdampimang: Daꞌ maꞌnaang tenkeniai.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="14">Teing nankaiꞌnupoong-koo namaiaꞌke ˜kenaanka-taae teeꞌ eeꞌnaꞌ nko-koo paaravaakoꞌ. Temaiaꞌ narung pankaing piristiꞌ baurukaaꞌ miring Siiva, Juꞌnupoong-koong. </v>
<v b="ACT" c="19" v="15">Teka teeꞌ paaravaako teie maꞌnaang orarai temaiaꞌ makuꞌurima aaꞌpuruꞌ, “Ninge Jiisuuꞌ noruꞌansi oꞌnong eeꞌnoko Paulaꞌ noruꞌansi oꞌnong, teka diiꞌ baata?” </v>
<v b="ACT" c="19" v="16">Eeꞌnoko tee naning eeꞌnara maꞌnaang orara-poꞌnung teing-koo dau toꞌdiꞌarara ookara apooꞌuri murasiavurioꞌ teva-ita simpeng mmariauꞌ erenge sisiꞌarima. </v>
<v b="ACT" c="19" v="17">Eeꞌnoko ookarai Epeses-nupoonge noruꞌauꞌ ookaviturai aaꞌnoko Juꞌnupoonge eeꞌnoko Juꞌdeeainge. Teeꞌ taaravaara avoroꞌ kuung kaiꞌaruꞌ teing-koo, eeꞌnoko Jiisuuꞌnung miring daangampauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="18">Eeꞌnoko teing-koo mmauꞌ baito-nupoong otorokoꞌ marunu makempai. Eeꞌnoko teinge nankaiꞌ nkonuka-koo nkoaruꞌnaꞌ taaravaara siraꞌpariruꞌ teing kapooꞌ orakaꞌ nkoaakoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="19" v="19">Eeꞌnoko biikaning buukunanka teing marunu daariari otokoꞌning oosiaara, bane mooꞌ pankainge, ntaꞌke tai-antavauꞌ ookarai ooaioꞌ. Tee-koo mooꞌ deeruaama naroꞌka naruaape kokoreiꞌ (50,000) nantoong naꞌmung doong mooꞌkoo makosi deeruauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="20">Aing ookara kapooꞌ doore-antavaioꞌ Ovoring bakaang kara purimpari beremparuꞌ urikung onou puruꞌui. </v>
<v b="ACT" c="19" v="21">Enang tee teketa aung eeꞌ oroꞌ kapooꞌ nkoaruꞌnooꞌketa, Paulaꞌ bakaang tanuaange pia-antavuuꞌ Masedoniaꞌnameensiꞌ eeꞌnoko Akaiaꞌnameensiꞌ danto beeroꞌuritaaꞌ Jerusalemaꞌaape beeꞌnaang. Aaꞌpuuꞌ, “Jerusalemaꞌ meraiꞌnange teketa napoꞌ Roomaꞌ beeroꞌkoo aaꞌnaꞌ piamoi otong.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="22">Eeꞌnoko kenaankara bakaning-koo pakupakunanka-koo Masedoniaꞌaape botovuretuꞌ, Timoti naanka Erasitas. Tee eeꞌnara Paulaꞌ teke Eesiaꞌke niiꞌning napoꞌ doong otouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="23">Tee batei-koo tee turang pankaing tavoꞌaruꞌ Karistooꞌ bakanavung tooꞌdempaama. </v>
<v b="ACT" c="19" v="24">Aaꞌnouꞌ: Epeses-nupoonge teni manikuma kumponing dootuuꞌaakoꞌnani miring Atimasi, eeꞌnoko naning narung miring Demitereasie silivaꞌkoong kapooꞌnanka taꞌnampukoꞌ bakaning ninka okiꞌnarekaꞌ baka-oonanka Atemasi dootuuꞌaakoꞌnava-pinaꞌ nariꞌ oroꞌnanka teni nariꞌ kuunge otoko. Eeꞌnoko nantoonge teni-koo dootuuꞌarimatooꞌnaang mooꞌaako mooꞌ mmauꞌ nkavaakoꞌ teinge kakeꞌiiariri taꞌnampaakoꞌninge. </v>
<v b="ACT" c="19" v="25">Teeꞌkoo Demitereasie eeꞌnoko niiꞌning nariꞌ nko-nko nkoaakoꞌning naroꞌ bokuvurira aaꞌpuruꞌ, “Ee aing, diiꞌke noruꞌeri otong niiꞌke tee aung-koo amuriiꞌkoo nko-nko-koo mooꞌ mmauꞌ nkavampimaung. </v>
<v b="ACT" c="19" v="26">Ooverimang diiꞌke noruꞌeri otong teie aunge Paulaꞌke tee arooꞌantavurima bereꞌantavurimang mmauꞌ nantoong aaꞌpuma, ‘Kumponinanka teing birenge nkoaarimaing teing kumponinanka deeaꞌ.’ Teeꞌ minkuvumaung, Epeses-namono-koo naroꞌke deeaꞌ, teka ookutunairu-koo Eesia-nameensiꞌkooning-koo. </v>
<v b="ACT" c="19" v="27">Eeꞌnoko tee orakaꞌ bakei, aiꞌ niikaang nko-nko pooreꞌaako bakearaaꞌnaang eeꞌnoko napoꞌ tee dootuuꞌnava teni ovorinaang kumponing Atemasi bakanava tamunsiꞌnava deemparaaꞌnaang eeꞌnoko teni bakaang meenasi-eta duaꞌaraaꞌnaang pa, teni eeꞌnani ookara Eesia-nupoong eeꞌnoko ookara kansiꞌnupoonge dootuuꞌaamai.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="28">Eeꞌnoko Demitereasie teeꞌpuioꞌ taaravaara aaꞌnaꞌ masikaꞌ iiravoroma bokiaama aaꞌpauꞌ, “Atemasi teni Epeses-nani ovorinaang.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="29">Teeꞌkoo ookara nantoong temono osi pankamono-kooning purumpurunaving karakararearima naampa ninka ookara naroꞌdoma-aape kuaꞌpariruꞌ Kaiasi naanka Aristakas barantaakiaaresi tenaanka Masedoniaꞌnameensiꞌkoonaanka Paulaꞌ ninka nariꞌ nanaakoꞌnaanka. </v>
<v b="ACT" c="19" v="30">Paulaꞌ tee teing nantoong karinga kara-koo piavouꞌ, teka teinge Karistooꞌ siompaakoꞌninge orokoauꞌ tee karingai tavaaꞌneeng-koo. </v>
<v b="ACT" c="19" v="31">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌninge Eesia-nameensiꞌkoo pankenankai baꞌmaikoriꞌke botoarima karai kompai poteauꞌ teꞌ ookara naroꞌdoma beꞌkoo kariarako. </v>
<v b="ACT" c="19" v="32">Enang tee teꞌ naroꞌarira paapaaꞌarima bokiaakoꞌ avutevuꞌai minkuaama niiꞌninge niiꞌnaꞌ, niiꞌninge niiꞌnaꞌ. Daping ookarai noruꞌaavaꞌ aming-koo teꞌ naroꞌ oosiariruꞌnunge. </v>
<v b="ACT" c="19" v="33">Niiꞌnung naning teke otokoꞌ miring Aleksandaꞌ, eeꞌnoko Juꞌnupoonge tee karinga-koo uroꞌkanooꞌ donkong-antavauꞌ. Karingai ooaara eeꞌ noruꞌauꞌ, “Aunge pa tampaꞌ noruꞌui otong okoraꞌnooꞌ.” Tenang tee bakaang bireng toonuuꞌ dooroong-antavurira sirakaꞌantavuriiꞌnaang teing. </v>
<v b="ACT" c="19" v="34">Teka teinge tee Juꞌnupoong-koong tasiꞌpaaraiꞌnange, Atemasi daang tampaakoꞌning-koong, pankaroong kenaanka aua-pinaꞌ bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Atemasi teni Epeses-nani ovorinaang.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="35">Teeꞌ nariꞌ nkoariri otorokoꞌ bera tee osi tarenung pora dooroong-antavurira aaꞌpuruꞌ teing, “Diiꞌ nantoong Epeses-nupoong taarameriai. Baie naninge noruꞌuaꞌ niiꞌ Epeses-nupoong teni ovorinaang Atemasi bakanava dootuuꞌnava pankava tareampimaing eeꞌnoko tereꞌ kapanareꞌ teni Atemasi bakanareꞌ paning-eta duaꞌaruꞌnareꞌ tareampikooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="36">Aing kapooꞌ daang tang-koo makosi deeaꞌ tasiꞌperi kaꞌduurariaing, kapooꞌ nkoveriaukaꞌ damaꞌke orarunsiraripeuꞌnung-pinaꞌ oroꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="37">Aiꞌ anaanka naninka tenaanka diiꞌke poꞌantaverererinaanka aꞌ kapooꞌ meekung bakiaaꞌureaꞌ eeꞌnoko teni ovorinaang niikanani orakaꞌ minkuvureaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="19" v="38">Tee Demitereasi eeꞌnoko teing baka-oo tekaꞌnuka tee ninka nariꞌ poroining naning narung tuumpi-koo piavoroaing dei tee tuutunang˜ nkoroma daateꞌari otong eeꞌnoko kara simpeꞌnuka˜ pankeng otorong, teke tuumpieeaing teing ninka. </v>
<v b="ACT" c="19" v="39">Kapooꞌ niiꞌning minku-koo piarori otoing deekoꞌ koompaaraꞌnavitu nauereriaing. Teinge makosinaꞌ kakaꞌdekearima tampaavainaꞌ nkoaravaing. </v>
<v b="ACT" c="19" v="40">Aiꞌ niiꞌ orakaꞌ nkomarimang purumpurunaving biꞌmariri tavuꞌkoo tuumpimaaripeuꞌnaꞌ. Roomaꞌkoo pankenge teeꞌ tuumpimaariko dei tampaꞌ makuꞌarampiarupeuꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="19" v="41">Eeꞌnoko tenang teeꞌ minkuvurira teie bake-antavuruꞌ teing teꞌ naroꞌariruꞌning. </v>
<v b="ACT" c="20" v="1">Teketa tee naampa bakearako Paulaꞌ Karistooꞌnavitu-koo botoaruꞌ, eeꞌnoko puring-antavurira siꞌnooraꞌurira Epeses-navuntuꞌketa tenkenuuꞌ Masedoniaꞌaape. </v>
<v b="ACT" c="20" v="2">Masedoniaꞌnameensiꞌkoo Karistooꞌ sionuka aaꞌnaꞌ puring-antavurira Akaiaꞌnameensiꞌkoo basiaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="3">Eeꞌnoko teke beekuri kaara otouꞌ napoꞌ niiꞌning Karistooꞌ sionuka puring-antavurima. Teketa Siiria-nameensiꞌkoo aarerie kato beeꞌnaang mauꞌarama Juꞌnupoonge mumunsiaako taaravura Masedoniaꞌnameensiꞌke doonko toro-koo piavouꞌ aampariꞌuma. </v>
<v b="ACT" c="20" v="4">Niiꞌning nantoong tee ninka nariꞌ berouꞌ aing aaꞌning: Soopata Piirusi bauring, Beeriaꞌnung; Aristakas naanka Sekandas, Tesalonaikaꞌnamono-koonaanka; eeꞌnoko Kaiasi, Deebi-navuntuꞌkoong; eeꞌnoko Timoti; eeꞌnoko Tikikas naanka tee Toropimas, Eesia-nameensiꞌkoonaanka. </v>
<v b="ACT" c="20" v="5">Pilipai-navuntuꞌkoo basiarira ning Luukeꞌ kuneꞌmauꞌ. Teketa Paulaꞌ niꞌninka oꞌnoreko teing niiꞌning Toroasi-namono-aape aarerie kato berora teke niiꞌ nemaaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="6">Teketa Baariꞌkoong˜ Paroro bakaang batei tankinuko aarerie meretuꞌ Pilipai-navuntuꞌketa, eeꞌnoko paꞌnokoꞌ doonge nanampikotaaꞌ Toroasia kuneꞌarampetuꞌ teing, teke eeꞌnooꞌke ˜keꞌmunta-taa doong oꞌnoruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="7">Teketa Doong Uaanaꞌmung tankinuioꞌ muunga naroꞌmariruꞌ taamang meekung pisiꞌmeerima nai-koo. Mmeꞌ naiampiaꞌ Paulaꞌ tee daunaꞌmung tenkenuuꞌnaang piavoi kara isipoꞌ basi minkuvuuꞌ bera meuꞌnamang basiaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="8">Arakananka mmauꞌ daunavaro-koo niiꞌ naroꞌmariruꞌnooꞌke. </v>
<v b="ACT" c="20" v="9">Eeꞌnoko narung nemaka miring Iutakasi burung-koo baꞌnanui otokotaaꞌ doonko teke aasiꞌkoo duaꞌuuꞌ Paulaꞌ pankaroong karoko. Eeꞌnoko aasiꞌke puruꞌantavuioꞌ duaꞌaruꞌ beevarori-navaro-ita eeꞌnoko booꞌ aꞌdoonge daaꞌauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="10">Eeꞌnoko Paulaꞌ doonko siarara tee-koo dau kinkinura bokoꞌura aaꞌpuuꞌ, “Noruꞌ mankiꞌdoriaukaꞌ aung-koo, aung enang domamparing.” </v>
<v b="ACT" c="20" v="11">Eeꞌnoko tenang Paulaꞌ deto koinura taamang meekung pisiꞌeera naiaara teing ninka minkuariko bera taneꞌpuruꞌ, eeꞌnoko tenang tenkenuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="12">Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ domang kuaaꞌoroi teinge tee nemaka bakanooꞌ beꞌantavauꞌ domantooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="13">Teketa tee Paulaꞌ kauꞌke Aasos-aape nanuꞌkoo piavoko niiꞌ aarerie urompiri meruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="14">Eeꞌnoko teie teka kuneꞌmurira nariꞌ aarerie Mitilini-namono-aape meruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="15">Daunaꞌmung aareri-koo aaꞌemarira Kaios-namuiꞌke deto tankinampira danto nariꞌ nanampiruꞌ bera teꞌmunga daunaꞌmung napoꞌ Semos-namuiꞌkoo duumemariruꞌ˜. Teketa napoꞌ teꞌmunga daunaꞌmung Torokilian-navuntuꞌkoo aatumpiruꞌnooꞌketa tankinampira Melitaꞌnavuntuꞌkoo basimariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="16">Paulaꞌ tee Epeses-navuntuꞌ divuꞌkoo piavouꞌ teeꞌ Eesia-nameensiꞌkoo baruꞌ pankaroong otoarooꞌnaang, aiꞌ tee tee iriꞌnarumparama Jerusalemaꞌ beꞌkoo makotuko deekoꞌ Pentekos-naꞌmung nariꞌ nkoaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="20" v="17">Teeꞌkoo Paulaꞌ Melitaꞌketa Epeses-aape botoaruꞌ dootuuꞌkoo urantanuka porora Paulaꞌ kuneꞌaavaꞌnaang teka Melitaꞌka. </v>
<v b="ACT" c="20" v="18">Eeꞌnoko tenang teing poroioꞌ teie aaꞌpuruꞌ, “Diiꞌke diiꞌka noruꞌmeri oꞌnong ning diiꞌkoo meuꞌke oꞌnokoꞌnaꞌ ookara batei-koo tutunaꞌnaꞌmung-eta aaꞌ Eesia-nameensiꞌ basimaruꞌnaꞌmung-eta. </v>
<v b="ACT" c="20" v="19">Ovoring tampaꞌ siompamaung boonko oꞌnoitaaꞌ, kontevoroma paaꞌariaining-koo biromarama, eeꞌnoko arooꞌmaritaaꞌ parapaara kuneꞌankooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="20">Juꞌnupoonge orakaꞌ nkomaako teie kontemoaꞌ diiꞌkoo siraꞌpamaung kara sinang tampara nkavumaing nau-antarampima, sirakuraꞌ, niiꞌnooꞌ diikaning pava kanteama. </v>
<v b="ACT" c="20" v="21">Ookavitura-koo Juꞌnupoong eeꞌnoko Juꞌdeeaing daankiama teing Kumponing-aape bereꞌarira Ovoring Jiisuuꞌ baitoaavaꞌnaang tee domamuri taremuriainooꞌkoo tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="22">Eeꞌnoko enang ee aing Jerusalemaꞌaape memaang Tanuaang Meekunge aaꞌnaꞌ botomuioꞌ, nka noruꞌampaꞌ aming kapooꞌ ning-koo tavoꞌkuainge teka. </v>
<v b="ACT" c="20" v="23">Aꞌnooꞌ tee osi kante beeroꞌanko Tanuaang Meekunge naumumaung nantoonge ning kiimatamaavaꞌnaang eeꞌnoko baike kuneꞌampainaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="24">Teka domamari oꞌnoainaꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ noruꞌmaravaꞌ, Ovoring Jiisuuꞌ bakaang nko-nko nkoama deekoꞌ dupe-antavamaꞌnaang botomuuꞌnaꞌ tee tampara doorenang Kumponing bakaang piaa-koong daankiama. </v>
<v b="ACT" c="20" v="25">“Eeꞌnoko enang tee diiꞌke ninge tee Kumponing bakaang muuꞌkoong kara koromarama daankirampimainge napoꞌ oing oomeriaukaꞌnung noruꞌansi oꞌnong. </v>
<v b="ACT" c="20" v="26">Teeꞌkoo ninge eeꞌ naurampimang diiꞌ, ning tee tuumpi oꞌnoaꞌ diiꞌkoo narung Kumponing bakaang muuꞌkoo tumparavaukaꞌnung deekoꞌ. Diiꞌka arisirariaing. </v>
<v b="ACT" c="20" v="27">Aiꞌ ning tee kontemoaung diiꞌkoo siraꞌpama tee ookara Kumponing bakaang pia. </v>
<v b="ACT" c="20" v="28">Tanatarariai diiꞌka eeꞌnoko ookara Kumponing bakanamanto Tanuaang Meekunge tare-koo botorurining. Pakuereriai teing dootuuꞌnupoong Karistooꞌ bakaning, baka bakaang erenge mooꞌuruꞌning. </v>
<v b="ACT" c="20" v="29">Aiꞌ ninge noruꞌansi oꞌnong ninge siꞌdampiko tee oreng nau-antanuka nkaunanka avorokesiꞌnanka-pinaꞌ diiꞌkoo meuꞌ poroaing opaariiꞌnaang temanto. </v>
<v b="ACT" c="20" v="30">Eeꞌnoko napoꞌ tevitu-eta diiꞌke tarevererimanavitu-eta niiꞌning nantoong donkonaavainge kara mareꞌai minkuaavaining teing Jiisuuꞌ bakaning barevarenuka barampaariiꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="20" v="31">Teeꞌkoo tanatarariaing diiꞌ, aiꞌ ning tee noruꞌmeri otong beenaumo mareꞌkoo muung eeꞌnoko doong uatepa tautaurampiruꞌnung taꞌdu ninka, diiꞌkoo niiꞌning duaꞌariainaꞌ noruꞌansi biromarama. </v>
<v b="ACT" c="20" v="32">“Eeꞌnoko enang tee ninge Kumponing bakaang bireng-koo siꞌdampimaang bakaang kara piaae tareruriiꞌnaang, tee eeꞌnara deto diiꞌ pankaꞌanta-koo makosi, eeꞌnoko tee barenku domang-anta tee diiꞌ oko-antaruriaing ookara Karistooꞌ bakaning deempuruꞌning ninka nariꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="33">Naning bakaning mooniꞌ dovang baarong keviꞌampaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="34">Diiꞌke diiꞌka noruꞌmeri oꞌnong aing nkaning birenge taremaramaung, eeꞌnoko teing niiꞌning oꞌnorimaing nariꞌ pakuaramaunge. </v>
<v b="ACT" c="20" v="35">Ookara kapooꞌ ninge nkoankoꞌning teing ninge diiꞌ barerampiruꞌning diiꞌke teeꞌ nariꞌ kakeꞌiirarira teing aruaruꞌnuka pakuereriiꞌnaang tee Ovoring Jiisuuꞌ bakaang kara eeꞌ minkuvuuꞌnaare noruꞌeri, ‘Naning avuꞌnko biraankearavaing puruꞌuitaaꞌ tee naning nkavuaing.’” </v>
<v b="ACT" c="20" v="36">Eeꞌnoko tenang teeꞌ minkuvura tee doonko kinkinura teing ninka nariꞌ kunsiariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="20" v="37">Eeꞌnoko teinge ookarai biromparima Paulaꞌ bokoꞌaama siꞌnooraꞌauꞌ orarunsiarima baruꞌ eeꞌ minkuvuuꞌnaꞌkoo, “Diiꞌke napoꞌ oing oomeriaukaꞌnung.” </v>
<v b="ACT" c="20" v="38">Eeꞌnoko teinge berora aareri-koo koing-antavaara sipauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="1">Tenang teing ninka siꞌnooraꞌmeerira pirunge danto tenkenampira Koosi-namuiꞌaape tankinampiruꞌ, eeꞌnoko daunaꞌmung Roodes-namuiꞌaape, teketa napoꞌ kato Pataraꞌnavuntuꞌaape. </v>
<v b="ACT" c="21" v="2">Eeꞌnoko teka niiꞌnareng aareri-nareng ooampiruꞌ Ponisia-navaro Siiria-koonooꞌaape pareꞌaraaꞌnaang otoko, eeꞌnoko tereng-koo koinampira nariꞌ meruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="3">Tenang Saiparasi-namuiꞌ oroꞌparako mareꞌaanameng-koo otoi Siiria-nameensiꞌaape tankinampiruꞌ, eeꞌnoko Taiaꞌnavuntuꞌkoo daanto duumemariruꞌ kavonanka beꞌantavukoꞌnooꞌ terenge. </v>
<v b="ACT" c="21" v="4">Eeꞌnoko teka Jiisuuꞌ bakaning barevarenuka daaꞌarampira teke oꞌnoruꞌ ˜keꞌmunta-taa doong. Eeꞌnoko Tanuaang Meekunge Paulaꞌ kiimatavaavainaꞌ nauvurioꞌ teinge Paulaꞌ poteauꞌ Jerusalemaꞌ beꞌkoo. </v>
<v b="ACT" c="21" v="5">Eeꞌnoko tenang niikaning doong teke otoꞌkooning tankinuioꞌ niiꞌ teketaꞌ teing ninka nariꞌ danto tenkenampiruꞌ. Teing ookara biiꞌankaampi ninka eeꞌnoko biurukaaꞌ aareri-koo siꞌmaariiꞌnaang porouꞌ osi pankamono-koo damaꞌdua, eeꞌnoko piisiꞌkoo teke kinkinampira kunsimarira teke narunaꞌ narunaꞌ siꞌnooraꞌmeeruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="6">Teketa niiꞌ aareri-koo koinampiko teing osi-aape toroariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="7">Aareri-koo koinampira Taiaꞌketa bera Tolemes basimariruꞌ eeꞌnoko niiꞌke teꞌnupoong baito-nupoong ooarampira tampara tampampima teke naꞌmung doong oꞌnoruꞌ teing ninka. </v>
<v b="ACT" c="21" v="8">Teketa daunaꞌmung tenkenampira Sisariaꞌnavuntuꞌkoo duumemariruꞌ, eeꞌnoko teka tee Pilipiꞌ, tee doorenang tampara daankivuma nanuꞌbauko, bakanava-koo koinampiruꞌ. Eeꞌnoko tee ninka teke oꞌnoruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="9">Eeꞌnoko, tee eeꞌnara Pilipiꞌ baurukaaꞌ manikuꞌ karenaumo nampeesiariaing otoꞌevukoꞌ Kumponing-etaning tarampeearikoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="21" v="10">Tenang niiꞌ teke niiꞌning doong oꞌnoriko narung nakaronara Kumponing-etaing Judiaꞌnameensiꞌketa daampeto pouꞌ miring Akabas. </v>
<v b="ACT" c="21" v="11">Eeꞌnoko tenang niiꞌanko poma Paulaꞌ bakaang tokoniiꞌ nkavura kauꞌ dovang bireng daiꞌarama aaꞌpuuꞌ, “Tanuaang Meekunge eeꞌ minkuvumaang: Teeꞌ nariꞌ Juꞌnupoonge teka Jerusalemaꞌka daiꞌaavaing naning narung aung eeꞌnara tokoniiꞌ okovenung, eeꞌnoko teing-koo Juꞌdeeaing-koo bireng-koo sipaavaing.” </v>
<v b="ACT" c="21" v="12">Eeꞌnoko tenang niiꞌke Paulaꞌ ninka nariꞌ nanampikoꞌninge teeꞌ taaravampira teing teke otorokoꞌning nariꞌ orokoampiruꞌ tee Paulaꞌ daanto Jerusalemaꞌ bearooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="21" v="13">Teketa Paulaꞌke makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Aming-koo diiꞌ birontarima ning domang orari-antamerimaang? Aiꞌ ning tee maamumari oꞌnong kiimata narung-koo deeaꞌ, teka booꞌkoo teeꞌ nariꞌ Ovoring Jiisuuꞌ bakaang miring-koo teke Jerusalemaꞌke.” </v>
<v b="ACT" c="21" v="14">Eeꞌnoko tenang niiꞌ taaramuriaruioꞌ niiꞌke tamung doonko sipampiruꞌ aaꞌpampira, “Makosi, Ovoring bakaang pia nkoaravaing.” </v>
<v b="ACT" c="21" v="15">Eeꞌnoko teketa niiꞌ maamumarira daanto Jerusalemaꞌaape meruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="16">Eeꞌnoko niiꞌning Jiisuuꞌ siompaakoꞌning Sisariaꞌketa niiꞌ ninka nariꞌ meruꞌ Neeson bakanava-koo tavoꞌmaariiꞌnaang tee Saiparasi-namuiꞌkoonung, tutunaꞌning Jiisuuꞌ sionuka ninka nariꞌ otokoꞌnung, tee ninka nariꞌ oꞌnoriiꞌnaang teke Jerusalemaꞌke. </v>
<v b="ACT" c="21" v="17">Teinge baito-nupoonge Jerusalemaꞌ otorokoꞌninge oomaarira dotuarima onkeonkeꞌmaaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="18">Teketa daunaꞌmung Paulaꞌ niiꞌ ninka nariꞌ meruꞌ Jeemisi-anko, eeꞌnoko ookara Karistooꞌnavitu-koo urantanuka teꞌ porouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="19">Eeꞌnoko teing-koo tampara tampura Paulaꞌke pukevui minku-antavuruꞌ teing kapooꞌnanka Kumponinge nkovuuꞌning taapoꞌnairu-koo Juꞌdeeaing-koo Paulaꞌ nanuma daankiarako. </v>
<v b="ACT" c="21" v="20">Eeꞌnoko tenang teinge urantanukai Paulaꞌ bakaang minkunaa taaravaara teinge Kumponing pankaing-antavauꞌ. Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ tee, “Oovemaang niiꞌmaikoꞌ arekeeꞌning nantoong kokoreiꞌ otorong Juꞌnupoong-koo meuꞌke teing baito-nupoong, nka Moosesi-nung boto-ita ketaꞌkoo kontenuka. </v>
<v b="ACT" c="21" v="21">Teinge eeꞌninge daꞌ daang taararauꞌ dake Juꞌnupoong Juꞌdeeaing ninka nariꞌ otoromaing Moosesi bakaang boto siꞌkoo naueriko biurukaaꞌkoong dopaꞌ napuꞌaariarooꞌnaang nauerima eeꞌnoko toomo siompaavarooꞌnaang tampeko. </v>
<v b="ACT" c="21" v="22">Enang arekeeꞌ nko-koo makosi daꞌ tokontaaꞌneenga? Aiꞌ teinge tee daꞌ poinooꞌ taaravaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="21" v="23">Tee aaꞌ kapooꞌ niiꞌke naurampimatomaung nkoveaing. Niiꞌkoo teing nantoong karenaumo otoromaang biiꞌka meekaꞌpariri otoꞌkoo marakavariruꞌning. Bake-koo dueꞌurimang Moosesi-nung toomo siompai kiiroraaꞌanta eeꞌnoko boontunang tovang nkoaamanooꞌketa. </v>
<v b="ACT" c="21" v="24">Bokuerira teing ninka nariꞌ nkorariai kiiroraaꞌantararima eeꞌnoko tee boontunang-koong kauꞌ karenaumo dake naroꞌka mooꞌevuriai. Teeꞌ pakueriko dapo apukaꞌpariri napuꞌarima taaꞌniꞌantavariai tee biikaang maraka-anta tee dupeaing. Eeꞌnoko teeꞌ nkorarako ookarai daꞌ noruꞌdaavaing kapooꞌ daꞌkoo minkuaamaung tee masikung deeaꞌ, teka dake daka-koo siompei otong tee boto Moosesi-nung. </v>
<v b="ACT" c="21" v="25">Teka teing Juꞌdeeaing-koo baito-nupoong teing, niiꞌke karavoto daarievorompiruꞌning kakaꞌdekemarira matauampiruꞌnaꞌ taamang kumponing tositosinanka-koo dariniiꞌ eeꞌnoko ereng naiaavarooꞌnaang, bioꞌ tutung tavaama ereng dakoaavaung-koong maaꞌaavarooꞌnaang, eeꞌnoko kaukauro nkoaavarooꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="21" v="26">Eeꞌnoko teing urantanuka biikaang kara tampaꞌ taaravura Paulaꞌke teing nantoong karenaumo bokuvurira daunaꞌmung kiiroraaꞌantavaruꞌ teing ninka nariꞌ. Eeꞌnoko pava dootuuꞌnava pankava-koo tumparuꞌ piristiꞌnanka nauvuriiꞌnaang ˜kenaanka-taa doong tankinuko kiiroraaꞌariaing, narunaꞌ narunaꞌ kante boontuarira teing. </v>
<v b="ACT" c="21" v="27">Teing-koo ˜kenaanka-taa doong-koo asiꞌnaꞌmung oparaaꞌnaang otoko teinge Juꞌnupoonge Eesia-nameensiꞌketa porouꞌninge Paulaꞌ pava dootuuꞌnava pankava-koo ooaara nantoong karinga irikung-antavaarira tee mooꞌauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="28">Bokiaama aaꞌpauꞌ, “Diiꞌ aintaang niiꞌmaikororiꞌ Isireeli-nupoonge pakumereriai. Aung tee naning ookara nantoong osi ookutunairu-koo nau-antavurimaung aing aaꞌning turang-antavurima niikaning nantoong eeꞌnoko Moosesi-nung boto eeꞌnoko ava dootuuꞌnava pankava. Baruꞌnooꞌ Juꞌdeeaing ava dootuuꞌnava pankava-koo tung-antavuriee ava meekava orari-antavuma.” </v>
<v b="ACT" c="21" v="29">Aunooꞌ tee teinge tee Toropimas Juꞌdeeaing-koong Epeses-nung ooaara tee ninka otoreko teka temono-koo osi pankamono-koo daang eeꞌ noruꞌauꞌ, “Tee aunge Paulaꞌke dootuuꞌnava pankava-koo meekava-koo tung-antavuieeng.” </v>
<v b="ACT" c="21" v="30">Tenang ookara nantoong osi pankaing-koo-nupoong donkonaara nariꞌ kuaꞌparira teinge Paulaꞌ mooꞌaara barantaakiauꞌ dootuuꞌnava pankava-ita taapoꞌ, eeꞌnoko karanaang namuꞌke kuꞌnumpauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="31">Eeꞌnoko tenang teinge dupisiꞌaavaꞌnaang nkoaako tee piatooronuka-koong boreꞌ nauauꞌ ookara Jerusalemaꞌnupoong avitoitoi taatoiavariko˜. </v>
<v b="ACT" c="21" v="32">Eeꞌnoko teie namuꞌke bakaning piatooronuka biikaning daakuꞌnaꞌ tarenuka ninka bokuvurira kuaꞌpariruꞌ doonko teing-aape. Eeꞌnoko tenang teinge tee piatooronuka-koong boreꞌ ooaara teing ninka bakaning piatooronuka ninka nariꞌ Paulaꞌ tavuꞌ bakeauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="21" v="33">Eeꞌnoko tenang teie tavuꞌnupoong-koong boreꞌke pora Paulaꞌ mooꞌura botoaruꞌ daiꞌaavaꞌnaang sieenai kevintai. Eeꞌnoko teie tanaꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Aung baa? Aming nkovuinge?” </v>
<v b="ACT" c="21" v="34">Teinge nantoonge karingai tee bokiaama avitoitoi minkuaakoꞌ. Eeꞌnoko tenang naampavaako teie kapooꞌ masikung nkoaruꞌnung tasiꞌpuarura tee botoaruꞌ tee piatooronuka biikanavaꞌkoo beꞌanta-koo. </v>
<v b="ACT" c="21" v="35-36">Eeꞌnoko tenang paatang-koo basiarira tee koontoꞌ piaatooronukai intampaara siroonge nkavauꞌ purumpurunavinge aaꞌnaꞌ poreꞌantavaariko, teinge miatarai siompaari nanaama aaꞌpaako, “Taveriai, taveriai!” </v>
<v b="ACT" c="21" v="37">Tenang tee Paulaꞌ deto pava-koo aaꞌe-antavaavaꞌnaang dueꞌuko teꞌ piatooronuka biikanooꞌ teie Kirikiꞌnaꞌ karoma aaꞌpuuꞌ tee piatooronuka biikaang boreꞌ, “Ninge ee kapooꞌ naurampeuꞌ daꞌ?” Eeꞌnoko teie taꞌninura aaꞌpuuꞌ, “Oi, daꞌ ee Kirikiꞌnung kara noruꞌei otong? </v>
<v b="ACT" c="21" v="38">Daꞌ ee tee Iisipiꞌnupoong-koong deeaꞌ tee temuꞌ Roomaꞌketa siivenkeꞌ tutumpuma nantoong karenaumo kokoreiꞌ tooreerenuka meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo beꞌantavuruꞌnung?” </v>
<v b="ACT" c="21" v="39">Paulaꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning aaꞌ Juꞌnung. Nkaang osi tee pankaing, miring Taasus, Silisia-koonooꞌ. Teka ninge tanaꞌdamaang daꞌ tauraꞌmeko aing nantoong karavaramaꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="21" v="40">Eeꞌnoko tenang teie tauraꞌpuioꞌ Paulaꞌ paatang-koo donkonura birenge kaꞌduu-antavurioꞌ nantoong dooroompariruꞌ. Eeꞌnoko dooroomparirioꞌ Juꞌ biikaang karai, Iiburunaꞌ, karoma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="ACT" c="22" v="1">“Diiꞌ mmataraang eeꞌnoko mmarang Juꞌnupoong, taarameriaing nkaang kara penkemarama minkuamaꞌnaang otoing diiꞌkoo.” </v>
<v b="ACT" c="22" v="2">Eeꞌnoko tenang teinge biikanaꞌ karoko taaravaara aaꞌnaꞌ dooroompariruꞌ teing. </v>
<v b="ACT" c="22" v="3">Eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, “Ning tee Juꞌnung, Taasusie pontoꞌmaruꞌnung Silisia-koonooꞌke, teka anke Jerusalemaꞌke Kameliele-ankoi baremaruꞌ, niikakatauro-itaing boto toꞌbiiari otoinaꞌ nariꞌ; </v>
<v b="ACT" c="22" v="4">Diiꞌ eꞌmung otorinaꞌ nariꞌ Kumponing iriꞌmoi siompama aaꞌnokoꞌ avung-koo Jiisuuꞌ sionavung-koo ning oꞌnoinavung-koo otorokoꞌning mankiꞌantavarama niiꞌning dupisiꞌantavarantuꞌ. Nantoong aaꞌning donkaang eeꞌnoko manikuꞌ daiꞌarama kiimata-koo siparankoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="22" v="5">Teie piristiꞌ pankainge eeꞌnoko ookarai Juꞌnupoong-kooning pankenanka-koo koompaaraꞌnavitue masikee-antamaapeuꞌ. Teing-eta eeꞌning-eta ninge karavoto˜ tauraꞌkooning nkavantuꞌ niiꞌmarang Juꞌnupoong-anko Damaskas otorokoꞌning-anko beꞌkoong. Eeꞌnoko Damaskas-aape nanantuꞌ teing Jiisuuꞌ sionavung-koo otorokoꞌning baramparamira aꞌ Jerusalemaꞌ kiimata-koo siparamaꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="22" v="6">“Eeꞌnoko nanama Damaskas dueꞌanko tenang duaakiꞌnang araka pankainge paning-eta tooꞌmuuꞌ ning. </v>
<v b="ACT" c="22" v="7">Eeꞌnoko ning teꞌ doonko kansiꞌkoo duaꞌmaruꞌ eeꞌnoko aurong taaravantuꞌ aaꞌmuko ning, ‘Soolo ee, Soolo, dake aming-koo ning mankiꞌantamemaung?’ </v>
<v b="ACT" c="22" v="8">Eeꞌnoko makuꞌama aaꞌpantuꞌ, ‘Daꞌ baa Ovoring?’ Eeꞌnoko teie aaꞌmuuꞌ ning, ‘Ning Jiisuuꞌ, Nasaretiꞌnung, tee eeꞌnara dake mankiꞌantamemaung.’ </v>
<v b="ACT" c="22" v="9">“Enang teing nantoonge niꞌninka nanampikoꞌninge araka ooauꞌ, eeꞌnoko aurong taaravauꞌ, teka miruꞌnooꞌ nkavaavaruuꞌ tee-koong kara ning karamukoꞌnung-koong. </v>
<v b="ACT" c="22" v="10">Eeꞌnoko ninge aaꞌpantuꞌ, ‘Ninge aming nkoamaꞌnaang Ovoring?’ Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌmuuꞌ ning, ‘Deto donkonira Damaskas tuntaravaing eeꞌnoko teka nauraavaꞌnaang daꞌ teing kapooꞌ dake nko-koo miruꞌniiꞌning.’ </v>
<v b="ACT" c="22" v="11">“Eeꞌnoko tenang ning oo-koo makotumparuko arakai kaputuꞌantamuioꞌ ning birenge komai nanuꞌantamauꞌ teinge nariꞌ nanampikoꞌninge bera Damaskas basi-antamauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="22" v="12">Temono-koo naning narung miring Ananaiasi otokoꞌ, tee eeꞌnara Kumponing-koo meeꞌduꞌpiari otokoꞌnung Moosesi-nung botoi minkuvui otoinaꞌ eeꞌnoko ookarai Juꞌnupoonge aaꞌnaꞌ tampara tampaakoꞌ tee. </v>
<v b="ACT" c="22" v="13">Tee eeꞌnara ning-anko pora dueꞌ donkonura aaꞌmuuꞌ, ‘Mmaikoꞌ, Soolo, duta banteai enang.’ Eeꞌnoko tenang tee-koo batei-koo ning bantomira tee ooantuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="22" v="14">“Eeꞌnoko teie aaꞌmuuꞌ, ‘Teie Kumponing niikakatauro biikaange daꞌ miruꞌduuꞌnung bakaang pia tasiꞌpeeꞌnaang eeꞌnoko tee naning koontoꞌ Jiisuuꞌ dakaang dutai ooveeꞌnaang eeꞌnoko bakaang kara taaraveeꞌnaang bakaang karang-eta. </v>
<v b="ACT" c="22" v="15">Aiꞌ daꞌ tee bakaang kara siraꞌ ookara nantoong-koo teing kapooꞌ taaraveiaining-koo eeꞌnoko ooveiaining-koo. </v>
<v b="ACT" c="22" v="16">Aiaꞌ deto nentaravaꞌ donkonira ntong-koo minkie meekaꞌantararavai, eeꞌnoko dakaang orakaꞌ nkonanka kuiaravai bakaang miring tampeko.’ Eeꞌnoko teeꞌpuioꞌ teeꞌ meekaꞌantamarara Jerusalemaꞌaape toromaruꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="22" v="17">“Eeꞌnoko Jerusalemaꞌaape toromarara avakaꞌkoo dootuuꞌnava pankava-koo kunsimarama niiꞌnaung-koo˜ bereꞌmaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="22" v="18">Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌmuko ooantuꞌ, ‘Iriꞌnarung daaꞌdarara Jerusalemaꞌketa tenkeniai, aiꞌ aing amono-nupoonge tee taararaavarooꞌnaang dake ning siraꞌmeko anke.’ </v>
<v b="ACT" c="22" v="19">“Eeꞌnoko ninge aaꞌpantuꞌ, ‘A, tee aaꞌ tampaꞌ noruꞌmai otong, aiꞌ ninge teing pakuarama aaꞌnokoꞌnung ookara pava dootuuꞌnanka-koo daiꞌarama tavarankoꞌ teing-eta siivenkeꞌarima daꞌ Jiisuuꞌ masikaꞌantaraakoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="22" v="20">Eeꞌnoko teꞌmung tee Sitiveni daꞌ siraꞌdukoꞌnung dupisiꞌauꞌnaꞌmung ning teke dueꞌke donkonansi mononopaꞌnanka tee tavauꞌning biikaning tareansi tampaꞌ tampankoꞌ.’ </v>
<v b="ACT" c="22" v="21">Teka Ovoringe aaꞌmuuꞌ, ‘Ninge aaꞌ botoramaang, tenkeniai isipoꞌaape Juꞌdeeaing-anko.’” </v>
<v b="ACT" c="22" v="22">Teinge karingai barorompauꞌ tee Paulaꞌke teꞌ basinooꞌ kara minkuvuko, teka karoma Juꞌdeeaing-anko beainaare-koo basivuko deto bokiaama aaꞌpauꞌ, “Kansiꞌkoo domampari otoaukaꞌ!” </v>
<v b="ACT" c="22" v="23">Eeꞌnoko teeꞌ peusiꞌkaama misimisiarima daꞌmong eeꞌ deto baiꞌauꞌ Paulaꞌaape. </v>
<v b="ACT" c="22" v="24">Eeꞌnoko teeꞌ nkoariko tee piatooronuka biikaang boreꞌ botoaruꞌ piatooronuka biikanavaꞌkoo poꞌantavaaraiꞌnange muraꞌaama okoraꞌ besiꞌaavaꞌnaang tee kapooꞌ tee turampaama bokiaakoꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="22" v="25">Teka tenang moꞌming-koo biꞌaara muraꞌaavaꞌnaang beetoꞌaako Paulaꞌke nauvuuꞌ tee narung daakuꞌ piatooronuka tanata teke donkonui otokoꞌnung, aaꞌpuuꞌ, “Ning tee Roomaꞌnung, eeꞌnoko niikaang botoi tauraꞌduriaung Roomaꞌnupoong tamung muraꞌkoo kapooꞌ orara mmeꞌ ooveriaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="22" v="26">Tenang teie piatooronuka daakuꞌ tanatanarai teeꞌ taaravura tee piatooronuka biikaang boreꞌanko bera aaꞌpuuꞌ tee, “Aung naning dake arekeeꞌ nkoveeꞌnaang, aiꞌ aung tee Roomaꞌnupoong-koong.” </v>
<v b="ACT" c="22" v="27">Teeꞌkoo teie piatooronuka biikaang boreꞌke pora aaꞌpuuꞌ tee Paulaꞌ, “Naumeai, daꞌ ee tee Roomaꞌnupoong-koong?” Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="22" v="28">Eeꞌnoko teie piatooronuka biikaang boreꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ninge mmauꞌ mooniꞌke mooꞌantuꞌ teeꞌ naning Roomaꞌnung deemaraaꞌnaang.” Paulaꞌke aaꞌpuuꞌ, “Nka ninge mooꞌampaꞌ, ning Roomaꞌnung paramauꞌnooꞌketa.” </v>
<v b="ACT" c="22" v="29">Teketa tee teing muraꞌaama okoraꞌ besiꞌaavaꞌnaang mauꞌaakoꞌning namuꞌke dunkaꞌpariruꞌ tee-ankoita. Eeꞌnoko tee piatooronuka-koong boreꞌ avorouꞌ tee Paulaꞌ Roomaꞌnung tasiꞌpura eeꞌnoko boto totoꞌpui daiꞌuuꞌnaꞌ tasiꞌparara. </v>
<v b="ACT" c="22" v="30">Teketa daunaꞌmung teie boreꞌke Juꞌnupoonge tuumpiauꞌnooꞌkoo okoraꞌ masipoꞌ noruꞌkoo piavora, Paulaꞌ sing-antavura botoaruꞌ teing piristiꞌkoo ovontung eeꞌnoko ookara koompaaraꞌnavitu kuneꞌeeaꞌnaang. Eeꞌnoko teie Paulaꞌ doonko beꞌantavura teing-koo uroꞌkanooꞌ donkong-antavuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="1">Eeꞌnoko Paulaꞌke dutai naapu narung oovurira teing koompaaraꞌnavitu aaꞌpuruꞌ, “Ee mmarang Juꞌnupoong, Kumponing-koo dutakanooꞌke aaꞌdampimang, ninge bakaang boto maroita totoꞌpansi oꞌnoaung eꞌmung-koo basinooꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="2">Eeꞌnoko teie piristiꞌnanka-koo pankainge Ananaiasie karang-koo tankoꞌpaavaꞌnaang botovuruꞌ teing tee-koo dueꞌ donkonai otorokoꞌning. </v>
<v b="ACT" c="23" v="3">Eeꞌnoko Paulaꞌke aaꞌpuuꞌ tee, “Nnaꞌ daꞌ Kumponinge tankoꞌduainge, kuung-takaaꞌ. Dake apeꞌ ning boto ninka paarameeꞌnaang teꞌ baꞌnantaring eeꞌnoko tee boto sipei ning tankoꞌkoo botoraramang ee?” </v>
<v b="ACT" c="23" v="4">Eeꞌnoko teinge teke dueꞌke donkonai otorokoꞌninge aaꞌpauꞌ, “Dake ee tee orakaꞌ minku-koo makosi Kumponing bakaang piristiꞌ pankaing?” </v>
<v b="ACT" c="23" v="5">Eeꞌnoko Paulaꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ee mmarang, ninge noruꞌampaꞌ tee Kumponing bakaang piristiꞌ pankaing deekoꞌ. Masikaꞌ Daari Meekunge eeꞌ minkuvui otong, ‘Diiꞌke orakaꞌ minkueriaukaꞌ tee nantoong diikaning tare-nupoong-koong narung.’” </v>
<v b="ACT" c="23" v="6">Teka tenang Paulaꞌke tasiꞌpurira teing-koo niiꞌnavitu Noruꞌ Pitunavitu eeꞌnoko niiꞌnavitu Boto Keperuuꞌnavitu˜ tee koompaaraꞌnavitu-koo bokuma aaꞌpuuꞌ, “Ee mmarang, ning tee Boto Keperuuꞌnavitu-koong eeꞌnoko mmaꞌ Boto Keperuuꞌnavitu-koonge. Ning tee tuutunang-koo˜ oꞌnomang damaꞌke booꞌketa domamariaing masikaꞌantavamaung-koo.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="7">Eeꞌnoko tenang teie teeꞌ minkuvuko teke siivenkeꞌeuꞌ teing Boto Keperuuꞌnavitu˜ eeꞌnoko Noruꞌ Pitunavitu˜ eeꞌnoko tee oosinauraꞌ teke tankaamparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="8">Noruꞌ Pitunavitue aaꞌning penkempaamanooꞌkoo teeꞌ: booꞌketa daaꞌ, koosinunanka, tanuaang; teka Boto Keperuuꞌnavitue aing ookeng masikeng tampaakooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="9">Teketa karakarare pankaing nkoaruꞌ eeꞌnoko niiꞌning Boto Keperuuꞌnavitu-kooning boto naunuka donkonaara deravariruꞌ aaꞌpaama, “Niiꞌke kapooꞌ orara ooampiaꞌ aung-koo. Aiꞌ pa tanuaange niiꞌnooꞌ koosinunge nauvumaung deekoꞌ turampampiꞌneenga.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="10">Eeꞌnoko tenang tee turanturang tavuꞌ aapearako tee piatooronuka-koong boreꞌ avorouꞌ tee Paulaꞌ bitutuaaꞌneeng-koo teinge, eeꞌnoko piatooronuka-koo botoaruꞌ doonko siarira tee Paulaꞌ pariꞌaarira mmariꞌantavaara biikanava-koo beꞌantavaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="23" v="11">Teꞌmung eeꞌnaꞌmung muunga Ovoring tee-anko dueꞌ donkonura aaꞌpuuꞌ, “Noruꞌ purintaravai, aiꞌ dake tee ning siraꞌmemanaꞌ anke Jerusalemaꞌke teeꞌ nariꞌ tampaꞌ siraꞌmeeꞌnaang teke Roomaꞌke.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="12">Teketa taneꞌpuko niiꞌning Juꞌnupoong mumunsiarira pinkapinkaꞌeuꞌ sinearima taamanaavarooꞌnaang bera Paulaꞌ dupisiꞌaavainooꞌke basi. </v>
<v b="ACT" c="23" v="13">Donkaang karekaiꞌpi divuꞌke tee aung mumunsinang nkoauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="14">Eeꞌnoko teketa teing aaꞌning-anko berouꞌ: piristiꞌnanka-koo ovontung eeꞌnoko Juꞌnupoong-kooning pankenanka-anko. Berora aaꞌpauꞌ, “Niiꞌ teing koontoꞌ niiꞌka pinkapinkaꞌmeerira sinemaririning taamanampiarooꞌnaang bera Paulaꞌ dupisiꞌampiainooꞌke basi. </v>
<v b="ACT" c="23" v="15">Diiꞌke koompaaraꞌnavitu ninka nau-antaveriaing tee piatooronuka-koong boreꞌ tee Paulaꞌ diiꞌanko depeto sing-antavuainaꞌ tuumpiaamanooꞌkoo tampaꞌ tasiꞌperiiꞌnaang tamperima. Eeꞌnoko niiꞌ teing maamumariri oꞌnoriaing tavuꞌkoo tee taapoꞌka diiꞌanko dueꞌaravaruko.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="16">Enang tee Paulaꞌ baampuruꞌnunge taaravura tee maamunooraꞌ bera piatooronuka biikanavaꞌke koinura nauvuuꞌ tee Paulaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="17">Eeꞌnoko Paulaꞌke narung piatooronuka daakuꞌ tanatanara bokuvura aaꞌpuuꞌ, “Aung nemaka piatooronuka-koong boreꞌanko beꞌantaveai. Kapooꞌ nauvuuꞌnaang aunge tee.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="18">Eeꞌnoko teie tee beꞌantavura piatooronuka biikaang boreꞌanko aaꞌpuuꞌ, “Teie Paulaꞌke kiimata-koo otoinge bokumura naumuing aung nemaka daꞌanko tavoꞌamaꞌnaang kapooꞌ daꞌ nauruaꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="19">Eeꞌnoko teie piatooronuka-koong boreꞌke bireng-koo kompura taapoꞌ beꞌantavura tanaꞌuuꞌ tee, aaꞌpuma, “Tee aming kapooꞌ dake naumeeꞌnaang ning?” </v>
<v b="ACT" c="23" v="20">Eeꞌnoko teie aaꞌpuuꞌ, “Teinge Juꞌnupoong-koo pankenankai kara naroompaing daꞌ niaꞌdaako Paulaꞌ teing-anko doonko koompaaraꞌnavitu-anko beꞌantaveeꞌnaang taneꞌ aavavaama tee-koo keperuuꞌai tasiꞌpaavaꞌnaang tampaama. </v>
<v b="ACT" c="23" v="21">Teka teing arooꞌeriaukaꞌ teeꞌ, aiꞌ donkaang karekaiꞌpi divuꞌ maamuariri otorooꞌnaang bakuꞌariri tee dupisiꞌkoo. Teing biiꞌka sinearirining taamanaavarooꞌnaang bera tee Paulaꞌ dupisiꞌaavainooꞌke basi. Eeꞌnoko enang teing teing maamuariri otorong tee tauraꞌ daꞌketa nempaitaaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="22">Teketa teie piatooronuka-koong boreꞌke tee nemaka tenkeng-antavuuꞌ teketa orokovuma aaꞌpuuꞌ, “Naning naueaukaꞌ teeꞌ ning naumeinaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="23">Tenang teie kenaanka piatooronuka daakuꞌnaꞌ tanatavaarekoꞌnaanka bokuvureta aaꞌpuretuꞌ, “Maamu-antaverereriaing kenaanka daakuꞌ piatooronuka eeꞌnoko naruaape-ita kenaiꞌka 70 oosie nanuꞌnuka eeꞌnoko kenaanka daakuꞌ daankoꞌpoꞌnupoong, eeꞌnoko tenang aasiꞌkoo duaꞌnang doinang muunga Sisariaꞌnavuntuꞌaape beriai. </v>
<v b="ACT" c="23" v="24">Eeꞌnoko Paulaꞌ baꞌnanuaining oosining maamu-antaveriai, eeꞌnoko tampaꞌ basi-antaveriai tee-anko ovoꞌmaꞌanko Piiliks-anko.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="25">Eeꞌnoko karavoto eeꞌpinaꞌ daarivuuꞌ, </v>
<v b="ACT" c="23" v="26">“Ninge Kalaudias Lisiasie daꞌ pankaing ovoꞌmaꞌ Piiliks onkeonkeꞌdamaang. </v>
<v b="ACT" c="23" v="27">Aung naning tee Juꞌnupoonge mooꞌaara teinge tavaavaꞌnaang nkoaako ninge nkaning ninka piatooronuka ninka merira tenkeng-antavampira domampampirieeng, eeꞌ noruꞌampira aung tee naning Roomaꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="23" v="28">Eeꞌnoko tuumpiauꞌnooꞌkoo noruꞌkoo piamora ninge doonko koompaaraꞌnavitu-koo beꞌantavantuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="29">Eeꞌnoko biikaang boto-koo tuutunampaako ooantuꞌ, teka tuumpiauꞌning-koo kapooꞌ booꞌanta-aapenung eeꞌnoko kiimata-aapenung ooampaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="30">Eeꞌnoko ning tee Juꞌnupoonge tee naning dupsiꞌaavaꞌnaang mumunsiaako narunge makenge naumuing. Teeꞌkoo ninge namuꞌke daꞌanko botoansing. Eeꞌnoko napoꞌ teing tuumpiaamaing daꞌanko botoaransinge daꞌkoo uroꞌkanooꞌke siraꞌpaavaꞌnaang teing kapooꞌ tuumpiaamaing. Enang bakearing.” </v>
<v b="ACT" c="23" v="31">Teketa tee teinge piatooronukai tee boto siompai Paulaꞌ bokuaara berouꞌ muunganang Antipatiris-aape. </v>
<v b="ACT" c="23" v="32">Eeꞌnoko teing piatooronuka kauꞌke nanaakoꞌning teketaꞌ daunaꞌmung toroariruꞌ biikanava-aape, oosie nanuꞌnuka ninka nariꞌ nanaako tee Paulaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="33">Eeꞌnoko tenang teing Sisariaꞌ basiarira tee karavoto˜ avauꞌ tee ovoꞌmaꞌ. Eeꞌnoko Paulaꞌ tee-anko tavoꞌauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="23" v="34">Tenang teie tee karavoto deeruvura teie tanaꞌuuꞌ tee Paulaꞌ, aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ aremeensiꞌkoong?” </v>
<v b="ACT" c="23" v="35">Eeꞌnoko tenang Paulaꞌ Silisia-nung noruꞌura teie aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ ninge tareamanooꞌkoong deentarako ninge taararerompaing dakaang kara makuꞌnaꞌ tenang teing tuumpiraamaing poroainang.” Eeꞌnoko botoaruꞌ tee Daurarong˜ Eerotiꞌ bakanava-koo otoko Paulaꞌ tanatavaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="24" v="1">Eeꞌnoko paꞌnokoꞌ doong tankinuko tee piristiꞌnanka-koo pankaing Ananaiasi daampeto pouꞌ niiꞌning koompaaraꞌnavitu-koo pankenanka ninka eeꞌnoko naning narung nariꞌ tuutunang˜koo kara-tavoꞌ miring Teetalas. Eeꞌnoko teinge tavoꞌauꞌ tee-anko ovoꞌmaꞌanko tee biikaang kara Paulaꞌ tuumpiauꞌnaare. </v>
<v b="ACT" c="24" v="2">Teketa ovoꞌmaꞌke Paulaꞌ bokuvuko Teetalasie kara tuumpi tutumpuma aaꞌpuuꞌ, “Ee daꞌ pankaing, Piiliks, daꞌ otoko niiꞌ tampaꞌ mooa-koo oꞌnorimaung eeꞌnoko niiꞌ Juꞌnupoong pakumerima aarumo tampeng tavoꞌantavemaunge; </v>
<v b="ACT" c="24" v="3">Osi ookara-koo avutevuꞌmariri niiꞌke arooꞌampimaung ookara tampaꞌ nariꞌ tampampima. </v>
<v b="ACT" c="24" v="4">Teka iirauꞌantarampiꞌneeng-koo tampaꞌ tange bakeama enang aaꞌdamaang ninge, tampaꞌ noruꞌmeri ioꞌ baroromeriaing niiꞌ okiꞌnooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="24" v="5">Niiꞌke tee aung naning taarapiika ooampimaung, turang-anta-nko ooampimaung ookara Juꞌnupoong-koo ookutunairu-koo otoroining-koo, eeꞌnoko napoꞌ narunge biumareeꞌ tevitu-koo nerakavitu tee Nasaretiꞌnung siompaamanavitu-koo. </v>
<v b="ACT" c="24" v="6">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌ Kumponing-ankoi dootuuꞌnava pankava-koo dootuuꞌmariko orari-anta-koo paaramuruꞌ, teka teeꞌ nkoarako niiꞌke daiꞌampiruꞌ; </v>
<v b="ACT" c="24" v="7">Niiꞌke niikaang boto siompampiri paaravampiiꞌnaang tampampiko teie Lisiasie, teing kivora daakuꞌ piatooronuka tanatai, aaꞌnaꞌ iriꞌoi niikaang bireng-eta pariꞌmurira aaꞌmuruꞌ, ‘Diiꞌ tuumpi nkonuka ovoꞌmaꞌanko berira tuumpireeriaing.’ </v>
<v b="ACT" c="24" v="8">Teka daka dake tanaꞌera noruꞌeaing tee ookara kapooꞌnanka niiꞌke tee tuumpiampirining masikeng.” </v>
<v b="ACT" c="24" v="9">Eeꞌnoko teinge Juꞌnupoonge ookara kapooꞌnanka Teetalasie tuumpivukoꞌning-koo masikee-antavaakoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="24" v="10">Eeꞌnoko tenang teie ovoꞌmaꞌke kara-koo botovuuꞌnang tee Paulaꞌke makuꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning dotumari penkemaraaꞌnaang teing-koo kara tuumpimauꞌning-koo daꞌ tasiꞌdansi mmauꞌ mareꞌkoo daꞌ kara-simpeꞌ deentari otomaung-koo. </v>
<v b="ACT" c="24" v="11">Dake niaꞌeriko masikee-antamaavaing, baruꞌ doong kivora-ita keꞌmunta divuꞌuaruko ning Jerusalemaꞌaape deto dootuuꞌkoo meuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="24" v="12">Eeꞌnoko ainge ning oomaavaꞌ tataꞌmeeriko dootuuꞌnava pankava-koo. Napoꞌ oomaavaꞌ tavutavuꞌ tutumpanko dootuuꞌnavananka okiꞌnarekaꞌkoo eeꞌnoko osi pankamono-koo. </v>
<v b="ACT" c="24" v="13">Teing napoꞌ masikaꞌpariarupeuꞌ daꞌ nauraama teing kapooꞌ enang ning tuumpimaamaatomaing-koo. </v>
<v b="ACT" c="24" v="14">“Teka tee aung ning enang daꞌkoo siraꞌmaraaꞌnaang: Ning tee Kumponing-koo dootuuꞌmaramaung niikakatauro biikaang-koo tevung nerakavung daang-koonavung tampaamanavung siompansi, masikaꞌantavansi teing ookutuning kapooꞌ Moosesi-nung botoi minkuvui otomaing eeꞌnoko Kumponing-etaning nakaro-nupoonge tero daariauꞌning, </v>
<v b="ACT" c="24" v="15">eeꞌnoko Kumponinge maraka-anta dupearavainooꞌ nempansitaaꞌ teeꞌ nariꞌ aing nkoarimanaꞌ booꞌketa daaꞌ noruꞌampiri ookeng-koo aaꞌnoko teing koontoꞌnuka eeꞌnoko teing koontoꞌnuka deeaing. </v>
<v b="ACT" c="24" v="16">Teeꞌkoo ning paaramaramaung domang kiiroraaꞌmari oꞌnooꞌnaang Kumponing-ankoi eeꞌnoko nantoong-ankoi. </v>
<v b="ACT" c="24" v="17">“Enang tee niiꞌning mareꞌ tankinuioꞌ toromaruꞌ nkanavitu-anko avuavuꞌ mooniꞌ ataꞌoinkuꞌkoo tavoꞌama eeꞌnoko boontunamaraaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="24" v="18">Teeꞌ nkomarako teinge ning oomauꞌ kiiroraaꞌmarama pava dootuuꞌnava pankava-koo kuunge, nantoong karinga eeꞌnoko naampa dovang otoaruko, teka Juꞌnupoong naing Eesiaꞌketa porouꞌning teke otoroko. </v>
<v b="ACT" c="24" v="19">Teing eeꞌning aꞌ daꞌanko porora ning tuumpi-koo makosinuka kapooꞌ ning tuumpi-koo makosi otoꞌevoroi deekoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="24" v="20">Niiꞌnooꞌ ainge koompaaraꞌnavitu biiꞌka tuumpimaavai kapooꞌ orara taaravauꞌnung deekoꞌ nkaang kara simpeꞌaama teka Jerusalemaꞌka. </v>
<v b="ACT" c="24" v="21">Teka tee kapooꞌ niiꞌnung otoaꞌ, aung narung tuumpimaamaatomaung otong tee tenang uroꞌkanooꞌke teing-koo donkonansi bokuma aaꞌpantuꞌnung, ‘Ninge tee napoꞌ booꞌketa daaꞌ narung masikaꞌantavamaung-koo diiꞌke eꞌmung tuumpimerimaang.’” </v>
<v b="ACT" c="24" v="22">Teka teie Piiliksie, bane tevung nerakavung taung sirakaꞌpui tampaꞌ tasiꞌpukoꞌnunge, teka totoꞌpura aaꞌpuuꞌ, “Tenang Lisias tee piatooronuka-koong boreꞌ daampeto poainang ninge simpeꞌampaing aung kara daꞌkoong.” </v>
<v b="ACT" c="24" v="23">Teketa tenang tee piatooronuka daakuꞌ tarenara botovuuꞌ teie tee Paulaꞌ tee ninka tareaioꞌ otooꞌnaang teka baruꞌ kiimata-pinaꞌ deeaꞌ. Eeꞌnoko baꞌmaikoriꞌke beeroꞌkoo orokoaavaꞌ piavoaining-koo pakuaama. </v>
<v b="ACT" c="24" v="24">Teketa niiꞌning doong tankinuko Piiliks baꞌaang ninka Juꞌkoonani miring Darusila ninka poreta botoaruꞌ Paulaꞌ poꞌantavaavaꞌnaang eeꞌnoko taaravuuꞌ minkuvuko Jiisuuꞌ tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ masikaꞌanta-koonavung. </v>
<v b="ACT" c="24" v="25">Eeꞌnoko tenang Paulaꞌke toꞌbiiari aing aaꞌning-koo minkuvuko: koontoꞌ nkonaꞌ, baka tarenaꞌ, eeꞌnoko doong asiꞌnaꞌmung tuutunang nkoaravaing-koo, Piiliksie avorora aaꞌpuuꞌ, “Ioꞌ beaing anketa. Niiꞌnang batei ooamira bokurampaing napoꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="24" v="26">Napoꞌ eeꞌ noruꞌukoꞌ, “Ning pa mooniꞌ amuuꞌnaang Paulaꞌke damaꞌke napoꞌ bokuanko.” Teeꞌkoo mmauꞌ namuꞌpie bokuvuma minkuarekoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="24" v="27">Teka kemareꞌka tankinuko Poosias Peestasie Piiliks pariꞌantavuuꞌ, teka Piiliks tenkenuma Juꞌnupoong dotu-anta-koo Paulaꞌ teke kiimatanava-koo pinkaꞌari otoko sipuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="1">Enang tee Peestasi ovoꞌmaꞌ deemparara beenang doong tankinuko Jerusalemaꞌaape daanto beuꞌ Sisariaꞌketa. </v>
<v b="ACT" c="25" v="2">Eeꞌnoko teka tavoꞌarako piristiꞌnanka-koo ovontunge eeꞌnoko Juꞌnupoong-koo pankenankai Paulaꞌ tuumpiaakoꞌning nauauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="3">Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ etuauꞌ tee eentavarima tee botoarako Paulaꞌ Jerusalemaꞌaape tavoꞌaavaꞌnaang, taunga tavaavaꞌnaang maroauꞌnaꞌ noruꞌai. </v>
<v b="ACT" c="25" v="4">Peestasie makuꞌurima aaꞌpuuꞌ, “Paulaꞌ tee Sisariaꞌke tareai otomaung eeꞌnoko ning tee dueꞌka meeꞌnaang noruꞌmaramang. </v>
<v b="ACT" c="25" v="5">Teeꞌkoo diiꞌkoo niiꞌning pankenanka niꞌninka nariꞌ danto meriaing. Kapooꞌ orakaꞌ nkovuuꞌning otoko tee-koo deekoꞌ teka diiꞌke tuumpieriai.” </v>
<v b="ACT" c="25" v="6">Teketa Jerusalemaꞌketa kivora doong divuꞌuaruko Peestasi danto Sisariaꞌaape beuꞌ. Eeꞌnoko daunaꞌmung kara simpeꞌdoma baꞌnanura Paulaꞌ poꞌantavaavaꞌnaang botoaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="7">Eeꞌnoko tenang Paulaꞌ kuung poioꞌ teing Juꞌnupoong Jerusalemaꞌketa danto berouꞌning tee koroai donkonaara kapooꞌ mmauꞌnanka ivekeng-koo tuumpiaara masikaꞌantanooꞌ otoroaruuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="8">Teketa Paulaꞌke penkemparama aaꞌpuuꞌ, “Ninge kapooꞌ teing aing eeꞌ oroꞌ totoꞌpui otoing nkoampaꞌ: Juꞌnupoong biikaang boto, dootuuꞌnava pankava eeꞌnoko tee Roomaꞌnung daurarong˜ Siisaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="25" v="9">Teka Peestasie Juꞌnupoong dotu-anta-koo aaꞌpuuꞌ tee Paulaꞌ, “Daꞌ ee Jerusalemaꞌaape daanto beꞌkoo arooꞌdari otong teka paararaavainaꞌ teing aing kapooꞌ ning-koo dutakanooꞌka tuumpiraining-koo?” </v>
<v b="ACT" c="25" v="10">Teka Paulaꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning aaꞌ Siisaꞌ bakanooꞌ kara simpeꞌdoma donkonansi oꞌnong, aaꞌ eeꞌnooꞌ ning tuutunang-koo makosinooꞌ, aiꞌ ning Juꞌnupoong-koo kapooꞌ orara nkoampaꞌ, teeꞌ dake tampaꞌ noruꞌei otong. </v>
<v b="ACT" c="25" v="11">Ning kapooꞌ orarananka-nko deekoꞌ eeꞌnoko kapooꞌ ning booꞌkoo makosi nkoantuꞌnung deekoꞌ ning booꞌketa mmariꞌkoo paaramaravarupeuꞌ, teka teing kapooꞌ ning tuumpimaamaing boturopananka deempari otoko naning otoaꞌ teing-anko sing-antamupeuꞌnung, aiꞌ ning tee Siisaꞌkoo arooꞌmari oꞌnong teie paaramuaing.” </v>
<v b="ACT" c="25" v="12">Teketa Peestasie bakaning tuutunang-koo˜ norukasiꞌnanka ninka minkuarira aaꞌpuuꞌ tee Paulaꞌ, “Siisaꞌkoo arooꞌdaring tampeioꞌ aaꞌdamaang: Makosi, tee-anko Siisaꞌanko naniaing.” </v>
<v b="ACT" c="25" v="13">Enang tee, niiꞌning doong divuꞌuioꞌ tee Akiripaꞌ, daurarong˜, teni ninka baaraꞌmaꞌnaang Beenis ninka, Sisariaꞌ tavoꞌkuretuꞌ Peestasi onkeonkeꞌureeꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="25" v="14">Eeꞌnoko teke mmauꞌ doong otorora Peestasie Paulaꞌ bakanaiꞌ tee daurarong nauvuma aaꞌpuuꞌ, “Anke naning narung otomang Piiliksie kiimatanava-koo otoko sipura tenkenuuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="25" v="15">Eeꞌnoko tenang ning Jerusalemaꞌ oꞌnoko teing piristiꞌnanka-koo ovontunge eeꞌnoko pankenankai Juꞌkoo-nupoonge tee dooremaama niaꞌmauꞌ tee kara taaraevomira dupisiꞌkoo makosi tampamaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="25" v="16">Teketa ninge aaꞌparantuꞌ teing, ‘Niiꞌ Roomaꞌnupoong teeꞌ nkomariaung naning niiꞌninge dupisiꞌkoo sing-antavampiiꞌnaang tutung tuumpiaamaing ninka oing ooveearuko, napoꞌ doona penkemparavaing-koong oovuaruko.’ </v>
<v b="ACT" c="25" v="17">“Tenang teing ninge nauaransioꞌ aꞌ oosiariruꞌnang ning nemaravaꞌ daunaꞌmung kara simpeꞌdoma baꞌnanamira botomaruꞌ tee naning poꞌantavaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="25" v="18">Teketa tenang teinge tuumpiaakoꞌninge donkonaara teinge kapooꞌkoo oreng-pinaꞌ ninge tero noruꞌantuꞌning-koo tuumpiaavaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="19">Teka niiꞌning kapooꞌ oovuning-koo turampaakoꞌ daang masikaꞌantavaamaing-koo, eeꞌnoko naning narung-koo Jiisuuꞌkoo booꞌparuꞌnung-koo teka Paulaꞌke domamparuꞌnung tampukooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="20">Ning amuriiꞌ kapooꞌ baakeeneama simpeꞌkoo paaꞌmarara ninge niaꞌantuꞌ aaꞌpama, ‘Daꞌ ee Jerusalemaꞌaape nanipeuꞌ eeꞌnoko teka diiꞌ Juꞌ diikaning koompaaraꞌnavitue simpeꞌdaavai dakanaiꞌkoo?’ </v>
<v b="ACT" c="25" v="21">Teka tenang Paulaꞌ Siisaꞌke simpeꞌuuꞌnaang tamparako ning botomaruꞌ pinkaꞌai tanatavaavaꞌnaang bera Siisaꞌanko botoampainooꞌke basi.” </v>
<v b="ACT" c="25" v="22">Eeꞌnoko Akiripaꞌke Peestasi aaꞌpuuꞌ, “Ninge ninka taara-koo piamomaang tee aung naning.” Eeꞌnoko Peestasie aaꞌpuuꞌ, “Makosi, taneꞌ taaraveaing tee.” </v>
<v b="ACT" c="25" v="23">Teketa daunaꞌmung tee Akiripaꞌ eeꞌnoko baaraꞌmaꞌnaang Beenis, dauraronanka biikaninge nepunepuꞌke aaꞌnaꞌ nepuꞌaresi poreta tumparetuꞌ teꞌ tuutunang nkoroma eeꞌnoko teing kivora daakuꞌ piatooronuka tanatanuka nariꞌ porouꞌ eeꞌnoko teing nantoong tevuntuꞌkoo boreꞌnuka. Teketa tee Paulaꞌ Peestasie botovurioꞌ asiꞌnaꞌmoo poꞌantavauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="24">Eeꞌnoko teketa Peestasie aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ Daurarong Akiripaꞌ eeꞌnoko diiꞌ ookara aꞌ niiꞌ ninka nariꞌ porining, ooveriai aung naning Juꞌnupoonge ning eentamaamaung ookeng-koo aaꞌnoko Jerusalemaꞌka eeꞌnoko anka, otoarooꞌnaang tampaamaung peusiꞌkaama. </v>
<v b="ACT" c="25" v="25">Teka ninge kapooꞌ tee booꞌanta-koo makosi ooampaꞌ. Eeꞌnoko eeꞌnara baka Siisaꞌke simpeꞌuuꞌnaang tamparioꞌ ninge Siisaꞌanko botoamaꞌnaang matauantuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="25" v="26">Teka ninge kapooꞌ taaꞌniꞌantavama daariampaing otoꞌmemuaꞌ tee nkaang ovoring nauama tee-koo. Teeꞌkoo ninge aꞌ diiꞌanko, eeꞌnoko baruꞌnooꞌ daꞌanko daurarong Akiripaꞌanko donkong-antavansing anketa paaravampira kapooꞌ oreng ooampiaining daariamaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="25" v="27">Aiꞌ ninge eeꞌ ooamaang, ninge naning kiimatanung tamung boturopa botoamparupeuꞌ tuumpiaamaing-koong sirakaꞌanta otoaruko.” </v>
<v b="ACT" c="26" v="1">Akiripaꞌke aaꞌpuuꞌ nauvuma tee Paulaꞌ, “Ninge enang tauraꞌdang daꞌ daka minkuraraaꞌnaang.” Eeꞌnoko tenang Paulaꞌ tankaꞌ toonuma penkeng-koong kara siraꞌparuꞌ aaꞌpuma, </v>
<v b="ACT" c="26" v="2">“Ning eꞌmung biraankemaring nkaang kara siraꞌkoo daꞌankoi penkemarama Daurarong˜ Akiripaꞌankoi teing kapooꞌ ookarai Juꞌnupoonge tuumpimaamaing-koo, </v>
<v b="ACT" c="26" v="3">eeꞌ noruꞌamira daꞌ tee ookara aarumonanka eeꞌnoko turananka Juꞌnupoong biikaning noruꞌei otomaung dau basinooꞌ. Teeꞌkoo ninge niaꞌdamaang tampaꞌ dooroontari ning taarameeꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="26" v="4">“Nkaang aarumo tee temuꞌketa nemaaꞌnooꞌketa oꞌnoi oꞌnouꞌnaꞌ ookara Juꞌnupoonge noruꞌmai oꞌnong teing-koo nkaning nantoong-koo meuꞌke teke Jerusalemaꞌke. </v>
<v b="ACT" c="26" v="5">Teinge tee temuꞌketa noruꞌmai oꞌnong, siraꞌmaapeuꞌ piavorora deekoꞌ, tee ning tee Boto-koo Keperuuꞌnavitu-koong aarumo koontoꞌ siompansi oꞌnokoꞌnung, niikaang dootuuꞌkoo aaꞌnaꞌ monkeenaꞌnavitu. </v>
<v b="ACT" c="26" v="6">Enang tee ning aung aꞌ donkonansing tuutunange paara-koo tee biraanke, booꞌketa daaꞌ tavoꞌkuaing nempamaung-koo, Kumponinge niumaraang-koo maraka-antavuuꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="26" v="7">Tee niiꞌnamuriiꞌ biraanke deeaꞌ niiꞌke ookarai Juꞌnupoonge nempampimaung muung eeꞌnoko doong karimarima Kumponing dootuuꞌampima. Teka tee, ee daurarong, tee eeꞌnara biraanke siraꞌpansioꞌ eeꞌninge tuumpimaamaung Juꞌnupoonge. </v>
<v b="ACT" c="26" v="8">Aming-koo diiꞌ Judiaꞌnupoong Kumponinge booꞌnuka daaꞌanta masikaꞌanta-koo makosiriaꞌ? </v>
<v b="ACT" c="26" v="9">“Aꞌnooꞌ ninge tee ninka koontoꞌnaꞌ eeꞌpinaꞌ noruꞌankoꞌ: Aung miring Jiisuuꞌ Nasaretiꞌnung onou amutemuriiꞌke turampamaaꞌnoaing. </v>
<v b="ACT" c="26" v="10">Eeꞌnoko tee teeꞌ nkoankoꞌ Jerusalemaꞌke, aaꞌnokoꞌ meekupoong Jiisuuꞌ sionuka kiimatanava-koo kuꞌnumparankoꞌ tauraꞌ tee piristiꞌnanka-koo pankenankai amauꞌnung ninka, eeꞌnoko tee narung deeaꞌ, niiꞌninge teing meekupoong dupisiꞌkoo mauꞌaarikoꞌ teing irikumparanko. </v>
<v b="ACT" c="26" v="11">Eeꞌnoko napoꞌ ninge mmauꞌnamuꞌpie kiimatavarankoꞌ teka pava dootuuꞌnanka-koo ookara-koo Karistooꞌ penkempaavainaꞌ paara-antavarama. Eeꞌnoko bakei aaꞌnaꞌ iirang-antamarama mankiꞌantavarankoꞌ teing, bane osi pankeng oovuning biikaning-koo.” </v>
<v b="ACT" c="26" v="12">“Niiꞌnaꞌmung teeꞌ nariꞌ nkomarama Damaskas-aape nanantuꞌ piristiꞌnanka-koo pankenge tauraꞌ amaara botomaioꞌ. </v>
<v b="ACT" c="26" v="13">Eeꞌnoko ee daurarong, duaakiꞌnang taunge nanama araka paning-etaing ooantuꞌ aaꞌnaꞌ sisisiisi duaaꞌ divuꞌui. Ning eeꞌnoko teing nariꞌ nanampikoꞌning koromuri arakavaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="26" v="14">Eeꞌnoko tenang niiꞌ ookara kansiꞌkoo doonko duaꞌmarira ninge aurong taaravantuꞌ Iiburunaꞌ karoma aaꞌmuko, ‘Soolo, Soolo, dake aming-koo ning mankiꞌantamemaang? Nkaang kara dimpaꞌema daka baikeraramaung irintoꞌ deemparako.’ </v>
<v b="ACT" c="26" v="15">“Eeꞌnoko ninge aaꞌpantuꞌ, ‘Daꞌ baa Ovoring?’ Eeꞌnoko Ovoringe aaꞌpuuꞌ, ‘Ning tee Jiisuuꞌ, tee dake mankiꞌantamemaung. </v>
<v b="ACT" c="26" v="16">Teka donkoniaing deto, ning tee daꞌkoo oroꞌmarinooꞌ aung kapooꞌ otoko: Daꞌ miruꞌdamaang botorampainaꞌ nkovema siraꞌpeeꞌnaang enang oomeinaꞌ eeꞌnoko damaꞌke kapooꞌ napoꞌ daꞌkoo oroꞌmarara naurampainaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="26" v="17">Mmariꞌantarampaing nantoonge aaꞌninge turantaako dakanavitu Juꞌnupoonge eeꞌnoko Juꞌdeeainge, tevitu eeꞌnavitu daꞌ botoramaatomanooꞌnavitu. </v>
<v b="ACT" c="26" v="18">Duta bante-antaveriko mutaanang-eta araka-koo bereꞌariaꞌnaang eeꞌnoko Sietaniꞌketa Kumponing-koo bereꞌariai biikaning orakaꞌ nkonanka tontaꞌaravainaꞌ, eeꞌnoko barenku-koo-navaro otoꞌevoroai teing ninka ning-koo baitoarira meekupoong deempariruꞌning ninka.’” </v>
<v b="ACT" c="26" v="19-20">“Tee teeꞌ, ee Daurarong Akiripaꞌ, kontemoaꞌ nko-koo teeꞌ paning-eta oroꞌparara naumuuꞌnaꞌkoo ninge siraꞌpansi nau-antavarantuꞌ Damaskasie, teketaꞌ Jerusalemaꞌke eeꞌnoko teketa ookutunairu-koo Judiaꞌnavaro-koo eeꞌnoko napoꞌ Juꞌdeeaing-koo orara aarumo sipaara Kumponing-aape bereꞌariiꞌnaang, eeꞌnoko tampaꞌ nkoarima bereꞌniiꞌnuka makosinaꞌ taaꞌniꞌantavariri otorooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="26" v="21">Okoraꞌnooꞌ teeꞌkoo Juꞌnupoonge komaara pava dootuuꞌnava pankava-koo dupisiꞌmaavaꞌnaang nkomauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="26" v="22">Teka Kumponinge pakumuioꞌ eꞌmung-koo basinooꞌ ning daankimaramaung bera eꞌmung aꞌ donkonansi kapooꞌ ooantuꞌnaꞌ siraꞌpamaang ookara nantoong-koo ovontung-eta bera toireꞌkoo basinooꞌ. Teeꞌ Moosesi dovang teing Kumponing-etaning nakaro-nupoong urikupoonge nkoaravaing tampaama naumaaruꞌnaꞌ nariꞌ minkuamaung, niiꞌnaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="26" v="23">Aaꞌnoko Kumponinge niiꞌ domang-anta-koo Pakoꞌpariꞌniiꞌke baike toraꞌpuaing-koong eeꞌnoko tee tutunaꞌnung booꞌketa daaꞌaravaing-koong, eeꞌnoko teeꞌ nkoarama baka araka siraꞌparaaꞌnaang ookavitura-koo aaꞌnoko Juꞌnupoong-koo eeꞌnoko Juꞌdeeaing-koo.” </v>
<v b="ACT" c="26" v="24">Eeꞌnoko tenang teie teeꞌ penkemparama minkuvuko Peestasie bokuma aaꞌpuuꞌ, “Paulaꞌ, daꞌ kanuꞌdaring. Dakaang barevare pankainge kanuꞌantaruing.” </v>
<v b="ACT" c="26" v="25">Teka Paulaꞌke aaꞌpuuꞌ, “Ning kanuꞌmaravaꞌ, daꞌ pankaing Peestasi, teka ning koontoꞌ toꞌbiimari masikaꞌ karomang. </v>
<v b="ACT" c="26" v="26">Aunge dauraronge noruꞌui otong, masikee-antamupeuꞌ aing-koo kapooꞌkoo, eeꞌnoko tee-ankoi tamung danto minkuampeuꞌ teie noruꞌuioꞌ, aiꞌ ninge masikaꞌ noruꞌansi oꞌnong kapooꞌ aing-koo niiꞌnaare bakaang punkaaꞌkoo nerakanaare deeaꞌ, aiꞌ ookarai noruꞌai otong kapooꞌ nkoaruꞌnaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="26" v="27">Arekeeꞌ daꞌ daurarong Akiripaꞌ, dake ee Kumponing-etaning nakaro-nupoong urikupoong masikaꞌantaveri otong? Eeꞌ, noruꞌansi oꞌnong, dake masikaꞌantaveri otong.” </v>
<v b="ACT" c="26" v="28">Eeꞌnoko Akiripaꞌke aaꞌpuuꞌ makuꞌuma, “Anaarei apukanaarei ee Karistooꞌaape bereꞌantameeꞌnaang?” </v>
<v b="ACT" c="26" v="29">Eeꞌnoko Paulaꞌke aaꞌpuuꞌ, “Kumponing-koo kunsimaramang daꞌ narung paku-koo deeaꞌ teka aing ookara teeꞌ nariꞌ eꞌmung taaramaamatomaing diiꞌ ning-pinaꞌ oroꞌdariiꞌnaang aing sieena ioꞌ doonko otoko.” </v>
<v b="ACT" c="26" v="30">Teketa tenang daurarong deto donkonuko aaꞌnouꞌ ovoꞌmaꞌ donkonuuꞌ eeꞌnoko teni Beenis donkonuuꞌ eeꞌnoko ookara nantoong teke baꞌnaniauꞌning teing ninka nariꞌ donkonauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="26" v="31">Eeꞌnoko tenang teketa tenkenaara biiꞌka kareaama aaꞌpaakoꞌ, “Aung naning kapooꞌ tee dupisiꞌkoong eeꞌnoko kiimatanava-koo pinkaꞌkoong makosi nkovuaung.” </v>
<v b="ACT" c="26" v="32">Eeꞌnoko Akiripaꞌke Peestasi aaꞌpuuꞌ, “Aung naning unaa-antaveripeuꞌnung Siisaꞌke taaravuuꞌnaang arooꞌaravaruuꞌnung dei.” </v>
<v b="ACT" c="27" v="1">Teketa tee niiꞌ Itali-aape aarerie beꞌkoo tamaaruꞌ Paulaꞌ eeꞌnoko niiꞌning kiimata-nupoong nariꞌ. Eeꞌnoko tee naning miring Julias teing tanata-koo botoauꞌ, tee Siisaꞌ bakaning mauꞌmoniꞌnavitu-koo narung daakuꞌ piatooronuka tarenara. </v>
<v b="ACT" c="27" v="2">Eeꞌnoko danto aareri-koo Aꞌdamitiang biikanareng-koo koinampira tenkenampiruꞌ, Eesia-nameensiꞌ kantevui siompuai-nareng-koo. Aristakas niiꞌ ninka nariꞌ meruꞌ, Tesalonaikaꞌnara, Masedoniaꞌnameensiꞌkoong. </v>
<v b="ACT" c="27" v="3">Teketa daunaꞌmung Saidoniꞌnavuntuꞌ daanto duumemariruꞌ, eeꞌnoko Juliasie Paulaꞌ tampaꞌ nkovuma baꞌmaikoriꞌ beeroꞌkoo tauraꞌpuuꞌ teinge pakuaavaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="27" v="4">Eeꞌnoko teketa danto tenkenampima Saiparasi-namuiꞌkoo neeꞌmariri meruꞌ booꞌai tamuriko. </v>
<v b="ACT" c="27" v="5">Eeꞌnoko tenang pirung pakoꞌampiri merima Silisia eeꞌnoko Pampiliaꞌ aaꞌnamensiꞌkai kato tankinampira Maira-navuntuꞌkoo tavoꞌmariruꞌ Lisia-nameensiꞌkoonooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="6">Teka teie piatooronuka daakuꞌ tarenarai narung aareri oovuuꞌ Aleksandariaꞌ biikanareng Itali-aape beko, eeꞌnoko tereng-koo kooꞌmuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="7">Teketa makenge terenge nanampiko mmauꞌ doong divuꞌkuioꞌ karimarikotaaꞌ Naidas-navuntuꞌ dueꞌmariruꞌ. Eeꞌnoko pionge doonko Eesia siong-koo koontoꞌ bonoꞌmurioꞌ eeꞌ deto Kiritiꞌnamuiꞌkoo pakoꞌmarira neeꞌmariri meruꞌ Saamoni-koo siuru˜ koroampiri. </v>
<v b="ACT" c="27" v="8">Aaꞌnaꞌ poreꞌmori Kiritiꞌnamuiꞌkoo miirimariri merikotaaꞌ niiꞌnooꞌ miring Tampooꞌ Kunkumenooꞌ tampaamanooꞌ basimariruꞌ, Laseaꞌketa osi pankamono-ita dueꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="9">Teeꞌ poreꞌmorima mmauꞌ batei tamung tanking-antavampiruꞌ aaꞌnoko Juꞌnupoong unkumoarimanang eeꞌnoko pirunge nanuꞌkoo tampanang. Eeꞌnoko nanuꞌ arikaꞌparioꞌ pirung oraruꞌkumanang meuꞌpampira Paulaꞌke nauvurima aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="ACT" c="27" v="10">“Ee aing, ninge eeꞌpinaꞌ ooamaang: Nariꞌ nanampiaing deekoꞌ tee baike kuneꞌampiiꞌnaang, eeꞌnoko kapooꞌ baruꞌ paaꞌaraaꞌnaang otoining aing aaꞌning: kavo narung deeaꞌ teka areng aareri-nareng eeꞌnoko niikaang domaang nariꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="27" v="11">Teka teie piatooronuka narung daakuꞌ tarenarai tee tereng okovenung eeꞌnoko tee nanuꞌanta-nko beekaang kara aaꞌnaꞌ barorompukoꞌ, Paulaꞌ baruꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="12">Eeꞌnoko teketa teꞌ kunkumenooꞌ bakuꞌkoo makotuaruioꞌ piong kamaari ninkaing batei-koo, teing-koo mmauꞌ nantoong teketa tenkeng-koo piavorouꞌ eeꞌ noruꞌaama, Piiniks-navuntuꞌkoo pa tampaꞌ tavoꞌkampipeuꞌ. Teꞌ eeꞌnooꞌ napoꞌ Kiritiꞌkoonooꞌ kunkumenooꞌ bakuꞌkoo tampooꞌ kamaari bakanang. </v>
<v b="ACT" c="27" v="13">Eeꞌnoko tenang tee piong eeꞌdepeto tampaꞌ poko aaꞌpauꞌ, “Enang Piiniks tampaꞌ tavoꞌmariiꞌnaang.” Eeꞌnoko teinge aankaꞌ doompeto barampaaraiꞌnange Kiritiꞌ miiringe danto meruꞌ piisiꞌ dueꞌke. </v>
<v b="ACT" c="27" v="14">Teketa tee piong bariꞌuuꞌ eeꞌdoompeto piong ivekung pomanaꞌ, poraꞌka daue doompeto pora tamuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="15">Eeꞌnoko tenang tee aareri teeꞌ kompuioꞌ piong-aapei beꞌkoo makotuaruioꞌ tamung danto bereꞌampirioꞌ biiꞌmuruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="16">Eeꞌnoko okiꞌnamuiꞌkoo muiꞌnamuiꞌ miring Kaudaꞌnamuiꞌkoo neeꞌmariri meruꞌ, eeꞌnoko teke karimarima tee bakaasi deto kakau barampampiraiꞌnange kuunga aareri-koo pinkaꞌampiri daiꞌampiruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="17">Teketa tereng aareri-nareng nanampi-koꞌnareng koomponge pankenge boonavete puring-antavampima daiꞌampiruꞌ. Eeꞌnoko Aperikaꞌkoo dueꞌ daunaaꞌnooꞌ pionge koing-antamuriꞌneeng-koo avoreaama teneꞌ pionteeꞌnaneꞌ miiruni-koonaneꞌ depeto siauꞌ. Teketa moꞌming-koo biꞌaara doonko pirung-koo duaꞌantavaioꞌ teneꞌke tee aareri teka dateꞌdate-antavuuꞌ. Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ oꞌnoriko tamung biiꞌmurikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="18">Eeꞌnoko daunaꞌmung pionge avitoitoi baiꞌmuriko teinge tee pionteeꞌkoong botunarong oko duaꞌkoo depeto sing-antavauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="19">Bera piong beenamparuꞌnaꞌmung niiꞌke ookarai birenge kompampiri doonko kosiꞌampiruꞌ ookara kapooꞌnanka terong botunarong-koo biꞌari otokoꞌning ninka nariꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="20">Eeꞌnoko mmauꞌ doong-koo duaaꞌ dovang beentoꞌ okiꞌnooꞌ oroꞌpariarukoꞌ, eeꞌnoko aung piong aaꞌnaꞌ pankaing masikung oroꞌparako domamariaukaꞌnung-pinaꞌ noruꞌmariruꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="27" v="21">Eeꞌnoko teing tee taamang nai-koo mmauꞌ doonge datavaavaruioꞌ Paulaꞌke uroꞌkanooꞌ pora teing-koo aaꞌpuuꞌ, “Ee aing, teeꞌ naurampiruꞌnaꞌ taaramerira Kiritiꞌketa moriaruuꞌnung dei tampaꞌ, aung baike kuneꞌampiarupeuꞌ eeꞌnoko aing kapooꞌnanka keraꞌpampiarupeuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="22">Enang tee naurampimang ninge, domang kuaaꞌdoriaing aaꞌnoainaꞌ: diiꞌkoo narung minkiaravaukaꞌ, teka aung aareri narung nakaꞌaravai. </v>
<v b="ACT" c="27" v="23">Aiꞌ eꞌmung tee muunga ning-anko tee koosinung˜ Kumponing-nung donkonuing tee ning mooꞌmuioꞌ mintoompevomaung bakaang. </v>
<v b="ACT" c="27" v="24">Eeꞌnoko teie aaꞌmui, ‘Aroreaukaꞌ, Paulaꞌ. Daꞌ tee bakei Roomaꞌ tampaꞌ basirarara Siisaꞌkoo uroꞌkanooꞌ donkoniaing. Eeꞌnoko ooveko aing teing daꞌ ninka nariꞌ nanirimaatomaing Kumponinge daꞌ ninka nariꞌ domampariiꞌnaang tampuruꞌning.’ </v>
<v b="ACT" c="27" v="25">Teeꞌkoo domang kuaaꞌdoriaing, ee aing, aiꞌ ninge tee Kumponing masikaꞌantavansi otong teeꞌ nariꞌ naumuinaꞌ masikaꞌ nkoaraaꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="27" v="26">Teka niiꞌ teing niiꞌnamuiꞌkoo piisiꞌkoo koing-antamuriaining.” </v>
<v b="ACT" c="27" v="27">Teketa piong kivora-ita karenamparuꞌnaꞌmung tavoꞌkuko teeꞌ tamung danto pirung Eeriria-aape-naruꞌkoo biiꞌantamuriko meuꞌnamang aareri-koo-nupoonge eeꞌ noruꞌauꞌ: Niiꞌ pa kansiꞌkoo dueꞌmarimang. </v>
<v b="ACT" c="27" v="28">Teketa paaranampaama eeꞌ doonko daangaꞌnooꞌ kenaanka kivora daangaꞌ paaravauꞌ. Teketa napoꞌ dantoꞌdaanto paarananpaama kivora-ita paꞌnokoꞌ daangaꞌ paaravauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="29">Eeꞌnoko avoreaara kapang-koo koinampiꞌneeng-koo karenaumo aankaꞌ sing-ntavauꞌ taaꞌo˜namarang-eta doonko. Eeꞌnoko daꞌdeng taneꞌpuuꞌnaang piavoroi nempaakoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="30">Eeꞌnoko teketa aareri-koo-nupoong mmariaavaꞌnaang kariarima tee bakaasi doonko sing-antavaakoꞌ pirung-koo, daang aankaꞌ sing-antavaama kooꞌbe˜ita doonko. </v>
<v b="ACT" c="27" v="31">Teketa Paulaꞌke tee daakuꞌ tarenara eeꞌnoko teing piatooronuka aaꞌpuruꞌ, “Aing aareri-koo kuung otoroaruko deekoꞌ diiꞌ teing domantariarooꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="27" v="32">Teketa teinge piatooronukai tee bakaasi-koong moꞌming napuꞌaara danto sipauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="33">Teketa taneꞌpuma nanuko Paulaꞌke teing taamanaavaꞌnaang aaꞌnaꞌ botovurima aaꞌpuuꞌ, “Eꞌmung teꞌmung kivora-ita ˜karenang doong taa-naꞌmung teing-koo doong diiꞌ taamang nai dataveriaꞌ eeꞌnoko avoroꞌ narung-koo otorikooꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="34">Teeꞌkoo ninge taamaniriiꞌnaang botorampimang diiꞌ puring-antaruriainaꞌ. Taaraveriai, diiꞌkoo boreꞌketa dapo-koo naviꞌ paaꞌaravarooꞌnaang.” </v>
<v b="ACT" c="27" v="35">Eeꞌnoko teeꞌ minkuvura teie bereteꞌ nkavura tampaꞌ tampura Kumponing-koo, teing-koo dutakanooꞌke teke pisiꞌura nai tutumpuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="36">Tenang teing ookara teeꞌ nkovura domang kuaaꞌantavurioꞌ niiꞌning taamang-koo naiauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="37">Niiꞌ ookara nantoong aareri-koo oꞌnorikoꞌning naroꞌka kenaanka daakuꞌketa naruaape-ita kenaiꞌka bera ˜narung-taa 276. </v>
<v b="ACT" c="27" v="38">Eeꞌnoko aaꞌnouꞌ uiteꞌ nai-koo makosining naiampira poomuruꞌ, eeꞌnoko naiampima sipampiruꞌning ookara bakurapoꞌ duaꞌaaruꞌ pirung-koo aareri kuaaꞌooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="27" v="39">Enang tee taneꞌpuioꞌ teinge tevoraꞌ kansiꞌ tasiꞌpaavaꞌ, teka teinge niiꞌnooꞌ ooaakoꞌ kunkumenooꞌ piisiꞌpoꞌnooꞌ eeꞌnoko teꞌ eeꞌnooꞌ piisiꞌkoo tee aareri koing-anta-koo maroaakoꞌ makosi deekoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="40">Eeꞌnoko teinge teing aankaꞌnanka-koong moꞌming pirung-koo duaꞌaara aankaꞌnanka teka nariꞌ sipaaruꞌ. Teeꞌ nkoaama tenang eeꞌnang teing bentang aareri koong-antaning dapaꞌaareta biꞌaresi otorekoꞌnooꞌketa doonko sing-antavaaretuꞌ beekanooꞌ pirung-koo. Teketa teneꞌ pionteeꞌnaneꞌ uroꞌkanooꞌnaneꞌ deto siampauꞌ, teketa piisiꞌaape daanto beꞌantavauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="41">Teketaꞌ daunaaꞌnooꞌ paakuꞌantavaara piisiꞌkoo koing-antavauꞌ. Teketa kooꞌbenooꞌ piisiꞌkoo keemparara kaꞌnunuaruuꞌ eeꞌnoko taaꞌo-namarang booꞌai teka nakaꞌuuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="27" v="42">Teketa teinge piatooronukai teing kiimata-nupoong tavuꞌkoo maroaarikoꞌ naampearira kooꞌariꞌneeng-koo. </v>
<v b="ACT" c="27" v="43">Teka teie piatooronuka daakuꞌ tarenarai tee Paulaꞌ domang-anta-koo piavora orokovuruꞌ teeꞌ maroaakoꞌnaꞌ nko-koo. Eeꞌnoko teie naampe-koo makosinuka botovuruꞌ tutung doonko kooꞌarira naampeariiꞌnaang piisiꞌaape. </v>
<v b="ACT" c="27" v="44">Eeꞌnoko asiꞌninge bentananka eeꞌnoko aareri puteꞌaruꞌnairu kompai naampe-koo botovuruꞌ. Aung tee teeꞌ eeꞌnaꞌ domamariruꞌnaꞌ kansiꞌaape morira. </v>
<v b="ACT" c="28" v="1">Teketa teeꞌ domamariruꞌnooꞌketa niiꞌke noruꞌampiruꞌ temuiꞌ muiꞌnamuiꞌ miring Maalta-namuiꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="2">Eeꞌnoko temuiꞌnupoonge nantoonge aaꞌnaꞌ bakei navumaaruꞌ, onkeonkeꞌmaarima aaꞌnouꞌ ntaꞌ betuꞌmemaaruꞌ tenang eeꞌnang apoꞌuma kamaari nkoarako. </v>
<v b="ACT" c="28" v="3">Paulaꞌke tee koiꞌnanka oosivuma ntaꞌkoo betuꞌuko tenang tee boruꞌ doparopa-poꞌnung ntaꞌke uipaariiꞌoko teketa bakoarara Paulaꞌkoo bireng-koo kakiaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="4">Tenang teinge nantoonge temuiꞌnupoonge ooaara teu boruꞌnu bireng-koo biꞌari otoko teinge aaꞌpaakoꞌ biiꞌka kareaama, “Aung naning pa dupisiꞌnko deemparako bane aareri-eta domampari, teka teie kumponinge meroꞌnkoi domang-koo tauraꞌpuaꞌ.” </v>
<v b="ACT" c="28" v="5">Teketa Paulaꞌke tee boruꞌ ntaꞌkoo tankaꞌniꞌpura baike kuneꞌuaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="6">Teketa teinge tee nempaakoꞌnung doremparara niiꞌnooꞌ booꞌ duaꞌarako ooaavaꞌnaang. Teka pankaroong nemparikotaaꞌ tee-koo kapooꞌ basiaravaruioꞌ teinge norunoruꞌ paariarira aaꞌpauꞌ, “Aung tee kumponinanka-koo narung.” </v>
<v b="ACT" c="28" v="7">Narung ovoꞌmaꞌ pankaing temuiꞌkoong miring Publias teke kansiꞌ otoꞌevukoꞌnung simariruꞌnooꞌke dueꞌke. Teie eeꞌnarai bokumurira onkeonkeꞌmurira beenang doong-koo oꞌnori tampaꞌ nkomurikoꞌ niiꞌ damisimainku. </v>
<v b="ACT" c="28" v="8">Tenang eeꞌnang Publias bauma siipavoko uipaariiꞌ ninka kuviriꞌoma, eeꞌnoko Paulaꞌke bera beeroꞌuma bireng panteꞌura kunsivuioꞌ taarevouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="9">Eeꞌnoko tenang eeꞌnang tee teeꞌ taarevoioꞌ taaravaara temuiꞌkoo-nupoong ookara siipa-poꞌnupoong tee-anko porora taarevorouꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="10">Teinge tee niiꞌ avuavuꞌnanka mmauꞌ amaaruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="11">Teketaꞌ tee beekuri kaara tankinuko teketa tenkenampiruꞌ aarerie teke kamaari bakaang batei-koo temuiꞌkoo otouꞌnareng-koo koinampira. Eeꞌnoko temuiꞌnupoonge ookara kapooꞌnanka nanuꞌkoo apukaꞌmariruꞌning teꞌ aareri-koo kuung siꞌmemaaruꞌ. Tereng aareri-nareng Aleksandariaꞌ biikanareng miring Pauroonka Kumponinka tampaakoꞌnareng, uroꞌkanooꞌke boreꞌ kenaanka tekaꞌniiꞌnareng. </v>
<v b="ACT" c="28" v="12">Teketa Siirakius basimarira teke beenang doong oꞌnoruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="13">Eeꞌnoko teketa tenkenampira tee dovinge damaꞌdu-aape biiꞌmuriꞌneeng-koo kororairaiꞌ nanampikotaaꞌ doonko Reekium basimariruꞌ. Teke naꞌmung doong oꞌnorioꞌ doving toroarama eeꞌ depeto poioꞌ tenkenampira keꞌmunta-naꞌmung namuꞌke Puteoli basimarira aareri teka sipampiruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="14">Eeꞌnoko teka niiꞌke niiꞌning Karistooꞌkoo baito-nupoong kuneꞌarampirioꞌ teing tasiꞌmaarira bokumaaruꞌ teke teing ninka nariꞌ oꞌnoriiꞌnaang ˜keꞌmunta-taa doong-koo. Eeꞌnoko temono-ita daanto kauꞌke nanampiruꞌ bera Roomaꞌaapenairu-koo basimariruꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="15">Eeꞌnoko teinge Karistooꞌkoo baito-nupoonge niiꞌ moruꞌnooꞌ taaravaara Roomaꞌketa porora narung osi-koo basiariruꞌ niiꞌ kuneꞌmaariiꞌnaang, Aapia Bakanooꞌ Baaveroma tampaakoꞌnooꞌ. Eeꞌnoko teing-koo niiꞌnarionge pava beevaari baave-kooning otokoꞌnooꞌka osia kuneꞌmaaruꞌ. Paulaꞌ teing oovurira Kumponing-koo tampara tampuma domang purimparuꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="16">Eeꞌnoko tenang Roomaꞌ tavoꞌmarira Paulaꞌ baka oovunava-koo otoꞌ piavoioꞌ tauraꞌpauꞌ teka narunge piatooronuka-koonge tanatavui otooꞌnaang. </v>
<v b="ACT" c="28" v="17">Eeꞌnoko beenang doong tankinuko Paulaꞌke ookara Juꞌnupoong pankenanka teke otorokoꞌning naroꞌ bokuvuruꞌ. Eeꞌnoko tenang oosiaririoꞌ Paulaꞌke aaꞌpuruꞌ teing, “Ee diiꞌ mmarang, Juꞌnupoong, ninge tee bane kapooꞌ nkoampaꞌ niikaning nantoong orari-anta-koo eeꞌnoko niikakatauro biikaning toomonanka, teka ning tamung daiꞌmaara Jerusalemaꞌka Roomaꞌnupoong-anko tavoꞌmauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="18">Eeꞌnoko teinge Roomaꞌnupoonge nkaang kara simpeꞌaara tee ning kiimata-ita unaa-antamaavaꞌnaang piavorouꞌ, kapooꞌ tenaiꞌkoo nkanaiꞌkoo ning booꞌanta-koo makosi ooaavarura. </v>
<v b="ACT" c="28" v="19">Teketa tenang Juꞌnupoong teeꞌkoo piavoroaruioꞌ ninge niiꞌnaꞌ noruꞌamparura Siisaꞌ narung-koo arooꞌ sipantuꞌ simpeꞌmuuꞌnaang. Nkaning Juꞌkooning pankeng tuumpi-koo moaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="20">Teeꞌkoo ning tuumpimauꞌnooꞌkoo ninge diiꞌ oorampira diiꞌ kararampima naurampiiꞌnaang botomaring. Okoraꞌnooꞌ ning sieenai daiꞌmari oꞌnoing tee aung kapooꞌ: Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Isireeli-nupoonge Nempaamaung ninge masikaꞌantavamaung-koo.” </v>
<v b="ACT" c="28" v="21">Eeꞌnoko teinge aaꞌpauꞌ tee, “Niiꞌke karavoto Judiaꞌketa nkavampiaꞌ daꞌkoo minkunaa, eeꞌnoko niiꞌnung niiꞌmarang-koong otoaꞌ niiꞌkoo aꞌ pora niiꞌ naumurima orakaꞌ minkuruuꞌnung daꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="22">Teka niiꞌ dake minkueko taara-koo piamorimang dake noruꞌei otoinaꞌ, aiꞌ niiꞌke tee ookanairu-koo tamung orakaꞌ nariꞌ minkuaako taaravampimaung tevung nerakavung dake siompemanavung.” </v>
<v b="ACT" c="28" v="23">Tenang teinge doong niiꞌnaꞌmung miruꞌevaara otokoꞌnava-koo karinga porouꞌ. Eeꞌnoko teie enang tevung nerakavung kankenkankeng-antavuruꞌ teing, taneꞌketa bera kamunooꞌke basi. Eeꞌ nauvuruꞌ, nantoong Kumponing-namuuꞌkooning arekeeꞌ oroꞌnuka teie daankivuruꞌ teing-eta kara aaꞌnoko Moosesie boto sipuma daarivuuꞌning eeꞌnoko teinge niiꞌninge nakaro-nupoonge tenang-eta deto daariaakoꞌning, teing tasiꞌantavuriiꞌnaang tee Jiisuuꞌ tee Kumponinge temuꞌketa Pakoꞌpariꞌniiꞌ bakaang muuꞌ tare-koo. </v>
<v b="ACT" c="28" v="24">Eeꞌnoko niiꞌninge Jiisuuꞌ tasiꞌpauꞌ bakaang kara taaravaara, teka niiꞌninge masikaꞌantavaavaꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="25">Teketa siivenkeꞌeema tenkenaavaꞌnaang nkoariko Paulaꞌke asiꞌnaare minkuvuma aaꞌpuuꞌ, “Tanuaang Meekung tee masikaꞌparuꞌnung teing-koo diumaraang-koo Aisaiaꞌ karantavuko˜ daarivuma aaꞌpuuꞌnooꞌka, </v>
<v b="ACT" c="28" v="26">‘Aing Juꞌnupoong bera aaꞌperiai, Diiꞌke tee bakei bane nkaang kara taaraverikotaaꞌ, teka onoue komperiaukaꞌnung; eeꞌnoko bane taaꞌniꞌanta ooverikotaaꞌ, teka tasiꞌperiaukaꞌnung. </v>
<v b="ACT" c="28" v="27">Teeꞌ naueriaing, aiꞌ aing nantoong teing maroita domang poruruorouꞌ˜ eeꞌnoko biikaang punkaaꞌ kapamporouꞌnankai maroita taaravaaꞌneeng-koo, eeꞌnoko biikaang duta mutuuariruꞌnankai aaꞌnoꞌneeng-koo: dutai tasiꞌpaara, punkaaꞌke taaravaara, domange onou kompaara ning-anko bereꞌariko taare-antavaramiꞌneeng-koo.’ </v>
<v b="ACT" c="28" v="28">“Enang tee, teeꞌ daarivuuꞌnooꞌkoo diiꞌke noruꞌeriaing Kumponinge tee domang-anta bakaang Juꞌdeeaing-anko beeꞌnaang tampuuꞌ. Teinge taaravaavaing tee.” </v>
<v b="ACT" c="28" v="29">Eeꞌnoko Paulaꞌke teeꞌ minkuvuioꞌ teing Juꞌnupoong biiꞌka deepaikoꞌeema tenkenauꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="30">Eeꞌnoko tee Paulaꞌ tevaꞌkoo kemareꞌka ookutuning otouꞌ daiꞌaritaaꞌ baka mooꞌuma teva. Nantoong tee-anko porokoꞌning onkeonkeꞌurikoꞌ. </v>
<v b="ACT" c="28" v="31">Eeꞌnoko makempuaꞌ teing-koo daankivukoꞌ tee Kumponing bakaang muuꞌ eeꞌnoko kapooꞌke avoꞌuaruko nau-antavurikoꞌ Jiisuuꞌ tee Ovoring tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ ookara nantoong domamuriainooꞌkoo. Basi teꞌ. </v>
<v b="ROM" c="1" v="1">Aung karavoto˜ ninge Paulaꞌke daariamang. Ning eeꞌnara Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang botovotonaaꞌ Kumponinge kara-okomui-nka deemaraaꞌnaang bokumuuꞌnung. Teie simpeꞌmui bamuuꞌ bakaang doorenang tampara tavoꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="1" v="2">Tero urikamuꞌ Kumponinge miruꞌuuꞌ tee aung doorenang tampara teing nakaronuka˜ urikupoong biikaang Daari Meekung-koo kuunge. </v>
<v b="ROM" c="1" v="3">Tee doorenang tampara tee tee eeꞌnara Bauring-koonung; </v>
<v b="ROM" c="1" v="4">Mono bakanamenge parapara-koo tee Deevitaꞌke bakanavinge pontoꞌaruꞌnung tang-koo makosi, nka booꞌketa daaꞌaruꞌnaꞌkoo tee eeꞌnara naning meekung masikung eeꞌnoko Kumponing Bauring aaꞌnaꞌ purintoꞌ siraꞌpari otong. Tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="1" v="5">Tee-koo eꞌmanansi kara-okomui-nka deemaruꞌ nantoong amutemuriiꞌ meung-antavaramaꞌnaang tee masikaꞌantavaavaꞌnaang tee. </v>
<v b="ROM" c="1" v="6">Diiꞌ Roomaꞌnupoong teinge teing ninka nariꞌ otoring, Jiisuuꞌ Karistooꞌke bokururuꞌning. </v>
<v b="ROM" c="1" v="7">Teeꞌkoo aung karavoto diiꞌanko daariamang, diiꞌ niiꞌning Roomaꞌnupoong-kooning Kumponinge piaaruri bakaning meekupoong deentariiꞌnaang bokururuꞌning ookara-anko. Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="1" v="8">Tutung tee nkaang Kumponing-koo tampaꞌ tang minkuamaꞌnaang diiꞌ tee-koo baitorarimaung-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌke pakumurioꞌ. Ookara kansiꞌke taaravaamaung. </v>
<v b="ROM" c="1" v="9">Kumponing eeꞌnara ninge mintoompevomaung nkaang domang ootukununge Bauring bakaang doorenang tampara doorearama teie eeꞌnarai masikaꞌantamuko aaꞌdampimang: Ninge diiꞌ tantampimaung nkaang kunsi-koo ookara-koo. </v>
<v b="ROM" c="1" v="10">Mmauꞌnamuꞌpie kunsimaramaung Kumponing tanaꞌama tauraꞌmuuꞌnaang bakaang piai tampaꞌ tokoonaꞌ nanama beeroꞌdampiiꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="1" v="11">Aaꞌnaꞌ oo-koo piamoi otong diiꞌ niiꞌning avuavuꞌ Tanuaang Meekung-etaing pareꞌdampiiꞌnaang puring-antaruriaining. </v>
<v b="ROM" c="1" v="12">Aaꞌnoaing: niiꞌ tee Kumponing nariꞌ masikaꞌantavampimaing nariꞌ kuneꞌmeerira oomeeri domang kuaaꞌantameeriai. </v>
<v b="ROM" c="1" v="13">Aung diiꞌke noruꞌeriiꞌnaang piamomaang diiꞌke mmaikoriꞌke: Mauꞌmaramaung diiꞌanko beꞌkoo tampaꞌ diiꞌ ninka ning mintoomarako sinang tampaꞌ biꞌuainaꞌ teeꞌ nariꞌ teing niiꞌning Juꞌdeeaing-kooning nauaranko nkoaramanaꞌ, nka eꞌmung doong-koo basinooꞌkoo diiꞌ beeroꞌkoo avoꞌmari oꞌnong. </v>
<v b="ROM" c="1" v="14">Ning botomuuꞌ ookamuriiꞌ nantoong nauaramaꞌnaang, osikaiaang eeꞌnoko biikoori, norukasiꞌnuka eeꞌnoko amakoori, ookara. </v>
<v b="ROM" c="1" v="15">Teeꞌkoo aaꞌnaꞌ piamoi otong daankiamaꞌnaang tee tampara doorenang diiꞌ ookara Roomaꞌnupoong-koo. </v>
<v b="ROM" c="1" v="16">Ning maiaꞌmoaꞌ tee doorenang tampara siraꞌkoo. Aiꞌ tee tee Kumponing bakaang purintoꞌ domang-anta-koo makosi ookara nantoong masikaꞌantavaavaining, tutuntoma Juꞌnupoong eeꞌnoko napoꞌ teing Juꞌdeeaing. </v>
<v b="ROM" c="1" v="17">Doorenang tamparai tee sirapoꞌantavuing teeꞌ Kumponinge nantoong nari-antavuriainaꞌ tee ninka nariꞌ. Eeꞌpinaꞌ: Jiisuuꞌ masikaꞌantavaako, tee-koo masikaꞌanta-koo narung-koo koontoꞌnuka tampuriai. Teeꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpumanaꞌ, “Naning tee bakaang masikaꞌanta-koo Kumponing ninka nariꞌ nariari otoaing tee domamparavaing.” </v>
<v b="ROM" c="1" v="18">Kumponing bakaang iira tee paning-etaing sirakaꞌpari otong teing-koo Kumponing piavoroaing eeꞌnoko orakaꞌ nkoarimaing-koo, teing kara masikung avoꞌaamaing-koo orakaꞌ nkoaama. </v>
<v b="ROM" c="1" v="19">Ookara kapooꞌ noruꞌkoo makosi Kumponing-koong siraꞌpari otong teing oreng-koo. Kumponinge baka sirakaꞌantavuuꞌnung teing-koo. </v>
<v b="ROM" c="1" v="20">Kansiꞌ pupuꞌaruꞌnooꞌketa bakaang iriꞌ oꞌpaaꞌ eeꞌnoko bakaang aarumo deto basi bane oroꞌparavainge, otoremaung. Noruꞌaapeuꞌ kapooꞌnanka nkovuuꞌning ooaama. Tee tee enang makuꞌnaꞌ otoꞌevoroaꞌ tuutunang˜koo. </v>
<v b="ROM" c="1" v="21">Noruꞌnooꞌ tee temuꞌ noruꞌaakoꞌ Kumponing, teka pankaing-antavaavarukoꞌ eeꞌnoko tampara tampaavarukoꞌ tee-koo makosinaꞌ. Teka biikaang noruꞌ toosi-paaꞌ deemparara minkuminku tutumpaakoꞌ daang-koonanka. Bera biikaang domang kanuꞌkoo baraaꞌaruꞌ koontoꞌ mutaanang. </v>
<v b="ROM" c="1" v="22">Norukasiꞌnuka tamparima baruꞌ kanuꞌnanka deeng-antavarikoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="1" v="23">Paariaakoꞌ Kumponing booꞌpaaꞌ bakaang meenasi teinge baka-oonanka booromaing-pinaꞌ oroꞌnankai aaꞌning-koo: nantoong, bareng, eeꞌnoko kauꞌ karenaumonanka-koo. </v>
<v b="ROM" c="1" v="24">Teeꞌkoo Kumponinge sipurira taraꞌoaruuꞌ orakaꞌ karaaꞌarimanaꞌ tamung danto nkoveeaꞌnaang maarekusinaꞌ bakiaaꞌeema, mono baaꞌpinaꞌ noruꞌeitaaꞌnange. </v>
<v b="ROM" c="1" v="25">Paariaama Kumponing bakaang kara masikung tositosie teing kapooꞌnanka Kumponinge nkovuruꞌning dootuuꞌaakooꞌ meekeng-pinaꞌ tareaarima, tee eeꞌnara teing nkovuruꞌnung divuꞌaitaaꞌnange, tee biraanke-poꞌnung doong kante otomaung. Eeꞌ, bakei! </v>
<v b="ROM" c="1" v="26">Teeꞌkoo Kumponinge tamung doong-koo sipuruꞌ aarumo orara maimaiaꞌ karaaꞌkoo. Teing-koo manikuꞌ nampeesi baariꞌauꞌ biiꞌka manikuꞌ naing otoꞌke. </v>
<v b="ROM" c="1" v="27">Napoꞌ donkaang teeꞌ nariꞌ, manikuꞌ ninka nampeesi sipai biiꞌka donkaang naing bakiaaꞌeekoꞌ maimaiaꞌnaꞌ. Teeꞌnko aarumo orara-koo tee kiimata makosinaꞌ toraꞌpaamaung biiꞌka-koo. </v>
<v b="ROM" c="1" v="28">Teketaꞌ Kumponing noruꞌkoo kasiaavaruko Kumponinge tamung doonko sipuruꞌ biikaang noruꞌ orara-koo otoꞌkoo, aarumo toosi-paaꞌ ninka. </v>
<v b="ROM" c="1" v="29">Bakei amutemuriiꞌke maantoꞌuruꞌ, orakaꞌnkoi, orara aarumoi, okoꞌokoi, eeꞌnoko orakaꞌ noruꞌke. Mamairoi maantoꞌke eeꞌnoko tavuꞌnkoi, turang, tositosi, tooꞌdeng; </v>
<v b="ROM" c="1" v="30-31">Teing temuriiꞌ tee ukuusi baukonuka, miring orari-antananka, Kumponing-eta kare-nupoong, bauvaupaaꞌ nkonanka, biiꞌka kirokai-nuka, baka daanganuka, daang mataunuka, biumaraang-koo meuntepaꞌnuka, onouropanuka, maraka-anta totoꞌnuka, piaaropanukai, eeꞌnoko amaꞌamaꞌnuka. </v>
<v b="ROM" c="1" v="32">Kumponing bakaang miruꞌ eeꞌ oroꞌ: Teing teeꞌ nkoariaining tee booroaining. Eeꞌnoko bane tee tee miruꞌ noruꞌai nka tee teinge nkoaamaung, eeꞌnoko bakei keiꞌoromaung niiꞌning oo-koo teeꞌ nariꞌ napoꞌ nkoariko. </v>
<v b="ROM" c="2" v="1">Eeꞌ masikaꞌ, diiꞌkoo narunge tee aaꞌpupeuꞌ: Teing bakei oreng dake ning naumemaing. Teka ioꞌ noruꞌeai mmaikoꞌ: Daꞌ teeꞌ nariꞌ oroꞌke, teing-pinaꞌ. Teing dake aaꞌperima: Teing oreng, kiimatavariaining, teeꞌ minkuema tee, daꞌ nariꞌ teing ninka minkuraramang daꞌ teeꞌ nariꞌ nkoraramaung-koo. </v>
<v b="ROM" c="2" v="2">Dake aaꞌpepeuꞌ: Niiꞌke tee noruꞌampiri otong tee Kumponing-nung kiimata makosinaꞌ tavoꞌaravaing teing-koo nantoong-koo temuriiꞌ kapooꞌ nkoaamaing-koo. </v>
<v b="ROM" c="2" v="3">Nka ninge eeꞌpinaꞌ nauramaang mmaikoꞌ: Nka dake teing naing tuumpierimaang dakanooꞌ noruꞌdaravaꞌ teeꞌ nariꞌ nkoraramanooꞌ? Dake eeꞌ noruꞌemaung ee: “Ninge baariꞌampaing Kumponing bakaang kiimata.”? </v>
<v b="ROM" c="2" v="4">Teie aaꞌnaꞌ piaaruma daꞌ pankaroong kiimataruaꞌ, boimpui nentumang bereꞌdaraaꞌnaang dakaang orakaꞌ nko-ita, eeꞌnoko noruꞌeaꞌ otong ee? </v>
<v b="ROM" c="2" v="5">Tee dakaang domang ivekung bereꞌdaravaunge mmauꞌ deeng-antavemaung tee iirananka Kumponing-etananka, eeꞌnoko tee oroꞌparavaing asiranaꞌmung bakaang kiimata koontoꞌnanka siraꞌpuainaꞌmung. </v>
<v b="ROM" c="2" v="6">Teie tee mooꞌ avuriaing ookara nantoong biikaang nko-nkoi siompui otoinaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="2" v="7">Teing nantoong tampaꞌ nariꞌ nkoaamaing eeꞌnoko besiꞌaakooꞌ tee meenasi Kumponing-etaing, pankaing-anta, eeꞌnoko domaang booꞌpaaꞌ, teie teing domaang tampaꞌ nariꞌ otoꞌ avuriaing. </v>
<v b="ROM" c="2" v="8">Teka teing turang nkoaamaing eeꞌnoko kara masikung siompaavarukooꞌ eeꞌnoko orara aarumo siompaakooꞌ teing tee Kumponinge aaꞌnaꞌ iiravoitaaꞌ tavuriaing. </v>
<v b="ROM" c="2" v="9">Kuneꞌaavaing teinge tee poreꞌanta orarunsi ninka ookara nantoong orakaꞌ nkoarimainge, tutuntoma Juꞌnupoong eeꞌnoko napoꞌ damaꞌke Juꞌdeeaing teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="ROM" c="2" v="10-11">Eeꞌnoko tee meenasi, miring pankaing eeꞌnoko mooa kompaavaing teinge tampaꞌ nkoarimainge tutuntoma Juꞌnupoong eeꞌnoko napoꞌ Juꞌdeeaing, Kumponinge nariꞌ basinooꞌka noruꞌurimaung-koo. </v>
<v b="ROM" c="2" v="12">Teing nantoong orakaꞌ nkoarimaing Moosesi-nung botoi kuung deempuriaruko keraꞌanta kuneꞌaavaing, bane tee noruꞌaavaꞌ nkoaamaunge. Eeꞌnoko teing teie botoi kuung deempurioꞌ orakaꞌ nkoarimaing tee teie botoi simpeꞌuriaining. </v>
<v b="ROM" c="2" v="13">Naninge tee, tee boto taaravupeuꞌ nka tee siompuarura Kumponing-ankoi koontoꞌ deemparavarupeuꞌ. Teing muteroꞌaamaing naing koontoꞌnuka tampuriaing. </v>
<v b="ROM" c="2" v="14">Niiꞌning Juꞌdeeaing Moosesi-nung boto otoꞌevoroaing, nka tee biiꞌka matauai tampaꞌ nkoaako tee, noruꞌampipeuꞌ teinge tasiꞌpai otong tampara aarumo bane Moosesi-nung boto noruꞌaavainge. </v>
<v b="ROM" c="2" v="15">Tee matau biikaang tampaꞌ ooampira noruꞌampipeuꞌ kapooꞌnanka botoi minkuvui otoining teing-koo biikaang domang-koo daariari otong. Eeꞌnoko biikaang domange nariꞌ masikaꞌ onouaakooꞌ. Tasiꞌpari otong biikaang noruꞌke niiꞌning namuꞌnaꞌ tuumpivurikooꞌ eeꞌnoko napoꞌ namuꞌnaꞌ pakuvurikooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="2" v="16">Teeꞌkoo, teie doorenang tamparai minkuvui otoinaꞌ ninge siraꞌpamaunge, teeꞌ nariꞌ nkoaravaing teꞌmung asiꞌnaꞌmung Kumponinge Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge koong-antavuriaing biikaang aarumo makensiꞌning noruꞌuitaaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="2" v="17">Enang tee daꞌ Juꞌnupoong-koong tantarama Moosesi-nung botoi pakuruioꞌ daꞌ Kumponing bakaang naning tantarama daangantaramaung deekoꞌ, </v>
<v b="ROM" c="2" v="18">eeꞌnoko tee boto-koo barerararaiꞌnange Kumponing-nung pia noruꞌei otoing deekoꞌ, </v>
<v b="ROM" c="2" v="19">eeꞌnoko simpeꞌepeuꞌ kapooꞌ orara eeꞌnoko tampara, eeꞌnoko daꞌ naning mutuu siong-anta deekoꞌ, eeꞌnoko araka teing-koo mutaanang-kooning-koo, </v>
<v b="ROM" c="2" v="20">napoꞌ nau-antai amakoori-koo, eeꞌnoko kakeꞌii-anta toireꞌkoo deekoꞌ, eeꞌnoko kompei otomaung noruꞌ masikung kinkomparioꞌ tee boto-koo kuung deekoꞌ, </v>
<v b="ROM" c="2" v="21">daꞌ nantoong nau-antaverimaung daka ee nau-antararavaꞌ otong? Daꞌ bakiaaꞌkoo daankirarama poteverimaung, arekeeꞌ, bakiaaꞌkiaunge? </v>
<v b="ROM" c="2" v="22">Nampeesi orari-koo poteverikooꞌ. Arekeeꞌ, daka nampeesi orarieaunge? Kumponing tositosinanka maremaarenanka tamperikooꞌ. Arekeeꞌ, maareroaꞌ teing-koo pakuraramaung ee? </v>
<v b="ROM" c="2" v="23">Bakei daangantaramaung tee boto tampaꞌ noruꞌei otoing tantarama. Arekeeꞌ, Kumponing-nung miring duaꞌantaveaung ee tee boto totoꞌpema? </v>
<v b="ROM" c="2" v="24">Daari Meekunge teeꞌ nariꞌ minkuvui otong, aaꞌpumaung, “Diiꞌ Juꞌnupoong orakaꞌ otoriko teeꞌkoo Juꞌdeeainge Kumponing orakaꞌ minkuaamaung.” </v>
<v b="ROM" c="2" v="25">Dopaꞌ totoꞌ tee Kumponing-nung taaꞌniꞌanta masikung tampaꞌ taaraveri dei tee boto. Teka totoꞌperiaing deekoꞌ tee boto tee, diikaang dopaꞌ totoꞌ tee-pinaꞌ tamunsiꞌnung deempari otoaing. </v>
<v b="ROM" c="2" v="26">Teka niiꞌnung naning Juꞌdeeaung dopaꞌ totoꞌ nkavuaruinunge tee boto tampaꞌ siompui dei sirakaꞌpari otong tee makosi, otopeuꞌ tee-pinaꞌ naning dopaꞌ totoꞌ nkavuing-pinaꞌ, bane dopaꞌ totoꞌ nkavuarupeuꞌnunge. </v>
<v b="ROM" c="2" v="27">Tee eeꞌnara naning, dopaꞌ totoꞌ nkavuaunge boto tampaꞌ tarevui dei, teie tee daꞌ booꞌkoo makosi tantupeuꞌ, daꞌ eeꞌnara boto totoꞌpemaung, bane boto daariniiꞌ eeꞌnoko dopaꞌ totoꞌ kompei otomaunge. </v>
<v b="ROM" c="2" v="28">Nka naning tamung damaꞌdunung ooꞌooe Juꞌkoong Juꞌ masikung deeaꞌ, eeꞌnoko dopaꞌ totoꞌ masikung tee mono-aapenameng-koong aarumo deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="2" v="29">Naning Juꞌ masikung tee, bakaang domang Juꞌpinaꞌ otomaung, Tanuaang Meekunge dopaꞌ totoꞌniiꞌ, tamung boto paara-koong deeaꞌ. Baa tee naning temuriiꞌ aampariꞌ nkavuaing bakaang domang-koo tee, teie daangang nkavuaing Kumponing-eta, nantoong-aapeita deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="1">Aming nkoaravai naning Juꞌkoong deemparako? Dopaꞌ totoꞌke arekeeꞌ, pakuvuai? </v>
<v b="ROM" c="3" v="2">Eeꞌ, mooꞌ pankaing amutemuriiꞌ otong. Tutuntoma eeꞌ: Juꞌnupoong-koo Kumponinge kinkompuuꞌ bakaang karakara. </v>
<v b="ROM" c="3" v="3">Kinkompuioꞌ niiꞌninge masikaꞌantavaavaꞌ tee kara. Enang arekeeꞌ, teinge masikaꞌantavai meumpaavaruko Kumponinge koontoꞌ masikaꞌ bampuuꞌnaꞌ nkovuai? Aiꞌ teeꞌ napoꞌ teing-pinaꞌ nariꞌ meuntepaꞌaravai? </v>
<v b="ROM" c="3" v="4">A, teeꞌ deeaꞌ, bakei! Kumponing tee masikaꞌpari otoaing, bane nantoong ookara tosiariko. Daari Meekunge eeꞌ minkuvui otoinaꞌ, “Dakaang kara masikung deemparaaꞌnaang tenang daꞌ kareko, eeꞌnoko tuutunantaako boong deempeeꞌnaang.” </v>
<v b="ROM" c="3" v="5">Niiꞌninge biiꞌka matauarima tee, daang eeꞌ minkuaamaung, “Niiꞌka meuntepaꞌmarimaung-koo Kumponing-koo orakaꞌ otoaꞌ, aiꞌ niiꞌ oreng oomaarima nantoonge Kumponing bireꞌarioꞌ aaꞌnaꞌ tampara ooaako teie niiꞌ kiimata-koo makosi deeaꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="3" v="6">A, tee aaꞌ teeꞌ deeaꞌ, bakei! Ookara nantoong Kumponinge kansiꞌnupoong simpeꞌuriaing kiimatavurima. </v>
<v b="ROM" c="3" v="7">Niiꞌnooꞌ naninge aaꞌmupeuꞌ, “Ioꞌ noruꞌeai: Nkaang tosiroꞌke Kumponing pankaing-antavumaung tasiꞌanta-koo Kumponing bakei masikung. Teeꞌkoo ning booꞌkoo miruꞌmuaukaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="8">Aming-koo potemerimaunge orakaꞌ nko-koo? Tee tee teeꞌ nkomariko kapooꞌ tampara basiarapeuꞌ.” Nka tee teing nantoong temuriiꞌ kara minkuaamaing teing booꞌkoo miruꞌniiꞌnuka teꞌ minkuniiꞌnaꞌ. Niiꞌ Karistooꞌnavitu kara teeꞌ oroꞌ minkuampiaing. Tamung niiꞌninge teeꞌ tuumpimaarimaung. </v>
<v b="ROM" c="3" v="9">Enang arekeeꞌ, niiꞌ ee Juꞌnupoong Juꞌdeeaing-koo deu basinuka? Bakei koontoꞌ makotuaꞌ. Ninge tee, tero naurampiring niiꞌ Juꞌnupoong eeꞌnoko Juꞌdeeaing ookara nariꞌ oꞌnoring orakaꞌnkoi naroꞌka kuung deemuri otong. </v>
<v b="ROM" c="3" v="10">Teeꞌ daariari otoinaꞌ Daari Meekung-koo, “Naning tampara otoaꞌ, narung duukung otoaꞌ bakei. </v>
<v b="ROM" c="3" v="11">Narung noruꞌpoꞌnung otoaꞌ Kumponing besiꞌumaung. </v>
<v b="ROM" c="3" v="12">Ookara damaꞌdu-aape bereꞌariring, orooꞌke nariꞌ beroing. Narung naninge tampaꞌ nkovuaꞌ. Narung duukung otoaꞌ bakei. </v>
<v b="ROM" c="3" v="13">Kara orara biikaang karang-eta tavoꞌaramaung davoru-koong kaꞌmiꞌ kuvi dakoꞌdoma-eta tavoꞌaramanaꞌ. Biikaang meneng tositosi-nko. Biikaang kara boruꞌketaing dopa-pinaꞌ beruuꞌketa tavoꞌarakooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="14">“Biikaang karang barakosiꞌke maantoꞌ naari-anta ninka. </v>
<v b="ROM" c="3" v="15">Teing dupisiꞌ namuꞌke nkonanka. </v>
<v b="ROM" c="3" v="16">‘Taung tooreere navung siompaamaing nantoong orakaꞌ deeꞌantavaarima. </v>
<v b="ROM" c="3" v="17">‘Eeꞌnoko mooa-koonavung taung noruꞌaavaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="18">“Kumponing noruꞌaavarukooꞌ, avoreaavaꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="3" v="19">Teeꞌkoo Kumponinge baruꞌnooꞌ kiimatavuriaing Juꞌnupoong deempariko aiꞌ teing teing makosinuka Kumponing bakaang boto meung-koo, teka meumpaavaꞌ teinge, oreng aarumo orakaꞌnko nkoaama. Niiꞌnung teing-koo aaꞌmaioꞌaravaukaꞌnung. Eeꞌnoko teing naing deeaꞌ, ookara kansiꞌnupoong tee kareaavaukaꞌnung tuumpivuriko Kumponinge. </v>
<v b="ROM" c="3" v="20">Naning otoaꞌ Kumponing bakaang boto siompuma koontoꞌ tamparavaing, aiꞌ boto tee nantoong ookara oreng tasiꞌanta-koo miruꞌniiꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="21">Nka tee enang niiꞌnavung siraꞌparing nantoong koontoꞌnuka deemparipeuꞌnavung Kumponing-ankoi, botoi deeaꞌ. Tevung tevung tero teie botoi eeꞌnoko nakaro-nupoonge nariꞌ minkuauꞌnavung. </v>
<v b="ROM" c="3" v="22">Eeꞌnoko tee tevung enang siraꞌparinavung eeꞌ oroꞌnavung: Teing Jiisuuꞌ Karistooꞌ masikaꞌantavaamaing Kumponinge koontoꞌnuka tampuriaing, ookara teeꞌ nariꞌ. Tankatankaang otoaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="23">Aming-koo, ookara nariꞌ orakaꞌ nkoarima kaariꞌarikooꞌ Kumponing bakaang meenasi kong-koo. </v>
<v b="ROM" c="3" v="24">Nka tee enang niiꞌ ookara naroꞌka koontoꞌnuka tammurining tamung bautaꞌmurima, Jiisuuꞌ Karistooꞌke niikaang kiimata nkavura mooꞌmurioꞌ bakaang erenge. </v>
<v b="ROM" c="3" v="25">Kumponinge Jiisuuꞌ botovuuꞌ teeꞌ nko-koo ookara-koo dutakanooꞌke tee masikaꞌ antavampiko tee ninka naroong-antamuriiꞌnaang, eeꞌnoko napoꞌ nau-antamuriiꞌnaang tee Kumponing tee aarumo koontoꞌkoo okoraꞌ, aiꞌ tero-nupoonge orakaꞌnko nkoaako tee miiꞌkui tamung doonko oovurikoꞌ kiimatavuriaꞌ Karistooꞌke meroꞌ kompuaing noruꞌuitaaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="26">Eeꞌnoko niiꞌke enanupoonge tasiꞌpampiiꞌnaang piavoing Kumponing tee aarumo koontoꞌkoo okoraꞌ eeꞌnoko nantoong koontoꞌnuka deeng-anta teing nantoong Jiisuuꞌ masikaꞌantavaavaining. </v>
<v b="ROM" c="3" v="27">Enang ee niiꞌ daangamaripeuꞌ? Makotuaꞌ. Aming-koo makotuaꞌ? Tee aaꞌ tamung masikaꞌantavampiko koontoꞌnuka tammuruꞌ, tampara nko-nko-koo deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="28">Niiꞌke tee aaꞌpampimaung: Kumponinge naning koontoꞌ tampuma tee bakaang masikaꞌanta oovura teeꞌ tampuaing, bane Moosesi bakaang boto noruꞌuaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="29">Kumponing ee Juꞌnupoong naing biikaang, eeꞌnoko Juꞌdeeaing ninka nariꞌ deeaꞌ, ee? A, ookara biikaang, aiꞌ tee tee Kumponing narung masikung. </v>
<v b="ROM" c="3" v="30">Eeꞌnoko tee narung masikung deemparitaaꞌ navunge taunavunge ookamurira koontoꞌnuka tampuriaing teing domampuripeuꞌnung-pinaꞌ masikaꞌantavaako dopaꞌ totoꞌniiꞌnuka eeꞌnoko totoꞌpariaing nariꞌ. </v>
<v b="ROM" c="3" v="31">Enang ee masikaꞌanta-koo minkuampima boto duaꞌampimang? Otoaꞌ. Boto tee arooꞌampiri minkuampiring. </v>
<v b="ROM" c="4" v="1">Ioꞌ Kumponinge Eebaraamiꞌ bireꞌuuꞌnaꞌ noruꞌeriaing, aiꞌ tee mono-nameng-koo tutuntomaa niiꞌ Juꞌnupoong niuma. </v>
<v b="ROM" c="4" v="2">Arekeeꞌ, bakaang nko-nko tampara-koo Kumponinge naning koontoꞌ tampuuꞌnunge? Teeꞌkoo deekoꞌ tee daangamparapeuꞌnung. Nka teeꞌ deeaꞌ. Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke daangamparavarupeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="4" v="3">Aiꞌ Daari Meekunge tee eeꞌ minkuvui otong, “Eebaraamiꞌke Kumponing masikaꞌantavuko Kumponinge tamung naning koontoꞌ tampuuꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="4" v="4">Naning tee nko-nkoarakotaaꞌ bakaang mooꞌ nkavuaing. Tamung bautaꞌpinaꞌ tang-koo makosi deeaꞌ, tee bakaang nko-nkoi mooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="4" v="5">Nka naning tee Eebaraamiꞌpinaꞌ bakaang nko-nko tamung doonko noruꞌui Kumponing bakaang piaa masikaꞌantavupeuꞌnung aaꞌpuma: Teie oreng koontoꞌnuka deeng-antavurimaung bakaang duta-koo, Kumponinge tee eeꞌnara naning koontoꞌ tampuaing bakaang masikaꞌanta-koo. </v>
<v b="ROM" c="4" v="6">Tee-pinaꞌ napoꞌ Deevitaꞌke minkuvuuꞌnaꞌpinaꞌ naning bakaang doturoto-koo Kumponinge koontoꞌ tampuainung boto sionaꞌ otoko. Aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="ROM" c="4" v="7">“Biraankeariaining teing biikaang boto-totoꞌ tontaꞌevuriaining eeꞌnoko teing biikaang orakaꞌnko tamung doonko dakaꞌpevuriaining. </v>
<v b="ROM" c="4" v="8">“Biraankearavaing tee naning bakaang orara nko-nko-koo Kumponinge tampuaukaꞌnung.” </v>
<v b="ROM" c="4" v="9">Tee baa Deevitaꞌke biraankenung tampuuꞌ? Aiꞌ niiꞌ Juꞌnupoong dopaꞌ totoꞌmarimaing teeꞌ minkumuruꞌnunge, teing Juꞌdeeaing ee naroꞌka deeaꞌ? Otoaꞌ, ookara naroꞌka. Tero naurampiruꞌ Eebaraamiꞌkoo Kumponinge koontoꞌ tampuuꞌnung bampuuꞌnaꞌ masikaꞌantavuko. </v>
<v b="ROM" c="4" v="10">Arenang koontoꞌ tampuuꞌ, aiꞌ dopaꞌ totoꞌparioꞌ aiꞌ mmeꞌ totoꞌparavaruko? Dopaꞌ totoꞌparioꞌ deeaꞌ. Mmeꞌ totoꞌparavaruko Kumponinge koontoꞌ tampuuꞌnung. </v>
<v b="ROM" c="4" v="11">Eeꞌnoko tee damaꞌke Kumponinge nauvuioꞌ dopaꞌ totoꞌparuꞌ taaꞌniꞌanta-koo. Teie taaꞌniꞌantai aaꞌpumaung: Aung naning Kumponinge koontoꞌ tampuuꞌnung teie masikaꞌantavuko totoꞌparavaunge. Tee tee, Eebaraamiꞌ nantoonge biuma deemparuꞌnung dopaꞌ totoꞌpariainge masikaꞌantavaako Kumponinge koontoꞌnuka tampurimainge. </v>
<v b="ROM" c="4" v="12">Eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ biuma teinge nantoong dopaꞌ totoꞌparirininge. Nka tamung boturopa totoꞌparirining deeaꞌ, nka teing naing Kumponinge koontoꞌnuka tampuruꞌning Eebaraamiꞌpinaꞌ Kumponinge bampuruꞌnaꞌ masikaꞌantavaako, tero dopaꞌ totoꞌ nkavuaꞌ masikaꞌantavukoꞌnaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="4" v="13">Kumponinge barevuruꞌ Eebaraamiꞌ bakanavitu ninka depeto ookara kansiꞌ okovorooꞌnaang. Kumponinge barevuaꞌ Eebaraamiꞌ botonang siompuuꞌnung-koo, teka Kumponing masikaꞌantavuko naning koontoꞌ tampura barevuuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="4" v="14">Niiꞌke eeꞌ minkuampiri dei: Moosesi bakaang boto siompaamaing naing oko-antavuriaing tee barenku daamaripeuꞌ. Teeꞌ eeꞌ minkuniiꞌ: Masikaꞌantai tee kapooꞌ basi-antavuarupeuꞌ eeꞌnoko Kumponinge bakaang maraka-anta tee daang-koong. </v>
<v b="ROM" c="4" v="15">Teka teing boto-koo noruꞌ sipaamaing teing tevung boto sionavung kaariꞌaama Kumponing bakaang iira narung ooaavaing, aiꞌ naning otoaꞌ tee boto keperuuꞌui tampaꞌ tarevupeuꞌnung. </v>
<v b="ROM" c="4" v="16">Kumponinge tee, tee biraanke niiꞌketa paaꞌaravarooꞌnaang piavora tee biraanke bautaꞌ deeng-antavuuꞌ niiꞌke nka-koo masikaꞌantavampima. Teeꞌkoo Eebaraamiꞌ bakanarempoꞌkai ookenge kompaavaing tee barenku, teing tee boto siompaamaing naing deeaꞌ, nka teing niiꞌning napoꞌ barenku masikaꞌantavaamaing ninka nariꞌ Eebaraamiꞌpinaꞌ, tee niiꞌ ookara niuma. </v>
<v b="ROM" c="4" v="17">Kumponinge Eebaraamiꞌ nauvuuꞌnaꞌ, Daari Meekung-koo eeꞌ daariari otong, “Daꞌ tee ninge enang amutemuuꞌ muuꞌke biuma deeng-antaransing.” Aung kara koontoꞌ Kumponing-koo uroꞌkanooꞌka taaravuuꞌ, bakaang-koo Ovoring-koo masikaꞌantavukoꞌnung-koo tee booꞌnuka domang-anta eeꞌnoko kapooꞌnanka otoroaing karai tavoꞌanta. </v>
<v b="ROM" c="4" v="18">Kumponinge nauvuuꞌ Eebaraamiꞌ, teie narung bauring donkaani avuuꞌnaang tampuuꞌ baꞌdompenku mmauꞌ deeng-antavuriaing eeꞌnoko pankavitu deempariaing. Eeꞌnoko Eebaraamiꞌke masikaꞌantavuuꞌ Kumponing, bane tee aung kara makotuaung-pinaꞌ oroꞌ nauvuko. </v>
<v b="ROM" c="4" v="19">Barenku masikaꞌantavui kara duaꞌuaꞌ, bane mono pankara noruꞌarama booꞌkoo makosi, bane tee bakaning mareꞌ daakuꞌkoo dueꞌari otoing eeꞌnoko bane baꞌaang Seeraꞌ bisiirai. </v>
<v b="ROM" c="4" v="20">Niiꞌnung noruꞌ konte-pinaꞌ oroꞌ tavoꞌaravaꞌ Kumponing-nung barevare-koo, teka aaꞌnaꞌ purimpari masikaꞌantavukoꞌ Kumponing daangampuma. </v>
<v b="ROM" c="4" v="21">Koontoꞌ tasiꞌpari noruꞌukoꞌ kapooꞌ Kumponinge barevumaung tee makosi nkovuaing. </v>
<v b="ROM" c="4" v="22">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo Kumponinge koontoꞌ tampuuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="4" v="23">Teka tee kara Kumponinge koontoꞌ tampuuꞌnung Eebaraamiꞌ baka nau-anta-koo daariaravaꞌ, teka niiꞌkoo napoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="4" v="24">Kumponinge napoꞌ niiꞌ koontoꞌnuka tammuriainge masikaꞌantavampiko tee napoꞌ domang-antavuuꞌnung booꞌketa Jiisuuꞌ Karistooꞌ, niikaang Ovoring. </v>
<v b="ROM" c="4" v="25">Tee eeꞌnara Kumponinge tauraꞌpuioꞌ booꞌparuꞌ niikaang boto-totoꞌkoong kiimata nka-koo, eeꞌnoko Kumponinge napoꞌ daaꞌuuꞌ, teeꞌ masikaꞌantavampiko Kumponinge niiꞌ kontoꞌnuka deeng-antamuriiꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="5" v="1">Tee barenku masikaꞌantavampirioꞌ Kumponinge koontoꞌnuka tammurimaung. Teeꞌkoo Jiisuuꞌ Karistooꞌke pakumurioꞌ enang mooa-koo oꞌnoring Kumponing ninka. </v>
<v b="ROM" c="5" v="2">Jiisuuꞌke tee Kumponinge tampaꞌ oomurimanooꞌ basi-antamuruꞌ eeꞌnoko dotumarimaung nempampiritaaꞌ Kumponing-nung meenasi kong-koo. </v>
<v b="ROM" c="5" v="3">Baruꞌnooꞌ tee dotumarimaung sisikeeramorima eeꞌ noruꞌampima: Sisikeerai tee ivekaꞌantamurimaung orara puruꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="5" v="4">Eeꞌnoko ivekaꞌmariko makosi-antamurimaung. Makosi-antamuriko masikaꞌantavampimaung kapooꞌ tampuuꞌnaꞌ nkoaravaing. </v>
<v b="ROM" c="5" v="5">Eeꞌnoko masikaꞌantavampima munteꞌmoriarupeuꞌ nempampima, aiꞌ teie Tanuaang Meekunge, Kumponinge amuruꞌnunge Kumponing-nung piaa niiꞌkoo kooꞌuuꞌ niikaang domang-koo. </v>
<v b="ROM" c="5" v="6">Tenang niiꞌ aruaruꞌmori oꞌnoriko, Karistooꞌ batei baumai miruꞌuuꞌnung-koo booꞌparuꞌ Kumponing noruꞌaavaing-koo. </v>
<v b="ROM" c="5" v="7">Nantoong baruꞌ booroaung niiꞌning pariꞌanta-koo, bane tampeng-koo. Aꞌnooꞌ naninge deeꞌma arooꞌupeuꞌ naning tampara-koo booꞌkoo aaꞌnaꞌ piaavoma deekoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="5" v="8">Nka Karistooꞌ bakei niiꞌ nantoong oreng oꞌnoriko booꞌparuꞌnung-koo Kumponinge bakaang piaa aaꞌnaꞌ deto basi naumurimaung. </v>
<v b="ROM" c="5" v="9">Enang aaꞌ tee niiꞌ bakaang erenge naroong-antamurining deemariko enang makosi mooꞌmuriaing koontoꞌ kiimata-ita. </v>
<v b="ROM" c="5" v="10">Tenang napoꞌ niiꞌ kare-nupoong oꞌnoriko napoꞌ bauring boora navu-antamuruꞌ Kumponing ninka. Enang tee niiꞌ navunavuroꞌnuka deemariko makosi niiꞌ koontoꞌ domamuriaining bakaang domaange. </v>
<v b="ROM" c="5" v="11">Eeꞌnoko tee narung deeaꞌ. Napoꞌ niiꞌ dotumarimaung Kumponing-koo niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌke pakumurioꞌ, teie eeꞌnarai osikoimuruꞌnunge. </v>
<v b="ROM" c="5" v="12">Enang noruꞌeriaing tee aung taaꞌniꞌanta. Narung naning orakaꞌ nkoarioꞌ bakaang orakaꞌnkoi nantoong karikaꞌ orari-antavuruꞌ eeꞌnoko teie orari-antai tee booꞌ basi-antavuuꞌ nantoong kansiꞌkoo-nupoong-koo. Eeꞌnoko tee teie booꞌke ootukunung kuung deempuruꞌ ookara orakaꞌ nkoaririoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="5" v="13">Niiꞌke noruꞌampiri otong Aadama bakaang orakaꞌnkoi tavoꞌantavuuꞌ tee. Teka teeꞌkoo nantoong oraruꞌkiaakoꞌ Aadama bakaang batei-eta bera Moosesi bakaang batei-koo basi. Kumponinge tee booꞌkoo tampuriarukoꞌ boto totoꞌpaako, aiꞌ bakaang boto mmeꞌ avuriaꞌ teing. </v>
<v b="ROM" c="5" v="14">Tenang biikaang mono booroma biikaang orakaꞌ nko-koo booroarukoꞌ, teeo Aadama bakaang-koo boorokoꞌ. Teinge totoꞌpaavaꞌ tee boto Kumponinge Aadama avuuꞌnung tee sinang orokoniiꞌ maaꞌkoong. Aadama tee uuꞌaaꞌpinaꞌ tee Domang-anta Tavoꞌaravaing-koong. </v>
<v b="ROM" c="5" v="15">Nka tee, nariꞌ oroꞌka deeaꞌ Aadama bakaang orakaꞌnko eeꞌnoko Kumponing bakaang piaae nantoong tampaꞌnko. Narung bakaang orakaꞌnkoi booꞌ tavoꞌantavuuꞌ nantoong mmauꞌkoo, nka aunge narunge Jiisuuꞌ Karistooꞌke baruꞌ puruꞌuitaaꞌ tontaꞌanta bautaꞌpinaꞌ deto basi tavoꞌantavuuꞌ mmauꞌ nantoong-koo teie Kumponing bakaang piaae. </v>
<v b="ROM" c="5" v="16">Kumponing bakaang bautaꞌ tee, narung bakaang orakaꞌ nko-nko-koong sinang-pinaꞌ deeaꞌ. Namuꞌke boto totoꞌpui Aadamai booꞌkoong kiimata pareꞌuuꞌ niiꞌkoo ookara-koo. Teka Kumponing bakaang bautaꞌ tee, niikaning orakaꞌ nkonanka mmauꞌ pauꞌariko amuruꞌnung, makosi-antamurima niiꞌ Kumponing ninka nariꞌ naroomariri oꞌnoriiiꞌnaang domamariritaaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="5" v="17">Narung naning orakaꞌ nkoarara ookara nantoong booꞌparimaung. Teka enang napoꞌ niiꞌnung narung-koo tee-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo Kumponinge deto basinooꞌ tampaꞌ nkomurimaung niikaang orakaꞌ nkonanka tamung tontaꞌmemurima. Eeꞌnoko teeꞌkoo niiꞌ koontoꞌnuka tammurimaung. Eeꞌnoko teing tee bautaꞌ nkavaavaining Kumponing-nung teing eeꞌning ovontumpariri otoroaing eeꞌnara ninka narung ninka Jiisuuꞌ Karistooꞌ ninka. </v>
<v b="ROM" c="5" v="18">Tee tee eeꞌ otong: Ookara nantoong kiimatavariaing orakaꞌnko nkovuuꞌnung-koo, napoꞌ teeꞌ nariꞌ Kumponinge nantoong koontoꞌnuka tampuriaing eeꞌnoko domampariai niiꞌnung narunge tampara aarumo nkovuuꞌnung-koo. </v>
<v b="ROM" c="5" v="19">Eeꞌnoko teeꞌkoo napoꞌ nantoong karikaꞌ orara aarumo nkonuka deempariruꞌ teie naninge Kumponing siompuarura, eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ nantoong karikaꞌ tampara aarumo nkonuka deempariaing Jiisuuꞌ Karistooꞌke Kumponing tampaꞌ siompuuꞌnung-koo. </v>
<v b="ROM" c="5" v="20">Kumponinge boto avuruꞌ biikaang orara aarumo pankaing tasiꞌpaavaꞌnaang. Eeꞌnoko orara aarumo aaꞌnaꞌ siraꞌparioꞌ ooampima teeꞌ nariꞌ Kumponing bakaang piaa deto basi napoꞌ siraꞌparioꞌ ooampipeuꞌ. Ookara orakaꞌnko tontaꞌmemurimaung teie. </v>
<v b="ROM" c="5" v="21">Tutung tee orakaꞌnkoi kuung deempuri otokoꞌ ookara nantoong, eeꞌnoko booꞌnameng-aape sipuruꞌnung, teka enang Kumponing bakaang piaae taremurimang aarumo koontoꞌkoo kuung deemuri, bera domaang oparavaung-koo tavoꞌmuriaing tee-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Ovoring-koo kuunge. </v>
<v b="ROM" c="6" v="1">Nka eeꞌ noruꞌampiaukaꞌ, “Orara nkoampimatoaing Kumponing bakaang piaa pankainge piaamuriainaꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="6" v="2">Bakei makosi deeaꞌ! Aiꞌ niiꞌ teing Jiisuuꞌkoo kuunge moompirining deemariritaaꞌ orara nko-koo piamoriaꞌ, aiꞌ arekeeꞌ napoꞌ toromariiꞌnaang? </v>
<v b="ROM" c="6" v="3">Eeꞌ noruꞌeriaing: Niiꞌ teing Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo oꞌnori ntong-koo minkie meekaꞌantamariruꞌ ning bakaang booꞌkoo kuung minkinisinuka. </v>
<v b="ROM" c="6" v="4">Tenang ntong-koo minkimarira meekaꞌantamariruꞌ tee miruꞌnooꞌ tee-pinaꞌ niiꞌ nariꞌ moompiruꞌ eeꞌnoko napoꞌ nariꞌ dakoꞌmaaruꞌ Karistooꞌ ninka. Tee teeꞌ nkoaruꞌ tee, Niumai domang-antavuuꞌ bakaang iirakutai. Niiꞌ teka nariꞌ domamuruꞌ nantoong nerakupoong oꞌnoriiꞌnaang aampariꞌmarira niikaang aarumo-koo. </v>
<v b="ROM" c="6" v="5">Teka niiꞌ Karistooꞌ ninka narung deeng-antamarima nariꞌ moompiruꞌning deemariritaaꞌ teeꞌ nariꞌ Karistooꞌ ninka booꞌketa nerakung otootoꞌkoo oꞌnoriaing. </v>
<v b="ROM" c="6" v="6">Niiꞌke noruꞌampiri otong niikaang urikung aarumo tee ninka nariꞌ dupisiꞌauꞌ aaꞌbarataꞌkoo˜ tee niikaang orara aarumonanka teke bakearaaꞌnaang eeꞌnoko enang tee orara aarumo-koo biꞌmariri oꞌnoriaukaꞌnung napoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="6" v="7">Davorue tee orara aarumo napoꞌ nkovuarupeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="6" v="8">Teka niiꞌ Karistooꞌ ninka nariꞌ moompiruꞌning deekoꞌ niiꞌke masikaꞌantavampiri otong niiꞌ teing tee ninka nariꞌ domamariaining. </v>
<v b="ROM" c="6" v="9">Niiꞌke tee noruꞌampiri otong Karistooꞌ tee domamparuꞌnung booꞌnooꞌketa eeꞌnoko napoꞌ booaukaꞌnunge; enang tee booꞌke kuung deempuaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="6" v="10">Tee booꞌ tee booꞌparuꞌnung tee niikaang orakaꞌ nko-koong iriꞌ bake-anta-koo, booꞌparuꞌ totoraꞌpui. Teka tee enanung otootoꞌ tee Kumponing-koo domampari otong. </v>
<v b="ROM" c="6" v="11">Diiꞌ teeꞌ nariꞌ noruꞌdariainge: Orakaꞌ nko-koo dooruꞌning eeꞌnoko napoꞌ domantaririning Kumponing-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌ ninka. </v>
<v b="ROM" c="6" v="12">Teeꞌkoo tauraꞌdariaukaꞌ orara aarumoi kuung deeng-anta-koo diikaang mono. Teie orara aarumoi baranturiꞌneenga mono bakaang karakaraaꞌke. </v>
<v b="ROM" c="6" v="13">Diikaang mono-koo niiꞌnairu tauraꞌperiaukaꞌ orara aarumo bakaang pia-siong deemparama orara nko-koo, teka diiꞌka arariaing Kumponing-koo teing-pinaꞌ nantoong booꞌketa domang-antaniiꞌnuka-pinaꞌ, eeꞌnoko diiꞌkoo ookanairu Kumponing bakanairu deeng-antaveri otoriai aarumo koontoꞌ siong-koo. </v>
<v b="ROM" c="6" v="14">Orakaꞌnkoi kuung deenturiaukaꞌ diiꞌ boto-koo kuung otoriaung-koo Kumponinge piaa-koo kuung otoriko. </v>
<v b="ROM" c="6" v="15">Nka tee boto-koo kuung oꞌnoriaꞌ orakaꞌnko nkoampiaukaꞌ aaꞌpampima, “Niiꞌ aaꞌ boto-koo kuung oꞌnoriaꞌ, niiꞌ Kumponing bakaang piaa-koo kuung oꞌnori orakaꞌ nariꞌ nkoampiaing.” Teeꞌ minku-koo bakei makosi deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="6" v="16">Diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ baa diiꞌke meumperimaung tee diikaang ovoring, eeꞌnoko diiꞌ teing bakaning botovotonaaꞌnuka, aaꞌnoko orakaꞌnko meumperiaing deekoꞌ booꞌ kuneꞌeriaing, eeꞌnoko Kumponing meumperiaing deekoꞌ tampara domaang kuneꞌeriainge. </v>
<v b="ROM" c="6" v="17">Tenang tutung tee daiꞌdariri otorikoꞌ orara aarumoi dateꞌdurioꞌ, teka enang tampara tampamang Kumponing-koo diiꞌke tampaꞌ meumperimaung-koo tee Ovoring bakaang kara nauraarioꞌ masikaꞌantaverimaung. </v>
<v b="ROM" c="6" v="18">Teka enang Kumponinge unaa-antarurira orara aarumo ninka daiꞌdariri otorikoꞌnooꞌketa tampara aarumoi daiꞌdariri otoꞌnuka deeng-antaruring. </v>
<v b="ROM" c="6" v="19">Aing aarumo kementavarioꞌ minkuansing naninka botovotonaaꞌka-pinaꞌ diiꞌkoo tampaꞌ sirakaꞌparaaꞌnaang. Nka eeꞌ minkuamaang: Teeꞌ tauraꞌdariruꞌnaꞌ aaꞌnaꞌ kuꞌmiꞌkoo eeꞌnoko orara-koo teeꞌ nariꞌ napoꞌ aaꞌnaꞌ iriꞌdori tauraꞌdariaing teꞌaape koontoꞌaape eeꞌnoko kiiroraaꞌaape. </v>
<v b="ROM" c="6" v="20">Tenang diiꞌ orara aarumo-koo daiꞌdariri tee taraꞌdoriaꞌ otorikoꞌ koontoꞌnameng-koo. </v>
<v b="ROM" c="6" v="21">Nka aremuriiꞌ kapooꞌ diiꞌkoo tavoꞌarakoꞌnung teieta orara aarumo-ita enang maiaꞌdorimaung-etaꞌ? Tee aaꞌ kapooꞌ booꞌ tavoꞌkumaing. </v>
<v b="ROM" c="6" v="22">Nka enang tee Kumponinge unaa-antaruring orara aarumo-ita bakaning botovotonaaꞌnuka deentariiꞌnaang. Enang deto duꞌduriaining meekaꞌdariri domaang oparavaung nkaveriainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="6" v="23">Orara aarumoi tee mooꞌ avuꞌkoong, tee booꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge tee bautaꞌmuriaing teie domaang oparavaunge Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge, niikaang Ovoring. </v>
<v b="ROM" c="7" v="1">Diiꞌke mmaikoriꞌke boto-koo norukasiꞌnukai noruꞌeri otong teie botoi tee naning kuung deempui otomaung tenang tee naning domampari otoko. </v>
<v b="ROM" c="7" v="2">Tee-pinaꞌ nani manikuma nampeesiniiꞌ botoi naroꞌ tapoꞌuresi otoremanaꞌ baꞌung ninka tenang baꞌung domamparitaaꞌ. Teka tenang baꞌung booko dei teni unaavopeuꞌ teieta boto teni daiꞌui otomaung-eta baꞌung-koo. </v>
<v b="ROM" c="7" v="3">Teeꞌkoo teni manikuma niiꞌnung ninka otoresi dei tenang baꞌung booaruko teni tee nampeesi orari tang-koo makosi. Teka baꞌung booko dei, siraraaviꞌ otoi boto-ita, niiꞌnung ninka nampeesiarepeuꞌ, tenie nampeesi orarivuaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="4">Teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ diiꞌ teeꞌ otoring mmaikoriꞌ. Booꞌkoo teie nariꞌ dooruꞌ teeꞌ botoi minkuvui otoinaꞌkoo aiꞌ diiꞌ teing Karistooꞌkoo mono-koonamenuka. Enang tee diiꞌ tee bakaning deentariri otoring tee booꞌketa domamparuꞌnung niiꞌke sinang Kumponing bakaang biꞌantaevompiainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="5">Tero tee, orara aarumoi daiꞌmuritaaꞌ Kumponing-nung boto totoꞌkoo pia-antamurikoꞌ eeꞌnoko teeꞌkoo kapooꞌ orakaꞌ nkonanka mmauꞌ nkoampikoꞌ, teing kapooꞌ niiꞌ booꞌanta-koo makosinanka. </v>
<v b="ROM" c="7" v="6">Teka enang niiꞌ unaamori oꞌnoring boto-ita moompira tee-koo kapooꞌkoo niiꞌ daiꞌmuri otokoꞌnung-koo. Teeꞌkoo enang Kumponing mintoompevompiri oꞌnoring urikung botoi Moosesie daarivuuꞌnunge deeaꞌ teka tee-koo nerakung otootoꞌkoo Tanuaang Meekung-etaing-koo. </v>
<v b="ROM" c="7" v="7">Enang areꞌpampipeuꞌ niiꞌke? Tee boto ee orara? A, tee aaꞌ teeꞌ deeaꞌ. Nka tee boto otoaruko dei orara aarumo enang ninge tasiꞌpamparupeuꞌ. Eeꞌpinaꞌ deekoꞌ: Botoi eeꞌ naumurimaung: Naning niiꞌnung bakaang kapooꞌ karaaꞌuaukaꞌ. Eeꞌnoko teeꞌ naumuaruko dei teeꞌ oroꞌ karaaꞌ orara-pinaꞌ noruꞌamparupeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="8">Teka teie botoi tee orokomuioꞌ orara aarumoi doona oovura tee boto-koo ning karaaꞌantamukoꞌ, nka orara aarumo tee baka boto otoaruko dei purimparavarupeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="9">Ning tero domang kuaaꞌmoi oꞌnokoꞌ mmeꞌ boto noruꞌampaꞌ, teka tee boto noruꞌamira eeꞌnamuꞌ orara aarumo domamparako ning moontuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="10">Teie eeꞌnarai narunge botoi ning domang-antamuuꞌnaang noruꞌankoꞌnunge ning booꞌantamuuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="11">Orara aarumoi doona oovura tee boto-koo tosimukoꞌ eeꞌnoko teie botoi tamuuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="12">Teeꞌkoo ookara Moosesi-nung boto tee meekung, eeꞌnoko tenaare tamuuꞌnaare tenaarei meekanaarei koompari tampaꞌ otoꞌnaare. </v>
<v b="ROM" c="7" v="13">Nka arekeeꞌ, botoi tamparai tamuuꞌnung tampamang, ee? A, tee aaꞌ orara aarumo okoraꞌarioꞌ botoi tamparai ning tamuuꞌnung tampamang. Teie botoi tamparai tee naumumaung masikaꞌ orakaꞌ nkomaramaung. Enang napoꞌ orara aarumoi tamuuꞌnung tasiꞌpamira masikaꞌ noruꞌampeuꞌ tee orara aarumo tee bakei orara masikung. </v>
<v b="ROM" c="7" v="14">Niiꞌke noruꞌampiri otong boto tee kapooꞌ tanuaanavete-koong, teka ning mono booꞌkoong, orara aarumoi daiꞌniiꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="15">Nkaang nko-nko tampaꞌ noruꞌampaunge, tee kapooꞌ tampara nko-koo piamomaung tee nkoampaung, teka tee kapooꞌ orara tampamaung nkoankooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="16">Teka tenang ninge nkoama tee kapooꞌ piamoaung tee boto tampara tampamaung-pinaꞌ otong. </v>
<v b="ROM" c="7" v="17">Teeꞌ nariꞌ tasiꞌpamaung ninge masikunge tee nkoampaꞌ, teka tee orara aarumo ning-koo otoko ninge teeꞌ nkoamaung. </v>
<v b="ROM" c="7" v="18">Ninge noruꞌansi otong kapooꞌ tampara ning-koo otoaꞌ ninka. Kapooꞌ tampara maroamira nkoamparupeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="19">Tee kapooꞌ tampara ninge nko-koo piamomaung tee ninge nkoampaꞌ, teka tee kapooꞌ orara ninge nko-koo piamoaung napoꞌ tee eeꞌnara nkoankooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="20">Enang tee ninge kapooꞌ ning piamoaung nkoama tasiꞌpamaung okoraꞌnooꞌ tee orara aarumo ning-koo imaꞌari otong, ning masikung deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="21">Tee tee orara aarumo-koong iriꞌ teeꞌ nariꞌ oroꞌparamaung. Tampaꞌ nko-koo piamoko orara aarumoi dikuꞌmui otokooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="7" v="22">Pankaruntoonge Kumponing-nung boto karaaꞌamaung. </v>
<v b="ROM" c="7" v="23">Teka nkaang mono-koo oomaramaung niiꞌnung kapooꞌ karenung otong tee ninka nkaang onou ninka. Teie daiꞌmui otomaung orara aarumoi ning-koo mono-koo otomaunge. </v>
<v b="ROM" c="7" v="24">Tee tee teeꞌ pinaꞌ nariꞌ oꞌnoi oꞌnoaing noruꞌankoꞌ, aaꞌnoko, ninka tee ninge Kumponing bakaang boto tamung onoue siompama eeꞌnoko mono-namenge orara aarumo siompamaaꞌnoaing. Bakei piaaruꞌ ning. Baie dikiꞌmuainge teietaꞌ aung mono booꞌkoong-eta? Teeꞌpankoꞌnaꞌ; </v>
<v b="ROM" c="7" v="25">Nka enang tampara tampamang Kumponing-koo, Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Ovoringe booꞌparama dikiꞌmemuioꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="1">Teeꞌkoo enang Kumponinge booꞌkoo miruꞌmuriaꞌ niiꞌ Karistooꞌkoo oꞌnorining. </v>
<v b="ROM" c="8" v="2">Aming-koo, nnaꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌ ninka oꞌnoriko Tanuaang Meekung-koong iriꞌke unaa-antamuring teieta orara aarumo bakaang iriꞌketa eeꞌnoko booꞌketa. </v>
<v b="ROM" c="8" v="3">Botoi tee niiꞌ domang-anta-koo makotuaꞌ mono aruaruꞌoma boto totoꞌpumaung-koo. Teka Kumponinge deekoꞌ niiꞌnung taung nkomemuruꞌ niiꞌ mooꞌmuriiꞌnaang. Tee Bauring narung masikung botovuuꞌ tee-pinaꞌ niikaang mono-pinaꞌ oroꞌparioꞌ, nka tee niiꞌpinaꞌ orara aarumo-poꞌnung deeaꞌ. Poraiꞌnang tee orara aarumo-koong iriꞌ pesiꞌuuꞌ bakaang mono booma niiꞌkoo parekavarama. </v>
<v b="ROM" c="8" v="4">Tee booꞌparioꞌ enang niiꞌ makosi tampaꞌ otoꞌkoo teie botoi botomurimanaꞌ nko-koo Tanuaang Meekunge taremurioꞌ, eeꞌnoko siompampiaukaꞌ tee urikung aarumo orara. </v>
<v b="ROM" c="8" v="5">Teing nantoong mono bakanameng siompaamaing tee biikaang noruꞌ mono bakanameng-koo pinkaꞌarimaung. Teka teing nantoong Tanuaang Meekung bakanameng siompaamaing tee biikaang noruꞌ Tanuaang Meekung bakanameng-koo pinkaꞌarimaung. </v>
<v b="ROM" c="8" v="6">Teing nantoong biikaang noruꞌ mono bakanameng-koo pinkaꞌariaining tee booroaining. Teka teing nantoong biikaang noruꞌ Tanuaang Meekung bakanameng-koo pinkaꞌariaining tee domampariaing eeꞌnoko mooa-koo otoroaing. </v>
<v b="ROM" c="8" v="7">Tee noruꞌ mono bakanamenge otomaung tee Kumponing-koo tooꞌdenung, Kumponing-nung boto-koo kupiꞌomaung, bakei makotuaꞌ niiꞌnaꞌ nko-koo. </v>
<v b="ROM" c="8" v="8">Teing mono bakanamenge otoromainge tee Kumponing dotu-antavaavarupeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="9">Teka diiꞌ tee mono bakanameng-koo otoriaꞌ, teka Tanuaang Meekung bakanameng-kooning, tee eeꞌnara Tanuaang Meekung Kumponing bakaang diiꞌkoo otoing deekoꞌ. Baa naning Tanuaang Meekung Karistooꞌnung otoꞌevuaung tee, tee bakaang naning deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="10">Teka Karistooꞌ diiꞌkoo otoko deekoꞌ tee, bane mono booꞌparavaing orara aarumo-koo, teka tee diikaang tanuaang domamparavaing Kumponinge koontoꞌnuka tanturuꞌnung-koo. </v>
<v b="ROM" c="8" v="11">Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌuuꞌnung bakaang Tanuaang diiꞌkoo otoing deekoꞌ teie eeꞌnarai Jiisuuꞌ Karistooꞌ booꞌketa daaꞌuuꞌnunge diikaang mono booꞌkoong domampuaing eeꞌnara bakaang Tanuaang diiꞌkoo otoinge. </v>
<v b="ROM" c="8" v="12">Mmaikoriꞌ ee, bakei navoꞌka kapooꞌ niiꞌke Kumponing bariꞌevompiaing otong bakaang pia siompampira, mono bakaang pia siompampiaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="13">Mono bakaang pia siomperiaing deekoꞌ tee diiꞌ dooriaing. Teka Tanuaang Meekung bakaang pia siomperima mono-koong aarumo totoꞌperi domantariaing. </v>
<v b="ROM" c="8" v="14">Teing nantoong Kumponing bakaang Tanuaang Meekunge siong-antavurimaing teing Kumponing baurukaaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="15">Tee Tanuaang Kumponinge aruruꞌnung diiꞌ avoroꞌke kaiꞌanta-koong deeaꞌ daiꞌnisinuka-pinaꞌ. Nka aampariꞌarioꞌ Kumponing baurukaaꞌ deenturimaung, eeꞌnoko tee eeꞌnara Tanuaang Meekung bakaang iriꞌke amanampiaꞌ Kumponing bokuampimaung eeꞌpinaꞌ: Mmaꞌ ee, Mmaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="16">Teeꞌkoo Kumponing bakaang Tanuaang niikaang tanuaang ninka narung deemarima niiꞌ siraꞌmarimaung niiꞌ teing Kumponing baurukaaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="17">Eeꞌnoko niiꞌ Kumponinge baurukaaꞌ deemariko barenku oko-antamuriai Jiisuuꞌ Karistooꞌ ninka, aꞌnooꞌ tee nariꞌ baike kompampira tee ninka deekoꞌ bakaang biraanke nariꞌ kompampiaꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="8" v="18">Ninge tee eeꞌ noruꞌamaang: Tee kapooꞌnanka baikenanka enanung batei-koo kompampimaatomaung tee kapooꞌ deeaꞌ tee-koo biraanke damaꞌke nkavampiaing-koo. </v>
<v b="ROM" c="8" v="19">Ookara kapooꞌnanka Kumponinge nkovuruꞌning tee nemparimaung Kumponinge baurukaaꞌ biraankevurima siraꞌantavuriainaꞌmung-koo. </v>
<v b="ROM" c="8" v="20">Tero ookara kapooꞌnanka nkovuruꞌning barakosiꞌuruꞌ tamunsiꞌnanka deempariiꞌnaang, biiꞌka biikaang noruꞌkoo deeaꞌ, tee Kumponing bakaang noruꞌkoo, kuung otoroi nempaavaꞌnaang bera teꞌmung makotuai Kumponing baurukaaꞌke meenasi nkavaavainaꞌmung. </v>
<v b="ROM" c="8" v="21">Teꞌmung tee ookara kapooꞌnanka Kumponinge nkovuruꞌning teieta kiimata deraꞌ bakaang-eta unaa-antavurira meenasi basi-antavuaing baurukaaꞌkoo basi-antavuainaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="22">Niiꞌke noruꞌampiri otong ookara kapooꞌnanka kansiꞌkooninge aaꞌnaꞌ sisikeera toraꞌpaamaung baike amutemuriiꞌ kuneꞌaama eꞌmung doong-koo basinooꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="8" v="23">Eeꞌnoko teing nkovuruꞌninge nainge deeaꞌ. Bane tutunaꞌnavaro Tanuaang Meekung-koo komariri oꞌnoring, niiꞌke teeꞌ nariꞌ tee sisikeera toraꞌpampimaung nemarima baurukaaꞌpinaꞌ oroꞌantamuriiꞌnaang, niikaang mono mooꞌmurima booꞌnameng-eta. </v>
<v b="ROM" c="8" v="24">Teeꞌ nariꞌ nkoaravaing-koo masikaꞌantavampiko Kumponinge mooꞌmuruꞌ, kapooꞌ tero oroꞌparuꞌnung-koo narung-koo deeaꞌ, tee kapooꞌ mmeꞌ oroꞌparavaung-koo. </v>
<v b="ROM" c="8" v="25">Teka masikaꞌanta otoko kapooꞌ ooampiaung-koo tee nemariri oꞌnoriaing dooroonge. </v>
<v b="ROM" c="8" v="26">Tanuaang Meekunge pakumurimaung niikaang aruaruꞌkoo. Aiꞌ niiꞌke tee tampaꞌ noruꞌampiaꞌ kunsi bakaang taung koontoꞌnavung. Teka tanuaang Meekunge baka eentamemurimaung niiꞌ paku-koo pankaruntoong-eta baiarama karai siraꞌkoo makotuaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="27">Eeꞌnoko Kumponinge ookara biikaang domang keperuuꞌurimaunge tee noruꞌui otong tee onou Tanuaang Meekung bakaang, Kumponing-pinaꞌ nariꞌ noruꞌaramaung-koo eentavevurima ookara bakaning meekupoong. </v>
<v b="ROM" c="8" v="28">Eeꞌnoko niiꞌke noruꞌampiri otong teing ookara kapooꞌnanka tavoꞌarimaing niiꞌ tampaꞌ nko-koong niiꞌ Kumponing piaavampimaing eeꞌnoko baremuri bokumuruꞌning. </v>
<v b="ROM" c="8" v="29">Tero urikamuꞌ Kumponinge tasiꞌpuruꞌ bakaning. Teing tasiꞌpuruꞌning miruꞌuruꞌ bauring-pinaꞌ nariꞌ oroꞌpariri otorooꞌnaang. Eeꞌnoko bauring tee tutunaꞌnung kuraꞌnariꞌkoo kuunga. </v>
<v b="ROM" c="8" v="30">Eeꞌnoko teing miruꞌuruꞌning tee bokuvuruꞌ. Teing bokuvuruꞌning tee koontoꞌnuka tampuruꞌ, eeꞌnoko teing koontoꞌnuka tampuruꞌning tee nerampuruꞌnung. </v>
<v b="ROM" c="8" v="31">Tee tee, enang areꞌpampipeuꞌ? Kumponing niikaang pakupaku deemparako niiꞌkoo karenung baa? Otoaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="32">Teie bauring orokovuaruuꞌnunge niiꞌkoo baike kuneꞌuuꞌnaang, ookara kapooꞌ ee orokovupeuꞌ bauring ninka nariꞌ avuꞌkoo? Makotuaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="33">Baie tuumpivuripeuꞌ Kumponing bakaning miruꞌniiꞌnuka? Otoaꞌ. Kumponinge eeꞌnarai koontoꞌnuka tampuruꞌnung. </v>
<v b="ROM" c="8" v="34">Baie booꞌkoo-nupoong miruꞌmuriaing? Otoaꞌ. Jiisuuꞌ Karistooꞌ niiꞌkoo booꞌparuꞌ, eeꞌnoko masikaꞌ Kumponinge booꞌketa daaꞌuioꞌ tampavine-koo Kumponing-koo otong niiꞌ eentamemurima. </v>
<v b="ROM" c="8" v="35">Baie teꞌnemuripeuꞌnung teieta piaa Karistooꞌ bakaang? Turanturang makotuaꞌ, orarunsi makotuaꞌ, tuumpinang, peera, simpenoiꞌ, avoꞌavoroꞌ eeꞌnoko tavuꞌ, bakei ookara makosiaavaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="8" v="36">Eeꞌ daariari otoinaꞌ niiꞌkoo masikaꞌ otong, “Dakaang miring-koo niiꞌ teing tamaarimaing ookara doong-koo, maaꞌmaaꞌ tavuꞌkooning-pinaꞌ noruꞌmaarima.” </v>
<v b="ROM" c="8" v="37">Nka tee, bane aing ookara kapooꞌ kuneꞌampiainge niiꞌke tee bakei aaꞌnaꞌ puruꞌampiaing Karistooꞌ ninka niiꞌ piaamuruꞌnung ninka. </v>
<v b="ROM" c="8" v="38">Ninge tee tasiꞌpansi otong kapooꞌ otoaꞌ niiꞌ tankaamuripeuꞌnung Kumponing bakaang piaa-eta Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Ovoring-koo oroꞌparuꞌnung-eta, bane aing aaꞌning tavoꞌkuai: booꞌ, domang-anta, koosinunanka, ovontunanka, enang otoroining, kapooꞌ damaꞌ tavoꞌaravaining, iriꞌnanka, detonooꞌ, boonkonooꞌ; </v>
<v b="ROM" c="8" v="39">Eeꞌnoko niiꞌnung kapooꞌ makosi otoaꞌ napoꞌ Kumponinge nkovuruꞌning-koo. </v>
<v b="ROM" c="9" v="1">Enang kara minkuampainung masikung, Karistooꞌkoo kuung oꞌnoi, nkaang onoue pankaruntoong-eta masikaꞌantamumaunge Tanuaang Meekunge kuung deemuioꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="2">Tee kara eeꞌpinaꞌ: Ning bakei aaꞌnaꞌ orarunsimaramaung, nkaang domang-koo uatepa orakaꞌ deeꞌmomaꞌnomaung eeꞌkoo: Isireeli-nupoong domampariaꞌ otoromaung-koo. </v>
<v b="ROM" c="9" v="3">Barakosiꞌmarama Karistooꞌketa tontaꞌmarapeuꞌnung-pinaꞌ noruꞌmaramaung teing mmarang niꞌninka narung ereng mooꞌariainaꞌ makosi deekoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="4">Teing Kumponing bakaning miruꞌuruꞌning, baurukaaꞌ deempuruꞌning eeꞌnoko bakaang meenasi avuruꞌning. Teing amutemuꞌke kara tampaꞌ naroompevuruꞌning eeꞌnoko avuruꞌ tee boto eeꞌnoko tee dootuuꞌ masikung; </v>
<v b="ROM" c="9" v="5">Teinge nkavauꞌ tee Kumponing bakaang maramaraka, biikaang muuꞌ okoꞌbosi-nupoong biurukaaꞌ deemparira. Eeꞌnoko tee Domang-anta, Karistooꞌ tee biikanamuiaang-koonge, eeꞌnara Kumponing, ookara-koo dau basi deempari daangang-poꞌnung oꞌpaaꞌnaꞌ. Eeꞌ, masikung. </v>
<v b="ROM" c="9" v="6">Kumponing bakaang maraka-anta teing-eta Isireeli-nupoong totoꞌpari otoing minkuampaꞌ niiꞌning Isireeli-nupoong mooꞌariaꞌ otoroining-koo, aiꞌ baruꞌ ookara Isireeli-nupoong Kumponinge miruꞌniiꞌnuka naing deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="7">Ooveriai: Eebaraamiꞌ baurukaaꞌ ookara miruꞌariaꞌ. Teing naing Kumponinge tampuruꞌning deekoꞌ, Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Aisakeꞌ narung-eta doonko miruꞌniiꞌnuka tamparampaing.” </v>
<v b="ROM" c="9" v="8">Miruꞌnooꞌ eeꞌ: Tamung monoi para-koo Kumponing baurukaaꞌ tampariarupeuꞌ, teka teeꞌ nariꞌ Kumponinge tampuuꞌnaꞌkoo miruꞌuma deekoꞌ baurukaaꞌ tamparipeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="9">Aiꞌ Kumponinge marakavarama Eebaraamiꞌ Eekaaꞌ ninka beuring bataꞌuma eeꞌ tampuuꞌ, “Enanung batei-pinaꞌ daunamareꞌkoo tee ning toromaravaing eeꞌnoko Seeraꞌ eeꞌnani tee enang bauring-poꞌnani deemparavaing.” Teketaꞌ tee narung-koo miruꞌuuꞌnaꞌ bera Aisakeꞌ pontoꞌaruꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="10">Eeꞌnoko napoꞌ damaꞌke Kumponinge niiꞌning naing miruꞌurimanaꞌ siraꞌpuuꞌ tenang Rebekaꞌ kempoꞌkui otoko pauroonka nkavuresitaaꞌ tee ninka baꞌung niikaaka Aisakeꞌ ninka. </v>
<v b="ROM" c="9" v="11-12">Bane tee keꞌde-koo otoresi pontoꞌareaꞌ, kapooꞌ orara eeꞌnoko tampara-pinaꞌ oroꞌ nkovureaꞌ, Kumponinge teni-koo eeꞌ tampuuꞌ, “Bataata baaraꞌmaꞌnung-koo boong otoaing.” </v>
<v b="ROM" c="9" v="13">Niiꞌnooꞌ napoꞌ eeꞌ daariari otong Kumponinge temainta minkuvuretuꞌnaꞌ, “Jeekopiꞌ tee ninge piaavansi otong, eeꞌnoko Iiso munteꞌansi otong.” Teeꞌ nkoaruꞌ Kumponinge nantoong miruꞌurimanaꞌ tasiꞌanta-koo; nko-nkoi deeaꞌ, bokue narunge. </v>
<v b="ROM" c="9" v="14">Enang ee eeꞌ noruꞌampiiꞌnaang: Kumponing koontoꞌ deeaꞌ ookamainta nariꞌ nkovurearuuꞌnung-koo? Bakei makotuaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="15">Moosesi nauvuma eeꞌ minkuvuuꞌ, “Ninge tee naning tampaꞌ nkoampaing deekoꞌ tampaꞌ nkoampaing, eeꞌnoko tee naning piaavampaing deekoꞌ piaavampainge.” </v>
<v b="ROM" c="9" v="16">Enang tee Kumponing bakaang miruꞌ eeꞌ oroꞌpari otong: Naning bakaang piai deeaꞌ, bakaang nko-nkoi deeaꞌ, teka Kumponing bakaang piaa-koo narung-koo deekoꞌ makosi. </v>
<v b="ROM" c="9" v="17">Niiꞌnooꞌka napoꞌ Daari Meekunge Moosesie daarivuuꞌnung-koo Kumponinge tee daurarong˜ Peeroꞌ turampuarura eeꞌ nauvuuꞌ, “Ninge tee daꞌ donkong-antaransinung daꞌkoo nkaang iriꞌ oroꞌparaaꞌnaang ning nkaang miring noruꞌaavainaꞌ ookara kansiꞌkoo.” </v>
<v b="ROM" c="9" v="18">Teeꞌ minkuvuioꞌ aaꞌpamaang: Naning tee Kumponinge baka piaavuaing deekoꞌ piaavuaing. Eeꞌnoko napoꞌ baa naning piaavuaru-peuꞌnung deekoꞌ konte-antavuma sipuaing makosi. </v>
<v b="ROM" c="9" v="19">Diiꞌkoo narunge Peeroꞌpinaꞌ noruꞌdarama eeꞌ tanaꞌmepeuꞌ deeꞌma: Kumponinge aming-koo turang nkovumaang piavomanaꞌ nariꞌ nkomarako? Baie dimpaꞌupeuꞌ bakaang miruꞌ? </v>
<v b="ROM" c="9" v="20">Nka baie daꞌ Kumponing makuꞌepeuꞌnung kansiꞌketa? Utaue ee tee naning taꞌnampumaung karavuma aaꞌpupeuꞌ: Dake ning aming-koo eeꞌ taꞌnamemaang? </v>
<v b="ROM" c="9" v="21">Arekeeꞌ? Tee naning ee utau taꞌnampumaung makosi deeaꞌ bakaang mataue utau taꞌnang-koo? Nau-koo kansiꞌnu-koo aaꞌnopeuꞌ: Nameng-eta neraniiꞌnareng taꞌnampupeuꞌ eeꞌnoko niiꞌnameng-eta tamunsiꞌnareng taꞌnampupeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="22">Kumponinge bakaang iira siraꞌanta-koo piavoi otong eeꞌnoko tenang ookara nantoonge ooaavaing bakaang purintoꞌ. Teing nantoong orara mooꞌ nka-koo miruꞌniiꞌnuka teroita maamuariri otoromaung orari-anta-koo, teka enang Kumponinge makenge nempuri otong orari-antavuriaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="23">Aming-koo, nnaꞌ bakaang meenasi pankaing tasiꞌanta-koo piavoi otong teing-koo nantoong bakaang piaa nka-koo miruꞌuruꞌning-koo, teroita maamu-antavuruꞌning bakaang meenasi nariꞌ kong-koo. </v>
<v b="ROM" c="9" v="24">Tee-pinaꞌ niiꞌ bokumuruꞌning, Juꞌnupoong naing-eta deeaꞌ, eeꞌnoko Juꞌdeeaing-kooning nariꞌ ookara-ita. </v>
<v b="ROM" c="9" v="25">Tee-pinaꞌ Kumponinge minkuvuko Oseaꞌke daarivuuꞌnaꞌ Daari Meekung-koo, “Nantoong nkaning deeaing tee nkaning tamparampaing. Eeꞌnoko teni ninge piaavampaꞌnani teni ninge piaavampaing.” Eeꞌnoko </v>
<v b="ROM" c="9" v="26">“Teka ninge aaꞌpantuꞌnooꞌka, ‘Teing nkaning nantoong deeaing,’ teke tee nantoong damaꞌke Kumponing domantooꞌ baurukaaꞌ deemparira miring kompaavaing.” </v>
<v b="ROM" c="9" v="27">Napoꞌ Aisaiaꞌke eeꞌ minkuvuuꞌ Isireeli-nupoong-koo, “Ooveriai, Isireeli-nupoong biurukaaꞌkoong deeru tee piisiꞌ pirung-koo makosi, nka tee teing-koo mmauꞌ keraꞌpariko okiꞌning naing otoroi domampariaing. </v>
<v b="ROM" c="9" v="28">Bakei iriꞌnarumpui Ovoringe nkovuaing kansiꞌkoo tee kapooꞌ nkovuuꞌnaang tampuuꞌnung.” </v>
<v b="ROM" c="9" v="29">Teeꞌ nariꞌ Aisaiaꞌke minkuvuuꞌnaꞌ temuꞌnavarang-koo eeꞌpinaꞌ, “Ovoringe paning-koonge niurukaaꞌkoo duukung sipuarui dei niiꞌ tee teing-pinaꞌ osi Sodom eeꞌnoko Komoraꞌ nkomaripeuꞌ ntaꞌke opuruꞌning-pinaꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="9" v="30">Tee-koong miruꞌnooꞌ eeꞌ oroꞌ: Teing Isireeli-nupoong deeainge koontoꞌnuka deempariiꞌnaang paaravariarukoꞌninge miring koontoꞌnuka tampuriainavung peꞌnumpaara tampaꞌ okovorouꞌ masikaꞌanta ninka. </v>
<v b="ROM" c="9" v="31">Teka Isireeli-nupoong bane koontoꞌnuka deempariiꞌnaang paaravarikoꞌ botoi tampui otoinaꞌ, kaariꞌariruꞌ. </v>
<v b="ROM" c="9" v="32">Aming-koo kaariꞌariruꞌ? Nnaꞌ Kumponing-koong duta-koo koontoꞌ otoꞌ tee kapooꞌ bamuruꞌnung-pinaꞌ masikaꞌantavaavaꞌ besiꞌaama, aaꞌpaama, “Moosesi-nung boto tampaꞌ tareampiko deekoꞌ makosi;” </v>
<v b="ROM" c="9" v="33">Teeꞌkoo tupampariruꞌ tereꞌkoo Kumponinge tero minkuvuuꞌnaꞌ Daari Meekung-koo, eeꞌpinaꞌ, “Ooveriaing, ninge bempampaing tereꞌ manto-nareꞌ diiꞌkoo meuꞌ Saioni-namono-koo, nantoong tereꞌkoo tupamparira tee puꞌariaing. Nka tee naning tee masikaꞌantavuaing tee sirakuraꞌ oko-antavampaing tee biraanke.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="1">Mmaikoriꞌ ee, pankaruntoonge ning aaꞌnaꞌ piamoi Kumponing-koo kunsimaramaung nkaning nantoong Isireeli-nupoong domampariiꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="10" v="2">Ooansi siraꞌpampeuꞌ teing biikaang aarumo avarimanaꞌ Kumponing-koo, nka tee avariainaꞌ makosinooꞌ sirakaꞌpariaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="10" v="3">Noruꞌaavaꞌ tee taung Kumponinge nantoong koong-antavurimanavung. Biiꞌka matauarima kaariꞌaamaung Kumponing bakanavung siong-koo kupiꞌoroma, Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="ROM" c="10" v="4">Karistooꞌ tee Moosesi-nung boto oꞌanta-koong. Teeꞌkoo teing ookara nantoong Karistooꞌ masikaꞌantavaavaining teing koontoꞌnuka tampuriaing. </v>
<v b="ROM" c="10" v="5">Moosesie boto siong-koo eeꞌ daarivuuꞌ, “Tee naning aung boto siompuaing tee domamparavaing.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="6">Nka tee niiꞌnooꞌka eeꞌ minkuvuuꞌ masikaꞌantanavung-koo, “Diiꞌka eeꞌ minkueriaukaꞌ: Baa paning-aape koinuainge tee Kumponinge Teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domamuri taremuriainooꞌkoong depeto boku-koo teie pakumuriiꞌnaang? </v>
<v b="ROM" c="10" v="7">Napoꞌ eeꞌ minkueriaukaꞌ: Baa doonko kansiꞌkoo kuung tumparavai napoꞌ tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ booꞌketa daaꞌantavuuꞌnaang? </v>
<v b="ROM" c="10" v="8">Aiꞌ tee Kumponing bakaang kara tee teroita diiꞌanko dueꞌ otong, diikaang beꞌduuꞌkoo eeꞌnoko domang-koo otong.” Emuꞌ tee tee kara teie minkuvuuꞌnung tee tampara doorenang daankiampimaung diiꞌke masikaꞌanta-koong. </v>
<v b="ROM" c="10" v="9">Tee diiꞌke karang-eta siraꞌperiaing deekoꞌ aaꞌperima, “Jiisuuꞌ tee Ovoring,” eeꞌnoko masikaꞌantaveriaing diikaang domang-eta tee Kumponinge domang-antavuuꞌ nung bouꞌnooꞌketa, teeꞌkoo enang diiꞌ domantariaing. </v>
<v b="ROM" c="10" v="10">Tee naning masikaꞌantavuko bakaang domang-eta tee koontoꞌ naning tampuaing; eeꞌnoko siraꞌpuaing bakaang karange tee tee mooꞌaravaing. </v>
<v b="ROM" c="10" v="11">Niiꞌnooꞌke Daari Meekunge eeꞌ minkuvui otong, “Naning tee masikaꞌantavuaing tee Kumponinge sirakuraꞌ oko-antavuaing tee biraanke.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="12">Enang tee norunoruꞌ tankatankaang-koong otoaꞌ meuꞌke teing-koo Juꞌnupoong eeꞌnoko Juꞌdeeaing, aiꞌ Ovoring tee Ovoring ookara biikaang, eeꞌnoko avurimaung bakaang biraanke teing nantoong tee-koo kunsiarimaing. </v>
<v b="ROM" c="10" v="13">Napoꞌ Daari Meekunge minkuvumanaꞌ eeꞌke, “Ookara nantoong Bakaang miring tampaama kunsiariaining teing domampariaing.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="14">Nka arekeeꞌ kunsiaripeuꞌ nantoong tee-koo biikaang masikaꞌanta otoaruko dei? Napoꞌ arekeeꞌ masikaꞌantavaapeuꞌ bakaang miring taaravaavaꞌ dei? Eeꞌnoko arekeeꞌ taaravaapeuꞌ napoꞌ naning tee siraꞌpumaung otoaruko? </v>
<v b="ROM" c="10" v="15">Eeꞌnoko nantoonge arekeeꞌ siraꞌpaapeuꞌ niiꞌninge botoaariaruko dei? Teeꞌ daariari otoinaꞌ, “Tee tampara doorenang nkavai poroma kapariꞌkaako taaravampira doturotumarimaung.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="16">Aꞌnooꞌ baruꞌ ookarai masikaꞌantavaavaruuꞌ tee doorenang tampara, tee-pinaꞌ Aisaiaꞌke minkuvuma aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Ovoring, baie masikaꞌantavuuꞌ tee kara niiꞌkoo taaravuuꞌnung?” </v>
<v b="ROM" c="10" v="17">Nka tee niiꞌnunge masikaꞌantavupeuꞌnung deekoꞌ tee taaravura masikaꞌantavupeuꞌ Karistooꞌ daankiaako. </v>
<v b="ROM" c="10" v="18">Isireeli-nupoonge aming-koo masikaꞌantavaavaung, aiꞌ mmeꞌ taaravaavaꞌ? Otoaꞌ. Bakei taaravauꞌ biikaang minkunaa deemparako daariari otoinaꞌ eeꞌ, “Biikaang kara beremparuꞌ ootukunairu-koo. Napoꞌ biikaang minkunaa beremparioꞌ taaravauꞌ ootukunung kansiꞌkooninge.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="19">Nka ee Isireeli-nupoonge taaravaara tasiꞌpaavaꞌ tee minkunaa okoraꞌnooꞌ? A, tee aaꞌ tang kupiꞌoroko. Kumponinge eeꞌ nauvuruꞌ Moosesie daarivuuꞌnaneꞌkoo, “Nantoong miring-poꞌning deeaing tampaꞌ onkeonkeꞌaranko diiꞌ mamairorarimatoainge. Niiꞌnavitu onou otoroaꞌnavitu pakuaranko iiraroriaing.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="20">Napoꞌ tee Aisaiaꞌkoo ivekaꞌantavui eeꞌ nauvuruꞌ, “Teinge kuneꞌmauꞌ nantoonge bane besiꞌmaavarukoꞌninge. Eeꞌnoko ning siraꞌmaruꞌ teing-koo ning-koo niaꞌkaavaruꞌning-koo.” </v>
<v b="ROM" c="10" v="21">Eeꞌnoko Isireeli-nupoong-koo karoma eeꞌ minkuvuuꞌ, “Bireng takaaꞌmokooꞌ bokurampima diiꞌ taarapiikanuka, kupiꞌ baukonuka.” </v>
<v b="ROM" c="11" v="1">Enang arekeeꞌ, Kumponinge bakaning damaꞌduvuruꞌ ee? Tee aaꞌ teeꞌ deeaꞌ, bakei! Ning tee Isireeli-nupoong-koo narunge, Eebaraamiꞌ bakanaving-kooning-koo, Bensimani bakanamuiaang-koonung. </v>
<v b="ROM" c="11" v="2">Kumponinge tee damaꞌduvuriaung Isireeli-nupoong. Otoroainaꞌ noruꞌuritaaꞌ teing bokuvuruꞌ. Diiꞌke noruꞌeriaꞌ deeꞌma Eliasi bakaang minkunaa Daari Meekung-koo otomaung Isireeli-nupoong tuumpivuruꞌnung-koong? Eliasie aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="ROM" c="11" v="3">“‘Ovoring, teinge tavaaruꞌ dakaning nakaro-nupoong, boonturoma-nairu pesiꞌevaarima. Teka ning narung enang oꞌnong, eeꞌnoko ning napoꞌ teeꞌ, nkaang domaang napuꞌkoo piavoroi otong.” </v>
<v b="ROM" c="11" v="4">Eeꞌnoko teeꞌpuko Kumponinge eeꞌ bariꞌuuꞌ, “Ninge aaꞌ ˜kenaanka-taa kokoreiꞌ nantoong tarearansi otong mmeꞌ kiunaavaꞌ tee-koo daang-koong kumponing-koo miring Baaelo-koo.” </v>
<v b="ROM" c="11" v="5">Tee tee eeꞌnara teeꞌ nariꞌ enanavarang-koo teing eeꞌning taakeng otorong Kumponinge bakaning miruꞌuruꞌning bakaang piaa-koo okoraꞌarioꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="6">Teing piaa narunge nantoong bakaning tampurimaing dempariko nantoong biikaang nko-nko-koo okoraꞌarioꞌ bakaning tampuriaukaꞌ aiꞌ piaa tee nko-nko-koong mooꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="7">Teeꞌkoo Isireeli-nupoonge tamung kaariꞌaamaatoko teing okiꞌning naing miruꞌuruꞌ biraanke nka-koo. Teing niiꞌning bakaang piaa nka-koo kupiꞌoroma biaꞌorouꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="8">Teeꞌ nariꞌ daariari otoinaꞌ, aaꞌpumanaꞌ, “Kumponinge avuruꞌ tanuaang kanuꞌaapenung, duta kaputuꞌanta-koong, eeꞌnoko kipau-anta-koong eꞌmung-koo basinooꞌkoo.” </v>
<v b="ROM" c="11" v="9">Eeꞌnoko Deevitaꞌ bakanarong-koo eeꞌ otong: “Biikaang paroro meekunanka tee beana deemparavaing teing baankaꞌuriiꞌnaang, dinkung-pinaꞌ puꞌantavuriaing makuꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="11" v="10">Biikaang duta kaputuꞌaravainge ooaaꞌneeng-koo, eeꞌnoko kopini mankiꞌke takaaꞌoromaatoai.” </v>
<v b="ROM" c="11" v="11">Enang arekeeꞌ, puꞌarima koontoꞌ ee oraruꞌkiaakooꞌ ee? A, otoaꞌ. Teing puꞌaririoꞌ Isireeli-nupoong deeainge domaang kompauꞌ Isireeli-nupoong mamairoarira napoꞌ damaꞌke bereꞌariiꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="11" v="12">Teeꞌkoo ookara kansiꞌke biraanke kompaing Kumponing-nung avuavuꞌ domang-anta-koonung Isireeli-nupoonge boto totoꞌpaaraiꞌnange Kumponing bakaang piaa kosiꞌaako. Enang noruꞌeriai, teeꞌ deekoꞌ bakei biraanke pankaing ookara nantoonge nkavaavaing damaꞌke, Isireeli-nupoong napoꞌ tapoꞌariko Karistooꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="11" v="13-14">Enang tee ning diiꞌkoo karomang Isireeli-nupoong deeaing-koo. Ning kara-okovui-nka Isireeli-nupoong deeaing-anko deemarara aaꞌnaꞌ mintoomaramaung kapooꞌ masikung-pinaꞌ noruꞌansi mmaikoriꞌ Isireeli-nupoong mamairoarira mooꞌariainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="15">Kumponing teing-eta akoꞌ bereꞌarara ootukunung nantoong kansiꞌnupoong bakaning turaniꞌnuka-anko bereꞌarako tee-anko tapoꞌariko. Eeꞌnoko tee aaꞌnaꞌ dakaosiꞌ deemparavaing tenang teing Juꞌnupoong Karistooꞌ bakaning deempariko damaꞌke, nantoong booꞌnuka napoꞌ domampariainaꞌ oroꞌparavainge. </v>
<v b="ROM" c="11" v="16">Pankaraampuri meekupoong meekung deekoꞌ makosi damaꞌnaving napoꞌ meekupoonge. Eebaraamiꞌ dovang teing Kumponing-nung koiꞌkoong kaakeng makosinuka eeꞌnoko bakanaving tevari-koong kaumpeꞌnanka makosinuka. </v>
<v b="ROM" c="11" v="17">Enang tee koiꞌ Kumponinge keenavaang-eta niiꞌning kaumpeꞌnanka kenteꞌuko diiꞌ teing kaumpeꞌnanka poraꞌkoong makosinuka tevari-koo beꞌnuꞌantaruruꞌning kaakeng-eta iriꞌ nariꞌ nkaveriiꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="11" v="18">Diiꞌke tee iruaꞌ koiꞌkoong keenavaang-koong nkaverima daangantariaukaꞌ teing kenteꞌniiꞌnanka-ankoi. Daangantarima deekoꞌ noruꞌeriaing keenavaang-koonge kaakenge diiꞌ pinkaꞌduri otong. Diiꞌke kaakeng pinkaꞌeriaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="19">Diiꞌke pa eeꞌ minkuerimang: Eeꞌ, bakei kenteꞌaring kaumpeꞌ niiꞌ enang teꞌ beꞌnuꞌmariiꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="11" v="20">Eeꞌ, masikaꞌ. Teinooꞌ tee kenteꞌariring teinge masikaꞌantavaavarura. Teka diiꞌ ivekaꞌdariri beꞌnuꞌdariri otong masikaꞌanta narung ninka. Teeꞌkoo baruꞌ daangantariaukaꞌ teka tarerariri otoriai. </v>
<v b="ROM" c="11" v="21">Teka Kumponinge kaumpeꞌ keenavaang-koong papiꞌoaꞌ kenteꞌuuꞌnung deekoꞌ diiꞌ napoꞌ teeꞌ papiꞌoaꞌ tootoꞌduriaing. </v>
<v b="ROM" c="11" v="22">Ooveriaing Kumponing tee bakei aaꞌnaꞌ piaa-poꞌnung eeꞌnoko napoꞌ aaꞌnaꞌ kiimata-poꞌnunge. Kiimata teing-koo nantoong duaꞌarimaing-koo eeꞌnoko piaa diiꞌkoo bakaang piaa masikaꞌantaveri otorining-koo otong. Nka masikaꞌantaveriaruko deekoꞌ tee diiꞌ napuꞌduripeuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="23">Niiꞌnooꞌkoo tee teing Isireeli-nupoong kenteꞌuruꞌning napoꞌ bereꞌarira Karistooꞌ masikaꞌantavaako deekoꞌ Kumponinge tee napoꞌ beꞌnuꞌuripeuꞌ teꞌ napoꞌ kenteꞌariruꞌnooꞌ. Kumponing tee purintoꞌ otoꞌevung teing napoꞌ beꞌnuꞌanta-koo teꞌ unapoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="24">Diiꞌ kaumpeꞌnanka poraꞌkoong koiꞌketa tootoꞌdurima otoaꞌnaꞌ keenavaang-koo beꞌnuꞌduruꞌ, eeꞌnoko teeꞌkoo bakei teing kaumpeꞌ keenavaang-kooning kenteꞌuuꞌning napoꞌ beꞌnuꞌkoo biikanave-koo makosi. </v>
<v b="ROM" c="11" v="25">Mmaikoriꞌ ee, kapooꞌ tero makensiꞌnung naurampiai diiꞌka daangantariaukaꞌnaꞌ. Aiꞌ teing Isireeli-nupoong teing iveꞌivekaꞌporoi otong eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ otoromaatoaing bera tee-koo batei-koo Isireeli-nupoong deeaing-kooning ookara miruꞌniiꞌnanka tumpariainooꞌke basi. </v>
<v b="ROM" c="11" v="26">Tenang tumpariko ookara Isireeli-nupoong mooꞌariainge, Daari Meekunge eeꞌ naumuruꞌnaꞌ, “Saioni-namono-ita tee Domang-anta tavoꞌaravaing eeꞌnoko teie toro-antavuriaing Jeekopiꞌdaang biikaang orakaꞌ nko-ita. </v>
<v b="ROM" c="11" v="27">Tenang eeꞌnang ninge tontaꞌevorompaing biikaang orakaꞌ nkonanka, siompansi tee kara naroompevorontuꞌnung.” </v>
<v b="ROM" c="11" v="28">Teing Isireeli-nupoonge tampara doorenang dimpaꞌaama Kumponing-koo tooꞌde-nupoong-pinaꞌ deempariko tee doorenang pariꞌantanaꞌ diiꞌke tampaꞌ nkaveruꞌ. Nka teroita miruꞌuruꞌnooꞌkoo Kumponinge eeꞌnariong bakei aaꞌnaꞌ piaavuri otong biikakatauro piaavurikoꞌnung-koo. </v>
<v b="ROM" c="11" v="29">Teing kapooꞌnanka Kumponinge avurimaing eeꞌnoko teing nantoong avuꞌkoo barevurimaing tontaꞌkoo makosi deeaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="30">Diiꞌ niiꞌnaꞌmung Kumponing meumperiarukoꞌning enang nkavering bakaang piaa Isireeli-nupoonge tee meumpaavaruioꞌ. </v>
<v b="ROM" c="11" v="31">Eeꞌnoko tee teeꞌ nariꞌ meuntepaꞌariruꞌnung tasiꞌpaama teinge napoꞌ tee piaa nkavaavaꞌnaang diiꞌke nkaveruꞌnung ooaara. </v>
<v b="ROM" c="11" v="32">Kumponinge tee nantoong ookara meumpaavaꞌnameng-koo otoroko siraꞌpuing bakaang piaa narunge ookara nariꞌ domampuriiꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="11" v="33">Kumponing bakei bakaang noruꞌ eeꞌnoko matau aaꞌnaꞌ masikaꞌ eeꞌdoonko isikung otong. Naninge bane keperuuꞌke bakaang onou tasiꞌpuarupeuꞌ eeꞌnoko bakaang aarumo tasiꞌpaaꞌke. </v>
<v b="ROM" c="11" v="34">Teeꞌ Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, “Baie Kumponing bakaang onou tasiꞌpui otong? Baie Kumponing koong-antaevung?” </v>
<v b="ROM" c="11" v="35">Eeꞌnoko “Baa ninka Kumponing komaaru˜ otong?” </v>
<v b="ROM" c="11" v="36">Otoaꞌ. Tee ootukunung kapooꞌnanka nkonung, tarenara eeꞌnoko miruꞌanta. Bakaang meenasi teeꞌ nariꞌ otomatoaing. Eeꞌ, eeꞌnaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="1">Teeꞌkoo, mmaikoriꞌ pia-antarampimang, Kumponinge piaamuri unaa-antamuruꞌnung-koo diiꞌka diikaang mono ootukunung arariaing Kumponing-koo pareka domantooꞌpinaꞌ, meekaꞌ dariri Kumponing dotu-antanaꞌ otoritaaꞌ. Aung tee taung masikung Kumponing dootuuꞌnumpoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="2">Avutevuꞌ aarumo paaraveriaukaꞌ teka Kumponing tauraꞌperiko paari-antaruriaing diikaang onou pankaruntoong-koo. Tenang eeꞌnang diiꞌke noruꞌeriaing tee Kumponing bakaang pia diiꞌkoo, tee kapooꞌ tampara, dakaosiꞌ eeꞌnoko dotu-antavuai. </v>
<v b="ROM" c="12" v="3">Enang diiꞌke narunaꞌ narunaꞌ taarameriaing Kumponinge avuavuꞌ amuuꞌnung-koo diiꞌ pakurampiiꞌnaang. Narunge tee dakaang miruꞌnooꞌ tampaꞌ tasiꞌpeainge daka. Tee miruꞌ aruing kompei napoꞌ tee-koo deto basinooꞌka noruꞌdaravaukaꞌ. Diiꞌke ookarai tee tampaꞌ masikaꞌ noruꞌeriaing koong-antaveri tee miruꞌ diikaang masikaꞌanta-koong Kumponinge kanteruring diiꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="4">Narung naning-koong mono tee anairu tenairu-poꞌnung, nka nko-nko-koo nariꞌ miruꞌariaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="5">Teeꞌ nariꞌ, niiꞌ teeꞌke, bane mmauꞌke, narung mono nko-antavamping naroꞌka Karistooꞌkoong. Teka narunaꞌ narunaꞌ niiꞌ tee tankaamariri pakumeerimaung. </v>
<v b="ROM" c="12" v="6">Niiꞌ amutemuriiꞌ avuavuꞌpoꞌnupoong Kumponinge piaamuri amuruꞌning. Dakaang avuavuꞌ tarampee-koong˜ deekoꞌ makosi, teeꞌ nkoveaing aruuꞌnooꞌ basi dakaang masikaꞌanta ninka. </v>
<v b="ROM" c="12" v="7">Dakaang avuavuꞌ nantoong pakupaku-koong deekoꞌ makosi, arooꞌei nkoveaing. Daꞌ nau-anta deekoꞌ tee avuavuꞌ kompei kakeꞌii-antaveri naueriainge. </v>
<v b="ROM" c="12" v="8">Naning bakaang avuavuꞌ nantoong daaꞌanta-koong deekoꞌ domang dontong-antavui teeꞌ nkovuaing. Eeꞌnoko bakaang kapooꞌnanka tankeeꞌkoong deekoꞌ avusiroꞌari tankaampuaing makosi. Eeꞌnoko baa naning nantoong-koo pankaing, teie mataaꞌiari tarevurimatoaing teing. Naning napoꞌ piaa ninka nantoong unaa-antavurimaung deekoꞌ, doturotuari teeꞌ nariꞌ nkovurimatoainge. </v>
<v b="ROM" c="12" v="9">Piaa tee koontoꞌ domang-eta piaareeriaing. Piaroriaukaꞌ orara-koo. Kapooꞌ tampara-koo kato pinkaꞌdariai. </v>
<v b="ROM" c="12" v="10">Piaareerimaatoai navurariritaaꞌ namaiaꞌpinaꞌ. Otori deto noruꞌdeeri otorimaatoai. </v>
<v b="ROM" c="12" v="11">Iriꞌ oꞌdariaukaꞌ. Ovoring meung-koo ntaꞌpinaꞌ uruntariri otoriai Tanuaang Meekunge iriꞌantarurioꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="12">Tee barenku nemperimaung noruꞌeritaaꞌ doturariri otoriai eeꞌnoko orara doong kuneꞌerima dooroontariri otoriai. Uatepa kunsirarimatoai. </v>
<v b="ROM" c="12" v="13">Diiꞌkoo niiꞌning apukaꞌpariko pakuereriai Kumponing bakaning meekupoong. Napoꞌ niiꞌnooꞌnupoong poroko diiꞌanko tampaꞌ tarevererimaatoai. </v>
<v b="ROM" c="12" v="14">Nantoong orakaꞌ nkoraariaining biraankei makuꞌevurereriai, barakosiꞌereriaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="15">Doturoturarimatoai teing ninka doturotuarimatoaining ninka nariꞌ. Biromparimatoaining ninka nariꞌ birontarimatoai. </v>
<v b="ROM" c="12" v="16">Naroong-koo otorimaatoai. Beekareeriaꞌ otoai, teka navureeri otorimaatoai doonko otoromaing ninka. Kirokai-pinaꞌ noruꞌdariaukaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="17">Orara orarai makuꞌeriaukaꞌ. Tampaꞌ nariꞌ nkoverimatoai ookara. </v>
<v b="ROM" c="12" v="18">Mataurariri mooa-koo otoriai ookara ninka, makosiri deekoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="19">Mmaikoriꞌ ee, meroꞌ nkoveriaukaꞌ. Tamung doonko otoriai. Kumponing-nung iira otong, makuꞌuaing. Teeꞌ Daari Meekunge eeꞌ minkuvuuꞌnaꞌ, “Meroꞌ tee nkaang. Ninge ninka meroꞌampaing. Kumponinge teeꞌpuuꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="12" v="20">Eeꞌ, dakaang tooꞌdenung peeravoko bauꞌeai. Ntong nai piavoko aveainge. Teeꞌ nkovema taung daareꞌeeꞌnaang onou paariarara damaꞌ navureereainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="12" v="21">Orarai puruꞌduriaukaꞌ diiꞌ, teka orara diiꞌke puruꞌeriai tampara ninka. </v>
<v b="ROM" c="13" v="1">Teing doonge-taaranuka˜ meumpereriai diiꞌ ookarai, aiꞌ tanata nkonuka biiꞌka daaꞌaririning otoroaꞌ Kumponinge miruuꞌuriaruko. Ookara daaꞌaririning teing Kumponinge miruꞌuruꞌning. </v>
<v b="ROM" c="13" v="2">Teeꞌkoo tee naning biikaang kara dimpaꞌuaing tee tee-pinaꞌ Kumponing teing miruꞌuruꞌnung bakaang kara dimpaꞌumaang, eeꞌnoko teing dimpaꞌ nkoaavaining tee kiimata nkavaavaining. </v>
<v b="ROM" c="13" v="3">Tampaꞌ siompereriaing deekoꞌ tee diiꞌ avoroꞌkoo makosi deeaꞌ teing-koo diiꞌ tareraariaining-koo, teka diiꞌke orakaꞌ nkoveriaing deekoꞌ aroreripeuꞌ. Diiꞌke ee diikaning doonge-taaranuka-koo aroreriaꞌ otoꞌkoo piarori otong? Tampaꞌ nariꞌ nkoverimatoaing, tampeng tantaariainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="13" v="4">Doonge-taaranuka teing Kumponinge botovuruꞌning diiꞌ pakuraariiꞌnaang. Nka diiꞌke kapooꞌ orakaꞌ nkoverima deekoꞌ diiꞌ teing avoroꞌkoo otoripeuꞌ teing-koo iriꞌ otoꞌevoromaung ninka kiimataraariꞌneeng-koo, aiꞌ teing teing Kumponinge botovuruꞌning temuriiꞌ nko-nko nko-koo. </v>
<v b="ROM" c="13" v="5">Teeꞌkoo diiꞌke siomperiaing, Kumponing-etaing kiimata baariꞌkoo narung-koo deeaꞌ, teka tunsi unaarori otoꞌkoo diikaang onoue diikaang nko-nko tampara-pinaꞌ tasiꞌperima. </v>
<v b="ROM" c="13" v="6">Tee narung onou-koo napoꞌ diiꞌke iivaa nkoverimatoainge doonge-taara bakaning mooꞌaarimaatoainaꞌ. Teeꞌkoo Kumponing-nung nko-nko tampaꞌ nkoaamatoai diiꞌ pakuraarima. </v>
<v b="ROM" c="13" v="7">Komaaru amutemuriiꞌ otoꞌderuriko makuꞌeriai, aremuriiꞌ, iivaa deekoꞌ iivaarariai, masikaꞌanta-koo-nupoong deekoꞌ masikaꞌantaverererimaatoai, deto basi-anta-koo-nupoong deekoꞌ deto basi-antavererimaatoai. </v>
<v b="ROM" c="13" v="8">Eeꞌ, komaaru makuꞌeri bakeveriaing tampamang, teka Kumponing bakaang piaa tee komaaru makuꞌpaaꞌ deemparako piaareeri otorimaatoai. Baa tee naning tee-koo miirinung piaavumaung Kumponing-nung boto tampaꞌ siompumaung. </v>
<v b="ROM" c="13" v="9">Daari Meekung-koo eeꞌ minkuvui otoinaꞌ, “Nampeesi orarieaukaꞌ. “Naning dupisiꞌeaukaꞌ. “Bakiaaꞌ nkoveaukaꞌ. “Niiꞌnung bakaang kapooꞌ karaaꞌeaukaꞌ.” Teing eeꞌnoko niiꞌning botonanka otoromaing anaare-koo biꞌariri otorong, “Dake tee naning daꞌkoo dueꞌnung daka piaararamanaꞌ nariꞌ teeꞌ piaaveaing.” </v>
<v b="ROM" c="13" v="10">Baa tee naning nantoong piaavurimaung tee kapooꞌ orara nkovuarupeuꞌ teing-koo. Teeꞌ piaavurima tee boto siompumaung teie. </v>
<v b="ROM" c="13" v="11">Teeꞌ nariꞌ nko-koo anaꞌdariaukaꞌ doong asiꞌnaꞌmung dueꞌuioꞌ tasiꞌperi. Tamung aasiri otoriaukaꞌ. Teꞌmung tutung masikaꞌantavampima aaꞌpampikoꞌ, “Mooꞌmariainaꞌmung dueꞌuing.” Nka eꞌmung-eta baruꞌ dueꞌ masipoꞌ deemparing. </v>
<v b="ROM" c="13" v="12">Muung tee enang oparama nanuko taneꞌke dueꞌuing. Enang kiruꞌmarira duaꞌampiaing teing nko-nkonanka muung bakaning eeꞌnoko nepuꞌmariaing aarumo tamparai araka-koonunge. </v>
<v b="ROM" c="13" v="13">Taneꞌnung aarumo-pinaꞌ nkomariaing. Aaꞌnoaukaꞌ: taarapiikarariaukaꞌ naikirima, kaukauro nkoveriaukaꞌ, eeꞌnoko niiꞌning kapooꞌ maimaiaꞌnaꞌ nkoveriaukaꞌ, napoꞌ mamairoreeri tataꞌdeeriaukaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="13" v="14">Teka Jiisuuꞌ Karistooꞌpinaꞌ nariꞌ otoriai. Orara aarumo nko-koo piaroriaꞌ mono bakaang pia siomperi. </v>
<v b="ROM" c="14" v="1">Tee naning bakaang masikaꞌanta-koo aruaruꞌ diiꞌanko poko onkeonkeꞌeriai, nka tee ninka tataꞌdeeriaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="14" v="2">Teie naninge masikaꞌanta purintoꞌpoꞌnunge tee kapooꞌ naroꞌketa naivumaung eeꞌnoko teie naninge masikaꞌanta-koo baruꞌ purimparavaunge tee taamang bireꞌniiꞌning naivumaung. </v>
<v b="ROM" c="14" v="3">Teie naninge naroꞌketa naivumaunge tee kerempumaung orara tampuaukaꞌnung. Eeꞌnoko teie kerempumaunge tee naroꞌketa naivumaung orara tampuaukaꞌ. Aming-koo, nnaꞌ ookaanka Kumponinge onkeonkeꞌuresi otoreng bakanaanka botovotonaaꞌka deemparesi otoreeꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="14" v="4">Baie daꞌ simpeꞌnko˜ tantuuꞌnunge bautaranuka niiꞌnung bakaning? Tee bakaang Ovoringe deekoꞌ simpeꞌ nko-koo makosi arera tampara eeꞌnoko arera orara. Eeꞌnoko tampara tampura tee Ovoringe makosi donkong-antavuaing. </v>
<v b="ROM" c="14" v="5">Naning narunge niiꞌning doong meekeng tampurimaung eeꞌnoko niiꞌning meekeng deeaꞌ. Teka niiꞌnunge ookara doong nariꞌ oroꞌnanka tampurimaung. Makosi, ookara nantoong tee narunaꞌ narunaꞌ biiꞌka noruꞌariri otoromanaꞌ dateꞌpariri otoroaing biikaang onou-koo. </v>
<v b="ROM" c="14" v="6">Baie naninge niiꞌnaꞌmung doong tare-koo piavora tee tarevuaing teꞌmung eeꞌnaꞌmung Ovoring pankaing-antavui. Eeꞌnoko tee naning naroꞌketa naikumaung tee Ovoring daangampuma teeꞌ naroꞌketa naikung Kumponing-koo tampaꞌ tampuma. Kerempumaunge teeꞌ, Ovoring daangampuma kerempumaunge, eeꞌnoko Kumponing-koo tampaꞌ tampuma. </v>
<v b="ROM" c="14" v="7">Niiꞌkoo naning baka otomaung otoaꞌ, niiꞌ Kumponing bakaning naing, domamariri oꞌnori deekoꞌ eeꞌnoko moompima deekoꞌ. </v>
<v b="ROM" c="14" v="8">Niiꞌ domamariri otoko tee Ovoringe kuung deemuri otong eeꞌnoko moompiko napoꞌ teie, Ovoringe kuung deemuri otong. Arekeeꞌ, domamariritaaꞌ deekoꞌ aiꞌ moompima deekoꞌ niiꞌ teing Ovoring bakaning. </v>
<v b="ROM" c="14" v="9">Karistooꞌ booꞌparuꞌ eeꞌnoko napoꞌ domamparuꞌ tee ookara-koo nariꞌ Ovoring otooꞌnaang booꞌnuka-koo eeꞌnoko domantooꞌnuka-koo. </v>
<v b="ROM" c="14" v="10">Arekeeꞌkoo dake daꞌmaikoꞌ orara tampemang? Napoꞌ arekeeꞌkoo daꞌmaikoꞌ oovemaang? Niiꞌ teing ookara donkonampiaining teke Kumponinge simpeꞌmuriainooꞌke. </v>
<v b="ROM" c="14" v="11">Teeꞌ Daari Meekung-koo daariari otoinaꞌ, “Kumponinge aaꞌpumaang: Masikaꞌketa masikaꞌ, ookara nantoong ning-koo kinkinaavaining eeꞌnoko ookara menenge ning Kumponing daangamaavaining.” </v>
<v b="ROM" c="14" v="12">Teeꞌkoo noruꞌampiri otong niiꞌka niikaang nko-nkonanka ninka basimariaing Kumponing-anko teie nari-koo. </v>
<v b="ROM" c="14" v="13">Teeꞌkoo niiꞌka simpesimpeꞌmeeriaꞌ otoaing. Teka eeꞌ noruꞌerimatoai: Kapooꞌ naning niiꞌmaikoꞌ tupamparara duaꞌarapeuꞌnung-pinaꞌ oroꞌ nkoampiaukaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="14" v="14">Nkaang otootoꞌ Karistooꞌ ninka nariꞌ oꞌnoresi ninge tasiꞌpansing kapooꞌ baka tanuaang kuꞌmiꞌanta otoaꞌ. Teka naninge masikaꞌantavui kuꞌmiꞌanta tampuko dei, kuꞌmiꞌanta deemparapeuꞌ tee-koo. </v>
<v b="ROM" c="14" v="15">Nka kapooꞌ niiꞌnunge kuꞌmiꞌanta tampui otoing dake naiera tee daꞌmaikoꞌ domang orari-antavepeuꞌ, eeꞌnoko domang orari-antaveraiꞌnange eeꞌ noruꞌdarapeuꞌ: Ninge enang piaanavung siompamparuing. Aiꞌ tee Karistooꞌ tee daꞌmaikoꞌ mooꞌuuꞌnaang booꞌparuꞌ, teeꞌkoo dake napoꞌ orari-antaveaukaꞌnung naroꞌketa kapooꞌ naiema. </v>
<v b="ROM" c="14" v="16">Tareraravai tee-koo kapooꞌkoo dake tampara tampei nkovemaung-koo niiꞌninge orakaꞌ minkuminku-aaꞌneeng. </v>
<v b="ROM" c="14" v="17">Kumponing bakaang tare taamang-aape deeaꞌ tuaang tovang, teka koontoꞌnung aarumo-aape, mooa-aape eeꞌnoko doturotu Tanuaang Meekung-etaing-aape. </v>
<v b="ROM" c="14" v="18">Naning tee teꞌaapei Karistooꞌkoo daiꞌari mintoompevumaung Kumponing dotu-antavukooꞌ eeꞌnoko nantoonge tampara tampaakooꞌ. </v>
<v b="ROM" c="14" v="19">Teeꞌkoo toꞌbii-antamariri oꞌnoriaing mooa-aape eeꞌnoko pakupaku-aape nariꞌ. </v>
<v b="ROM" c="14" v="20">Taamang narung noruꞌeri Kumponing bakaang nko-nko orari-antaveriaukaꞌ. Ookara tee bakei kiiroraaꞌnanka masikung, teka masikaꞌparapeuꞌ orakaꞌ niiꞌning duaꞌanta-koo tamung naroꞌketa naiampiko. </v>
<v b="ROM" c="14" v="21">Tampaꞌnaꞌ eeꞌ: Kerempeaing tee bioꞌ maaꞌkoo, purintoꞌnaruꞌ nai-koo eeꞌnoko niiꞌning kapooꞌ tee daꞌmaikoꞌ orari-anta-koo makosining. </v>
<v b="ROM" c="14" v="22">Tee masikaꞌanta temuriiꞌ daꞌ otoꞌderuing tareveai, daꞌ Kumponing ninka nariꞌ kontui otoaing. Biraankenung tee naning tampara aarumo masikaꞌantavumanaꞌ nariꞌ nkoarama tuutunang˜ baariꞌumaung. </v>
<v b="ROM" c="14" v="23">Nka naning tee tamung naroꞌketa naivumaung pankaruntoonge noruꞌ keekooꞌarama, tee tuutunang-poꞌnung. Aming-koo? Tee aaꞌ tee masikaꞌanta-ita nkovuaruing. Aiꞌ ookara kapooꞌ teeꞌke, masikaꞌantavuaꞌ nkovuma teeꞌ orakaꞌke. </v>
<v b="ROM" c="15" v="1">Niiꞌ eeꞌning masikaꞌanta-koo purimariri oꞌnorininge tee teing aruaruꞌnanka pakuarampiaing, niikaang pia siompampiaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="15" v="2">Niiꞌke narunaꞌ narunaꞌ oovuning dotu-antavarampimaatoaing tampaꞌ purimpariri otoroainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="15" v="3">Aiꞌ Karistooꞌ teie, baka dotu-antavaravarukoꞌ Kumponing noruꞌui, Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnaꞌkoo, “Orakaꞌ minkuraamainge minkumaako toraꞌpantuꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="15" v="4">Ninge tenaare-koo noruꞌantarampimang, aiꞌ ookara kara Daari Meekung-koo otoing teing niiꞌ nau-anta-koo, tee Daari Meekung-koo pinkaꞌmariri domang kuaaꞌ ninka miiꞌkampiri tee barenku nempampiainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="15" v="5">Enang tee, Kumponinge domang kuaaꞌantamuri miiꞌkampiri oꞌnoriiꞌnaang pakumurimaunge navu-antaruriaing Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang aarumo siomperi otoriko. </v>
<v b="ROM" c="15" v="6">Teeꞌ biraankeruriko nariꞌ karerima Kumponing daangamperiainaꞌ, tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ Bauma. </v>
<v b="ROM" c="15" v="7">Teeꞌkoo onkeonkeꞌdeerimaatoaing Karistooꞌke diiꞌ tero onkeonkeꞌduruꞌnaꞌ, Kumponing meenaꞌpoainaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="15" v="8">Noruꞌeriai tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ pouꞌ siraꞌantavuma Kumponing tee masikaꞌpari otomaung bakaang maraka-anta-koo Juꞌnupoong paku-koo teing tutunaꞌnupoong tero nauvuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="15" v="9">Eeꞌnoko napoꞌ noruꞌeriai tee pouꞌ Juꞌdeeaing napoꞌ mooꞌuriko teinge Kumponing miring pankaing-antavaavaꞌnaang bakaang piaa-koo teing-koo. Teeꞌ Deevitaꞌke daarivuma minkuvuuꞌnaꞌ, “Ninge daangantampaing Daꞌ Juꞌdeeaing-koo meuꞌke, eeꞌnoko dakaang miring kenavampainge.” </v>
<v b="ROM" c="15" v="10">Niiꞌnooꞌke napoꞌ eeꞌ daariari otong, “Doturariaing diiꞌ Juꞌdeeaing teing ninka bakaning Juꞌnupoong ninka nariꞌ.” </v>
<v b="ROM" c="15" v="11">Napoꞌ niiꞌnooꞌke Daari Meekung-koo aaꞌpui otong, “Daangamperiaing Ovoring diiꞌke Juꞌdeeainge. Ookarai daangamperiaing tee.” </v>
<v b="ROM" c="15" v="12">Napoꞌ Aisaiaꞌ bakanooꞌke aaꞌpui otong, “Jeeseꞌ bakanaving-koo narung naning daaꞌaraaꞌnaang tarevuriaing teing Juꞌdeeaing, eeꞌnoko tee narung-koo teinge biikaang noruꞌ sipaavai.” </v>
<v b="ROM" c="15" v="13">Aiꞌ teie Kumponing maraka-antamurioꞌ nempampimaunge maantoꞌantaruriaing doturotue eeꞌnoko mooai masikaꞌantaveriko. Eeꞌnoko teie purintoꞌke Tanuaang Meekung bakaange aaꞌnaꞌ tasiꞌantaruriaing tee barenku mmeꞌ oroꞌparavaung. </v>
<v b="ROM" c="15" v="14">Ninge tee ninka tampaꞌ noruꞌdampimaung diiꞌ mmaikoriꞌ tampara aarumoi maantoꞌantararirioꞌ eeꞌnoko norunoruꞌke, eeꞌnoko makosirariri diiꞌ diiꞌka nau-anta-koo. </v>
<v b="ROM" c="15" v="15">Nka tee amanampaꞌ niiꞌning kapooꞌ napoꞌ noruꞌantarampimang, mmaikoriꞌ, noruꞌansi diiꞌ tampaꞌ otoritaaꞌ tamung napoꞌ minkuanko meenaꞌpoaing, aiꞌ ning tee Kumponinge mintoong maneenung amuuꞌnung. </v>
<v b="ROM" c="15" v="16">Ning tee pokaꞌmari kara-okovui-nka-koong tee doorenang Jiisuuꞌ Karistooꞌketa Juꞌdeeaing-aape. Ning tee pareka-nko makosi, piristiꞌpinaꞌ diiꞌ parekarampiko diiꞌ boontunang tampara deentariruꞌning Kumponing-koo Tanuaang Meekunge makosi-antarurioꞌ Kumponing dotu-anta-koo. </v>
<v b="ROM" c="15" v="17">Nka tee makosi ning dangaꞌdaangamaravaing tee-koo ookara kapooꞌnanka-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌke nkovuing-koo ning-koo kuunge. </v>
<v b="ROM" c="15" v="18">Kapooꞌkoo ninka nkoansing-koo daangamaravarupeuꞌ, nka tee-koo Karistooꞌke narunge nkovuing-koo ning-koo kuunge daangamaravaing Juꞌdeeaing pia-antavarantuꞌnung-koo aaꞌninge: kara, tampaꞌnko, iirakuta-koong taaꞌniꞌanta oroꞌpariko eeꞌnoko Tanuaang Meekunge purimpari daaꞌuriko; </v>
<v b="ROM" c="15" v="19">Teeꞌ nariꞌ daankiarantuꞌ Karistooꞌkoong doorenang ookara teketa Jerusalemaꞌ kato Ilirikung-navuntuꞌ. </v>
<v b="ROM" c="15" v="20">Teeꞌ nkomarama eeꞌ toꞌbii-antamaramaung: Tee doorenang nauaramaꞌnaang tenairu Karistooꞌkoong miring niiꞌninge mmeꞌ siraꞌpaavaꞌnairu nanama, aaꞌpama: Niiꞌnunge natuku keempuuꞌnooꞌ kaniamiꞌneenga. </v>
<v b="ROM" c="15" v="21">Daari Meekunge minkuvumanaꞌ nariꞌ nkoaraaꞌnaang eeꞌpinaꞌ, “Teinge tero ooaavaruuꞌninge nauaariaruko tee ooaavaing, eeꞌnoko teinge tero taaravaavarukoꞌninge tee tasiꞌpaavaing.” </v>
<v b="ROM" c="15" v="22">Teeꞌ nkomarama diiꞌ tero taaraveruꞌning-anko meaung tamung maromarama poꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="15" v="23">Nka enang opansing ookara nkaang nko-nko ameensiꞌkoo. Teka makotuko deekoꞌ enang Sipeini-nameensiꞌaape nanamaꞌnaang, eeꞌnoko teꞌ nanama beeroꞌdampiaing pa, mmauꞌ mareꞌkoo diiꞌ oo-koo piamonanooꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="15" v="24">Eeꞌnoko okiꞌnooꞌ navumariritaaꞌ oꞌnooꞌnorira pakumerioꞌ napoꞌ tampaꞌ nanampaing nkanavunge. </v>
<v b="ROM" c="15" v="25">Nka enanooꞌ Jerusalemaꞌaape nanamaꞌnaang avuavuꞌ ninka Kumponing bakaning meekupoong-koo. </v>
<v b="ROM" c="15" v="26">Teing Masedoniaꞌ eeꞌnoko Akaiaꞌnameensiꞌkooninge dotuariri avuavuꞌ nkoauꞌ teing meekupoong-koo ataꞌoiꞌnuka-koo Jerusalemaꞌka. </v>
<v b="ROM" c="15" v="27">Tamung dotuariri avaaruꞌ, nka tee tampara doorenang-koong komaaru makuꞌ makosi. Aiꞌ Juꞌnupoong-eta tee tanuaang-aapenung biraanke nkavaara teinge napoꞌ pakuaariai Juꞌnupoong mono-aapenung pakupaku-koo. </v>
<v b="ROM" c="15" v="28">Teka tenang tee aung avuavuꞌ opansi avoromira oosievorompiruꞌnung tenang tankinampaing Sipeini-aape eeꞌnoko tankinama beeroꞌdampiai. </v>
<v b="ROM" c="15" v="29">Eeꞌnoko noruꞌansi otong ning tenang diiꞌanko basimaravainang tee Karistooꞌke biraanke pankaing amuaing diiꞌ paku-koo. </v>
<v b="ROM" c="15" v="30-31">Enang naurampimang diiꞌ mmaikoriꞌ kuunge Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Ovoring-koo eeꞌnoko tee ninka piaa Tanuaang Meekung bakaang, niꞌninka nariꞌ mintoomariaing kunsi-koo pakumeriko Kumponinge tontaꞌantamuainaꞌ teing-eta nantoong masikaꞌanta otoroaing-eta Judiaꞌnavetei otoroining-eta, eeꞌnoko nkaang nko-nko Jerusalemaꞌke tampaꞌ arooꞌaavai Kumponing bakaninge meekupoonge. </v>
<v b="ROM" c="15" v="32">Teeꞌ nariꞌ Kumponinge piavomanaꞌ ning diiꞌanko meaing dotumarama diiꞌ ninka tampaꞌ deeꞌmoi oꞌnooꞌnaang. </v>
<v b="ROM" c="15" v="33">Tee eeꞌnara Kumponing mooa-poꞌnung teeꞌ diiꞌ ookara ninka nariꞌ otomatoaing. Teeꞌ eeꞌnaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="16" v="1">Diiꞌ ninge naurampimang ani niiꞌmari Piibiiꞌ tampaꞌ noruꞌeriaing. Ani teni pakupakunani dootuuꞌnupoong-koo teke Siekuria-namono-koo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="2">Tampaꞌ onkeonkeꞌeriaing onkeonkeꞌeemanaꞌ Kumponing bakaning meekupoong, eeꞌnoko pakueriaing teni kapooꞌ piavoaining-koo, aiꞌ teni teni eeꞌnani pakupaku nantoong karikaꞌkoo, eeꞌnoko ning-koo teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="ROM" c="16" v="3">Nauereriaing tering Pirisikaꞌdaring Akuila nkaang doturotu tering-koo, nariꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo mintoomarimanaring-koo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="4">Kuru totoꞌkoo avororeaꞌ pakumuretuꞌ domang-antamurema. Ning narunge tampaꞌ tang-koo makosi deeaꞌ tering-koo teka ookara dootuuꞌnupoong osi kante-koo tampara tampaavaing, Juꞌdeeaing-kooninge. </v>
<v b="ROM" c="16" v="5">Nauereriaing nkaang doturotu teing dootuuꞌnupoong tering beekanavaꞌkoo kuneꞌeemaing. Napoꞌ naueriai tee Epinitas nkaang doturotu, mmaikoꞌ masikung, tee eeꞌnara tutunaꞌnung Eesia-nupoong-koo Karistooꞌaape bereꞌaruꞌnung. </v>
<v b="ROM" c="16" v="6">Napoꞌ doturotu nkaang teni-koo Meeriꞌkoo diiꞌkoo aaꞌnaꞌ kakeꞌiinani. </v>
<v b="ROM" c="16" v="7">Doturotu napoꞌ tenaanka-koo Antoronaikas naanka Junias, ning-pinaꞌ Juꞌkoonaanka eeꞌnoko nariꞌ daiꞌnisira. Tenaanka Kumponing-nung kara-okovuresi-nkara miring pankaing-poꞌnaanka. Ning mmeꞌ bereꞌmaravaruko tenaanka tutung bereꞌaretuꞌnaanka Karistooꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="8">Doturotu tee-koo Ampilietas, mmaikoꞌ masikung Ovoring-koo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="9">Napoꞌ doturotu tee-koo Ebanus nariꞌ mintoomarimaung Karistooꞌkoo, eeꞌnoko napoꞌ tee mmaikoꞌ masikung Sitekis. </v>
<v b="ROM" c="16" v="10">Doturotu napoꞌ tee-koo Apelis, Karistooꞌ kakeꞌiiari siompumaung. Napoꞌ doturotu teing-koo Aristabiulas baurukaaꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="11">Napoꞌ doturotu tee-koo Erodion, niꞌninka nariꞌ Juꞌnung. Napoꞌ doturotu Ovoring-koo teing-koo teni Nasisis baurukaaꞌkoo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="12">Napoꞌ doturotu tenaanka manikumaara-koo Ovoring-koo mintoomparemanaanka-koo Taraipina eeꞌnoko Taraiposaꞌ. Napoꞌ tee Peesis, mmaikoꞌ, aaꞌnaꞌ mintoomparamaung Ovoring-koo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="13">Doturotu tee-koo Ruupasi, pankaing Ovoring-koo, eeꞌnoko teni bauko, napoꞌ ninge teeꞌ, nkoꞌke. </v>
<v b="ROM" c="16" v="14">Napoꞌ doturotu teing-koo Asinkiritas, Pilikon, Eemis, Patorobas eeꞌnoko Eemas eeꞌnoko teing mmaikoriꞌ nariꞌ otoromaing. </v>
<v b="ROM" c="16" v="15">Doturotu napoꞌ aing-koo: Pilolokasi, teni Julia, Nerias eeꞌnoko teni baꞌmari. Napoꞌ Olimpas eeꞌnoko ookara Kumponing bakaning meekupoong teing ninka nariꞌ otoromaing. </v>
<v b="ROM" c="16" v="16">Ookara doturotu-antareeriaing onkeonkeꞌdeerima. Karistooꞌ bakaning dootuuꞌnupoong napoꞌ ameensiꞌkooninge ookara osi kante-ita doturotu nauraarimaang. </v>
<v b="ROM" c="16" v="17">Enang tee bakei koontoꞌ naurampimang diiꞌ mmaikoriꞌ: Oorariri otoriaing teing-koo diiꞌ totoꞌanta-koo eeꞌnoko poreꞌanta-koo piavoroi otoroining-koo tee kara tero taaraveruꞌnung beiꞌbeiꞌaama. Dontaꞌdariri otoriai teing-eta. </v>
<v b="ROM" c="16" v="18">Nantoong teeꞌ oroꞌnukai tee niikaang Ovoring Karistooꞌ siompaavaꞌ, biikaang pia narung siompaamaung. Tampaꞌ nariꞌ kareaama eeꞌnoko opampaarima tosiaarimaung teing amakoori domang-koo. </v>
<v b="ROM" c="16" v="19">Diiꞌ teing kara meumperimaing deentariko ookarai tampaꞌ noruꞌdaari otong eeꞌnoko ning napoꞌ teeꞌkoo dotumaramaunge. Nka ninge diiꞌ tampaꞌ mataurariri otoꞌkoo pia-antarampimang tampaꞌ nariꞌ nko-koo. Orakaꞌ nko-koo amako-pinaꞌ otoriai. </v>
<v b="ROM" c="16" v="20">Teeꞌ nariꞌ nkorariko tenang Kumponinge mooa-poꞌnunge Sietaniꞌ namuꞌke diiꞌkoo kauꞌkoo boonavete-koo mmeꞌuai. Tee biraanke niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang diiꞌ ninka nariꞌ otomatoaing. Eeꞌ, masikung. </v>
<v b="ROM" c="16" v="21">Timotiꞌke niꞌninka nariꞌ mintoomaremaunge tampaꞌ tanterurimang, napoꞌ Lusias dovange Jeesoni eeꞌnoko Sosipata, niꞌninka namuuꞌkooninge. </v>
<v b="ROM" c="16" v="22">Ninge eeꞌnarai Tesiesie aung karavoto˜ daariansinunge tampara tanterompimang Ovoring ninka. </v>
<v b="ROM" c="16" v="23">Teie Gaiasie niiꞌ ookara dootuuꞌnupoong anke tanatamurimaunge tampara tanturimaang. Napoꞌ Erasitasie osi-koong mooniꞌ tarevumaunge eeꞌnoko tee niiꞌmaikoꞌ Kuotasie tenaankai tampara tantaarimaang. </v>
<v b="ROM" c="16" v="24">Niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌke diiꞌ ookara piaaruri tampaꞌ pakururiaing. Teeꞌ eeꞌnaꞌ. </v>
<v b="ROM" c="16" v="25">Enang tee daangampampimaatoaing Kumponing diiꞌ tampaꞌ donkong-antaruri otoaing teeꞌ nariꞌ teie doorenang tamparai minkuvumanaꞌ nauaramaunge Jiisuuꞌ Karistooꞌ siraꞌpama. Teie doorenang tamparai tee kapooꞌ makensiꞌnung teroita makempari otouꞌnung enang sirapoꞌ poꞌantavuing; </v>
<v b="ROM" c="16" v="26">Kumponinge teeꞌ nariꞌ otoi otomaunge botovuioꞌ siraꞌparing ookara amutemuriiꞌ nantoong-koo, teinge masikaꞌantavaara siompaavaꞌnaang. Aung tee nakaro-nupoonge Daari Meekung-koo minkuauꞌnung. </v>
<v b="ROM" c="16" v="27">Kumponing tee meenasi okovenung, eeꞌnara baka norukasiꞌ daangampampimaatoaing Jiisuuꞌ Karistooꞌke pakumurioꞌ. Eeꞌ, masikung. </v>
<v b="1CO" c="1" v="1">Aung karavoto˜ tee ninge Paulaꞌke daariamang, ninge eeꞌnarai Kumponinge bakaang piai bokumuuꞌnunge Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang kara-okomui-nka deemaraaꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="1" v="2">Eeꞌnoko tang pakumui teie mmaikoꞌke Sostenisie nariꞌ daarirerompimang diiꞌ Kumponing bakaning teke Koorin-namono-koo dootuuꞌdarimaing, eeꞌnoko ootukuning nantoong-koo ootukunairu-koo otoroining nariꞌ eentavarimaing Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo miring tampaama, tee biikaang Ovoring eeꞌnoko niiꞌke niikaange. Diiꞌ eeꞌning Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung otorining banturi bokururira bakaning deeng-antaruruꞌning meekaꞌantaruri. </v>
<v b="1CO" c="1" v="3">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="1" v="4">Doong kante ninge tampara tampamaung nkaang Kumponing-koo diiꞌ eeꞌning-koo, teie biraankeruruꞌnung-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="1CO" c="1" v="5">Diiꞌ tee tee-koo maantoꞌduruꞌning avaro-tevaro. Teie pakururimaung noruꞌkoo ookara kapooꞌ masikananka eeꞌnoko tampaꞌ kareriaꞌnaang tee-koo. </v>
<v b="1CO" c="1" v="6-7">Niikaang doorenang Karistooꞌkoong tee diikaang domang-koo dateꞌparioꞌ ookara avuavuꞌ tanuaang-etaning nkaverira komperimaung nemperitaaꞌ poainooꞌ tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="1" v="8">Napoꞌ teie pinkaꞌantaruriainge oꞌdoma basirariiꞌnaang tuumpirariaꞌ teroong-koo bera Karistooꞌ toroaravainaꞌmung-koo basi. </v>
<v b="1CO" c="1" v="9">Kumponinge eeꞌnarai teeꞌ bokururuꞌ Bauring Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Ovoring ninka domang nariꞌ otoꞌkoo. Kumponing tee bakei makosi masikung niiꞌ tee-koo baitomariri otoꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="1" v="10">Teka eeꞌ minkurampimang mmaikoriꞌ tee-koo niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring-koo: Naroꞌ kareriai, eeꞌnoko pokapokaꞌdeeriaukaꞌ, teka tapoꞌdeeriai noruꞌ narung-koo, narung miruꞌ ninka. </v>
<v b="1CO" c="1" v="11">Aiꞌ, mmaikoriꞌ, diiꞌ ninge doore taararampirining Koloui bakaning-koo niiꞌninge naumaioꞌ, diiꞌkoo meuꞌke turanturang otong. </v>
<v b="1CO" c="1" v="12">Aung tee eeꞌ minkuamaang: Niiꞌning diiꞌkooninge narunaꞌ narunaꞌ aaꞌperimaung, “Ning Paulaꞌ bakanavitu-koong.” “Ning Apolos bakanavitu-koong.” Napoꞌ niiꞌninge aaꞌperimaung, “Ning Siipas bakanavitu-koong.” Eeꞌnoko niiꞌninge aaꞌperimaunge, “Ning Karistooꞌ bakanavitu-koong.” </v>
<v b="1CO" c="1" v="13">Karistooꞌ ee tankaampari otong? Ning Paulaꞌ ee diiꞌkoo aaꞌbarataꞌkoo moontuꞌ? Ning Paulaꞌ nkaang miring-koo ntong-koo minkirarira meekaꞌantarariruꞌninge diiꞌ? </v>
<v b="1CO" c="1" v="14">Ning enang dotumaramang naning diiꞌkoong ntong-koo minkie meekaꞌantavamparuuꞌnooꞌkoo, aꞌnooꞌ Krispas naanka Gaias deekoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="1" v="15">Naninge eeꞌ minkuvuaukaꞌ, “Paulaꞌ bakaang miring-koo ntong-koo minkivurima meekaꞌantavurimaung.” </v>
<v b="1CO" c="1" v="16">Oi, napoꞌ ninge tee, Sitepanas bakanava-kooning deekoꞌ ntong-koo minkiaramira meekaꞌantavarantuꞌ. Teing-koo damaꞌdue pa napoꞌ niiꞌning ntong-koo minkie meekaꞌ antavarampaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="1" v="17">Karistooꞌke ning tee nantoong ntong-koo minkie meekaꞌanta-koo botomuaꞌ, teka tee doorenang tampara daanki-koo botomuuꞌ, baruꞌ kara tariiꞌke daangamarapeuꞌnaꞌ deeaꞌ, Karistooꞌ aaꞌbarataꞌkoo boora mooꞌmuruꞌnung-koong doore paaꞌaravarooꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="1" v="18">Tee daankinang Karistooꞌ bakaang booꞌkoong tee-koo aaꞌbarataꞌkoo tee kanuꞌanta-pinaꞌ teing-koo nantoong mosianung-aape nanaamaatomaing-koo. Teka niiꞌkoo, Kumponinge domang-antamurimatomaing-koo tee tee kara bakaang iriꞌpoꞌnung nantoong domang-anta-koo. </v>
<v b="1CO" c="1" v="19">Aiꞌ teie Daari Meekunge teeꞌ minkuvuuꞌ, “Ninge orari-antavampaing biiꞌka norukasiꞌnanka tamparimaing biikaang noruꞌ, eeꞌnoko tontaꞌampaing biiꞌka mataunanka tamparimaing biikaang matau.” </v>
<v b="1CO" c="1" v="20">Teeꞌkoo tee, arekeeꞌ nantoong pokaꞌarima biiꞌka daangamparipeuꞌ aaꞌning tamparima: norukasiꞌnanka, Boto Meekung-koong Dariraari tanatanuka, eeꞌnoko kara-koo boreꞌke deerenuka Kumponing-koo dutakanooꞌke? Makotuaꞌ. Kumponinge biikaang matau daang-antaevuri otong. </v>
<v b="1CO" c="1" v="21">Aaꞌnoioꞌ Kumponing bakaang matau-koo makosiaavaruuꞌ teing kansiꞌnupoong Kumponing noruꞌkoo biiꞌka biikaang noruꞌke. Teeꞌkoo Kumponing dotuaruꞌ teie minkunaa daang-koong tampaamaunge niiꞌke daankiampimaunge domaang mooꞌuriaing teing nantoong masikaꞌantavaavaining. </v>
<v b="1CO" c="1" v="22">Juꞌnupoonge tee naning masikaꞌantavaavaung taaꞌniꞌanta aaꞌnaꞌ iriꞌ ninka oroꞌparavaruko, eeꞌnoko teing Juꞌdeeainge naning masikaꞌantavaavaunge biikaang kansiꞌkoong matau-pinaꞌ nariꞌ oroꞌparavaruko. </v>
<v b="1CO" c="1" v="23">Teka niiꞌke aampariꞌmarima Karistooꞌ, tee Domang-anta aaꞌbarataꞌkoo˜ taakavauꞌnung-koong, daankiampimaung, Juꞌnupoonge maimaiaꞌnaꞌ maremaare-pinaꞌ taaravaamaung, eeꞌnoko Juꞌdeeainge kanuꞌpinaꞌ taaravaakooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="1" v="24">Teka teing-koo bokuvuruꞌning-koo naroꞌka, Juꞌnupoong eeꞌnoko Juꞌdeeaing tee, Kumponinge tee teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ iriꞌ ninka daaꞌuuꞌnung niiꞌ domamurira tampaꞌ taremurimatooꞌnaang, eeꞌnoko tee-koo kuung oꞌnori Kumponing bakaang purintoꞌ eeꞌnoko matau deto basi tasiꞌpampiri dotumarimaung. </v>
<v b="1CO" c="1" v="25">Tee Kumponing bakaang noruꞌ bane daang-pinaꞌ oroꞌke, aaꞌnaꞌ deto basi nantoong biikaang noruꞌ pankaing-koo, eeꞌnoko Kumponing bakaang iriꞌ, bane taruaꞌpinaꞌ oroꞌ, aaꞌnaꞌ deto basi nantoong biikaang iriꞌ pankaing-koo. </v>
<v b="1CO" c="1" v="26">Mmaikoriꞌ ee, norunoruꞌdariaing Kumponinge kansiꞌnung aarumo puruꞌui bokururuꞌnung-koo, aiꞌ ooꞌoorariai diiꞌka diikanavitu diiꞌkoo nantoong mmauꞌ otoroaꞌ aaꞌnupoong: norukasiꞌnuka tantaarimaing, iriꞌpoꞌnupoong eeꞌnoko ovontung biurukaaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="1" v="27">Teka Kumponinge bampuuꞌ kapooꞌke kansiꞌnupoonge kanuꞌ tampaamaunge biikaning noruꞌpoꞌnupoong maiaꞌantavuriiꞌnaang, eeꞌnoko napoꞌ bampuuꞌ kapooꞌke teinge iriꞌdopa tampaamaunge biikaning iirakutananka maiaꞌantavuriiꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="1" v="28-29">Kumponinge bampuuꞌnung kapooꞌ kansiꞌnupoonge doonko ooaama, orakaꞌ noruꞌaama, otoaung-pinaꞌ noruꞌaamaunge duaꞌantavuaing biikaang kapooꞌ masikung tampaamaung, naning daangamparaꞌneeng Kumponing-koo uroꞌka-nooꞌke. </v>
<v b="1CO" c="1" v="30">Kumponinge niiꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung siꞌmuruꞌ, eeꞌnoko Kumponinge Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang noruꞌ okovenung deeng-antavuuꞌ. Teie eeꞌnarai niiꞌ koontoꞌnuka deeng-antamuruꞌ Kumponing-koo eeꞌnoko Kumponing bakaning taaꞌniꞌantanisinuka deemurira Kumponinge mooꞌmuruꞌ. </v>
<v b="1CO" c="1" v="31">Teeꞌkoo eeꞌ minkuamaang, Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, “Naning daangang-koo piavora tee daangamparavaing tee-koo Ovoring-koo.” </v>
<v b="1CO" c="2" v="1">Mmaikoriꞌ, ning teeꞌke, daangamaravaꞌ mouꞌ diiꞌanko tee-koo karakara-koo eeꞌnoko norunoruꞌkoo tenang siraꞌpama tee Kumponing-nung kara bakuꞌnisi. </v>
<v b="1CO" c="2" v="2">Ning eeꞌ noruꞌmaruꞌ: Kapooꞌ niiꞌning noruꞌampaukaꞌnung diiꞌaapeita. Kapooꞌ naurampiaing eeꞌ: Jiisuuꞌ tee Karistooꞌ, tee Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ domamurira taremuriainooꞌkoo, eeꞌnoko tee aaꞌbarataꞌkoo boora mooꞌmuruꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="2" v="3">Tenang diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnokoꞌnang tee ning kaꞌduumari oꞌnokoꞌ naning aruaruꞌpinaꞌ oroꞌmari avoroꞌke dankurankuꞌmarapeuꞌnaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="2" v="4">Nkaang daankinang kansiꞌaapenung norukasiꞌke barantampiaꞌ kara menaankamoma, </v>
<v b="1CO" c="2" v="5">teka Tanuaang Meekunge bakaang purintoꞌke masikee-antamuko arooꞌdariruꞌ, diikaang masikaꞌanta eꞌmanuainaꞌ naning bakaang norukasiꞌkoo deeaꞌ, teka Kumponing bakaang purintoꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="2" v="6">Niiꞌke tee tee aꞌnooꞌ nantoong purimparimaing-koo tee-koo Kumponing bakaang aarumo-koo teing-koo kara makosi nauarampimaung, nka tee kara kansiꞌ bakaang noruꞌkoo eeꞌnoko pankainanka-koo makosi-pinaꞌ oroꞌ deeaꞌ, teing duaꞌariaining deempariko. </v>
<v b="1CO" c="2" v="7">Niiꞌke tee Kumponing bakaang noruꞌ makensiꞌnung siraꞌpampimang eeꞌnara noruꞌ pankaing teroita maronisi ootukunung kapooꞌnanka tutumparavaruko niiꞌke meenasi kompampiainaꞌ tee ninka. </v>
<v b="1CO" c="2" v="8">Teing ovontung enang-navaro-kooning koontoꞌ noruꞌaavaruuꞌning. Teinge noruꞌai dei tee, Tee Ovoring Meenasi Okovenung aaꞌbarataꞌkoo biꞌaavarupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="2" v="9">Teeꞌ nariꞌ Daari Meekunge minkuvuuꞌnaꞌ naurampimang, aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Kumponinge tero maamu-antavuuꞌ teing-koo domange daiꞌaamaing-koo kapooꞌ tampara naninge teroita dutai oovuaꞌ, eeꞌnoko punkange taaravuaꞌ, eeꞌnoko bakaang onou-koo tumparavaꞌ.” </v>
<v b="1CO" c="2" v="10">Teka niiꞌkoo tee Kumponinge tampaꞌ nkomuruꞌnaꞌ oroꞌantavuuꞌ tee-koo Tanuaang Meekung-koo kuunge. Tanuaang Meekung tee ootukunung kapooꞌ sirapoꞌantanung, bane Kumponing-koo tumang masipoꞌ otomaing. </v>
<v b="1CO" c="2" v="11">Baie eeꞌnarai naning bakaang onou noruꞌui otong? Otoaꞌ. Teie tee-koonge tanuaange deekoꞌ noruꞌui otong. Teeꞌpinaꞌ nariꞌ Kumponing bakaang tanuaange narunge noruꞌui otong Kumponing bakaang onou. </v>
<v b="1CO" c="2" v="12">Enang niiꞌke nkavampiring tee Tanuaang, tee kansiꞌnung deeaꞌ, teka tee Tanuaang Meekung Kumponing-etaing tee niiꞌke noruꞌampiiꞌnaang teing avuavuꞌ biraankemurima Kumponinge amuruꞌning. </v>
<v b="1CO" c="2" v="13">Aing teing kapooꞌnanka niiꞌke minkuampimaing naning bakaang noruꞌke deeaꞌ, teka Tanuaang Meekunge naumuriko. Niiꞌke eeꞌnara bakaang kara siompampiri sirakaꞌantavampimaung teing kapooꞌ teietaning teing nantoong-koo eeꞌnara Tanuaang Meekung-poꞌnupoong-koo. </v>
<v b="1CO" c="2" v="14">Tee naning Tanuaang Meekung otoaung, teie arooꞌuaung Kumponing bakaang Tanuaang-etaning kanuꞌantaning-pinaꞌ oovuma. Teing teie tasiꞌpuarupeuꞌ bakuꞌnisining Tanuaang Meekunge siraꞌpuaruko. </v>
<v b="1CO" c="2" v="15">Teie naninge Tanuaang Meekung-poꞌnunge tee simpeꞌui otong ookara kapooꞌ, nka tee, naninge eeꞌnara tasiꞌpuarupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="2" v="16">Aiꞌ Daari Meekunge aaꞌpumaung, “Baie baka Ovoring bakaang onou tasiꞌpuitaaꞌ kapooꞌnanka nauvupeuꞌ? Otoaꞌ.” Teka niiꞌke deekoꞌ, Tanuaang Meekung ninka Karistooꞌ bakaang onou-poꞌnupoonge. </v>
<v b="1CO" c="3" v="1">Nka ninge tee diiꞌ mmaikoriꞌ Tanuaang Meekung-poꞌning-pinaꞌ teroita kararampiaung, teka nantoong tamunsiꞌnupoong-pinaꞌ kararampimaung, toirekaaꞌpinaꞌ Karistooꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="3" v="2">Ninge tee diiꞌ noonooꞌke bauꞌdampimaung, taamang ivekunge deeaꞌ. Diiꞌ mmeꞌ makosiriaꞌ ivekung nai-koo, aiꞌ diiꞌ tee mmeꞌ mono bakanavete-koo otoring. </v>
<v b="1CO" c="3" v="3">Tenang diiꞌ mamairo-koo otoritaaꞌ eeꞌnoko turanturang, arekeeꞌ, diiꞌ mono bakanavete-koo ee otoriaꞌ, tamunsiꞌnupoong nkoarimanaꞌ? </v>
<v b="1CO" c="3" v="4">Tenang diiꞌkoo narunge aaꞌpuko, “Ning Paulaꞌnavitu-koong,” eeꞌnoko niiꞌnunge aaꞌpuko, “Ning Apolos-nung,” teeꞌ karerima tamunsiꞌnupoong-pinaꞌ nkorarimang. </v>
<v b="1CO" c="3" v="5">Aming-koo diiꞌke neeꞌ Apolos naanka daangamerererimaatoinge? Neeꞌnaanka tamung Kumponing-koo kara-pareꞌka nanaanka, tamung diiꞌke neeꞌkoo masikaꞌanta nkaveruꞌnung, Ovoringe neeꞌ kantemureta botomuretuꞌnaꞌ nkoampeko. </v>
<v b="1CO" c="3" v="6">Ninge keempantuꞌ, napoꞌ Apolosie duuꞌpuuꞌ, masikaꞌ, nka tee Kumponinge baka duꞌantavuuꞌnung tee sinang. </v>
<v b="1CO" c="3" v="7">Teeꞌkoo tee naning keempumaung eeꞌnoko tee niiꞌnung duuꞌpumaung baruꞌ noruꞌkoo makosi deeaꞌ, teka tee Kumponing baka duꞌantavumaung noruꞌkoo makosi. </v>
<v b="1CO" c="3" v="8">Tenaanka tee, keempumaung eeꞌnoko duuꞌpumaung nariꞌ basira; aꞌnooꞌ tee Kumponinge teeꞌ mintoomparetuꞌnung-koo mooꞌureaing. </v>
<v b="1CO" c="3" v="9">Neeꞌ tee Kumponing ninka mintoong nkora, eeꞌnoko diiꞌ teing Kumponing bakaning keenkeenanka. Eeꞌnoko niiꞌnooꞌke diiꞌ teing pavanava-pinaꞌ otoring, Kumponing-nava, eeꞌnoko ning tee pava kani-koo okoteꞌ. </v>
<v b="1CO" c="3" v="10">Teie Kumponinge biraanke-antamuioꞌ ninge mataunaꞌ konkoroompantuꞌ eeꞌnoko niiꞌnunge pora dau kanivuuꞌ. Teka tee baa tee naning dau kanivuainge tee matauvui kanivuaing tampamang. </v>
<v b="1CO" c="3" v="11">Niiꞌnunge naninge niiꞌnave natuku keeng-koo makosi deeaꞌ. Teve nave ninge keempantuꞌnave otoaing. Teve eeꞌnave Jiisuuꞌ Karistooꞌnave. </v>
<v b="1CO" c="3" v="12">Niiꞌninge kara-naunukai deeꞌma tee-koo natuku-koo dau avutevuꞌke kaniaavaꞌnaang, aaꞌning-pinaꞌ: baaꞌnankai, kaveeraꞌke eeꞌnoko ankaroꞌke; niiꞌnooꞌ kooro dovange, silivaꞌke eeꞌnoko kapang pipiꞌdaarie. </v>
<v b="1CO" c="3" v="13">Teka tee damaꞌke Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang doong urumpari taneꞌpuma kaniauꞌnaꞌ siraꞌpuaing, eeꞌnoko teie ntaꞌ ninka paaravuaing tee pava navaronaꞌ bonoꞌeema kaniauꞌnung, arevaro tampavaro, arevaro oravaro. Eeꞌnoko mooꞌuriaing kaniauꞌnaꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="3" v="14">Teing eeꞌning kapooꞌ tampeng-koo kanisiiauꞌning taivuriaukaꞌnung eeꞌnoko tampara mooꞌ nkavaavaing. </v>
<v b="1CO" c="3" v="15">Teka teing kapooꞌ orara-koo kanisiiauꞌning teing taivuriaining ntaꞌke, eeꞌnoko teing nantoong kaniauꞌninge mooꞌ nkavaavaukaꞌ, biiꞌka deekoꞌ domamparima mooꞌariaing teing-pinaꞌ ntaꞌke taivuriko domamparipeuꞌning-pinaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="3" v="16">Aiꞌ diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ diiꞌ teing Kumponing bakanava dootuuꞌnava pankava eeꞌnoko Kumponing bakaang Tanuaang Meekung diiꞌkoo otomaung? </v>
<v b="1CO" c="3" v="17">Eeꞌnoko niiꞌnunge narunge Kumponing bakanava orarivupeuꞌnung dei Kumponinge tee orari-antavupeuꞌ, aiꞌ Kumponing bakanava dootuuꞌnava pankava teva meekava eeꞌnoko diiꞌ teing eeꞌnava deentariri otoring. </v>
<v b="1CO" c="3" v="18">Diiꞌkoo naning baka tosiaravaukaꞌ. Niiꞌnunge diiꞌkoo narunge eeꞌ noruꞌuaukaꞌ: “Ning norukasiꞌ enang-navaro-koo.” Kanuꞌ tampaavai makosi Kumponing-koo norukasiꞌ deemparavainaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="3" v="19">Aiꞌ aung kansiꞌ bakaang norukasiꞌ tee kanuꞌaapenung Kumponing-koo duta-koo. Daari Meekunge eeꞌ minkuvui otoinaꞌkoo, “Kumponinge tee norukasiꞌnanka tamparimaing biiꞌka biikaang norukasiꞌkoo taaviꞌantavurimaung.” </v>
<v b="1CO" c="3" v="20">Niiꞌnooꞌkoo napoꞌ eeꞌ, “Ovoringe tee noruꞌui otong teing norukasiꞌnuka biikaang noruꞌ, eeꞌnoko noruꞌui otong biikaang matau katuaukaꞌnung.” </v>
<v b="1CO" c="3" v="21">Teeꞌkoo diiꞌkoo naninge niiꞌnung naning miring pankaing-antavuma daangamparavaukaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="3" v="22">Aiꞌ ookara diiꞌ diikaninge, aaꞌning: Paulaꞌ, Apolos eeꞌnoko Siipas, eeꞌnoko ootukunung kansiꞌ, domang eeꞌnoko booꞌ, tee kapooꞌ enang otoing eeꞌnoko tee kapooꞌ damaꞌ tavoꞌaravaing – ookara teing diikaning. </v>
<v b="1CO" c="3" v="23">Teka diiꞌ teing Karistooꞌ bakaning, eeꞌnoko Karistooꞌ tee Kumponing-nung. </v>
<v b="1CO" c="4" v="1">Diiꞌke tee niiꞌ tamung Karistooꞌ bakaning kara nkanuka-pinaꞌ noruꞌmereriaing Kumponinge makosi-antamurining-pinaꞌ bakaning kapooꞌ makensiꞌning nau-koo. </v>
<v b="1CO" c="4" v="2">Kapooꞌ pankaing masikung botovotonaaꞌke nkovuaing eeꞌ oroꞌ: Kakeꞌiiari nkovuaing tee kapooꞌnanka bakaang pankainge bampuining nko-koo teie. </v>
<v b="1CO" c="4" v="3">Ning arekeeꞌ? Kakeꞌiinunge? Tee aaꞌ ning baruꞌ tee-koo noruꞌ mankiꞌmoarooꞌnaang diiꞌke tokoonaꞌ noruꞌmeriko deekoꞌ, napoꞌ kapooꞌ niiꞌnunge minkuvuaing-koo. Ninka baakeenemarama masikaꞌantamaravarupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="4" v="4">Tee, ning kapooꞌ oꞌnoaꞌpinaꞌ noruꞌmaramang, nka ninka baakeenemaravarupeuꞌ. Teie Ovoring narunge deekoꞌ baka baakeenemui otong. </v>
<v b="1CO" c="4" v="5">Teeꞌkoo naurampimang, enang batei makotuaruko simpeꞌdeeriaꞌ otomatoai bera teꞌmung Ovoring toroaravainaꞌmung basinooꞌ. Teie kapooꞌnanka bakuꞌnisining araka-koo sipuaing mutaanang-eta, eeꞌnoko teie eeꞌnarai oroꞌantavuaing niikaang domang arekeeꞌ toꞌbii-antamariri otoinaꞌ. Tenang eeꞌnang niiꞌ bakaning botovotonaaꞌnuka kante makosinaꞌ daangang kompampiaing Kumponing-eta, niiꞌning-eta deeaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="4" v="6">Mmaikoriꞌ ee, aung tee tamung paara-antavansi minkuansing neeꞌkoo Apolos naanka-koo ning, diiꞌ pakururiiꞌnaang Daari Meekunge minkuvui otoinaꞌ divuꞌeriꞌneeng nantoong daangamperererima bireꞌereri, diiꞌka mataunuka tantarima pokapokaꞌdariri. </v>
<v b="1CO" c="4" v="7">Baie diiꞌkoonarung pankaing-antaruinge? Aming kapooꞌ daꞌ okorui otoing Ovoringe aruaꞌ? Otoaꞌ. Eeꞌnoko teie aruioꞌ nkavera aming-koo daꞌ daangantaramaang nkaveaung-pinaꞌ oroꞌdarama? </v>
<v b="1CO" c="4" v="8">Teing ootukuning diiꞌ piarorimaing nkavering ee, diiꞌke? Diiꞌ teing tero makosiruꞌning noruꞌdarimang? Eeꞌnoko ovontung deentariruꞌninge tero diiꞌka, niiꞌ ninka deeaꞌ? Bakei, tero ovontung masikeng deentaripeuꞌning, niiꞌ teeꞌ, ovontung deemaripeuꞌning diiꞌ ninka. </v>
<v b="1CO" c="4" v="9">Ninge eeꞌ ooamaang: Kumponinge niiꞌ kara okomuri nkanuka eeꞌpinaꞌ oroꞌantamurining kansiꞌnupoong-koo: boreꞌkoo simuruꞌning-pinaꞌ, tauraꞌmurira booꞌkoo ookarai paninaanka-kooninge kansiꞌ oomaarioꞌ, nantoonge eeꞌnoko koosinunankai. </v>
<v b="1CO" c="4" v="10">Niiꞌ teing Karistooꞌ Juꞌdeeaing-koo daankiampiko kanuꞌnanka-pinaꞌ noruꞌmaarimaing; diiꞌ teing nantoong tamung norukasiꞌnuka tantarimaing Karistooꞌkoo. Napoꞌ niiꞌ aruaruꞌnuka; diiꞌ purintoꞌnuka. Diiꞌ deto noruꞌdaarimaing; niiꞌ doonko oꞌnorimaing. </v>
<v b="1CO" c="4" v="11">Aung teroita depeto bera enanung batei-koo niiꞌ peeramorimaung eeꞌnoko nukaaꞌmorikooꞌ. Ataꞌteempima orakaꞌ duaanamarimaung. Dimpaꞌnisinanka niiꞌ. Osi otoꞌmemuriainge niiꞌ. </v>
<v b="1CO" c="4" v="12">Birenge mintoomarima takaaꞌmorimaung bauꞌmariiꞌnaang. Tenang deuꞌmaariko kara tamparai makuꞌarampimaung. Orakaꞌ nkomaariko tamung dooroomarikooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="4" v="13">Tenang orakaꞌ minkumaariko niiꞌke tampaꞌ karavarampimaung. Niiꞌ teing ookara kansiꞌnupoong-koo oreng deemariruꞌning. Teroita niiꞌ siikopaaꞌnanka deemariri oꞌnorimaung ookara-koo. </v>
<v b="1CO" c="4" v="14">Aung ninge diiꞌ maiaꞌanta-koo daariampaꞌ teka diiꞌ nari-anta-koo diiꞌ nnurukaaꞌ piaaruꞌnuka. </v>
<v b="1CO" c="4" v="15">Bane nantoong dakuraakuꞌke diiꞌ Karistooꞌkoo tanataraarimainge, nka mmauꞌ diumatakaampi otoꞌderuriaꞌ, teka diiꞌ ninge pararampiruꞌning-pinaꞌ deentariruꞌning Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo tee tampara doorenang naurampirioꞌ. </v>
<v b="1CO" c="4" v="16">Tee tee enang niaꞌdampimang ning paarameri siomeriiꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="4" v="17">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo ninge tee Timoti diiꞌanko botoansing. Tee tee eeꞌnara piaaruꞌ nnuring kakeꞌiinung Ovoring-koo. Teie napoꞌ noruꞌantaruriaing nkaang aarumonanka Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo tee-pinaꞌ ninge dootuuꞌnupoong nauaramanaꞌ ootukunairu-koo oosiarimanairu-koo. </v>
<v b="1CO" c="4" v="18">Niiꞌninge eeꞌ noruꞌerimang ning pa moarooꞌnaang diiꞌanko. Teeꞌ noruꞌerima boreꞌ pankaintarimaung. </v>
<v b="1CO" c="4" v="19">Teka ning mooꞌnaang daꞌdeng diiꞌanko, Ovoringe doona amuko deekoꞌ. Eeꞌnoko tenang nenkeꞌamaꞌnaang teing biiꞌka daangananka biikaang kara, iriꞌ masikung-poꞌnung deekoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="4" v="20">Kumponing bakaang muuꞌ tamunsiꞌnung karai imaꞌaravaꞌ, teka iriꞌ ninka imaꞌari otong. </v>
<v b="1CO" c="4" v="21">Arekeeꞌ diiꞌ piarorimang? Ning diiꞌanko mooꞌnaang banaꞌ ninka aiꞌ piaa ninka dooroomari? </v>
<v b="1CO" c="5" v="1">Ninge doorenang orara taaravansing diiꞌkoo narung-koo maritoroaramaung. Tee temuriiꞌ maritoro teie nkovumaung maremaarenamuriiꞌ nantoonge tauraꞌkoo makosi deeaꞌ, bane mutaanang-koo-nupoonge. Tee temuriiꞌ bauma baꞌaang ninka otoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="5" v="2">Bakei, arekeeꞌ daangantarimaunge pankaing noruꞌkoo eeꞌnoko aung orara tasiꞌperiaꞌ maiaꞌdoriaung? Orarunsiraripeuꞌnung-koo tampaꞌ. Teeꞌ nkorarima tee naning temuriiꞌ aarumo nkovumaung bataꞌeripeuꞌ diiꞌankoita. </v>
<v b="1CO" c="5" v="3">Ning tee mono taapoꞌ oꞌnong, teka nkaang tanuaang diiꞌ ninka otong, eeꞌnoko teke oꞌnoitaaꞌ tee simpeꞌansing tee naning teeꞌ maremaare nkovumaung. </v>
<v b="1CO" c="5" v="4">Ninge naurampimang tee-koo niikaang Ovoring Jiisuuꞌ bakaang miring-koo: Nariꞌ minkunaarariai ning-koong ninka tanuaang ninka eeꞌnoko tee purintoꞌ niikaang Ovoring Jiisuuꞌ bakaang ninka. </v>
<v b="1CO" c="5" v="5">Teeꞌ oosirarima bataꞌeri tavoꞌeriai tee aung naning Sietaniꞌanko bakaang mono-koo naunaua toraꞌpuraiꞌnange bereꞌarara bakaang tanuaang domamparavainaꞌ teꞌmung Ovoring bakanaꞌmung. </v>
<v b="1CO" c="5" v="6">Teeꞌ eeꞌnaꞌ daangantarimaatomanaꞌ tampaꞌ deeaꞌ. Noruꞌeriaꞌ diiꞌke ee narung naning orakaꞌ nkoarama teie tee ootukunung naroꞌka baaroꞌantavuring? </v>
<v b="1CO" c="5" v="7">Diiꞌ Karistooꞌ boora mooꞌduruꞌning tantarimaung deemparako, makosinaꞌ tanatarariaing Taamang Baariꞌkoong˜ tanatanaꞌ, tee paroro Karistooꞌnung booꞌkoong uroꞌkanooꞌnung taaꞌniꞌanta Juꞌnupoong-koo. Diiꞌke noruꞌeri otong Baariꞌkoong Taamang-koo bereteꞌ iisi-poꞌnung uroꞌke duaꞌaakoꞌ taamang iisi-ninka baaroꞌaravaꞌ narung otoko, meekaꞌmung-koo makosining. </v>
<v b="1CO" c="5" v="8">Teeꞌ nariꞌ meekaꞌmariri oꞌnoriaing urikung aarumo sipampiri ookara orakaꞌ nkonanka, tooꞌde dovang ninka, eeꞌnoko domang kiiroraaꞌmori kara masikung-narung-poꞌnupoong deemariri oꞌnoriaing. </v>
<v b="1CO" c="5" v="9">Nkaang karavoto daariantuꞌnung diiꞌanko aaꞌpama, “Navurariaukaꞌ kaukauroarima otoromaing ninka.” </v>
<v b="1CO" c="5" v="10">Nka ninge teeꞌ minkuama ookara kaukauro nkonuka aung kansiꞌkooning minkuarampaꞌ, kapooꞌkoo tataꞌarimaing, bakisipunanka, eeꞌnoko kumponing tositosinanka siompaarimaing tovang ninka. Teka tee aꞌnooꞌ teing-eta siꞌdariarupeuꞌ kansiꞌketa tontaꞌdariarura deekoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="5" v="11">Tee aaꞌ eeꞌpinaꞌ miruꞌansi daarirerompiruꞌnung: Tamung navurariaukaꞌ tee ninka naning ninka niiꞌmaikororiꞌkoong tamparamaung ninka aing aaꞌning eeꞌ oroꞌ nkoarama: Kaukauroarama, tataꞌarama, kumponing tositosinanka siompuma, nantoong miring orari-antavurima, purintoꞌnaruꞌke kanuꞌarama eeꞌnoko bakiaaꞌ nkovuma. Aing nantoong teeꞌ oroꞌnuka ninka nariꞌ taamaniriaꞌ otoai. </v>
<v b="1CO" c="5" v="12">Aming-koo papaararariringe nkaang karavoto deeruerima? Ninge ee simpeꞌaramaung teing nantoong damaꞌdu-nupoong? Otoaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="5" v="13">Kumponing narunge simpeꞌuriaing. Eeꞌnoko diiꞌ diiꞌka teeꞌke, teing nariꞌ otorimaing naing simpeꞌererimaing, apeꞌ aing? Bataꞌeriai tee naning orara diiꞌankoita. </v>
<v b="1CO" c="6" v="1">Tenang diiꞌkoo narunge narung daꞌmaikoꞌ minkuminkuema aming-koo maiaꞌdoaꞌ otong tee kara dootuuꞌkoo taapoꞌke minkueko simpeꞌaavaꞌnaang? </v>
<v b="1CO" c="6" v="2">Diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ Kumponing bakaning meekupoonge simpeꞌaariaing ookara kansiꞌnupoong biikaang aarumo. Daꞌ ookara kansiꞌ simpeꞌnko˜ deeng-antaruko aming-koo noruꞌeaꞌ otong daꞌ makosi simpeꞌkoo teing kapooꞌ okiꞌnarekaꞌ? </v>
<v b="1CO" c="6" v="3">Diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ niiꞌke tee koosinunanka biikaang aarumo damaꞌke simpeꞌarampiaing? Tee tee masikung. Tee tee poreꞌ deeaꞌ simpeꞌkoo teing kapooꞌnanka anke kansiꞌkoo nkoaramaing. </v>
<v b="1CO" c="6" v="4">Bane teing nantoong noruꞌ boong basi-poꞌnupoong dootuuꞌnupoong-kooning, simpeꞌ aaripeuꞌ! Teeꞌkoo aming-koo nanimang daꞌ teing nantoong dootuuꞌkoo noruꞌ otoroaing-anko? </v>
<v b="1CO" c="6" v="5">Maiaꞌdoriaing. Arekeeꞌkoo diiꞌke ooveriaꞌ otong naning narung noruꞌpoꞌnung diiꞌkoo baito-nupoong-koong diiꞌ bake-antaruripeuꞌnung teietaꞌ turanturang kenaanka naninka-koo meuꞌka? </v>
<v b="1CO" c="6" v="6">Teeꞌkoo ee naning noruꞌpoꞌnung dootuuꞌkoo ureaamaing-koong ooveriaꞌ akoꞌ beꞌantaverererimaung tuutunang-koo˜ nantoong mutaanang-koo-nupoong-koo dutakanooꞌke? </v>
<v b="1CO" c="6" v="7">Koontoꞌ duaꞌdaririning teeꞌ diiꞌka tuumpireerima. Tenang nantoonge diiꞌkoo niiꞌninge diiꞌmaikororiꞌke orakaꞌ nkoraariko diiꞌ, aiꞌ bakiaaꞌdaariko, diiꞌkoong kara-simpeꞌ otoaruko makosi tampaꞌ eeꞌ: Ampaꞌdori otoriaing diiꞌ. </v>
<v b="1CO" c="6" v="8">Teka diiꞌ teeꞌ nkorariaꞌ otong; teka baruꞌnooꞌ orakaꞌ diiꞌ eeꞌning namaiaꞌ makosinuka diiꞌka orakaꞌ nkoreerimaung bakiaaꞌdeerima kara aveꞌeri tuumpireerima. </v>
<v b="1CO" c="6" v="9">Noruꞌeriaꞌ otong teing nantoong nampeesi orariaavaining teing Kumponing bakaang muuꞌkoo tumpariaukaꞌnung? Aavaraariko taaraverereriaukaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="6" v="10">Aiꞌ aing eeꞌning teing eeꞌ oroꞌnuka tumpariaukaꞌnunge: Kaukauroarimaing, kumponing tositosinanka siompaamaing, nampeesi orariaamaing, nantoong biiꞌka avarimaing eeꞌnoko teing paaravaamaing orakaꞌnko aarumo biiꞌka, bakiaaꞌ nkonuka, mamairontoꞌnuka, purintoꞌnaruꞌ naiaama kanuꞌarimaing, kapooꞌkoo tataꞌarimaing, okoꞌoko baukonanka, deuꞌ baukonuka, eeꞌnoko tavuꞌ ninka bakiaaꞌ nkoaamaing. Tevitu avitu eeꞌ oroꞌnavitu tumpariaukaꞌnung teꞌ Kumponing bakaang muuꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="6" v="11">Niiꞌning tee diiꞌkoo teeꞌ eeꞌnaꞌ nkorarikoꞌning, teka Tanuaang Meekunge Kumponing-etainge diikaang domang kiiroraaꞌantaruruꞌ, eeꞌnoko meekaꞌantarurira koong-antaruruꞌ tee Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring-koo kuunge. </v>
<v b="1CO" c="6" v="12">Diiꞌke aaꞌperi otomaung, “Amutemuriiꞌ kapooꞌ tauraꞌpari otong niiꞌke nko-koo.” Teka niiꞌning kapooꞌnankai pakumuriaung. Amutemuriiꞌ kapooꞌ tauraꞌpari otong ninge nko-koo, teka ning ninka boong siꞌmaravaukaꞌnung kapooꞌ niiꞌnung bakaang purintoꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="6" v="13">Napoꞌ diiꞌke aaꞌperi otomaung, “Taamang tee pakosiiꞌkoo makosi eeꞌnoko pakosiiꞌ tee taamang-koo makosi.” Teka ampaꞌdoriaukaꞌ asiꞌnooꞌka Kumponinge tee ookaanka tamunsiꞌnaanka deeng-antavureaing. Nka niikaang mono arekeeꞌ? Kaukauro-koo makosi deeaꞌ. Niikaang mono tee Ovoring-koo makosi eeꞌnoko Ovoring teeꞌke, niikaang mono-koo makosi. </v>
<v b="1CO" c="6" v="14">Eeꞌnoko asiꞌnooꞌke teie bakaang purintoꞌke deto daaꞌmuriaing niiꞌ niikaang mononanka teeꞌ eeꞌnaꞌ Ovoring daaꞌantavuuꞌnaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="1CO" c="6" v="15">Diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ diikaang mononanka tee namaranaꞌ Karistooꞌ bakaang mono-koong? Arekeeꞌ, makosie naninge taapoꞌ tontaꞌui dei namaranaꞌ Karistooꞌ bakaang mono-ita eeꞌnoko baraaꞌupeuꞌ niiꞌnani ninka bakaang mono bakiaaꞌkoo baavearamai ninka? Bakei katuaꞌ! </v>
<v b="1CO" c="6" v="16">Diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ tee naning baka beꞌnuꞌaravaing teni ninka bakiaampa ninka beekaang mono tee narung mono deemparavaing? Teeꞌ eeꞌnaꞌ Daari Meekunge minkuvumanaꞌ aaꞌpuma, “Tenaanka tee narung mono deempareaing.” </v>
<v b="1CO" c="6" v="17">Teka baa tee narung baka Ovoring-koo avaravaing beekaang tanuaang tee narung tanuaang deemparavaing. </v>
<v b="1CO" c="6" v="18">Baariꞌantarariri otoriai kaukauroi otoꞌketa. Teing niiꞌning orakaꞌ nkonanka nkoampima tee mono-ita taapoꞌke nkoampimaung, teka naning kaukauro nkovuma tee baka bakaang mono orari-antavaramaung. </v>
<v b="1CO" c="6" v="19">Aiꞌ noruꞌeaꞌ ee dakaang mono tee Kumponing bakaang Tanuaang bakaang pava meekava? Kumponinge teꞌ sipuuꞌ eeꞌnoko teꞌ eeꞌnooꞌ otomaung. Tee eeꞌnara okovenung, daꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="6" v="20">Teie tee daꞌ pankainge mooꞌke mooꞌduinung napoꞌ tororuma. Teeꞌkoo dakaang monoi pankaing-antavei otoaing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="1">Enang ninge makuꞌderompiiꞌnaang tee diikaang kara daarimemuruꞌnung. Tampaꞌ eeꞌ makosi: Naning nampeesiaravaꞌ otoaing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="2">Teka orara aarumo beremparimaung-koo tee, makosi, donkaani baꞌaang otoꞌevuainge, eeꞌnoko manikuma baꞌung otoꞌevuainge. </v>
<v b="1CO" c="7" v="3">Baꞌunge tee kapooꞌ nampeesi-koo biꞌari otoining piavoko baꞌaang avuaing. Teeꞌ nariꞌ baꞌaange napoꞌ baꞌung avuainge. </v>
<v b="1CO" c="7" v="4">Baꞌaang baka bakaang mono tanatavaravaꞌ, baꞌunge deekoꞌ makosi. Teeꞌ nariꞌ napoꞌ baꞌung bakaang mono tanatavaravaꞌ, teka baꞌaange deekoꞌ makosi. </v>
<v b="1CO" c="7" v="5">Orokorariaꞌ otoai. Aꞌnooꞌ okiꞌnung batei-koo makosi nariꞌ karereta kunsirarema otoreeꞌnaang deekoꞌ. Eeꞌnoko damaꞌke mono konteereai; diiꞌka tanatarariaruko Sietaniꞌke paararuriꞌneenga. </v>
<v b="1CO" c="7" v="6">Ninge boto siompansi minkuampaꞌ nampeesirariiꞌnaang, teka piarorima deekoꞌ tee makosi. </v>
<v b="1CO" c="7" v="7">Ninge eeꞌ naurampimang: Nampeesirariarui dei makosi ning-pinaꞌ, nka noruꞌansi oꞌnong niiꞌ nariꞌ oroꞌnanka deeaꞌ Kumponinge narunaꞌ narunaꞌ nkomuruꞌnaꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="7" v="8">Enang ninge eeꞌ naurampimang diiꞌ nampeesirariaing eeꞌnoko naaroonku: Diiꞌ nampeesirariarui dei tampaꞌ, ning-pinaꞌ nariꞌ otoripeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="9">Teka diiꞌka tanatarariaukaꞌnung deekoꞌ, makosi, nampeesirariaing, karaaꞌke booꞌ otorimaatoꞌneenga. </v>
<v b="1CO" c="7" v="10">Teka ninge eeꞌ naurampimang diiꞌ nampeesiniiꞌnuka, aꞌnooꞌ Ovoringe teeꞌ eeꞌnaꞌ botoruruꞌnaꞌ eeꞌpinaꞌ: Baꞌaang baꞌung-eta tontaꞌaravaukaꞌ, eeꞌnoko baꞌunge baꞌaang sipuaukaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="11">Baꞌaang tontaꞌarara deekoꞌ tee nampeesiaravaꞌ otoaing, niiꞌnooꞌ napoꞌ baꞌung-koo tampoꞌaravai. </v>
<v b="1CO" c="7" v="12">Niiꞌning-koo Ovoringe tero boto nkoevuriaꞌ, teka teing-koo ninge aaꞌpamaang: Niiꞌnung Karistooꞌkoo baito-nupoong-koo narung baꞌaang mutaanang-koonani eeꞌnoko teni pinkaꞌari otoaing deekoꞌ tee ninka nariꞌ otoreeꞌnaang, teie tee, teni baꞌaang sipuaukaꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="7" v="13">Eeꞌnoko niiꞌnanie dootuuꞌkoonanie baꞌung mutaanang-koong deekoꞌ eeꞌnoko tee pinkaꞌari otoaing deekoꞌ teni ninka nariꞌ otoreeꞌnaang, tenie tee, tee baꞌung sipuaukaꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="7" v="14">Donkaani mutaanang-koong teni manikuma ninka pinkaꞌaresi tee beekaang nampeesi meekaꞌpari otong. Eeꞌnoko nani manikuma mutaanang-koonani Karistooꞌkoonung ninka pinkaꞌaresi tee beekaang nampeesi napoꞌ meekaꞌpari otong. Eeꞌkoo teeꞌ: Beekaang nampeesi meekaꞌpari otoaruko dei beurukaaꞌ Karistooꞌ bakaninge biurukaaꞌpinaꞌ deempariarupeuꞌ. Nka enang-pinaꞌ tee teing Kumponing bakaninge biurukaaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="15">Eeꞌnoko naring-koo naveu mutaanang-koonaveu pokaꞌkoo piavoaing deekoꞌ, makosi, pokaꞌaravaing. Pokaꞌarako Karistooꞌkoonaveu tee-koo baruꞌ noruꞌ daiꞌaravaukaꞌ, aiꞌ Kumponinge tee daꞌ mooa-koo miruꞌduing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="16">Daꞌ baꞌaang aiꞌ daꞌ baꞌung Karistooꞌ masikaꞌantavemaung deekoꞌ, dake noruꞌeaꞌ niiꞌnung ninka otorekotaaꞌ tokoonaꞌ nkoarapeuꞌnung: Domampepeuꞌ aiꞌ domampearupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="17">Nka diiꞌ Kumponinge bokururuꞌning teing niiꞌnamuriiꞌ otootoꞌkoo pareꞌdariainaꞌ besiꞌeriaukaꞌ, teka tee otootoꞌ tero narunaꞌ narunaꞌ Karistooꞌke tankeeꞌduri aruruꞌnung komperi otoriai. Aung tee boto ninge sipamaung ookara dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo. </v>
<v b="1CO" c="7" v="18">Naning dopaꞌ totoꞌnisi bokuvuko deekoꞌ makosi, teeꞌ Juꞌkoonung-pinaꞌ otoitaaꞌ nanuaing. Napoꞌ dopaꞌ totoꞌparavaung bokuvuko deekoꞌ makosi, teeꞌ nariꞌ Juꞌdeeaung-pinaꞌ otoaing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="19">Dopaꞌ totoꞌ kapooꞌ deeaꞌ, eeꞌnoko totoꞌparavaung teeꞌ, kapooꞌ deeaꞌ, teka Kumponing bakaang boto siong tee masikung. </v>
<v b="1CO" c="7" v="20">Diiꞌ temuriiꞌ otootoꞌkoo otorimaatoaing narunaꞌ narunaꞌ, Kumponinge tankeeꞌdurioꞌ otorikoꞌnaꞌ teꞌmung Karistooꞌke bakaning deentariiꞌnaang bokuruuꞌnaꞌmung. </v>
<v b="1CO" c="7" v="21">Daꞌ tero naning-koo botovotonaaꞌ deentari otoko Kumponinge bokuruuꞌnung deekoꞌ teeꞌ otoi simpiriꞌanta-koong taung besiꞌeaukaꞌ. Teka doona simpiriꞌanta-koong oroꞌparako deekoꞌ makosi simpiriꞌdaravaing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="22">Baa naning tee bokuvuing niiꞌnung bakaang botovotonaaꞌ deempari otoko tee unaa-antavuing Kumponinge, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ tee baa bokuvuing tenang niiꞌnung bakaang botovotonaaꞌ deemparavaꞌ otoko tee Karistooꞌ bakaang botovotonaaꞌ deempari otong. </v>
<v b="1CO" c="7" v="23">Daꞌ tee mooꞌduuꞌ mooꞌke. Nantoong biikaang daiꞌnisi deentari otoaukaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="24">Mmaikoriꞌ ee, Kumponing-koo imaꞌmariri oꞌnoriaing teꞌ naroꞌ bakaang bokubokue peꞌnumuring-navaro-koo narunaꞌ narunaꞌ teke oꞌnoritaaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="25">Enang teing nampeesiariaing-koo ning boto oꞌnoaꞌ Ovoring-eta, teka nkaang noruꞌ arompimaang, Kumponinge piaamuraiꞌnange naning diiꞌke masikaꞌantameriaing deeng-antamuuꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="7" v="26">Ninge tee eeꞌ noruꞌamaang: Niiꞌ enang poreꞌ kuneꞌampimaung-koo oꞌnoritaaꞌ makosi nampeesimariaꞌ tamung oꞌnoripeuꞌnung-koo tampaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="27">Arekeeꞌ? Daꞌ daꞌaang-poꞌnunge? Teni sipeainaꞌ besiꞌeaukaꞌ. Aiꞌ daꞌ daꞌaang otoaunge? Nampeainani besiꞌeaukaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="28">Daꞌ nemaka nampee-siraravaing deekoꞌ orakaꞌ nkoraravaꞌ. Eeꞌnoko neraiꞌnaꞌ teeꞌ, nampee-siaravaing deekoꞌ orakaꞌ nkoaravaꞌ. Teka teing nampeesiariaininge tee arikung kuneꞌaavaing kansiꞌkoo, eeꞌnoko ninge teeꞌ oroꞌ kuneꞌeriꞌneeng-koo teeꞌ minkuamaang. </v>
<v b="1CO" c="7" v="29">Mmaikoriꞌ, ninge tee naurampimang tee aung: Batei enang apukaꞌparing Ovoring bakanaꞌmung-koong. Enang-etaꞌ deto teing biiꞌankaampi-poꞌnupoong biiꞌankaampi otoꞌevoroaing-pinaꞌ otoroaing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="30">Teing biromparimatomaing birompariaing-pinaꞌ otoroainge. Teing dotuarimatomaing dotuariaꞌ otomaing-pinaꞌ otoroainge. Teing mooꞌmooꞌ nkoaamatomaing tee mooꞌ nkoaavaꞌ otoromaatomaing-pinaꞌ otoroainge. </v>
<v b="1CO" c="7" v="31">Teing nantoong kansiꞌkoong nko-nko nkoaamatomaing teing kansiꞌkoong nko-nko baruꞌ aaꞌnaꞌ noruꞌai nkoaavaꞌ otoromaing-pinaꞌ otoroaing, aiꞌ kansiꞌkoong avutevuꞌ nko-nkonanka tankinuaing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="32">Ninge pia-antarampimang diiꞌ baruꞌ norunoruꞌkoo paaꞌdariri otoriaukaꞌ. Tee naning nampeesiaravaung tee Ovoring bakaang mintoong-koo kakeꞌiiari otomaung Ovoring dotu-antavuainaꞌ piavoitaaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="33">Tee naning nampeesiaruꞌnung bakaang noruꞌ kansiꞌkoo otomang, teni baꞌaang dotu-antavuuꞌnaang piavoma. </v>
<v b="1CO" c="7" v="34">Tee bakaang onou tee pokaꞌari otong. Teni nampeesiaravai aiꞌ neraiꞌnaꞌ bakaang noruꞌ Ovoring bakaang mintoong-koo otong. Teni Ovoring bakanani otoꞌkoo piavomaang ookavetara-koo, mono eeꞌnoko tanuaang. Teka teni nampeesiaruꞌnani tee kansiꞌ bakaang mintoong-koo noruꞌ otong, tenie baꞌung dotu-antavumaatooꞌnaang piavoma. </v>
<v b="1CO" c="7" v="35">Ninge tee aung diiꞌ eeꞌning diiꞌka paku-koo naurampimang, diiꞌ poterampiiꞌnaang deeaꞌ, teka tampaꞌ toosirariri otoriiꞌnaang, mataaꞌirariri Ovoring-koo, tunsi paakarariaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="7" v="36">Niiꞌnung naninge eeꞌ noruꞌui dei: nani manikuma nampeesi-koo kariviriꞌai piokang napuꞌnisi tamung pankaꞌkoo makosi deeaꞌ nampeesiaravaꞌ, eeꞌnoko teie nari-antavuaing nampeesi-koo pakuvuitaaꞌ tee, tee makosi, piavoainaꞌ nkovuaing. Teie tee orakaꞌnko nkovuaꞌ nampeesi-koo miruꞌuma teni. </v>
<v b="1CO" c="7" v="37">Niiꞌnaꞌ napoꞌ eeꞌ: naninge ninge minkuamanaꞌ arooꞌui dei, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ nko-koo piavoi dei, teeꞌ tampaꞌke, teni neraiꞌnaꞌ nampeesiaravai tarevuaing. </v>
<v b="1CO" c="7" v="38">Tee tee-pinaꞌ: Tee naning teni baurang nampeesiaravaing-koo pakuvumaung tee, kapooꞌ tampara teie nkovumaung; teka napoꞌ tee naning teni tanatavumaung nampeesiaravaruko teie, tee kapooꞌ baruꞌ tampara masikung nkovumaunge. </v>
<v b="1CO" c="7" v="39">Teni baꞌaang tee baꞌung-koo biꞌari otong tenang tee domampari otoko, teka tee baꞌung booꞌpari dei teni tee makosi napoꞌ nampeesi-koo piavoaing ninka Kumponing-koo kuunge. </v>
<v b="1CO" c="7" v="40">Teka teni deto basinooꞌ dotuari otopeuꞌ teni nampeesiaravaꞌ otoi dei. Aung tee nkaang noruꞌ, eeꞌnoko baruꞌnooꞌ eeꞌ noruꞌansi oꞌnong: Ning-koo Kumponing bakaang Tanuaang otoko minkuamaaꞌnomaung. </v>
<v b="1CO" c="8" v="1">Enang tee kapooꞌnanka kumponing tositosinanka-koo darimpaamaung: Niiꞌke tasiꞌpampiri otong teeꞌ diiꞌke aaꞌperimaung-koo, “Niiꞌke tee-koo noruꞌ deto basi kompampiri otong siompampipeuꞌnung.” Teka teing noruꞌ deto basi narung siompaamaing teing tamung biiꞌka daangamparimaing. Piaae deekoꞌ niiꞌ naroꞌka puring-antameeripeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="8" v="2">Naninge baka daangamparama eeꞌ noruꞌupeuꞌnung: “Ninge ootukunung kapooꞌ noruꞌansi otong.” Nka tee teie noruꞌuaꞌ teeꞌ Kumponinge pia-antavui otoinaꞌ teie noruꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="8" v="3">Teka naninge Kumponing domange daiꞌui dei Kumponinge tee bakaang naning tasiꞌpui noruꞌumaung. </v>
<v b="1CO" c="8" v="4">Enang tee, arekeeꞌ noruꞌampiiꞌnaang tee boontunang-koo Kumponing tositosinanka-koo akovitue darimpaamaung-koo? Makosie niiꞌke nai-koo? Niiꞌke aaꞌ tee noruꞌampiri otong kumponing tositosinankai kapooꞌ basi-antavaavaꞌ ookara kansiꞌkoo, eeꞌnoko amutemuriiꞌ kumponing otoroaꞌ, teka narung masikung Kumponing otong. </v>
<v b="1CO" c="8" v="5">Nantoonge tee, aꞌnooꞌ aaꞌpaamaung: Kumponinanka otorong ookaanka-koo paning eeꞌnoko kansiꞌkoo, mmauꞌnanka ookeng kumponinanka eeꞌnoko ovontunanka. </v>
<v b="1CO" c="8" v="6">Teka niiꞌkoo tee narung masikung Kumponing otong, tee Niuma. Eeꞌnara-ita ookara kapooꞌnanka tavoꞌaramaung, eeꞌnoko niiꞌ tee-koo oꞌnorimaunge. Eeꞌnoko tee tee narung Ovoring otong, Jiisuuꞌ Karistooꞌ. Tee eeꞌnara ookara kapooꞌnanka teie pomaung eeꞌnoko niiꞌ teie domamariri oꞌnoring. </v>
<v b="1CO" c="8" v="7">Nka tee ookarai nantoonge aung amuriiꞌ noruꞌ noruꞌaavaꞌ. Niiꞌning tee nantoong diiꞌkoo-nupoong aruaruꞌnanka teroita, temeng-koo datavoroi otoromaung, taamang daring mmeꞌ masikaꞌantavai otong. Eeꞌnoko teinge temuriiꞌ naiaama pankaruntoonge tee noruꞌaripeuꞌ orakaꞌ nkoarimaung. </v>
<v b="1CO" c="8" v="8">Taamange tee, bane aremuriiꞌke, Kumponing-aape beꞌantamuriaukaꞌnung. Niiꞌ naiampiarui dei doonko siꞌmariarupeuꞌ Kumponing-koo. Eeꞌnoko naiampiri dei deto siꞌmariarupeuꞌ Kumponing-koo. </v>
<v b="1CO" c="8" v="9">Tanatarariai diiꞌ purintaririning, naierima teing diiꞌkoo aruaruꞌoroi otoroining orari-antaverereriꞌneeng. </v>
<v b="1CO" c="8" v="10">Tee eeꞌpinaꞌ: Naninge boontunang-koong taamang nai-koo orakaꞌ noruꞌumaunge tee daꞌ oorupeuꞌ boontunang naiaamanava-koo naikiko temuriiꞌ boontunang-koong taamang daang pinaꞌ noruꞌei. Eeꞌnoko teie oorura piavora paararupeuꞌ bane pankaruntoonge orakaꞌpinaꞌ noruꞌuitaaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="8" v="11">Teeꞌ nkorarako dakaang noruꞌke tee orari-antavupeuꞌ tee daꞌmaikoꞌ aruaruꞌ, Karistooꞌ tee-koo bouꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="8" v="12">Niiꞌning niiꞌmaikororiꞌkoo tunsie noruꞌarimanaꞌ siong-koo poreꞌoromaung, eeꞌnoko biikaang tunsie noruꞌarimanaꞌ daang-antavariainaꞌ nkoverima dake tee Karistooꞌkoo orakaꞌnko nkoveing. </v>
<v b="1CO" c="8" v="13">Teeꞌkoo tee teie taamange mmaikoꞌ duaꞌantavupeuꞌnung-pinaꞌ ooama ninge maaꞌ ampaukaꞌnung tee bioꞌ, tee ntaraꞌmaꞌnung duaꞌantavamiꞌneenga. </v>
<v b="1CO" c="9" v="1">Enang tee, ninka teeꞌ orokomarako diiꞌkoo niiꞌninge tokomeriko tee aaꞌpamaang: Arekeeꞌ, ning ee naning pankaing deeaꞌ? Ning ee kara-okomui-nka deeaꞌ? Ninge ee Jiisuuꞌ Karistooꞌ ooampaꞌ? Diiꞌ ee sinananka deeaꞌ nkaang nko-nko-koo tee-koo Ovoring-koo? </v>
<v b="1CO" c="9" v="2">Ning niiꞌning-koo kara-okomui-nka deeaung deekoꞌ ning tee diiꞌkoo siraꞌmari oꞌnopeuꞌnung ning Kumponing-koo kara-okovui-nka, diiꞌ dootuuꞌnupoong deentariruꞌnung-koo, ning taaramerira. </v>
<v b="1CO" c="9" v="3">Nkaang kara-dimpaꞌ teing ning tokomaamaing-koo aung: </v>
<v b="1CO" c="9" v="4">Arekeeꞌ? Ning ee tauraꞌmaravaꞌ diiꞌankoa taamang-koo nai-koo ntong tovang-koo? </v>
<v b="1CO" c="9" v="5">Ning ee tauraꞌmaravaꞌ dootuuꞌkoonani nampansira nariꞌ nanuꞌkoo teeꞌ Piita, eeꞌnoko Ovoringe baaraꞌmainkaang eeꞌnoko niiꞌning kara okovuri nkanuka nanaamanaꞌ? </v>
<v b="1CO" c="9" v="6">Arekeeꞌ, neeꞌ Baanabas naanka nanaankai kemuriiꞌka nko-nko nkoampematoainge mono bauꞌkoonge mantaꞌparioꞌ? </v>
<v b="1CO" c="9" v="7">Baa naning tee piatooronuka˜koong tavuꞌkoo nanuma taamange baka bauꞌaramaung? Baie tee taamang keempuma sinang nkavuaung? Baie tee naning kauꞌkarenaumo-navontu bauꞌurimaung baka maaꞌkuaꞌ? Otoaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="9" v="8">Eeꞌnoko nantoong biikaang noruꞌ narung teeꞌ minkuamaang ee? A, Moosesi-nung botoi teeꞌ nariꞌ napoꞌ minkuvui otomaung. </v>
<v b="1CO" c="9" v="9">Eeꞌpinaꞌ daariari otong, “Boromakaꞌkoong muring daiꞌeriaukaꞌ uiteꞌkoong˜ sinang kauꞌke keꞌdeeꞌkoo botoverima, tee-koo uiteꞌkoo maaꞌkuainaꞌ.” Kumponinge ee boromakaꞌ narung noruꞌuitaaꞌ teeꞌ minkuvuuꞌ? </v>
<v b="1CO" c="9" v="10">Niiꞌ ee teeꞌ minkumuriaꞌ? Tee aaꞌ niiꞌ minkumurima teeꞌ daari-antavuuꞌnung. Aiꞌ tee naning kansiꞌmeemeng tee sinang nkavuainaꞌ noruꞌuitaaꞌ teeꞌ meemeng-koo makosi. Eeꞌnoko tee naning sinang-bireꞌ tee sinang-koo niiꞌnariong nkavuainaꞌ noruꞌuitaaꞌ bireꞌkoo makosi. </v>
<v b="1CO" c="9" v="11">Tee tee enang ninge Tanuaang bakaang kara diiꞌkoo keempansi dei, arekeeꞌ, baruꞌ ee aaꞌnaꞌ mankiꞌdori noruꞌerimang ning pakumeripeuꞌnaꞌkoo? </v>
<v b="1CO" c="9" v="12">Niiꞌninge diiꞌ eeꞌ noruꞌdaariko, “Niiꞌ bakei bauꞌmaariiꞌnaang,” ninge teeꞌ nariꞌ baruꞌ deto basinooꞌ noruꞌdampipeuꞌ. Nka tee ninge bane makotuioꞌ tee nkomaravaꞌ. Ninge arikananka bane tokoonamuriiꞌ doonko tamung meuꞌpamaung Karistooꞌkoong doorenang tampara arikaꞌantavamiꞌneeng-koo. </v>
<v b="1CO" c="9" v="13">Diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ teing Kumponing bakanava-koo mintoomparimaing teing tee, tee taamang teva-ita nkavamaung? Teing boontudomai mintoomparimainge tee, taamang-koo biikanariong napoꞌ tevaro-ita nkavaamaunge. </v>
<v b="1CO" c="9" v="14">Teeꞌkoo Ovoringe botomuruꞌ niiꞌ bakaang kara tampara nkavampiri daankiampimaing niikanariong teka tee-koo doorenang tampara-koo nkakampiainge. </v>
<v b="1CO" c="9" v="15">Teka teing aing ning-koo makosining tee ninge nkavampaꞌ, eeꞌnoko ninge aung nka-koo tampama daariampaꞌ. Makosi, ning moompaing nkavampaꞌ. Naninge daang-antamuaukaꞌnung ning daangamarinaꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="9" v="16">Tee, eeꞌ: Ninge daankiama tee doorenang tampara tee, tee kapooꞌ ning daangamaravaukaꞌnung tee-koo. Tee, niiꞌnavung taung oꞌnoaꞌ, aung tee daankinang nkoamaaꞌnoaing. Tee doorenang tampara daankiamparui dei ning tee baruꞌ orakaꞌ toraꞌpampeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="9" v="17">Aung amuriiꞌ nko-nko arooꞌansi nkoampaing deekoꞌ teie tampaꞌ makuꞌmuaing, teka arooꞌamparuko etumuioꞌ nkoampaing deekoꞌ tamung nkoamaaꞌnoaing mooꞌdopa. </v>
<v b="1CO" c="9" v="18">Aiꞌ ning aremuriiꞌ mooꞌ kompampaing? Tee aaꞌ nkaang mooꞌ eeꞌ oroꞌ: tee kapooꞌ ninge nka-koo makosi karakara tampara-koo tee ninge nkavamparuing. Tee kara tampara ninge daankiansing kapooꞌ otoaruing. Tee tee eeꞌnara nkaang mooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="9" v="19">Ning mooꞌ nkavama naning-koo botovotonaaꞌ deeaꞌ, teka ning ninka ootukunung biikaang botovotonaaꞌ deeng-antamaramaung nantoong mmauꞌ Karistooꞌkoo baramparamaꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="9" v="20">Juꞌnupoong-ankoi tee ning Juꞌnung deemaramaung Juꞌnupoong baramparamaꞌnaang. Teing Moosesi-nung boto-koo kuung otoromanaꞌ ning teeꞌ nariꞌ tee boto-koo kuunung-pinaꞌ deemaramaunge teing baramparamaꞌnaang, bane tee ning tee boto-koo kuung oꞌnoaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="9" v="21">Juꞌdeeaing baramparamaꞌnaang Moosesi-nung Boto-koo damaꞌdue otoromaing ning tee tee boto-koo damaꞌdunung-pinaꞌ deemaramaung. Aꞌnooꞌ tee Karistooꞌ bakaang boto-koo kuung deemari oꞌnoitaaꞌ Kumponing-nung boto-koo damaꞌdue oꞌnoaung. </v>
<v b="1CO" c="9" v="22">Aruaruꞌoromaing-ankoi ning teeꞌ nariꞌ aruaruꞌmomaunge teing baramparamaꞌnaang. Amentemeng-koo bereꞌmaramaung aaꞌpama, “Makosinaꞌ nkomarama niiꞌning baramparampainaꞌ.” </v>
<v b="1CO" c="9" v="23">Tee ookara kapooꞌnanka ninge nkoamaung tee bereng-anta-koo tee doorenang tampara, tee-koong biraanke mmauꞌ ninka nariꞌ kompampiiꞌnaang toꞌbii-antamaramaung. </v>
<v b="1CO" c="9" v="24">Toꞌbii-anta tee kapooꞌ masikung, aiꞌ diiꞌke ee noruꞌeriaꞌ teing nantoong kuaꞌparimaing deikooꞌkoo tee kuaꞌparimaung namuꞌ, teka narunge mooꞌ nkavumaung. Teeꞌ nariꞌ kuaꞌdariaing mooꞌkoo nkakiriainaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="9" v="25">Ookara moru-nupoong tee paaravarimaung biiꞌka tampaꞌ tanatavariiꞌnaang ootukunairu-koo. Biikaang mooꞌ tee tamung baaꞌkoong baakopo, daꞌdeng maraꞌomaung; teka niikaang mooꞌ tee pankaroonge otoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="9" v="26">Teeꞌkoo toꞌbii-antamari ning kuaꞌmaramaung. Ning tamung auviꞌau kiꞌbitu baiꞌampaung, meuꞌpansi naroꞌ. </v>
<v b="1CO" c="9" v="27">Nkaang mono doonko siꞌmari meung-antamaramaung Karistooꞌke bamuuꞌnaꞌ otoꞌkoo aaꞌpama, “Damaꞌke ninka duaꞌmaraꞌneenga niiꞌning daankiarankotaaꞌ.” </v>
<v b="1CO" c="10" v="1">Enang tee mmaikoriꞌ, ninge noruꞌantarampiiꞌnaang diiꞌ piamoing teing niumaraang Isireeli-nupoong-koo nkoaruꞌnaꞌ tasiꞌperiiꞌnaang. Teing ookara kamoꞌka boonge nanauꞌning, eeꞌnoko ookara pirung meuꞌ totoꞌpai tankinauꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="2">Eeꞌnoko tee kamoꞌnaanka-koo pirung kuunge nanauꞌnung miruꞌnooꞌ tee ookara teeꞌ meekaꞌantavariruꞌ Moosesi-koo kuung-nupoong deemparima. </v>
<v b="1CO" c="10" v="3">Eeꞌnoko arikanameensiꞌke nanaama taamang tovang ntong otoaꞌnameensiꞌke ookarai taamang tee narung Tanuaang-etaing naiaakoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="4">Eeꞌnoko ookarai teri nari ntonari Tanuaang-etanari naiauꞌ, teieta boiaꞌ Tanuaang-aapeita tuuvuko. Eeꞌnoko tee enang noruꞌampiri otong tee boiaꞌ tee Karistooꞌ eeꞌnara teing ninka nanaakoꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="10" v="5">Nka, bane ookara biraanke-poꞌnupoonge, daping ookara-koo teing-koo Kumponing tee dotuaravarukoꞌ biikaang aarumo orara-koo, eeꞌnoko nanaama avitoitoi booroma biikaang mono deraꞌorokoꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="10" v="6">Teing eeꞌning kapooꞌ nkoaruꞌning teing taaꞌniꞌanta niiꞌkoo niiꞌ koono-anta-kooning orakaꞌnko piamoriꞌneeng-koo teing-pinaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="7">Teeꞌkoo kumponing tositosinanka daangamperereriaꞌ otoaing teing-koo niiꞌninge nkoaakoꞌnaꞌ. Daari Meekunge tee naumurimaung teinge kumponing tositosinanka siong-koo barearikoꞌnaꞌ aaꞌpuma, “Teing nantoong paroro pankaing nkoaama, taamang ntong tovang naiaama, donkonaaraiꞌnange moruarima siong-antaveekoꞌ.” </v>
<v b="1CO" c="10" v="8">Eeꞌnoko kaukauro nkoveriaukaꞌnung. Teing-koo niiꞌning teeꞌ otorokotaaꞌ kenaanka kivora-ita beenaumo kokoreiꞌ 23,000 duaꞌarira boorouꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="9">Eeꞌnoko niiꞌ Karistooꞌ iirang-antanaꞌ nkomariaukaꞌ. Teing-koo niiꞌning teeꞌ nkoarikotaaꞌ boorokoꞌ boruꞌke kakiaariko. </v>
<v b="1CO" c="10" v="10">Eeꞌnoko ukuusirariaukaꞌ Kumponinge pakururiaung-pinaꞌ tantarima. Teing-koo niiꞌning teeꞌ nkoarikoꞌning Orari-antai booꞌantavuruꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="11">Aing teing kapooꞌ teing-koo nkoaruꞌning niiꞌke oo-koo taaꞌniꞌantananka, Kumponinge daari-antavuuꞌning koono-antamurima niiꞌ asiꞌnaroong-koo oꞌnorining naumurima tutunaꞌnupoong nkoarima opariruꞌnaꞌ biikanaroong-koo. </v>
<v b="1CO" c="10" v="12">Teeꞌkoo nauramaang, daꞌ purintari donkonii otomaung-pinaꞌ noruꞌdari deekoꞌ bakei tampaꞌ masikaꞌ tanatararavaing duaꞌdaraꞌneeng-koo. </v>
<v b="1CO" c="10" v="13">Teka tenang kapooꞌ arikung deekoꞌ aiꞌ orara aarumo-koong piai meuꞌduko deekoꞌ eeꞌ noruꞌeaing: daꞌ ookara paara-anta puruꞌkoo makosi. Mmauꞌ daꞌkoo uroꞌnupoonge nantoonge temuriiꞌ paara-anta kuneꞌauꞌnung. Kumponinge bakaning sipuriaung, eeꞌnoko teie tee paara-anta tauraꞌpuaukaꞌnung daꞌ puruꞌkoo, teka tenang paara-anta poko teie tee daꞌ puring-antaruaing mmariꞌnavung nauruma. </v>
<v b="1CO" c="10" v="14">Tee tee mmaikoriꞌ ee, baariꞌantarariri otoriai kumponing tositosinanka siong-eta. </v>
<v b="1CO" c="10" v="15">Ninge daariamang diiꞌkoo diiꞌ onou-poꞌnupoong noruꞌdampima. Tasiꞌperi pinkaꞌeriai kapooꞌ ninge naurampimatomaung diiꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="16">Tereng biraanke-nareng biraanke-antavampima-narenge ee niiꞌ naroꞌkamuriaunge tee ninka ereng Karistooꞌ bakaang ninka? Tevioꞌ taamanavioꞌ pisiꞌmeerimanavioꞌke ee naroꞌkamuriaunge Karistooꞌkoo mono ninka nariꞌ? </v>
<v b="1CO" c="10" v="17">Tee aaꞌ naroꞌkamurimaung, aiꞌ tevioꞌ tee navioꞌ masikavioꞌ. Bane mmauꞌke niiꞌ, narung mono deeng-antamurimaung naroꞌke tevioꞌke pisiꞌmeerima ookara. </v>
<v b="1CO" c="10" v="18">Oovereriaing teing Isireeli-nupoong Kumponing siompaamanaꞌ. Tenang taamang naiaama Kumponing-anko boonturomai darimpaamaung, arekeeꞌ, Kumponing ninka ee teing naroꞌkavariaung? </v>
<v b="1CO" c="10" v="19">Enang arekeeꞌ miruꞌari otong? Kumponing tositosi ee kapooꞌ masikung? Aiꞌ tee kumponing tositosi-koo darimpaamaung ee kapooꞌke? </v>
<v b="1CO" c="10" v="20">A, teeꞌ deeaꞌ. Tee ninge minkuamaatomaung kapooꞌ tee teing Juꞌdeeaing boontuarima, Daari Meekunge minkuvui otoinaꞌ aaꞌpuma, “Teing maꞌnari-koo boontuarimaing, Kumponing-koo deeaꞌ.” Eeꞌnoko piamoaꞌ maꞌnari ninka pisiꞌdeeriiꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="10" v="21">Diiꞌ tuaantariaukaꞌ ookarenta-ita, aaꞌnoko Ovoring bakanareng-eta eeꞌnoko maꞌnari biikanareng-eta. Teeꞌ nariꞌ napoꞌ ookavaakoꞌka-ita nariꞌ taamaniriaukaꞌ, aaꞌnoko Ovoring bakanavaakoꞌketa eeꞌnoko napoꞌ maꞌnari biikanavaakoꞌketa. Teeꞌ makosinaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="22">Arekeeꞌ, Ovoringe iirai uipaariiꞌanta-koo piamorimaunge? Arekeeꞌ, niiꞌ tee-koo ee dau basinooꞌ iirakutanankai? </v>
<v b="1CO" c="10" v="23">Diiꞌke aaꞌperimaung, “Amutemuriiꞌ kapooꞌ tauraꞌpari otong niiꞌke nko-koo.” Nka tee, ookara kapooꞌ pakupaku-poꞌnung deeaꞌ nantoong-koo. Amutemuriiꞌ kapooꞌ tauraꞌpari otong niiꞌke nko-koo masikaꞌ, teka ookara kapooꞌnankai puring-antamuriaung. </v>
<v b="1CO" c="10" v="24">Naning baka tanatavarama otoaukaꞌ. Ookara tee narunaꞌ narunaꞌ tanatameeriaing tampaꞌ otoꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="10" v="25">Tee eeꞌpinaꞌ: Kara otoaruko deekoꞌ kapooꞌnanka baaveroma baaveaavaining tee makosi, naieriaing, nka niaꞌkiriaꞌ boontunang-koo dariniiꞌpinaꞌ norunoruꞌerima. </v>
<v b="1CO" c="10" v="26">Aiꞌ “Ootukunung kansiꞌpoꞌ tee Ovoring bakaang.” </v>
<v b="1CO" c="10" v="27">Eeꞌnoko daꞌ naninge masikaꞌanta otoꞌevuaunge bokuruko nanuꞌkoo piarora deekoꞌ makosi, naieaing ookara kapooꞌ aruaining niaꞌkiaꞌ boontunang-koo dariniiꞌpinaꞌ norunoruꞌera. </v>
<v b="1CO" c="10" v="28">Teka niiꞌnung naninge aaꞌduko deekoꞌ, “Aung kumponing tositosi-koo dariniiꞌ,” tee, teeꞌpuko naieaukaꞌ. Tevunge tee naning bakaang masikaꞌanta orariearupeuꞌ eeꞌnoko bakaang domang mooavari otopeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="10" v="29">Ninge daꞌ dakaang domang minkuampaꞌ, tee bakaang domang minkuamaang. Bane niaꞌkiaꞌ naiemaung, niiꞌnunge ooruma orakaꞌ noruꞌduꞌneeng. </v>
<v b="1CO" c="10" v="30">Ninge tee naiamira deekoꞌ Kumponing-koo tampara tampampeuꞌ, teka naiampaukaꞌnung. Piamoaꞌ niiꞌnunge ning orakaꞌ noruꞌmuuꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="10" v="31">Teeꞌkoo taamang-koo naikima ntong tovang-koo, aming kapooꞌ nkoveaing-koo, nkoveaing ootukunung kapooꞌ Kumponing pankaing-anta-koo. </v>
<v b="1CO" c="10" v="32">Niiꞌnung naning duaꞌantaveaukaꞌ, arera, Juꞌnung deekoꞌ, Juꞌdeeaing-koong deekoꞌ aiꞌ Kumponing bakaning dootuuꞌnupoong-koong deekoꞌ, teeꞌ nariꞌ ookara nantoong ninge dotu-antavaramaung avuntevunge. </v>
<v b="1CO" c="10" v="33">Ninka paku-koo besiꞌmaravaꞌ, teka ookara nantoong paku-koo mooꞌariiꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="11" v="1">Barerariaing ning-koo ning Karistooꞌkoo baremaramanaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="2">Diiꞌ teing tampenanka tantampimaang ning norunoruꞌmerimaung-koo eeꞌnoko tee naurampiruꞌnung aarumo tampaꞌ imaꞌeri otomaung-koo. </v>
<v b="1CO" c="11" v="3">Teka ninge diiꞌ pia-antarampimang tee Karistooꞌ noruꞌeriiꞌnaang tee tee Boreꞌ ookara donkaang kante-koo, eeꞌnoko donkaani tee manikuma-koo boreꞌ, eeꞌnoko Kumponing Karistooꞌkoo boreꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="4">Baa donkaani kunsiaravaing niiꞌnaꞌ tarampeearavaing˜ boreꞌ dakaꞌparitaaꞌ tee tee Karistooꞌ doreꞌuaꞌ otong, bakaang Boreꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="5">Niiꞌnani manikuma oosirarimanooꞌke kunsiarapeuꞌ niiꞌnaꞌ tarampeearapeuꞌ bakaang boreꞌkoo baarong manikuꞌkoo makosinaꞌ kurumparavaꞌ tenie tee baꞌung doreꞌuaꞌ otong, tee bakaang boreꞌ. Teni tee teni-pinaꞌ nariꞌ dapo kaariarinani-pinaꞌ maiaꞌpoꞌnani. </v>
<v b="1CO" c="11" v="6">Niiꞌnani manikuma boreꞌkoo baarong kurumparavarupeuꞌnani makosi, dapo opui napuꞌarapeuꞌ, teka kaariari otoꞌkoo maiaꞌopeuꞌnung deekoꞌ makosi manikuꞌkoo makosinaꞌ baarong kurumparavaing napoꞌ, boreꞌ dakaꞌpui. </v>
<v b="1CO" c="11" v="7">Donkaani tee boreꞌkoo baarong kurung-koo makosi deeaꞌ dootuuꞌkoo oosirarimanooꞌke, aiꞌ teie tee tavoꞌantavumaung Kumponing bakaang oroꞌoroꞌnaꞌ eeꞌnoko tee meenasi bakaang; teka manikumai donkaani bakaang meenasi tavoꞌantavumaung. </v>
<v b="1CO" c="11" v="8">Tutuntoma tee donkaani manikuma-ita Kumponinge nkovuaꞌ, teka manikuma donkaani-eta nkovuuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="9">Donkaani tee Kumponinge manikuma nkoevuaꞌ, teka manikuma Kumponinge donkaani nkoevuuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="10">Teeꞌkoo maniiꞌkoo boreꞌkoo baarong kurumparimatoaing taaꞌniꞌanta-koo donkaani deto deeng-antavui, eeꞌnoko koosinunankai ooaama dotuarimatoai. </v>
<v b="1CO" c="11" v="11">Aꞌnooꞌ tee eeꞌkoo: Manikuma donkaani-eta tontaꞌaravaꞌ, napoꞌ donkaani manikuma-ita tontaꞌaravaꞌ Kumponing bakaang aarumo-koo. </v>
<v b="1CO" c="11" v="12">Teeꞌ nariꞌ manikuma donkaani-eta nkovuuꞌnaꞌkoo napoꞌ teeꞌ nariꞌ donkaani manikuma-ita pontoꞌaramaung, nka aing ookara teing Kumponing-etaning. </v>
<v b="1CO" c="11" v="13">Diiꞌka-koo arekeeꞌ, oosirarimanooꞌke boreꞌkoo baarong kurumparavaꞌ manikuma ee kunsiarapeuꞌ Kumponing-koo, makosie? </v>
<v b="1CO" c="11" v="14-15">Enanaroong-koo niiꞌke nantoong-koo nkoaramanaꞌ ooampima dei tasiꞌpampipeuꞌ makosinaꞌ eeꞌ: Narung donkaani dapo isikung otoi tampaꞌ deeaꞌ, eeꞌnoko nani manikuma dapo isikung otoꞌevuitaaꞌ tee tampaꞌ, aiꞌ tee tee bakaang meenasi. Aming-koo, nnaꞌ Kumponinge tee dapo avuuꞌ boreꞌ dakaꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="11" v="16">Baa niiꞌnung naning minkuminku-koo piavoko eeꞌ nauramaꞌnaang, “Niiꞌnamuriiꞌ aarumo otoꞌmemuriaꞌ, eeꞌnoko Kumponing bakaning dootuuꞌnupoong osi kante-koo otoꞌevoroaꞌ.” </v>
<v b="1CO" c="11" v="17">Naurampima aing botovotonanka napoꞌ narung tuumpi otoꞌmemung ninge minku-koo eeꞌ: Diiꞌ naroꞌdarima orakaꞌ nkoverimatoininge tamparananka dakaꞌpurimatoi. </v>
<v b="1CO" c="11" v="18">Tutung tee taaravansieeng diiꞌkoo tankatankaang otong tenang diiꞌ dootuuꞌkoo naroꞌdarima, eeꞌnoko ninge masimasikaꞌantavamang. </v>
<v b="1CO" c="11" v="19">Aming-koo, nnaꞌ aarumo tankatankaang tee masikaꞌ tavoꞌkuaing diiꞌkoo tasiꞌpampiainaꞌ baata areing masikaꞌpariri otong. </v>
<v b="1CO" c="11" v="20">Tee tee taamang diiꞌ nai-koo naroꞌdarimaung Ovoring-nung tamperima Ovoring-nung taamang deeaꞌ, </v>
<v b="1CO" c="11" v="21">aiꞌ tee tee narionaꞌ diiꞌka naierimaung eeꞌnoko teeꞌkoo niiꞌning peeravorokooꞌ eeꞌnoko niiꞌninge naiaamatoma kanuꞌantavarikooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="22">Arekeeꞌ, osie diikanooꞌke taamang eeꞌnoko ntong tovang ee naieriarupeuꞌ? Kumponing bakaning dootuuꞌnupoong ee okiꞌnaꞌanta-koo piarorimaunge, eeꞌnoko ataꞌoiꞌnuka maiaꞌanta-koo? Areꞌdampiiꞌnaang ninge; daangantampiiꞌnaang? Bakei, katuaꞌ teeꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="11" v="23">Tee pareꞌnaanta ninge naurampiruꞌnung Ovoringe baka poꞌantavuuꞌnung. Teꞌmung muunga Judasie tooka kompura kare-nupoong-koo sivuuꞌnaꞌmung Ovoring Jiisuuꞌke bereteꞌ nkavura, Kumponing-koo tampaꞌ, tampura tenang pisiꞌuuꞌ eeꞌnoko aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="1CO" c="11" v="24">“Aung tee nkaang mono makosi diiꞌ neeꞌdampima booꞌkoo tauraꞌmaring. Eeꞌ naierima ning noruꞌmerimatoaing.” </v>
<v b="1CO" c="11" v="25">Taamang bakearako tee teeꞌ nariꞌ napoꞌ tereng uaini-poꞌnareng nkavura aaꞌpuuꞌ, “Enang-eta deto areng-koo naikirima eeꞌ noruꞌmerimatoaing, ninge Kumponing ninka nerakung kara naroong-anta nkaang erenge pinkaꞌantavantuꞌnung diiꞌ domantariiꞌnaang.” </v>
<v b="1CO" c="11" v="26">Tenang naierima aung bereteꞌ eeꞌnoko tuaantarima areng-etaꞌ diiꞌke siraꞌperimatoaing tee Ovoring diiꞌkoo booꞌparuꞌnung poainooꞌke basi. </v>
<v b="1CO" c="11" v="27">Tee tee enang naning tee bereteꞌ naivuaing tuaamparama tereng-eta Ovoring bakanareng-eta makotuaꞌnaꞌ nkovuma tee tee tuumpivuaing mono-koo eeꞌnoko ereng-koo Ovoring bakaang-koo orakaꞌnko nkovuing-koo. </v>
<v b="1CO" c="11" v="28">Naning tee tutung baakeenearavaing baka mmeꞌ naivuaꞌ bakanavioꞌ bereteꞌkoo eeꞌnoko teruꞌ tereng-eta. </v>
<v b="1CO" c="11" v="29">Aiꞌ tee naning Ovoring bakaang mono tampaꞌ tasiꞌpuaꞌ naivuaing tee tee baka orari-antavaravaing tee-koo naivuing-koo. </v>
<v b="1CO" c="11" v="30">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo mmauꞌ diiꞌkoo-nupoong aruaruꞌoromaung eeꞌnoko siipavorokooꞌ eeꞌnoko mmauꞌ booꞌparikooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="31">Tutung diiꞌka tampaꞌ simpesimpeꞌdaripeuꞌning deekoꞌ teie orameng-koo simpeꞌduriarupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="32">Teka Ovoringe orameng-koo simpeꞌdurima tee, teie koong-antarurimaung baurukaaꞌpinaꞌ asiꞌnooꞌke diiꞌ kiimata-nupoong tanturiꞌneeng-koo kansiꞌnupoong ninka nariꞌ. </v>
<v b="1CO" c="11" v="33">Teeꞌkoo mmaikoriꞌ, taamang-koo naroꞌdarima tampaꞌ navurariri tataꞌdeeriaꞌ naierimatoai. </v>
<v b="1CO" c="11" v="34">Niiꞌnung peeravoko osie taamang-antaverimatoai diikaang naronaroꞌ kiimata-poꞌnung deemparaꞌneenga. Damaꞌke mora napoꞌ niiꞌning naurampiaing. </v>
<v b="1CO" c="12" v="1">Enang diiꞌ mmaikoriꞌ, ninge diiꞌ noruꞌkoo pia-antarampimang teing kapooꞌnanka Tanuaang-etaning avuavuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="2">Diiꞌke noruꞌeri otong tenang diiꞌ mutaanang-koo otorikoꞌnang Kumponing tositosinanka siompereri poorarima noruꞌ masikung nkaveriarukoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="3">Nka tee diiꞌ enang sirapoꞌaaperaririoꞌ naurampimang Kumponing bakaning nantoong masikeng tasiꞌpereriainaꞌ. Niiꞌnung naninge Jiisuuꞌ barakosiꞌkoo tampuko noruꞌeriaing tee naning Kumponing bakaang Tanuaang-eta karoaung. Eeꞌnoko naninge Jiisuuꞌ tee Ovoring tampuko noruꞌeriaing tee naning Tanuaang Meekung-eta karomaung, aiꞌ naninge tamung teeꞌ minkuvuarupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="4">Teing mmauꞌ Tanuaang Meekung-etaning avuavuꞌ otorong, teka Tanuaang teing avurimaung tee narung masikung. </v>
<v b="1CO" c="12" v="5">Teing nko-nkonanka tee amutemuriiꞌ otorong, teka narung masikung Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="6">Napoꞌ niiꞌning otorong amutemuriiꞌ iriꞌ Kumponing-etaning mintoomparimaing, teka Kumponing tee narung masikung teing kante-koo mintoomparamaung. </v>
<v b="1CO" c="12" v="7">Tanuaang Meekung bakaning nantoong-koo ookara-koo kante avutevuꞌari taaꞌniꞌantavaramaung, pakueeaꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="12" v="8">Niiꞌnung-koo Kumponinge kara matau-poꞌnung makosi-antavumaung Tanuaang Meekunge. Niiꞌnung-koo kara noruꞌpoꞌnung avumaung teie narunge Tanuaange. </v>
<v b="1CO" c="12" v="9">Niiꞌnung-koo arikung kuneꞌuko masikaꞌanta deto basi avumaung teie narunge Tanuaange. Niiꞌnung-koo Tanuaang-etaing avuavuꞌ siipa-poꞌnupoong taare-anta-koonung avumaung teie narunge Tanuaange. </v>
<v b="1CO" c="12" v="10">Niiꞌnung-koo nko-nko deto basi nko-koong avumaung. Niiꞌnung-koo tarampee-koong avumaung. Niiꞌnung-koo iriꞌnanka Kumponing-etaning eeꞌnoko oreng simpeꞌkoong noruꞌ avumaung. Niiꞌnung-koo Kumponinge kara tasiꞌpaaꞌ meneng-koo sipumaung minkuvuuꞌnaang. Niiꞌnung-koo napoꞌ oovunara tasiꞌpaaꞌ menenge kara bereꞌkoong noruꞌ avumaung. </v>
<v b="1CO" c="12" v="11">Aing teing ookara narung Tanuaang bakaning nko-nkonanka. Teie eeꞌnarai tankaampumaung narunaꞌ narunaꞌ kante piavomanaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="12">Tee eeꞌpinaꞌ: Naninung mono tee avatevaro-poꞌnung, nka teing avatevaronanka tee narung mono. Karistooꞌ bakaang mono teeꞌ oroꞌke. </v>
<v b="1CO" c="12" v="13">Bane niiꞌ Juꞌnupoong niiꞌnooꞌ Juꞌdeeaing, daiꞌnisinuka niiꞌnooꞌ daiꞌariaing, nka tee narung Tanuaang-koo kuunge meekaꞌantamariruꞌnung-koo tee niiꞌ narung mono deemariri otong eeꞌnoko tee ookara narung Tanuaang okomuring makosinaꞌ iriꞌ nka-koo. </v>
<v b="1CO" c="12" v="14">Naning-koong mono nariꞌ oroꞌ deeaꞌ, nka tee avatevaro. </v>
<v b="1CO" c="12" v="15">Kauꞌke deekoꞌ aaꞌpui dei, “Ning aaꞌ bireng deeaꞌ, teeꞌkoo ning mono-koo-navioꞌ deeaꞌ,” teie temuriiꞌ karai tee mono-ita bitaꞌaravarupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="16">Eeꞌnoko domeꞌke deekoꞌ aaꞌpui dei, “Ning aaꞌ duta deeaꞌ, teeꞌkoo ning mono-koonavioꞌ deeaꞌ,” teie temuriiꞌ karai ee temono-ita bitaꞌarapeuꞌ? Otoaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="17">Ootukunung mono duta narung deempari dei, taara-nko areꞌ otong? Napoꞌ ootukunung mono domeꞌ narung deempari dei nuuraaꞌnko arerai? </v>
<v b="1CO" c="12" v="18">Nka tee masikaꞌpari otoinaꞌ eeꞌ: Kumponinge avitevioꞌ beꞌnuꞌuring kantenaꞌ narung mono-koo teeꞌ nariꞌ niiꞌ narung mono-pinaꞌ otoꞌkoo bamuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="19">Ookara mono-koo namaranooꞌ naroꞌ otoi dei, arekeeꞌ mono tampampipeuꞌ? </v>
<v b="1CO" c="12" v="20">Nka tee masikaꞌpari otoinaꞌ eeꞌ: Avatevaro otong teka narung mono tee. </v>
<v b="1CO" c="12" v="21">Dutai aaꞌpuarupeuꞌ bireng, “Ning daꞌ piamoaꞌ.” Napoꞌ boreꞌke kauꞌ teeꞌpuarupeuꞌ. Katuaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="22">Niiꞌnairu mono-koo aruaruꞌnairu tampampimanairu tee tenairu-koo makosinaꞌ nkovupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="23">Eeꞌ, niiꞌ dotumarimaung otoko niiꞌnairu mono-koo orakaꞌ oonairu, eeꞌnoko tee tampaꞌ masikaꞌ nepuꞌmariri duaanamarimaung oo-koo makosinairu deeaꞌnairu. </v>
<v b="1CO" c="12" v="24">Teka tee tampaꞌ oonairu baruꞌ tanatavampiaung. Teeꞌ nariꞌ Kumponinge mono beꞌnuveꞌnuꞌuuꞌ nepuꞌaravaꞌnairu nepuꞌui. </v>
<v b="1CO" c="12" v="25">Teeꞌkoo tankatankaang otoarooꞌnaang mono-koo, teka navaronaꞌ mono tampaꞌ tanataveeai nariꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="26">Niiꞌnavaro mono-koo sisikeeravoko tee ootukunairu nariꞌ toraꞌpaavaing. Navaroi daangang nkavuko deekoꞌ ootukunairu nariꞌ dotuariaing. </v>
<v b="1CO" c="12" v="27">Enang tee diiꞌ Karistooꞌkoong mono, narunaꞌ narunaꞌ avatevaro otoring. </v>
<v b="1CO" c="12" v="28">Eeꞌnoko Kumponinge bakaning dootuuꞌnupoong-koo aing eeꞌning miruꞌuruꞌ: tutuntoma teing kara okovuri nkanuka, kemuꞌkanaꞌ teing nakaroarimaing˜, beemuꞌpinaꞌ teing kapooꞌ Kumponing-etaning naunuka, teketa teing iriꞌ ninka nko-nko nkoaamaing, teketa teing Tanuaang Meekung bakaang avuavuꞌpoꞌnupoong siipa-poꞌnupoong taare-anta-koong, teing nko-nko pakupaku-poꞌnung nkoaamaing, teing nko-nko tampaꞌ tankaampaamaing nantoong-koo, eeꞌnoko teing kara tasiꞌpaaꞌ oovunara menenge kareaamaing. </v>
<v b="1CO" c="12" v="29">Arekeeꞌ, ookarai kara okovuri nkanuka naing ee? Aiꞌ ookara ee nakaronukai? Napoꞌ ee ookara kara-naunukai? Aiꞌ ookarai ee iriꞌ ninka nko-nko nkoaamaing? </v>
<v b="1CO" c="12" v="30">Ookara ee tee avuavuꞌ taare-anta-koong otoꞌevorong? Ookara ee oovunara menenge kareaamaung? Ookarai ee kara bereꞌaamaung? Otoaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="12" v="31">Teka paaraveriaing tee Tanuaang Meekung bakaning avuavuꞌnanka pankeng masikeng nka-koo. Eeꞌnoko ampaꞌdoriaukaꞌ piaanavung navunge avuavuꞌnanka kong-koo makosi. </v>
<v b="1CO" c="13" v="1">Piaa tee kapooꞌ masikung eeꞌ oroꞌ: Bane ning karompeuꞌnung dei teie karakarai amutemuriiꞌnankai ookenge nantoong biikaange eeꞌnoko koosinunanka biikaange, teka piaa oꞌnoarui dei ning-koo, ning tamunsiꞌnung kareng kenkorinumaung-pinaꞌ, tankeriꞌ aako keeiinumaung-pinaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="13" v="2">Ning otoꞌmemupeuꞌ avuavuꞌ tarampee˜ koong eeꞌnoko ookara kapooꞌ makensiꞌning noruꞌampeuꞌnung-koong eeꞌnoko ookara kapooꞌ opansi noruꞌkoong, eeꞌnoko tee masikaꞌanta iuꞌnanka tontaꞌkoong makosi otoꞌmemupeuꞌ, teka piaa otoꞌmemuarui dei tee ning kapooꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="13" v="3">Niiꞌnooꞌ ataꞌoiꞌnuka bauꞌarama kapooꞌnanka oꞌmarapeuꞌ, niiꞌnooꞌ nkaang mono amarapeuꞌ arikung kuneꞌkoo daangang nka-koo, teka piaa otoꞌmemuarui dei, kapooꞌ nkavampeuꞌnung otoaꞌ tee-koo. </v>
<v b="1CO" c="13" v="4">Piaa tee orakaꞌ nkoaako daꞌdeng makuꞌ deeaung; </v>
<v b="1CO" c="13" v="5">Piaa tee nantoong tampaꞌnko, mamairo deeaꞌ; </v>
<v b="1CO" c="13" v="6">Piaa tee baka daangang deeaꞌ, nantoong baaꞌpinaꞌ noruꞌ deeaꞌ, makotuaꞌnaꞌnko deeaꞌ, baka niiꞌning puruꞌnaꞌ besiꞌ deeaꞌ, iirankesiꞌ deeaꞌ, orananka-koong deeru tarevuaꞌ otooꞌnaang, meroꞌ noruꞌuaung, dotuaravaung orara-koo, teka doturotuarakooꞌ kara masikung siompaamaing ninka. </v>
<v b="1CO" c="13" v="7">Niiꞌnung naning piaavema deekoꞌ, bane aming kapooꞌ tavoꞌkuko, dake doong kante sipeaukaꞌnung tee, tee masikaꞌanta-koo piaromaatoaing, tampaꞌ nkoaravaing-pinaꞌ noruꞌemaatoaing, eeꞌnoko purintari tee paku-koo otomatoaing. </v>
<v b="1CO" c="13" v="8">Piaa tee doong kante makotui otomaung, teka tarampee-koong karananka deekoꞌ teing bakearavaing. Oovunara menenge karananka deekoꞌ teke oparavaing. Kara noruꞌpoꞌnung deekoꞌ teke botu deemparavainge. </v>
<v b="1CO" c="13" v="9">Tee avuavuꞌ noruꞌkoong nkavampimanaꞌ dupearavaung, eeꞌnoko tarampeemarimanaꞌ dupearavaunge. </v>
<v b="1CO" c="13" v="10">Teka ookara kapooꞌ masikananka dupeariri oroꞌpariko, teing kapooꞌ dupeariaing piamoriaukaꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="13" v="11">Tee eeꞌpinaꞌ: Tenang ning tootoꞌmari ning tootoꞌpinaꞌ karonkoꞌ, tootoꞌnaunge noruꞌankoꞌ, eeꞌnoko tootoꞌpinaꞌ taarakankoꞌ. Enang tee pankaꞌmarara tootoꞌpinaꞌ napoꞌ nkomaravaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="13" v="12">Niiꞌnooꞌ eeꞌ: Enang niiꞌ teeꞌ ookampimaung uuꞌaaꞌ paparo-koo ookampipeuꞌnaꞌ, teka damaꞌ oing bariꞌmeeri oomeeriaing. Enang tee nkaang noruꞌ dupearavaꞌ, teka damaꞌ tee ninge dupeansi tampaꞌ tasiꞌpampaing tee-pinaꞌ Kumponinge ning oꞌmui noruꞌmui otoinaꞌ. Teeꞌkoo aaꞌpamaang: Piaa tee kapooꞌ masikung, aiꞌ doong kante makotui otomaung. </v>
<v b="1CO" c="13" v="13">Eeꞌ, aing beenaumo kapooꞌ pankaroong otomatoaing aaꞌning: masikaꞌanta, Ovoringe mooꞌmuriaing-koo noruꞌ, eeꞌnoko piaa. Teka pankaing masikung teing-koo napoꞌ tee piaa. </v>
<v b="1CO" c="14" v="1">Tee tee enang piaanavung toꞌbii-antarariritaaꞌ teing avuavuꞌ Tanuaang-etaning kong-koo paararariaing, teing-koo deto basining aaꞌnaꞌ piarorima, baruꞌnooꞌ tee tarampee-koong. </v>
<v b="1CO" c="14" v="2">Baa naning tee Kumponinge kara tasiꞌpaaꞌ meneng-koo sipui avumaung deekoꞌ tee, karoaing Kumponing-koo teie, teka nantoong-koo deeaꞌ, aiꞌ nantoonge tasiꞌpaavarupeuꞌ tee teeꞌ oovunara menenge karoko tanuaang-eta minkuvuma teing kapooꞌ bakuꞌnisining. </v>
<v b="1CO" c="14" v="3">Teka tee naning tarampeearamaung tee, teie kara siraꞌpumaung nantoong iriꞌantavurima, tampara aarumo siong-koo arooꞌantavuri domang kuaaꞌantavurima. </v>
<v b="1CO" c="14" v="4">Tee naning oovunara menenge karomaung tee baka puring-antavaramaung, teka tee naning tarampeearamaung teie tee puring-antavurimaung teing niiꞌning nariꞌ dootuuꞌarimaing. </v>
<v b="1CO" c="14" v="5">Piamoi otong ning diiꞌ oovunara menenge kara-koo, teka baruꞌnooꞌ aaꞌnaꞌ piamoi otong diiꞌ tarampeerarima kara siraꞌkoo, aiꞌ tee naning Kumponing bakaang kara siraꞌpumaung tee deto basi tee-koo naning-koo oovunara menenge karomaung-koo. Aꞌnooꞌ naning kara-bereꞌ otoko deekoꞌ makosi teie pakuvuripeuꞌ teing niiꞌning nariꞌ dootuuꞌarimaing puring-anta-koo. </v>
<v b="1CO" c="14" v="6">Diiꞌ mmaikoriꞌ ee, ning diiꞌanko mora oovunara menenge karompeuꞌ eeꞌnoko tokoonaꞌ kapooꞌ makensiꞌnung Kumponing-etaing oo-antamupeuꞌning naurampiaꞌ deekoꞌ, kapooꞌ bakuꞌnisi-koong noruꞌ amupeuꞌnung siraꞌderompiaꞌ deekoꞌ, napoꞌ karantamuko tarampeemarama puring-antarampiaruko deekoꞌ, eeꞌnoko kapooꞌkoo nau-antarampiaꞌ deekoꞌ, arekeeꞌ diiꞌ ninge pakurampipeuꞌ? </v>
<v b="1CO" c="14" v="7">Tee-pinaꞌ kapooꞌ booꞌnanka otoromaung, aaꞌning kovi, tankovaniꞌ. Tenang niiꞌnaꞌ karoko arekeeꞌ kena-koong aurong tasiꞌpampipeuꞌ? </v>
<v b="1CO" c="14" v="8">Eeꞌnoko piatooronuka˜ biikaang tuuviri niiꞌnaꞌ puumpupeuꞌ, arekeeꞌ teinge piatooronukai noruꞌaapeuꞌ tavuꞌkoo bokuvurimatomaung deekoꞌ? </v>
<v b="1CO" c="14" v="9">Teeꞌ nariꞌ daka tampaꞌ sirakaꞌantavearuko karema dakaang menenge arekeeꞌ tasiꞌpaapeuꞌ? Daꞌ aaꞌ tamung doona-koo karemang. </v>
<v b="1CO" c="14" v="10">Otorong karananka amutemuriiꞌ ootukunung kansiꞌkoo, eeꞌnoko kareaamainge kante tasiꞌpai otorong noruꞌamaang. </v>
<v b="1CO" c="14" v="11">Teka ninge naninung kara tasiꞌpamparui dei tee naning ning karamumaatomaung damisimai ning-koo, eeꞌnoko ning damisimaie tee-koo, eeꞌnoko teeꞌ pakumeerearupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="14" v="12">Diiꞌ teeꞌ nariꞌke. Diiꞌ aaꞌnaꞌ piarorimaung nka-koo teing avuavuꞌnanka Tanuaang Meekunge amurimaing. Makosi, purintariaing nka-koo temuriiꞌ dootuuꞌnupoong naroꞌka puring-anta-koong. </v>
<v b="1CO" c="14" v="13">Teeꞌkoo tee naning avuavuꞌ oovunara menenge kara-koong otoꞌevuing eentavaravaing napoꞌ tee kara bereꞌkoong iriꞌ nka-koo. </v>
<v b="1CO" c="14" v="14">Ning oovunara menenge kunsimarama nkaang tanuaang narung kunsiaramaung, teka ninge noruꞌampaꞌ tee kapooꞌ minkuamaung. </v>
<v b="1CO" c="14" v="15">Enang arekeeꞌ nkomaravaing? Tee aaꞌ kunsimaravaing nkaang tanuaang narung ninka, napoꞌ kunsimaravaing nkaang onou ninka. Eeꞌnoko kenamaravaing nkaang tanuaang narung ninka, eeꞌnoko napoꞌ kenamaravaing nkaang onou ninka. </v>
<v b="1CO" c="14" v="16">Tenang dake Kumponing biraankeveko tanuaang narung ninka oovunara menenge, arekeeꞌ naning daꞌ ninka nariꞌ tamung otomaunge masikee-antarui “Masikung” tampupeuꞌ? </v>
<v b="1CO" c="14" v="17">Bane dakaang eenta Kumponing-koo makosinaꞌ tampeinge, tee niiꞌnung naning paku-antaveaꞌ otong. </v>
<v b="1CO" c="14" v="18">Ninge tampara tampamang Kumponing-koo, oovunara menenge karomaung-koo mmauꞌnamuꞌpie, diiꞌ divuꞌdampiri. </v>
<v b="1CO" c="14" v="19">Teka dootuuꞌnupoong naroꞌarimanooꞌke namooraꞌnooꞌ sirapoꞌke kara-koo piamomaung, baruꞌ oovunara menenge karoma doong oꞌanta-koo piamoaung. </v>
<v b="1CO" c="14" v="20">Mmaikoriꞌ ee, bakerariaing toireꞌ biikanaꞌ noruꞌkoo. Aꞌnooꞌ, orara matau-koo toireꞌpinaꞌ amakorariri otoriaing, teka petaaꞌdoriaing diikaang noruꞌkoo. Aaꞌperiaukaꞌ, “Oovunara menenge kara tee taaꞌniꞌanta pankaing Kumponing niiꞌanko otomaung-koong.” </v>
<v b="1CO" c="14" v="21">Aiꞌ Kumponinge naunaua-antavuriiꞌnaang mauꞌurima Isireeli-nupoong-koo aaꞌpuuꞌ, “Akoing-koo karoma karavarampaing nkaning, akoing biikaang karai. Teka bane teeꞌ nkoanko taaramaavaukaꞌnung.” </v>
<v b="1CO" c="14" v="22">Daari Meekunge teeꞌ minkuvuioꞌ niiꞌke noruꞌampiri otong tee oovunung menenge kara tee taaꞌniꞌanta makosi, teing-koo masikaꞌanta otoꞌevoroining-koo deeaꞌ, teka teing-koo masikaꞌanta-koo kontevoromaing, teing koono-anta-koong. Eeꞌnoko teka tee tarampee tee masikaꞌanta-poꞌnupoong biikaang, masikaꞌanta-koo kontevoromaing biikaang deeaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="14" v="23">Aiꞌ dootuuꞌnupoong oosiarira ookara oovunara menenge kareaako tenang nantoong tamung masikaꞌanta otoꞌevoroaing teꞌ poropeuꞌ, porora aaꞌpaapeuꞌ, “Diiꞌ kanuꞌdaririning!” </v>
<v b="1CO" c="14" v="24">Teka ookarai tarampeerariko naning damisimai, niiꞌnaꞌ naning masikaꞌanta otoꞌevuaung pora taaravuko tee ootukunung taaravupeuꞌning karai tooꞌpupeuꞌ tee, noruꞌ tante-antavuma. </v>
<v b="1CO" c="14" v="25">Kapooꞌ bakaang makensiꞌnanka sirapoꞌ poꞌantavupeuꞌ eeꞌnoko miinge keemparara Kumponing daangampupeuꞌ aaꞌpuma, “Kumponing masikaꞌ diiꞌanko otong!” </v>
<v b="1CO" c="14" v="26">Arekeeꞌ, diiꞌ mmaikoriꞌ? Tenang dootuuꞌkoo naroꞌdarima avutevuꞌ nko-koo piaroriaing makosi, niiꞌnung kena ninka, niiꞌnung nau-anta ninka, niiꞌnung Kumponinge siraꞌnaare ninka, niiꞌnung oovunung menenge kara, niiꞌnooꞌ kara-bereꞌ ninka, teka ootukunung nkoverima teing niiꞌning dootuuꞌnupoong puring-antanaꞌ nkoveriaing. </v>
<v b="1CO" c="14" v="27">Oovunung menenge kara otoko deekoꞌ makosi kenaankara deekoꞌ niiꞌnooꞌ beenaumo-koo basi oovunung menenge kareaapeuꞌ, eeꞌnoko doompeitaaꞌ, eeꞌnoko niiꞌnunge biikaang kara bereꞌevuriko. </v>
<v b="1CO" c="14" v="28">Teka dootuuꞌkoo naroꞌarimaing-koo naning kara bereꞌumaung otoaruko deekoꞌ, makosi kareaavaukaꞌnung teing nantoong oovunung menenge kara-koo piavoromaing. Tamung biiꞌka kareaavaing Kumponing ninka. </v>
<v b="1CO" c="14" v="29">Teing-koo nakaro-nupoong˜koo makosi, kenaanka niiꞌnooꞌ beenaumo kareaavaing, eeꞌnoko ookara baroromparirioꞌ. </v>
<v b="1CO" c="14" v="30">Tenang niiꞌnung karoi otoko niiꞌnung-koo Kumponinge kara-siraꞌ tavoꞌkupeuꞌ naning baꞌnampari otomaung-anko, makosi tee tutunaꞌnung bakearavai. </v>
<v b="1CO" c="14" v="31">Diiꞌ teing ookara batei otoꞌderuriaing diikaang kara minku-koo Kumponing-etaning tarampeerarima narunaꞌ narunaꞌ, ookara barerarira tampara aarumo siong-koo domang kuaaꞌantareeriaing. </v>
<v b="1CO" c="14" v="32">Teing nakaro-nupoong biiꞌka bake-anta-koo makosi, niiꞌnooꞌ nempariai niiꞌnung batei-koo. </v>
<v b="1CO" c="14" v="33">Aiꞌ Kumponing tee toosi-paaꞌkoong deeaꞌ, teka mooa-koong. Ookara dootuuꞌnupoong osi kante-koo nkoarimanaꞌ teeꞌ nariꞌ nkorariiꞌnaang naurampimang. </v>
<v b="1CO" c="14" v="34">Manikuꞌ teie, dooroomparimatoai dootuuꞌkoo naroꞌdarima. Teing kara-koo tauraꞌpariaꞌ. Teing tamung doonko otoroaing teeꞌ Moosesi-nung botoi minkuvui otoinaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="14" v="35">Kapooꞌ noruꞌkoo piavorora deekoꞌ biumatakaampi tanaꞌaariaing osia, aiꞌ manikuꞌkoo tee maimaiaꞌ dootuuꞌkoo meuꞌke kara-koo. </v>
<v b="1CO" c="14" v="36">Arekeeꞌ? Diiꞌ ee okoraꞌnuka tee Kumponing bakaang kara? Aiꞌ diiꞌ nainge nkaveruꞌnunge tee Kumponing bakaang kara, niiꞌninge deeaꞌ ee? </v>
<v b="1CO" c="14" v="37">Niiꞌnung naning eeꞌ noruꞌari dei, “Bakei nakaronara ning,” niiꞌnooꞌ, “Tanuaang-etaning avuavuꞌ otoꞌmemuing,” noruꞌuaing teie tee kapooꞌ ninge daarirerompimatomaung diiꞌanko tee eeꞌnara boto Ovoring-etaing. </v>
<v b="1CO" c="14" v="38">Baa naning tee taraꞌoaꞌ taaravuaing tee napoꞌ naninge taaravuaukaꞌnunge. </v>
<v b="1CO" c="14" v="39">Teeꞌkoo, mmaikoriꞌ, biaꞌdoriaing tarampeerari minku-koo, teka oovunung menenge kara poteveriaukaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="14" v="40">Teka oosirarimanooꞌke ookara kapooꞌ makosinaꞌ nkoveriaing narung mono-koo-nupoong pakureeritaaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="1">Enang tee diiꞌ mmaikoriꞌ ninge tee tampara doorenang tero daankirerompiruꞌnung napoꞌ noruꞌantarampiiꞌnaang miruꞌnooꞌ siraꞌpama. Diiꞌke tero nkaverira enang imaꞌdarimaung tee-koo. </v>
<v b="1CO" c="15" v="2">Tee-koo tampara doorenang-koo kuunge domantariri otorimaung, aꞌnooꞌ tee teeꞌ nariꞌ ninge naurampiruꞌnaꞌ pinkaꞌeri dei aiꞌ diiꞌke daang masikaꞌantaveriarui dei. </v>
<v b="1CO" c="15" v="3">Tee, ninge diiꞌkoo danto tuuꞌantuꞌ tee-pinaꞌ kapooꞌ tutunaꞌnung pankaing masikung tee kapooꞌ ninge nkavantuꞌnung. Aaꞌnoko tee Karistooꞌ booꞌparuꞌ niikaang orakaꞌ nkonanka-koo teeꞌ Daari Meekung masikaꞌparuꞌnaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="4">Aaꞌnooꞌ dakoꞌauꞌ, napoꞌ domamparuꞌ beenang doong deemparako teeꞌ Daari Meekung masikaꞌparuꞌnaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="5">Aaꞌnooꞌ napoꞌ Siipas-koo oroꞌparuꞌ, napoꞌ teing nanaiꞌketa kenaankara-koo oroꞌparuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="6">Napoꞌ damaꞌke teing-koo paꞌnokoꞌ daakuꞌ divuꞌ niiꞌmaikororiꞌkoo oroꞌparuꞌ, Eeꞌnoko teing-koo dapiꞌ ookara mmeꞌ domampariri otorong, teka niiꞌning boorouꞌning. </v>
<v b="1CO" c="15" v="7">Napoꞌ damaꞌke Jeemisi-koo oroꞌparuꞌ, teketa ookara kara okovuri nkanuka-koo. </v>
<v b="1CO" c="15" v="8">Asirang-koo masipoꞌ ning-koo oroꞌparuꞌ taꞌnimpaariiꞌnaꞌ pontoꞌantamuma mmeꞌ iriꞌmoaruko. </v>
<v b="1CO" c="15" v="9">Ninooꞌ tee eeꞌnara asiꞌnooꞌnung kara okovuri nkanuka-koo, teka ning kara-okovui-nka tang-koo makotumpaꞌ, Kumponing bakaning dootuuꞌnupoong orakaꞌ nkoarankoꞌnung-koo. </v>
<v b="1CO" c="15" v="10">Masikaꞌ kara-okovui-nka deemari oꞌnong, nka Kumponing bakaang piaae avusiroꞌari bakaang kara-okovui-nka deeng-antamuioꞌ. Enang tee avusiroꞌ ning pareꞌmuuꞌnung iriꞌ otoaung deeaꞌ. Bakei teing ookara-koo deto basimari mintoomaruꞌ, aꞌnooꞌ tee ning deeaꞌ, teka tee Kumponing bakaang avusiroꞌ ning-koo otoing. </v>
<v b="1CO" c="15" v="11">Aiꞌ tee tee bane ninge eeꞌnoko teinge nariꞌ daankiampimaunge tee tee eeꞌnung niikaang kara, eeꞌnoko tee diiꞌke masikaꞌantaveruꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="12">Karistooꞌ booꞌketa daaꞌaruꞌnung daankiampimaung deekoꞌ aming-koo niiꞌninge diiꞌkoo koroarima aaꞌpaamaung, “Booꞌketa daaꞌ otoaꞌ?” </v>
<v b="1CO" c="15" v="13">Booꞌketa daaꞌ otoarui dei, Karistooꞌ baka tee daaꞌaravaruuꞌnung deemparapeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="14">Eeꞌnoko Karistooꞌ booꞌketa daaꞌaravaruuꞌnung dei, tee kara niiꞌke daankiampimaung tee tamunsiꞌnung eeꞌnoko diikaang masikaꞌanta tamunsiꞌnunge, </v>
<v b="1CO" c="15" v="15">eeꞌnoko napoꞌ daang minku-nupoong deemaripeuꞌ Kumponing-koo, aaꞌpampimaung-koo, “Karistooꞌ Kumponinge booꞌketa daaꞌantavuuꞌnung,” aiꞌ Kumponinge daaꞌuarupeuꞌ booꞌketa daaꞌ otoarui dei. </v>
<v b="1CO" c="15" v="16">Booꞌnuka daaꞌuriarupeuꞌnung deekoꞌ Karistooꞌ teeꞌke, bane pankainge, daaꞌuarupeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="17">Eeꞌnoko Karistooꞌ daaꞌuaruuꞌnung dei diikaang masikaꞌantai kaariꞌdarima diikaning orakaꞌ nkonanka-koo kuung otoripeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="18">Eeꞌnoko teing napoꞌ Karistooꞌ bakaning boorouꞌning tee paaꞌariri otopeuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="19">Teka tee niiꞌke eeꞌ noruꞌampira Karistooꞌke enang-navaro navaro-koo otootoꞌkoo pakumuriaing eeꞌnoko damaꞌnavaro-koo paaꞌmariri, niiꞌ teing piaaruꞌnuka ookara-koo dau basinooꞌka. </v>
<v b="1CO" c="15" v="20">Nka tee eeꞌ masikaꞌ: Karistooꞌ booꞌketa daaꞌaruꞌ, eeꞌnoko teeꞌ nkoarama tasiꞌantamuruꞌ teing boorouꞌning daaꞌariaing. </v>
<v b="1CO" c="15" v="21">Aadamai baka ookara nantoong booꞌke paraꞌuruꞌ, eeꞌnoko Jiisuuꞌke baka ookara nantoong makosi-antavuruꞌ booꞌketa daaꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="15" v="22">Teeꞌ nariꞌ ookara booroaing Aadama-koo kuung otoromaing, napoꞌ teeꞌ nariꞌ ookara napoꞌ domampariainge Karistooꞌkoo kuung otoromaing. </v>
<v b="1CO" c="15" v="23">Teka tee ookara kapooꞌ makosinaꞌ nkoaravaing Karistooꞌ doompaitaaꞌ. Karistooꞌ mmeꞌnung taaꞌniꞌanta-koo booꞌketa daaꞌaruꞌ, teka damaꞌke teing bakaning daaꞌariaing tee napoꞌ poko. </v>
<v b="1CO" c="15" v="24">Teeꞌ nkoarako teketa botu basiaravaing tenang otoaꞌantavuainang teing ookara pankainanka, ovontung eeꞌnoko iriꞌnanka, teketaꞌ ookara kapooꞌnanka teie tarevui tavoꞌuaing Bauma Kumponing-anko. </v>
<v b="1CO" c="15" v="25">Tee Karistooꞌ tee ovorimpari pankaimparamaatoaing bera tenang Kumponinge ookara bakaning kare-nupoong kauꞌka boonavete-koo sipuriainang. </v>
<v b="1CO" c="15" v="26">Eeꞌnoko tee karenung asiꞌnooꞌka kuneꞌampimaung otoaꞌantavuainge, eeꞌnara booꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="27">Aiꞌ teeꞌ Daari Meekunge minkuvui otoinaꞌ aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Kumponinge ookara kapooꞌnanka Karistooꞌkoo bakaang kauꞌkoo boong siꞌkoo mimpuuꞌ.” Tenang Daari Meekunge ookara kapooꞌnanka boong sipuaing tampuma Kumponing naroꞌka minkuvuaꞌ, aiꞌ tee tee Kumponing eeꞌnara teie sipuaing ookara kapooꞌ Karistooꞌkoo boong. </v>
<v b="1CO" c="15" v="28">Teka tenang ookara kapooꞌnanka Bauring-koo boong sipuko Bauring eeꞌnara napoꞌ Bauma-koo boong otoaing tee eeꞌnung-koo ookara kapooꞌnanka Bauring-koo boong siꞌkoo mimpuuꞌnung-koo, teka Kumponinge naroꞌka tanatavuriiꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="15" v="29">Tee booꞌketa daaꞌ napoꞌ otoarui dei aming tavoꞌkupeuꞌ teing-koo nantoong ntong-koo minkie meekaꞌantavarimaing-koo niiꞌning boorouꞌning paku-koo? Koontoꞌ booꞌnuka napoꞌ domampariarui dei, aming-koo napoꞌ teing-koo boorouꞌning-koo ntong-koo minkirarima meekaꞌantararikooꞌ? </v>
<v b="1CO" c="15" v="30">Eeꞌnoko aming-koo kapooꞌ avoꞌavoroꞌnanka kuneꞌampimaunge niiꞌke kara okovuri nkanukai ookara batei-koo? </v>
<v b="1CO" c="15" v="31">Ninge tasiꞌantarampimang diiꞌ mmaikoriꞌ marirampima, diiꞌ eeꞌning ning dotu-antameri niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung otorimaing: Ning tee tavuꞌkoo doong kante koraposiꞌmaamaung Karistooꞌ daankianko ning booꞌketa daaꞌmaravaing noruꞌmari. </v>
<v b="1CO" c="15" v="32">Ning booꞌketa daaꞌmaravaruuꞌnaang deekoꞌ, aming ning-koo basiarapeuꞌ nantoong biikoori avorokesiꞌnuka ninka tameeriko anke Epeses-namono-koo? Eeꞌnoko napoꞌ booꞌketa daaꞌ otoaukaꞌnung deekoꞌ, makosi, “taamang ntong tovang naiampima tamung doꞌderoꞌdeꞌmariri oꞌnorimaaꞌnoaing, aiꞌ daunaꞌmung moompira bakemariai.” </v>
<v b="1CO" c="15" v="33">Purintariri otorimaatoai teeꞌ tosiraarima aavaraariꞌneenga. “Oreng ninka navurarima diikaang aarumo orari-antaraaripeuꞌ.” </v>
<v b="1CO" c="15" v="34">Kanuꞌketa tanterariai orakaꞌnko siperi. Niiꞌninge diiꞌkooninge Kumponing noruꞌaavaꞌ. Teeꞌpanko maiaꞌdoriiꞌnaang. </v>
<v b="1CO" c="15" v="35">Teka niiꞌnung narunge aaꞌpupeuꞌ, “Booꞌnuka arekeeꞌ daaꞌariaing? Mono aremuriiꞌ otoꞌevoroaing?” </v>
<v b="1CO" c="15" v="36">Bakei kanuꞌ tee aung nianiaꞌ. Tee sinang dake keempeaing tee tutung booaing domamparavaing deekoꞌ damaꞌke. </v>
<v b="1CO" c="15" v="37">Eeꞌnoko aremuriiꞌ sinang keempeaing, uiteꞌ deekoꞌ, teu sinanu keempeainu teu tamunsiꞌnu, mono teieta damaꞌ dupuainaꞌ oroꞌnu deeaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="38">Eeꞌnoko Kumponinge miruꞌuruꞌnaꞌ siompai ootukuning sinananka avitoitoi ookara kante-koo mononanka dupurima oroꞌparimaung. </v>
<v b="1CO" c="15" v="39">Teing paning-kooning mononanka otorong, eeꞌnoko teing kansiꞌkooning mononanka otorong. Ookara kansiꞌkoong mononanka teing namuriiꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="40">Nantoong oovunamuriiꞌ mono otoꞌevorong, eeꞌnoko kauꞌ karenaumo oovunamuriiꞌ otoꞌevorong, eeꞌnoko barennanka oovunamuriiꞌke, eeꞌnoko taviꞌnanka oovunamuriiꞌke. Teing kansiꞌkooning mononanka namuriiꞌ meenasi otoꞌevorong, eeꞌnoko paning-kooning mononanka niiꞌnamuriiꞌ meenasinanka otoꞌevorong. </v>
<v b="1CO" c="15" v="41">Teing-koo paning-kooning mononanka-ita duaaꞌ niiꞌnamuriiꞌ meenasi otoꞌevung, tee kaara niiꞌnamuriiꞌ, teing beentoꞌnanka niiꞌnamuriiꞌ. Eeꞌnoko beentoꞌnanka-koo nariꞌ basining deeaꞌ arakanooꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="15" v="42">Nantoong booꞌketa daaꞌariaing teeꞌ nariꞌ oroꞌke, tee-pinaꞌ sinang-pinaꞌ tee mono tee dakoꞌkoong kansiꞌkoo paaꞌaravainung deemparioꞌ, eeꞌnoko teketa tee daaꞌaravaing paaꞌaravaukaꞌnung deempari. </v>
<v b="1CO" c="15" v="43">Tee mono niiꞌke dakoꞌampimaung tee tamunsiꞌnung. Mono tee booꞌketa daaꞌaravaing tee maneenung. Tee mono dakoꞌampimaung tee purintoꞌ otoaung. Mono tee booꞌketa daaꞌaravaing tee purintoꞌpoꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="15" v="44">Tee mono dakoꞌampimaung tee kansiꞌ bakaang. Mono napoꞌ booꞌketa daaꞌaravaing tee tanuaang bakaang. Eeꞌ, otong mono kansiꞌ bakaang. Napoꞌ otong tee mono tanuaang bakaang. </v>
<v b="1CO" c="15" v="45">Teeꞌkoo Daari Meekunge minkuvuuꞌ, aaꞌpuma, “Tee tutunaꞌnung naning Aadama naning domantooꞌ deemparuꞌ.” Teka tee asiranung Aadama (tee Karistooꞌ) booꞌketa daaꞌari domaang avuꞌkoong tanuaang deemparuꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="46">Tee-koo eeꞌ noruꞌkoo makosi: Tanuaanavete tutung tavoꞌkuaung, teka mono-navete tutung tavoꞌkuko damaꞌke tanuaanavete pokooꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="47">Tee tutunaꞌnung naning kansiꞌketa tavoꞌkuuꞌnung daꞌmong-koong nkoniiꞌ. Teka tee kenaanka-nung naning paning-eta pouꞌnung. </v>
<v b="1CO" c="15" v="48">Teing nantoong daꞌmong-koo-nupoong teing tee-pinaꞌ naning daꞌmong-koong-pinaꞌ oroꞌnanka. Teka teing nantoong paning-nupoong teing tee-pinaꞌ naning paning-koong-pinaꞌ oroꞌnuka. </v>
<v b="1CO" c="15" v="49">Teeꞌ nariꞌ niiꞌ tee-pinaꞌ naning daꞌmong-koong-pinaꞌ oroꞌmarimaung-koo napoꞌ teeꞌ nariꞌ oroꞌmariaing tee naning paning-koong-pinaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="50">Tee kapooꞌ ninge naurampimatomaung diiꞌ mmaikoriꞌ tee aung: Tee niiꞌkoo tamung bioꞌ ereng tovang navaro tee okovuaukaꞌnung tee barenku Kumponing bakaang muuꞌkoo tunumpoꞌ. Napoꞌ teing kapooꞌnanka paaꞌariaining okovuriarupeuꞌ tee kapooꞌ paaꞌaravaukaꞌ nung. </v>
<v b="1CO" c="15" v="51">Taaraveriai, ninge kapooꞌ makensiꞌnung naurampiiꞌnaang: Niiꞌ tee oꞌmariri moompiaukaꞌning, teka tenang asiꞌnamuꞌ tuuviri paning-eta karoko niiꞌ ookara teing paarimariaining namuꞌke, piping-pinaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="15" v="52">Tuuviri karoko booꞌnuka tenang daaꞌariaing eeꞌnoko tenang-eta booroaukaꞌnung, eeꞌnoko napoꞌ niiꞌ paarimariai. </v>
<v b="1CO" c="15" v="53">Eeꞌ makosinaꞌ: Teing mononanka booꞌkoo makosinanka kiriꞌampira teing booꞌkoo makosi deeaing siꞌmariai. </v>
<v b="1CO" c="15" v="54">Tenang mono booꞌkoo makosinanka booꞌkoo makosi deeaung deemparako Daari Meekunge minkuvuuꞌnaꞌ masikaꞌparavaing aaꞌpuuꞌnaꞌ, </v>
<v b="1CO" c="15" v="55">“‘Kumponinge booꞌ bakaang iriꞌ opui puruꞌantamuriaing.” “Ekee daꞌ booꞌ, dakaang iriꞌ arera? Daꞌ booꞌ, arerai dakaang tuuꞌnekeꞌ?” </v>
<v b="1CO" c="15" v="56">Aiꞌ orara aarumoi tuuꞌnekeꞌpinaꞌ tupuꞌmurimaung booꞌkoong iriꞌ ninka, eeꞌnoko eeꞌnung iriꞌ tee eeꞌnara boto niiꞌ booꞌkoo tammurimaung. </v>
<v b="1CO" c="15" v="57">Teka tampara tampampiaing Kumponing-koo booꞌkoong iriꞌ opura domang amuruꞌnung-koo niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="1CO" c="15" v="58">Teeꞌkoo mmaikoriꞌ ninge piaavarampimaing, imaꞌdariri otoriai diiriꞌdariaꞌ. Ookara batei-koo aaꞌnaꞌ kontariaing Ovoring bakaang mintoong-koo eeꞌ noruꞌeri: Ovoring-koo mintoomarikotaaꞌ tee niikaang mooꞌ paaꞌaravaukaꞌnung; booꞌke dakaꞌpuaukaꞌnunge. </v>
<v b="1CO" c="16" v="1">Enang tee eeꞌpinaꞌ mooniꞌ oosieriaing teing Kumponing bakaning meekupoong paku-koo: Dootuuꞌnupoong Kalesia-nameensiꞌka osi kante-koo nauarantuꞌnaꞌ nkoveriaing, eeꞌpinaꞌ: </v>
<v b="1CO" c="16" v="2">Saandei kante diiꞌ narunaꞌ narunaꞌ diiꞌka taakoreꞌning taapoꞌ koreꞌdariai. Tee tee oosi bakeniiꞌ otoko ning moaing. </v>
<v b="1CO" c="16" v="3">Miruꞌereriaing niiꞌning diiꞌkooning, eeꞌnoko tenang ning tavoꞌkamira ninge karavoto˜ ninka botoarampaing diikaang avuavuꞌnanka ninka Jerusalemaꞌaape beꞌanta-koo. </v>
<v b="1CO" c="16" v="4">Makosinaꞌ deekoꞌ ning nariꞌ meriainge. </v>
<v b="1CO" c="16" v="5">Ning maromaramang Masedoniaꞌnameensiꞌ beeroꞌansi nanamaꞌnaang. Masedoniaꞌ beeroꞌansi diiꞌanko moainge. </v>
<v b="1CO" c="16" v="6">Eeꞌnoko diiꞌ ninka oꞌnooꞌnoriaing deeꞌma, aiꞌ pa kamaari-poꞌnaveraaꞌka-koo nariꞌ oꞌnoriainge diiꞌke pakumeriainaꞌ nanampainairu-koo beꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="16" v="7">Enang tamung okiꞌnooꞌkoo beeroꞌdampiiꞌnaang piamoaꞌ, teka pankapankaroong otoꞌkoo piamomaang diiꞌ ninka, Ovoringe tauraꞌmuko deekoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="16" v="8">Ning Epesesie oꞌnoi oꞌnoaing bera Pentekos-naꞌmung basinooꞌke. </v>
<v b="1CO" c="16" v="9">Aiꞌ doona pankaing oroꞌparing ning mintoomaravaing-navaro-koo sinampuriaining. Eeꞌnoko teing niꞌninka turaniꞌnuka mmauꞌ otorong. </v>
<v b="1CO" c="16" v="10">Teka Timoti poaing deekoꞌ diiꞌanko, tampaꞌ ooveriaing tee avoroꞌneeng-koo tenang diiꞌ ninka otoritaaꞌ, aiꞌ teie tee Ovoring bakaang nko-nko nkovumaung ning-pinaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="16" v="11">Tee diiꞌkoo narunge doonko noruꞌeaukaꞌ. Pakuerioꞌ danto nanuaing mooavari tee ning-anko basiaravainaꞌ. Niiꞌke niiꞌmaikororiꞌ ninka nempampimaang tee. </v>
<v b="1CO" c="16" v="12">Napoꞌ tee-koo mmaikoꞌ Apolos: Ninge aaꞌnaꞌ pia-antavantuꞌnung diiꞌanko beeꞌnaang niiꞌmaikororiꞌ ninka, nka tee enang beꞌkoo piavoaꞌ, teka tee beaing doona oovura deekoꞌ. </v>
<v b="1CO" c="16" v="13">Tanterariri imaꞌdariri donkoniriaing diikaang masikaꞌanta ninka, naning-naunturi purintoꞌ ninka. </v>
<v b="1CO" c="16" v="14">Ootukunung kapooꞌ nkoveriaing piaa ninka nkoveriai. </v>
<v b="1CO" c="16" v="15">Mmaikoriꞌ ee, diiꞌke noruꞌeri otong Sitepanas bakanava-nupoong teing teing teva-nupoong tutunaꞌ bereꞌariruꞌning Akaiaꞌnameensiꞌkoo eeꞌnoko teing toꞌbii-antavarimaung Kumponing bakaning meekupoong paku-koo. </v>
<v b="1CO" c="16" v="16">Ninge botorampimang diiꞌke taaraveriaing kara teing-eta nantoong teeꞌ oroꞌnuka-ita, eeꞌnoko ookara-ita niiꞌ ninka nariꞌ aaꞌnaꞌ mintoompariaining-eta. </v>
<v b="1CO" c="16" v="17">Ning dotumaring aaꞌning poroioꞌ: Sitepanas, Potunatus eeꞌnoko Akaikas diiꞌ pariꞌantaraari. </v>
<v b="1CO" c="16" v="18">Tavoꞌkaioꞌ ning unaamouꞌ eeꞌnoko diiꞌ teeꞌke, unaaroruꞌ. Diiꞌke tee tasiꞌperiaing teing teeꞌ oroꞌnuka makosinuka tampaꞌ noruꞌkoo. </v>
<v b="1CO" c="16" v="19">Teing dootuuꞌnupoong osi kante-koo Eesia-nameensiꞌkoo otoromainge tampara tantaaring. Akuila daring Pirisikaꞌ nariꞌ teing dootuuꞌnupoong beekanava-koo naroꞌarimaing ninka piaa ninka tampaꞌ minkuraaringe Ovoring-koo. </v>
<v b="1CO" c="16" v="20">Niiꞌmaikororiꞌ ookarai aaꞌ otoroininge tampara tantaaringe. Diiꞌ ookara narunaꞌ narunaꞌ onkeonkeꞌdeeriaing meekupoong nkoarimanaꞌ. </v>
<v b="1CO" c="16" v="21">Enang tee, ninge Paulaꞌke napoꞌ tampara minkurampimang anaare ninge koontoꞌ daariama nkaang birenge miring taaꞌniꞌantamari. </v>
<v b="1CO" c="16" v="22">Baa naning tee Ovoring domange daiꞌuaukaꞌnung barakosiꞌ tee-koo otoaing. “Maranata” – Ovoring poaing. </v>
<v b="1CO" c="16" v="23">Tee biraanke Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang diiꞌ ninka nariꞌ otomatoaing. </v>
<v b="1CO" c="16" v="24">Ninge piaarampimaang diiꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. Masikung. </v>
<v b="2CO" c="1" v="1">Aung karavoto˜ tee ninge Paulaꞌke daariamaang, Jiisuuꞌ Karistooꞌkoong kara-okomui-nkai Kumponinge bamuioꞌ, eeꞌnoko tee Timoti niiꞌmaikoꞌ nariꞌ, diiꞌaape Kumponing bakaning-aape teke Koorin-navuntuꞌkoo dootuuꞌdarimaing-aape, napoꞌ teing ookara Kumponing bakaning meekupoong Akaiaꞌnamensiꞌkooning diiꞌanko otoromaing. </v>
<v b="2CO" c="1" v="2">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="3">Kumponing tee Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ Bauma tee bakei niiꞌke deto biraankeampiri otoꞌkoo makosi, tee piaa eeꞌnoko domang kuaaꞌanta-koo okoraꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="4">Teie niiꞌ dunsirunsi˜antamurimaung teing-koo niikaning arikananka-koo niiꞌke napoꞌ teing arikung-poꞌnupoong dunsirunsi-antavarampiiꞌnaang teeꞌ nariꞌ niiꞌ Kumponinge dunsirunsi-antamurimanaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="5">Niiꞌ teing Karistooꞌ ninka nariꞌ arikung deepoꞌ kuneꞌampimaing deemariri tee napoꞌ teeꞌ nariꞌ Karistooꞌ ninka aaꞌnaꞌ domang kuaaꞌantai maantoꞌmurima niiꞌning-koo pareꞌampikooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="6">Eeꞌ, kapooꞌke mankiꞌantamuriko tee makosi, diiꞌ Koorin-nupoong domang unaarori domantariainaꞌ teeꞌ. Eeꞌnoko tenang niiꞌke domang kuaaꞌmorimanang diiꞌ napoꞌ domang kuaaꞌdorikooꞌ, eeꞌnoko puring nkaverikooꞌ ookara batei-koo teing mankiꞌnanka puruꞌkoong niiꞌke nariꞌ mantompampimaing. </v>
<v b="2CO" c="1" v="7">Diiꞌ eꞌmaniriainaꞌ masikaꞌ noruꞌdarampiri otong, aiꞌ teeꞌ arikung kuneꞌampiko domang kuaaꞌantamurimanaꞌ Kumponinge napoꞌ diiꞌ domang kuaaꞌantaruriainge. </v>
<v b="2CO" c="1" v="8">Ee mmaikoriꞌ, arikung Eesia-nameensiꞌkoo kuneꞌampiruꞌnung-koo papaararariarooꞌnaang naurarampimang. Niiꞌ teing aaꞌnaꞌ masikaꞌ arikunge pakusiꞌmurioꞌ domamariaukaꞌning-pinaꞌ noruꞌmariruꞌning. </v>
<v b="2CO" c="1" v="9">Bakei booꞌkoo bamuruꞌning-pinaꞌ noruꞌmariruꞌ, teka teie Kumponinge tee arikung niiꞌkoo tauraꞌpuuꞌnung niiꞌ tee narung-koo baitomariiꞌnaang booꞌnuka domang-antavurimaung-koo, eeꞌnoko niikaang puring-koo biꞌmariaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="10">Eeꞌ, teie Kumponinge kapooꞌ niiꞌ dupisiꞌkoong-pinaꞌ oroꞌketa domang-antamuruꞌnunge teeꞌ nariꞌ taremuri otong. Teeꞌkoo teeꞌ nariꞌ tee-koo arooꞌmarimaung daanto nariꞌ mooꞌmurimatoaing-koo. </v>
<v b="2CO" c="1" v="11">Diiꞌke teie kunsi-koo nariꞌ pakumereriaing, aiꞌ diiꞌke mmauꞌke pakumereriko deekoꞌ tee nantoong mmauꞌke Kumponing-koo tampaꞌ tampaavaing tenang Kumponinge niiꞌ pakumuriko. </v>
<v b="2CO" c="1" v="12">Niiꞌ tee dotumarimaung domang kiiroraaꞌmariri eeꞌkoo: aiꞌ niiꞌke tee aarumo koontoꞌ narung nkoampimaung Kumponing piavomanaꞌ ookara nantoong eeꞌnoko diiꞌkoo meuꞌke, niiꞌnung kapooꞌ makempampiaꞌ, eeꞌnoko teeꞌ oroꞌnooꞌkoo kansiꞌ bakaang matau siompampiaꞌ, Kumponing bakaang piaae kakeꞌii-antamuriko bakaang aarumo siompampikooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="13">Ookara kapooꞌ ninge daarirerompimaing teing makensiꞌning deeaꞌ, deeruerima tasiꞌperipeuꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="14">Diiꞌkoo niiꞌninge niiꞌ tampaꞌ tasiꞌmereri otoinaꞌ tasiꞌmeriiꞌnaang ookarai piamomaang. Eeꞌnoko niikaang miring meenaꞌantaveriai teeꞌ niiꞌke diikaang miring meenaꞌantavampiainaꞌ teꞌmung Ovoring Jiisuuꞌ poainaꞌmung. </v>
<v b="2CO" c="1" v="15">Diiꞌke ning masikaꞌantamerimaung noruꞌansi ning diiꞌankoi tutung meeꞌnaang tammaruꞌ eeꞌnoko toromarama napoꞌ beeroꞌdampiri kemuꞌkanaꞌ paku-antarampiiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="1" v="16">Aꞌnooꞌ tee ninge tenang Masedoniaꞌ mema diiꞌ oorampiri beꞌkoo noruꞌantuꞌ eeꞌnoko Masedoniaꞌketa napoꞌ diiꞌanko meko pakumeriko Judiaꞌaape meeꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="1" v="17">Teketa maromaruꞌnaꞌ diiꞌanko mearuko tamung akapeuꞌmarama minkuantuꞌnung-pinaꞌ noruꞌmeriaukaꞌ, aiꞌ ning akapeuꞌmarama maromaravaung naning kansiꞌkoong bakanaꞌ tosiroꞌmarama. </v>
<v b="2CO" c="1" v="18">Kumponing masikung minku deemparako niikaang kara teeꞌke diiꞌkoo niiꞌ tosiroꞌmariaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="19">Aiꞌ tee Kumponing Bauring Jiisuuꞌ Karistooꞌ tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌke diiꞌkoo daankiampimaung, aaꞌninge Sivenus, Timoti eeꞌnoko ning tee tosiroꞌkoong deeaꞌ, teka tee-koo kuunge ookara batei-koo tee niiꞌ masikung narung minku-koo makosinuka. </v>
<v b="2CO" c="1" v="20">Aiꞌ ookara maraka-antananka Kumponinge deining Jiisuuꞌkoo kuunge teing masikaꞌparavainanka. Teeꞌkoo Kumponing daangampampima Jiisuuꞌkoo kuunge aaꞌpampimaung, “Eeꞌ, masikung, nkoaravaing!” </v>
<v b="2CO" c="1" v="21">Enang tee Kumponing narunge ookeng diiꞌ eeꞌnoko niiꞌ imaꞌantamurimaung Karistooꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="1" v="22">Bera pakoꞌpariꞌmurima bakaning deeng-anta-koong taaꞌniꞌanta tee bakaang Tanuaang Meekung niikaang domang-koo sipuuꞌ tee koreꞌnang tasiꞌanta tee-koo biraanke damaꞌ ooampiaing-koong. </v>
<v b="2CO" c="1" v="23">Enang tee masikaꞌanta-koo Kumponing bakaang miring tampamang aaꞌpama: Ning tee diiꞌ orakaꞌ mantong-antarampiꞌneeng-koo diiꞌanko teꞌ Koorin napoꞌ toromaravaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="1" v="24">Tenang ning mora tee diikaang baito booniꞌanta-koo piamoaꞌ diikaang baito-koo tampaꞌ donkoniri otoriko, teka ninge doturotu-aape-nameng-koo deekoꞌ pakurampiiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="2" v="1">Tee tee napoꞌ kemuꞌkanaꞌ diiꞌ orarunsi-antarampima beeroꞌkoo kasiamparuuꞌnung. </v>
<v b="2CO" c="2" v="2">Aiꞌ diiꞌ orarunsi-antarampiko deekoꞌ ning baie napoꞌ dotu-antamupeuꞌ? Otoaꞌ. Tee tee diiꞌke deekoꞌ ninge orarunsi-antarampiaruko dotu-antameripeuꞌ. </v>
<v b="2CO" c="2" v="3">Teeꞌkoo ninge tee tutunaꞌnung karavoto diiꞌanko daariantuꞌnung diiꞌanko tamung mora diiꞌ orarunsi-antarampiarooꞌnaang, diiꞌ ning dotu-anta-koo narung-koo makosinuka-pinaꞌ noruꞌdampimaing. Aiꞌ ninge eeꞌ noruꞌdampiruꞌnung, ookara kapooꞌ koomparako deekoꞌ dotumari diiꞌanko meaing, eeꞌnoko ning dotumarako diiꞌ ookara doturariai nariꞌ. </v>
<v b="2CO" c="2" v="4">Koontoꞌ sisikeera ninka domang mankiꞌmoi daarirerompiruꞌnung taꞌdue duuꞌmarama. Diiꞌ mankiꞌanta-koo deeaꞌ, teka diiꞌke ninge piaae maantoꞌmui piaarampimanaꞌ noruꞌeriiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="2" v="5">Teka teie naninge tee orarunsi-anta basi-antavuuꞌnunge ning narung orarunsi-antamuaꞌ, teka diiꞌ ninka nariꞌ orarunsi-antamuruꞌnung, teka aaꞌpamaang, diiꞌ ookara nariꞌ orarunsi-antaruriaꞌ, kara baruꞌ mankiꞌ minkuamiꞌneeng-koo. </v>
<v b="2CO" c="2" v="6">Diiꞌkoo mmauꞌke kiimata averuꞌnung makosinaꞌ tee naning. </v>
<v b="2CO" c="2" v="7">Teeꞌkoo enang tee diiꞌke bereꞌdarima tontaꞌantaverima domang kuaaꞌantaveriaing, baruꞌ mankiꞌoraiꞌnange orarunsie booniꞌuꞌneeng. </v>
<v b="2CO" c="2" v="8">Teeꞌkoo ning diiꞌkoo eentamarang piaa nau-antaveriiꞌnaang tee. </v>
<v b="2CO" c="2" v="9">Tee tero tautaurampiri daarirerompiruꞌnung tee diiꞌ paara-anta-koo diiꞌ ookara kara arooꞌnuka masikeng deekoꞌ siraꞌdariiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="2" v="10">Enang tee baa naning diiꞌke tontaꞌantavering ninge teie teeꞌ tontaꞌantavansinge. Aꞌnooꞌ tee kapooꞌ ninge tee tontaꞌantavansing tee ning-aape nkovuaꞌ, tamung diiꞌ pakurampiri tontaꞌantavansing Karistooꞌkoo uroꞌkanooꞌke. </v>
<v b="2CO" c="2" v="11">Teeꞌ nkomarima tee Sietaniꞌ doona avompiarooꞌnaang niiꞌ barang-koo, aiꞌ niiꞌ teing amakonanka deeaꞌ tee maroaramanaꞌ tasiꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="2" v="12">Tenang ning Toroasi-navuntuꞌkoo basimarama tee doorenang Karistooꞌ bakaang daankiama doona ning-koo daateꞌari otoko ooantuꞌ tee Ovoring bakaang nko-nko nko-koo. </v>
<v b="2CO" c="2" v="13">Nka nkaang noruꞌ baruꞌ tampaꞌ oꞌnoaꞌ tee Taitas, mmaikoꞌ, teka ooamparura diiꞌkoong doorenang ninka mmeꞌ poaruko. Teeꞌkoo tee besiꞌama Toroasi-nupoong teka siparamira Masedoniaꞌnameensiꞌaape mouꞌ. </v>
<v b="2CO" c="2" v="14">Teka tampara masikung tee-koo Kumponing, aiꞌ teie tee Karistooꞌkoo kuunge arooꞌantamurira siong-antamurimaung ookara batei-koo ookara kapooꞌ puruꞌuuꞌnaꞌ sirakuraꞌ oroꞌantavuma. Eeꞌnoko niiꞌkoo kuunge tee Karistooꞌ noruꞌkoong noruꞌ avitoitoi bereng-antavukooꞌ nuuraaꞌ tampaꞌ kaꞌmiꞌpinaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="2" v="15">Aiꞌ niiꞌ teing Karistooꞌkoong numponuponanka ookara nantoong-koo meuꞌke Kumponinge bamuruꞌnaꞌ; </v>
<v b="2CO" c="2" v="16">Teing nantoong booꞌpariaing-koo tee niikaang doorenang tee orakaꞌ kaꞌmiꞌpinaꞌ nuu, eeꞌnoko teing-koo domampariaining-koo tee booꞌantanaꞌ nuuraaꞌ niikaang kara. Eeꞌnoko baa naning baka teeꞌ tampaꞌ nuuraaꞌarapeuꞌ Kumponing-koo taapoꞌke? </v>
<v b="2CO" c="2" v="17">Aiꞌ niiꞌke tee Kumponing bakaang kara mooniꞌ nka-koo daankiampiaung niiꞌning nkoarimanaꞌ, teka niiꞌ nantoong arooꞌpoꞌnupoong masikeng, Kumponinge botomurioꞌ Kumponing-koo dutakanooꞌke Karistooꞌkoo kuunge karompimaung. </v>
<v b="2CO" c="3" v="1">Teing mooniꞌ nka-koo daankiarimaing teing kara tasiꞌanta-koong tutung uroꞌke nauraariko taaraverererimaing. Eeꞌnoko napoꞌ tenkenaama karavoto˜ eentaraarimaung tasiꞌanta-koong averereriko niiꞌning napoꞌ nauaariiꞌnaang. Teka niiꞌke kara nau-antararampiko namuꞌke tasiꞌmererima taaramerererimaung, Ovoring-etaing kara okomuri nkanuka deemariko. </v>
<v b="2CO" c="3" v="2">Eeꞌnoko niiꞌninge nantoonge teeꞌke taaꞌniꞌanta-koong kara besiꞌaavaꞌ taaramaarimaung, aiꞌ teinge noruꞌai otong diiꞌ niiꞌke pankaruntoonge noruꞌdarampimanaꞌ. Eeꞌnoko teing tampara aarumonanka Karistooꞌketaing niiꞌke diiꞌkoo pareꞌantavampiruꞌning ooaama tasiꞌmaarikooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="3" v="3">Aiꞌ niiꞌke tamung karonge siinkirarampiaꞌ, eeꞌnoko tamung damaꞌdu tekaꞌdarampiaꞌ teeꞌ Moosesie Kara Kivora kapang-koo tekaꞌpuuꞌnaꞌ, teka Kumponing taaꞌniꞌpoioꞌ bakaang Tanuaang ninka diikaang domananka-koo Karistooꞌ bakaang kara pareꞌdarampiruꞌ. </v>
<v b="2CO" c="3" v="4">Karistooꞌke makosi-antamurioꞌ niiꞌke aaꞌnaꞌ masikaꞌantavampiri teeꞌ minkuampimang Kumponing-koo arooꞌmariri. </v>
<v b="2CO" c="3" v="5">Niiꞌ niiꞌkamaiꞌ makosinuka tammariaꞌ. Kapooꞌ tavoꞌarako niiꞌketa pupuꞌniiꞌ tampampiarupeuꞌ, teka Kumponing narung okovuioꞌ deekoꞌ niiꞌ makosinuka. </v>
<v b="2CO" c="3" v="6">Teie eeꞌnarai makosi-antamuruꞌnung tee nerakung kara nantoong Kumponing ninka naroong-anta-koong pareꞌarampiiꞌnaang. Moosesi bakaang boto keperuuꞌui domaang besiꞌnaꞌ minkuampiaung, teka Tanuaang Meekung uroioꞌ sionaꞌ nauarampimaung. Tee boto tee nantoonge totoꞌpaako tang booꞌkoo tuutunampurikooꞌ, teka teie Tanuaang Meekunge nantoong daaꞌurima domang-antavurimaung. </v>
<v b="2CO" c="3" v="7">Tenang tee boto Kumponinge kapang-koo tekaꞌpui daarivuuꞌnaare avuriko tee bakaang meenasi aaꞌnaꞌ siisioi oroꞌparuꞌ. Moosesi bakaang oing aaꞌnaꞌ pipiꞌdavouꞌ, eeꞌnoko bane tee araka sirisiriꞌarako teinge Isireeli-nupoonge bakaang oing ooai otoꞌkoo makosiaavaruuꞌ. </v>
<v b="2CO" c="3" v="8">Nka tee boto, bakaang aarumo nantoong booꞌanta-koong, meenasi pankaing ninka siraꞌpaako ooampira eeꞌ noruꞌampiai: Tanuaang Meekunge domang-anta-koong kara siraꞌnaꞌ napoꞌ aaꞌnaꞌ deto puring ninka meenaꞌpoi otong. </v>
<v b="2CO" c="3" v="9">Aaꞌnomaung: tee temuriiꞌ aarumo Moosesi bakaang, boto sionge nantoong tamung kiimata-antavurimaung miring pankaimpoꞌnung deekoꞌ tee, tee aarumo niiꞌke tareampimaung, nantoong Kumponing-ankoi koong-anta-koong, miring bakei aaꞌnaꞌ deto basi. </v>
<v b="2CO" c="3" v="10">Tee Moosesi bakaang meenasi temuꞌ aaꞌnaꞌ arakavaruꞌnung tee enang otoaꞌ aunge eꞌmununge meenasie Tanuaang Meekung bakaange nariꞌ donkonuresi apooꞌuioꞌ. </v>
<v b="2CO" c="3" v="11">Eeꞌnoko tee urikung aarumo paaꞌarama beuꞌnung meenasi-poꞌnung deemparako tee, eeꞌ noruꞌampiaing: aung aarumo teeꞌ nariꞌ tampaꞌ otoi otoꞌkoong aaꞌnaꞌ meenasi-poꞌnung deempari otoaing. </v>
<v b="2CO" c="3" v="12">Enang tee, tee kara domang-anta-koong purintoꞌ masikaꞌantavampiri niiꞌke tee aaꞌnaꞌ toꞌbiiampiri daankiampimaung. </v>
<v b="2CO" c="3" v="13">Niiꞌ teing Moosesi pinaꞌ araka niikaang avoꞌampiaung teka siraꞌpampimaung ookarai ooveriiꞌnaang. Moosesi tee bakaang oing dakaꞌparuꞌnung Isireeli-nupoonge ooai siisioroko bane doonko siriꞌarama nanuko tee araka. </v>
<v b="2CO" c="3" v="14">Eeꞌnoko tee tenang biikaang onou nariꞌ avoꞌariruꞌ koontoꞌ tasiꞌpai taaravaaꞌneeng-koo. Eeꞌnoko eꞌmung-koo basinooꞌ tee urikung kara nantoong Kumponing ninka naroong-anta-koong deeruaama noruꞌ biikaang tee teeꞌ nariꞌ avoꞌariri papaaravarimaung Kumponinge domampuriainaꞌ oo-koo. Sirakaꞌpariaꞌ, aiꞌ tee Karistooꞌkoo kuunge deekoꞌ makosiaapeuꞌ. </v>
<v b="2CO" c="3" v="15">Eeꞌ, eꞌmung-koo basinooꞌ tee Moosesi bakaang kara taaravaama biikaang domang mmeꞌ daateꞌariaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="3" v="16">Nka tenang nantoong Ovoring-anko bereꞌariko deekoꞌ tee noruꞌ biikaang papaaraniiꞌnanka sirakaꞌantavurimaung Kumponinge domampuriainaꞌ tasiꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="3" v="17">Enang tee, tee Ovoring minkuampimaung tee Tanuaang Meekung, eeꞌnoko teing nantoong Ovoringe Tanuaang Meekunge kuung deempuriaining teing teieta boto-koong tuutunang˜ eta unaavoroi otoroaining. </v>
<v b="2CO" c="3" v="18">Eeꞌnoko niiꞌke ookarai eeꞌninge niikaang onou avoꞌmariaꞌ oꞌnorimainge tee Ovoring bakaang araka tampaꞌ ooampiri oorara-pinaꞌ oroꞌantavampimaung, eeꞌnoko paarimarima teeꞌ Karistooꞌpinaꞌ oroꞌmarimaung deto biaꞌmorima meenasi-aape. Tee aung aarumo tee Ovoring-eta pomaung, tee eeꞌnara Tanuaang Meekung. </v>
<v b="2CO" c="4" v="1">Teeꞌkoo Kumponinge piaamurira tee araka oko-antamuri bereng-anta-koo botomurioꞌ tee niiꞌ iriꞌ oꞌmariaꞌ siraꞌpampimaung. </v>
<v b="2CO" c="4" v="2">Niiꞌke nantoong dauaꞌarampiaunge niikaang minkunaa masikaꞌanta-koo. Naning tosi-koo piamoriaunge. Kara Kumponing bakaang mareꞌampiaunge. Teing maimaiaꞌnaꞌ oroꞌnanka tee damaꞌduampiruꞌning. Kumponing narung-koo uroꞌkanooꞌke donkonampiri kara masikung narung sirakaꞌantavampiri nantoong nauarampimaung teinge tampaꞌ tasiꞌmaarira domang-eta arooꞌaavaꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="4" v="3">Eeꞌnoko tee doorenang tampara daankiampimaung aaꞌnaꞌ sirakaꞌpari otong, teka teing-koo booꞌaape nameng-koo otoroining-koo deekoꞌ tasiꞌparavaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="4" v="4">Teing eeꞌning masikaꞌanta otoꞌevoroaing teie daang-koong kumponinge kansiꞌkoonge siompaamaunge noruꞌ kaputuꞌantavuruꞌning. Teeꞌkoo tee Karistooꞌ tee Kumponing siuraampi˜ meenasi-poꞌnung bakaang doorenang tampara arakavarako ooaavarukooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="4" v="5">Aiꞌ niiꞌ niiꞌka minkumarima daankimariaꞌ, teka Jiisuuꞌ Karistooꞌ Ovoring deempari otoing siraꞌpampimaung, eeꞌnoko niiꞌ teing diiꞌ diikaning botovotonaaꞌnuka Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="4" v="6">Aiꞌ teie Kumponinge kansiꞌ pupuꞌuma aaꞌpuuꞌnunge, “Araka, arakararavai mutaanang-koo meuꞌke,” tee bakaang arakai niikaang domang siisi-antavuuꞌnung nau-antamurima tee meenasi Kumponing bakaang, Karistooꞌ bakaang oing-koo oroꞌparako tasiꞌpampira aaꞌpampiiꞌnaang tee tee Ovoring, Kumponinge tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domamuri taremuriainooꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="4" v="7">Nka bane tampeng meenasi niiꞌkoo kuung otoko, niiꞌ teing utau aavetaꞌnanka kansiꞌkoo nkoniiꞌpinaꞌ oroꞌnuka. Kumponinge teeꞌ miruꞌmuruꞌnung iriꞌ dau basie puring-antamuriko nantoonge tee bakaang iriꞌ tasiꞌpaavaꞌnaang, niikaang deeaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="4" v="8">Ookamenta-ita tee aaꞌnaꞌ iinkunumaarimaung, teka nakaꞌmariaung. Bane papaaramariko, nka oraruꞌkampiaung. </v>
<v b="2CO" c="4" v="9">Turamaarimaunge, teka Kumponinge siꞌmuriaung. Naꞌnamaarima orari-antamaariarukooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="4" v="10">Niikaang moniꞌke doong kante booꞌ kuneꞌumaung teeꞌ Jiisuuꞌkoo nkoaruꞌnaꞌ nariꞌ Jiisuuꞌ bakaang iriꞌ tampaꞌ oroꞌparaaꞌnaang niikaang mono-koo. </v>
<v b="2CO" c="4" v="11">Eeꞌ, niiꞌ domamariri oꞌnoriko teie Kumponinge tauraꞌmurimaung booꞌ kuneꞌkoo Jiisuuꞌkoo, Jiisuuꞌ bakaang iriꞌ taaꞌniꞌpoi oroꞌparaaꞌnaang niikaang mono booꞌdumpaaꞌ deemparako. </v>
<v b="2CO" c="4" v="12">Enang tee niiꞌke Karistooꞌ daankiampima booꞌ kuneꞌampiko diiꞌke unaa-anta mantomperikooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="4" v="13">Teeꞌ Daari Meekung-koo narunge aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Ninge masikaꞌantavamira karontuꞌnung,” teie narunge Tanuaange masikaꞌanta-koonge daaꞌmuriko masikaꞌantavampima karompimaung. </v>
<v b="2CO" c="4" v="14">Aming-koo, nnaꞌ eeꞌ masikaꞌ noruꞌampiri oꞌnoring, teie narunge Ovoring Jiisuuꞌ booꞌparuꞌnooꞌketa domampuuꞌnunge domamuriaing tee ninka, eeꞌnoko diiꞌ ninka nariꞌ tavoꞌantamuriaing Kumponing-anko. </v>
<v b="2CO" c="4" v="15">Kumponinge aing ookara kapooꞌ nkoarampimaing tee diiꞌ paku-anta-koo miruꞌuuꞌning eeꞌ noruꞌuitaaꞌ: mmauꞌ nantoonge tee biraanke nkavaama tee napoꞌ teinge Kumponing daangampaavai, eeꞌnoko Kumponinge meenasi nkavuai tee-koo. </v>
<v b="2CO" c="4" v="16">Teeꞌkoo taruaꞌmoriaung. Bane damaꞌdu insimarima, nka niiꞌkoo kuunooꞌ tee doong kante nerakaꞌmariri oꞌnorimaung. </v>
<v b="2CO" c="4" v="17">Aing niikaning arikananka teing aꞌnooꞌ kuaaꞌning, pankaroong otoꞌnumpoꞌning deeaꞌ, teka teinge nerimemurimaung tee mooꞌ aaꞌnaꞌ mankiꞌ tee meenasi otoi otoꞌ. </v>
<v b="2CO" c="4" v="18">Teeꞌkoo niiꞌ teing-koo kapooꞌnanka-koo eꞌmung oroꞌpariri otoroining-koo ookampiri oꞌnoriaꞌ, teka teing-koo oroꞌpariaing-koo arooꞌmariri oꞌnoring. Teing kapooꞌ oroꞌpari otoining otoꞌnumpoꞌning deeaꞌ, teka teing oroꞌpariaing teing otoi otoaining. </v>
<v b="2CO" c="5" v="1">Enang tee niiꞌke noruꞌampiri oꞌnoring tee niikaang mono anke kansiꞌkoo oꞌnoring bare-pinaꞌ pesiꞌarako niiꞌ teing tee pava Kumponing-etaing otoꞌmemuring teing paning-koo otoi otoꞌ aaꞌning naninge birenge kanivuaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="5" v="2">Enang nempampiri niiꞌ teing baimarima oꞌnoring tee mono Kumponing-etaing amuriiꞌnaang piamorima, </v>
<v b="2CO" c="5" v="3">tee mono nkomemuruꞌnunge duaanamuriko simpenoiꞌnuka deemariarooꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="5" v="4">Eeꞌ, enang mono kansiꞌ bakaang-koo oꞌnori mankiꞌmorima baimarimaung. Mono tamung siꞌkoo piamoriaꞌ, teka niikaang mono booꞌkoong namuꞌke mono booꞌpaaꞌke dakaꞌpui paari-antamuriiꞌnaang piamorimaung. </v>
<v b="2CO" c="5" v="5">Niiꞌ niiꞌka teeꞌ nko-koo noruꞌmariaꞌ, teka Kumponinge niiꞌ pia-antamuruꞌ mono booꞌpaaꞌ nka-koo, eeꞌnoko bakaang Tanuaang amuruꞌ taaꞌniꞌantamuri, tasiꞌanta-koo tee maraka-antamuruꞌnung tavoꞌkuaing-koo. </v>
<v b="2CO" c="5" v="6">Teeꞌkoo eeꞌ noruꞌampiri ookara batei-koo arooꞌmariri oꞌnorimaung: Enang tee aung kansiꞌ bakaang mono ninka oꞌnori Ovoring-eta taapoꞌ oꞌnoring. </v>
<v b="2CO" c="5" v="7">Oꞌnoritaaꞌ baitoi masikaꞌanta ninka oꞌnori teeꞌ noruꞌampimaung, kapooꞌ dutai oo-koong deeaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="5" v="8">Aaꞌpamaang, aaꞌnaꞌ purimariri oꞌnoring, teka aaꞌnaꞌ deepoꞌ aung mono sipampira Ovoring-anko oꞌnoriiꞌnaang piamori otong. </v>
<v b="2CO" c="5" v="9">Ookara-koo dau basinooꞌka tee dotu-antavampiiꞌnaang piamori oꞌnoring, anke mono ninka oꞌnori, niiꞌnooꞌ aung mono sipampira deekoꞌ. </v>
<v b="2CO" c="5" v="10">Aiꞌ niiꞌ teing ookara Karistooꞌkoo dutakanooꞌka teie simpeꞌmuriaining, narunaꞌ narunaꞌ mooꞌ kante nkavampiaing tenang mono-koo oꞌnori nkoampiruꞌnaꞌ siomparioꞌ, tampaꞌ deekoꞌ aiꞌ orakaꞌ nkoampiruꞌnung deekoꞌ. </v>
<v b="2CO" c="5" v="11">Teeꞌkoo niiꞌke Kumponing-koo amorompiri nantoong pia-antavarampimaung tee-koo arooꞌariiꞌnaang. Niiꞌ kuung oꞌnorimanaꞌ Kumponinge koontoꞌ noruꞌui otong, eeꞌnoko bakei tampaꞌ diiꞌke teeꞌ nariꞌ tasiꞌmereripeuꞌ diikaang domang pankaruntoonge. </v>
<v b="2CO" c="5" v="12">Diiꞌke baruꞌ biivimerereriiꞌnaang etumariaꞌ, teka diiꞌke niiꞌ tasiꞌmereriainaꞌkoo pakurarampimaang, eeꞌnoko tenang teinge diiꞌ barantaarimainge biiꞌka tampeng tamparima nka biikaang domang tasiꞌpariaꞌ kararaariko, tampaꞌ kakeꞌii-eta makuꞌereriai. </v>
<v b="2CO" c="5" v="13">Niiꞌ niiꞌning-koo kanuꞌnuka-pinaꞌ auromarimaung deekoꞌ tee tee kapooꞌ Kumponing bakaang, teka niiꞌ tampaꞌ taaramerererimaung deekoꞌ makosi, diiꞌ paku-koo teeꞌ auromarimaung. </v>
<v b="2CO" c="5" v="14">Aiꞌ niiꞌ tee Karistooꞌ bakaang piaae aaꞌnaꞌ siong-antamuri oꞌnoring tasiꞌantamuri tee narung niiꞌkoo booꞌparuꞌnung ookara-koo, eeꞌnoko teeꞌkoo ookara tee moompiruꞌning-pinaꞌ oꞌnoring. </v>
<v b="2CO" c="5" v="15">Eeꞌnoko tee tee ookara-koo booꞌparuꞌnung teing tee-koo napoꞌ domampariaining biiꞌka dotu-anta-koo deeaꞌ, teka Karistooꞌ narung dotu-anta-koo, tee teing-koo booꞌparara napoꞌ domamparuꞌnung. </v>
<v b="2CO" c="5" v="16">Teeꞌ tasiꞌpampiruꞌnooꞌketa niiꞌke naning bakaang ooꞌoo-koo noruꞌampiaung, kansiꞌ bakaang noruꞌpinaꞌ. Karistooꞌ teeꞌ noruꞌampikoꞌnung deekoꞌ enang teeꞌ noruꞌampiaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="5" v="17">Teeꞌkoo tee naning Karistooꞌkoo otoing tee nerakaꞌpuing. Urikung onou otoaꞌ, teka ookutunung nerakaꞌpuing. </v>
<v b="2CO" c="5" v="18">Aing teing ookara Kumponing-etaning tee eeꞌnara niiꞌ baka-koo napoꞌ navu-antamuruꞌnung Karistooꞌkoo, eeꞌnoko navu-antamurira tee nko-nko nantoong napoꞌ navu-anta-koong amuruꞌ niiꞌke nkoampiiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="5" v="19">Teeꞌ aaꞌnaꞌ Kumponinge ookara kansiꞌnupoong napoꞌ navu-antavuruꞌ baka-koo Karistooꞌkoo kuunge biikaang orakaꞌ nkonanka deeruevurima tuumpivuriaꞌ. Eeꞌnoko teie baremuruꞌ niiꞌke tee minkunaa daankiampiiꞌnaang napoꞌ Kumponing ninka navuariainaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="5" v="20">Eeꞌnoko niiꞌ teing enang Karistooꞌ bakaning kara okomuri nkanuka Kumponing niiꞌkoo kuunge karoko nantoong bokuarampimaing, eeꞌnoko niiꞌke ookara Karistooꞌkoo aaꞌnaꞌ keviꞌarampiri bokuarampimaang aaꞌpampima: Aarumo orara siperira Kumponing ninka navurariai. </v>
<v b="2CO" c="5" v="21">Kumponinge tee Jiisuuꞌ orakaꞌnko noruꞌuaung orakaꞌ nkonanka-poꞌnung deeng-antavuuꞌ niiꞌ pariꞌanta-koo, tee-koo kuunge niiꞌ Kumponing bakaang aarumo koontoꞌpoꞌnupoong deemariiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="6" v="1">Teeꞌkoo niiꞌ Kumponing-koo nariꞌ mintoomarimaing deemarima niiꞌke pia-antararampimaang doona otoko diiꞌke Kumponing bakaang piaa tampaꞌ komperimaatoainaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="6" v="2">Aiꞌ Daari Meekung-koo eeꞌ minkuvuuꞌnung, “Ninge tee nkaang piaa tenang oroꞌparamanang makotuioꞌ taararampiring, eeꞌnoko teꞌmung domang-antanaꞌmung-koo tee ninge pakurampiring.” Tee batei Kumponinge piaa oroꞌanta-koo minkuvuuꞌnung aung eꞌmung makotuioꞌ naurampimang. Eꞌmung eeꞌnaꞌmung teꞌmung niiꞌ domang-antanaꞌmung. </v>
<v b="2CO" c="6" v="3">Ee aing, pinaunuka taarameriaing, aiꞌ niiꞌke aarumo naning tupang-antavampipeuꞌnung diiꞌkoo uroꞌkanooꞌke oroꞌantavampiaꞌ teing niikaning kara daang-antavupeuꞌnung. </v>
<v b="2CO" c="6" v="4">Nka ookara nko-nkonankai niikaninge tee siraꞌmurimaung niiꞌ teing Kumponing bakaning botovotonaaꞌnuka. Oomereriaing niiꞌ tee aaꞌnaꞌ ivekaꞌmori mintoomarimaung, bane ainge eeꞌoroꞌnankai paaramuriko: arikanankai eeꞌnoko poreꞌnankai, napoꞌ papaaranankai meuꞌmuriko teka niikaang mintoong-koo meuꞌka. </v>
<v b="2CO" c="6" v="5">Napoꞌ teie aaꞌnaꞌ muraꞌmaarimaunge, kiimatanava-koo siꞌmaarikooꞌ, totopurumaarima˜. Eeꞌnoko napoꞌ takaaꞌmorikooꞌ, aasiꞌkoo toraꞌkampiarukooꞌ, peera ninka, diiꞌkoo ookara-koo. </v>
<v b="2CO" c="6" v="6">Napoꞌ tasiꞌmereriai niiꞌ teing domang kirokainku, napoꞌ mataunukai, eeꞌnoko napoꞌ iira ninka mintoomariaunge, nka nantoong tampaꞌ nariꞌ tarearampimaung Tanuaang Meekung-koo kuunge piaa masikung ninka. </v>
<v b="2CO" c="6" v="7">Niiꞌ teing kara masikung narung minkuampimaung Kumponing bakaang purintoꞌ kompampiri, eeꞌnoko tampara aarumo ookanaantai kaaꞌba-pinaꞌ kompampiritaaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="6" v="8">Amutemuriiꞌ otootoꞌkoo niiꞌ Kumponing bakaning bautaranuka-pinaꞌ oroꞌantamarimaung: tenang tampaꞌ nkomaariko niiꞌnooꞌ pooreꞌmaariko, tenang daangamaariko niiꞌnooꞌ daang-koo tuumpimaariko. Bane teie koomariri oꞌnoriko nka tee tokomaarimaatooꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="6" v="9">Bane ookarai noruꞌmaaritaaꞌ, nka niiꞌninge noruꞌmaariaung-pinaꞌ nkomaarikooꞌ. Bane ampankeenaꞌ booꞌnanka-pinaꞌ noruꞌmaariko nka tee mmeꞌ domamariri oꞌnoring. Tenang muraꞌmaarima teie domang dupisiꞌmaariaung. </v>
<v b="2CO" c="6" v="10">Bane orarunsi-antamaarikooꞌ, teka ookara batei-koo niiꞌ dotumariri oꞌnorimaung. Bane ataꞌkampiri, teka nantoong aaꞌnaꞌ biraankei maantoꞌantavarampimaung. Bane kapooꞌnavuꞌ otoꞌmemuriaꞌ, teka kapooꞌ ookara okomuri otong. </v>
<v b="2CO" c="6" v="11">Diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ Koorin-nupoong, niiꞌke tee siraꞌmariri naurarampimaung niikaang domang aaꞌnaꞌ daateꞌmariri. </v>
<v b="2CO" c="6" v="12">Niikaang navunavu diiꞌkoo avoꞌmariaꞌ, teka diiꞌ deekoꞌ niiꞌkoo avoꞌdarimaung. </v>
<v b="2CO" c="6" v="13">Ninge tee diiꞌ nkaning toirekaaꞌpinaꞌ kararampimang. Tampaꞌ makuꞌmeriaing diikaang domang daateꞌdariri. </v>
<v b="2CO" c="6" v="14">Teing ninka nantoong masikaꞌanta otoꞌevoroaing ninka nariꞌ pakeꞌdeeriaukaꞌ, aiꞌ tampara aarumo orara aarumo ninka arekeeꞌ nariꞌ meenaꞌporesi oroꞌparepeuꞌ? Eeꞌnoko araka naanka mutaanang arekeeꞌ nariꞌ otoresitaaꞌ oroꞌparepeuꞌ? </v>
<v b="2CO" c="6" v="15">Eeꞌnoko Karistooꞌ naanka Sietaniꞌ arekeeꞌ marieerepeuꞌ? Naning Karistooꞌkoo baito-nung eeꞌnoko naning baitoropa aremeng-koo onou narung deemparepeuꞌ? </v>
<v b="2CO" c="6" v="16">Arekeeꞌ teing daang-koong kansiꞌkoong kumponinanka Kumponing deto basi domampari otomaung bakaang pava dootuuꞌnava-koo makosiai teke otoropeuꞌ? Aiꞌ niiꞌ teing Kumponing domaang okonara bakanava makosinuka, Kumponinge aaꞌpuuꞌnaꞌkoo, “Ning tee teing ninka nariꞌ oꞌnoaing eeꞌnoko teing ninka nariꞌ meuꞌke nanamaꞌnoai, eeꞌnoko ning tee biikaang Kumponing deemari oꞌnoaing eeꞌnoko teing teing napoꞌ nkaning nantoong deempariri otoroaing.” </v>
<v b="2CO" c="6" v="17">Teeꞌkoo Ovoringe napoꞌ aaꞌpuuꞌ: “Oravitu-eta tontaꞌdarira taapoꞌke otoriai. Kapooꞌ kuꞌmiꞌpoꞌning komperiaꞌ eeꞌnoko diiꞌ ninge onkeonkeꞌdampiaing. </v>
<v b="2CO" c="6" v="18">Eeꞌnoko ning tee diiꞌ Diuma deemari oꞌnoaing eeꞌnoko diiꞌ teing nnurukaaꞌ deentariri otoriaing, ookeng donkaang eeꞌnoko manikuꞌ. Teeꞌ minkuvuing teie Ovoring Purintoꞌke.” </v>
<v b="2CO" c="7" v="1">Ee mmaikoriꞌ, teing aing maraka-antananka nkavampirinooꞌketa kiiroraaꞌmariri oꞌnoriaing teing-eta ookara kapooꞌ niikaang mono eeꞌnoko tanuaang kuꞌmiꞌantavumaing-eta, eeꞌnoko aaꞌnaꞌ paaramariai koontoꞌ meekaꞌmariri otoꞌkoo Kumponing-koo amorompiri. </v>
<v b="2CO" c="7" v="2">Domang daateꞌdariri otoriai niiꞌkoo, aiꞌ niiꞌke naning orari-antavampiaꞌ; orakaꞌ nkoampiaꞌ; napoꞌ auraimariaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="7" v="3">Aung tee kara ninge diiꞌ tompintampima minkuampaꞌ, teka teeꞌ tero naurampiruꞌnaꞌ naurampimang diiꞌ teing niiꞌke domange daiꞌdarampiritaaꞌ oꞌnoriaininge, eeꞌnoko moompima deekoꞌ moompiaininge diiꞌ ninka nariꞌ. </v>
<v b="2CO" c="7" v="4">Ning koontoꞌ diiꞌkoo arooꞌ pankaing oꞌnong. Aaꞌnaꞌ doturotumaramaung diiꞌkoo. Napoꞌ domang aaꞌnaꞌ kuaaꞌantamerimaunge. Eeꞌnoko ookara niikaang-koo arikananka-koo tee doturotue maantoꞌmuma piampumaung. </v>
<v b="2CO" c="7" v="5">Tenang eeꞌnang Masedoniaꞌnameensiꞌaape meruꞌnang niiꞌ tee niikaang mono uaa-koo koontoꞌ makotuaruuꞌ. Ookutunairu-koo merikoꞌnooꞌka poreꞌanta kuneꞌampikoꞌ, aaꞌning damaꞌdue turang, kuunge avoroꞌ. </v>
<v b="2CO" c="7" v="6">Teka teie Kumponinge domang mankiꞌnuka kuaaꞌantavurimaunge kuaaꞌantamuruꞌ Taitas tampaꞌ niiꞌanko poꞌantavura. </v>
<v b="2CO" c="7" v="7">Taitas pouꞌnung narung-koo deeaꞌ, teka diiꞌke domang kuaaꞌantaverikoꞌning pora eeꞌ oroꞌning naumurioꞌ: ning piaamerimaunge eeꞌnoko nkaang tautau taaraverima aaꞌnaꞌ orarunsi ninka bereꞌdariruꞌnunge. Teeꞌ taaramararaiꞌnange dau basinooꞌ dotumarieeng! </v>
<v b="2CO" c="7" v="8">Bane tero nkaang karavoto daariantuꞌnunge orarunsi-antarampiruꞌnunge, teka ninge enang baruꞌ noruꞌampaꞌ. Aꞌnooꞌ tutung mankiꞌmouꞌnung teeꞌ daarirerompiruꞌnung-koo, teka enang tasiꞌpansi oꞌnong teie karavotoi tamung okiꞌnooꞌkoo orarunsi-antaruruꞌnung. </v>
<v b="2CO" c="7" v="9">Nka enang dotumaramaung, teka diiꞌ orarunsi-antarampiruꞌnooꞌkoo deeaꞌ, teeo teie diikaange orarunsie orara aarumo-ita bereꞌantaruruꞌnung-koo. Aiꞌ tee temuriiꞌ orarunsi diiꞌke oroꞌantaveruꞌnung tee Kumponinge miruꞌuuꞌnung diiꞌkoo. Teeꞌkoo teeꞌ okiꞌnooꞌ niiꞌke baike-antararampiaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="7" v="10">Tenang nantoong Kumponing piavomanaꞌ orarunsiarima bereꞌariko tee domang-antavurimaung, eeꞌnoko tee-koo domang mankiꞌoroarupeuꞌ, teka kansiꞌ bakaang aarumo siompai orarunsiarima Kumponing-koo domang-anta nkavaavaung. </v>
<v b="2CO" c="7" v="11">Ooveriai, Kumponing piavomanaꞌ orarunsirariko kapooꞌ arekeeꞌ oroꞌ basiaruꞌ diiꞌkoo. Bakei diiꞌ namuꞌke avoroꞌ ninka tanterarira Kumponing-koo maiaꞌdorira aaꞌnaꞌ arooꞌeri kakeꞌiirariruꞌ tee orara aarumo naninge nkovuuꞌnung ampankeenaꞌ ooveri otoko koomperira simpiriꞌdariiꞌnaang teeꞌ naurampiruꞌnaꞌ. Bakei aaꞌnaꞌ ning diiꞌanko mora pakurampiiꞌnaang piaroruꞌ. Napoꞌ aaꞌnaꞌ noruꞌeruꞌ eeꞌnoko motekaroꞌdariri tee kapooꞌ koontoꞌ deeaung koomperuꞌ. Ookutunairu-koo diiꞌ masikeerariruꞌnung diiꞌ koontoꞌnuka deentariiꞌnaang tenaiꞌkoo tee naning bakanaiꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="7" v="12">Ninge diiꞌanko temuꞌ daariantuꞌnooꞌ tee diiꞌke niiꞌ aaꞌnaꞌ deto noruꞌmererimanaꞌ Ovoringe siraꞌpuuꞌnaang. Tee naning orakaꞌ nkoaruꞌnung baruꞌ koong-anta-koo deeaꞌ, napoꞌ tee naning orakaꞌ nkovuuꞌnung baruꞌ paku-koo deeaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="7" v="13">Teeꞌ deto noruꞌmererimanaꞌ naumererira niiꞌ tee aaꞌnaꞌ domang kuaaꞌantamerereruꞌnung. Eeꞌnoko daua napoꞌ tee Taitas doturotuari poioꞌ ooampira dotumariruꞌ diiꞌke ookarai teing kapooꞌ naurarampiruꞌning siomperima domang kuaaꞌantaveruꞌnooꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="7" v="14">Temuꞌ tee aaꞌnaꞌ daangantampikoꞌnung diiꞌ tee-ankoi eeꞌnoko diiꞌ beeroꞌdurima tampaꞌ ooruruꞌnooꞌkoo dotu-antamuuꞌ. Diiꞌke masikee-antaverira maiaꞌantameriaꞌ daangantampikoꞌ nooꞌkoo. Ookara kapooꞌ diiꞌ daangantampima minkuantuꞌning teing masikeng deemparuꞌning teeꞌ ookara kapooꞌ minkurampimaing masikaꞌparamanaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="7" v="15">Eeꞌnoko Taitasie bakei aaꞌnaꞌ noruꞌdurimaung diiꞌ arooꞌketa onkeonkeꞌeruꞌnung-koo amaiaaꞌdori dankurankuꞌdarima. </v>
<v b="2CO" c="7" v="16">Teeꞌkoo ning bakei dotumaramaung diiꞌ arooꞌdariaining-pinaꞌ noruꞌdampima. </v>
<v b="2CO" c="8" v="1">Enang tee mmaikoriꞌ, niiꞌke pia-antararampimaang teeꞌ avusiroꞌari otoꞌnaꞌ Kumponinge piaavurima teing Masedoniaꞌnameensiꞌkoo osi kante-koo dootuuꞌnupoong avuruꞌnung noruꞌeriiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="8" v="2">Bane aaꞌnaꞌ arikanankai paaravuriko eeꞌnoko aaꞌnaꞌ ataꞌkai, teka doturotue maantoꞌuri avusiroꞌariri avuavuꞌ nkoaakoꞌ. </v>
<v b="2CO" c="8" v="3">Koontoꞌ ooamira ninge siraꞌpamaang makosiauꞌnaꞌ biikaang avuavuꞌ nkoauꞌnung-koo, eeꞌnoko bonoꞌ divuꞌauꞌ avuꞌkoo makosi-pinaꞌ oroꞌnooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="8" v="4">Maroita biiꞌka aaꞌnaꞌ tanaꞌmaakoꞌ niiꞌke tauraꞌparampiko niiꞌning ninka nariꞌ pakuei nantoong Kumponing bakaning meekupoong teka Judiaꞌka pakuaariiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="8" v="5">Niiꞌke eeꞌ noruꞌampikoꞌ, “Aiꞌ pang tang niiꞌning mooniꞌ sipaavaꞌnaang,” teka teing biiꞌka tutung avariruꞌ Ovoring-koo eeꞌnoko napoꞌ niiꞌkoo Kumponing bakaang pia-koo kuunge. </v>
<v b="2CO" c="8" v="6">Teeꞌkoo Taitas tanaꞌampiko arooꞌarioꞌ botoampiruꞌ teie koompaaraꞌduriiꞌnaang temuriiꞌ pakupaku piaa-koong dupeveriiꞌnaang, aiꞌ diiꞌ teing eeꞌnarai tutung-antaruruꞌning teeꞌ nko-koo. </v>
<v b="2CO" c="8" v="7">Diiꞌ bakei dau basinooꞌ amutemuriiꞌ aarumo Kumponing-etaning tampaꞌ nko-koo biaꞌdorimaung aaꞌning-koo: masikaꞌanta-koo, kara-koo, noruꞌkoo, ookutuari arooꞌkoo eeꞌnoko niiꞌ piaa-koo. Enang napoꞌ tanatarariai nariꞌ dau basinooꞌ avusiroꞌdariri nko-koo. </v>
<v b="2CO" c="8" v="8">Ninge eturampiaꞌ naurampimang diikaang piaa taaꞌniꞌpoainaꞌ oo-koo niiꞌning ninka. </v>
<v b="2CO" c="8" v="9">Aiꞌ diiꞌke tee noruꞌeri otong tee piaa niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang. Tee aaꞌ bane maantoꞌari otoitaaꞌ, teka diiꞌ noruꞌduri boonko batariꞌarara ataꞌkuuꞌ diiꞌ teie bakaang ataataꞌke maantoꞌantarariiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="8" v="10">Eeꞌnoko ning nkaang tautau aung diiꞌkoo, aung amuriiꞌ aarumo avuavuꞌkoong nkoveriainaꞌkoo: Boonamareꞌkoo tee diiꞌ eeꞌning dootuuꞌnupoong ookara osi-koo avuavuꞌkoo tutunaꞌ tutuntariruꞌning, eeꞌnoko tee narung-koo deeaꞌ, tee avuavuꞌ nko-koong pia tee diiꞌketa tutumparuꞌ. </v>
<v b="2CO" c="8" v="11">Enang tee tampaꞌnaꞌ eeꞌ: dupeveriaing temuriiꞌ nko-nko nariꞌ dompirompiꞌdoritaaꞌ otori tutuntariruꞌnaꞌ teeꞌ diiꞌka-koo makosinaꞌ noruꞌdarimanaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="8" v="12">Kapooꞌ otoꞌderuriaung-eta deeaꞌ, nka otoꞌderurining-eta avuꞌkoo makosi. Arekeeꞌ basi tee avuavuꞌ averiko tee Kumponing dotuaravaing diikaang aroarooꞌ oovui. </v>
<v b="2CO" c="8" v="13">Niiꞌ tee diiꞌkoo mankiꞌ panteꞌkoo piamoriaꞌ teing pakuererimaing tamung kuaaꞌoroi otoroko, teka ookamenta nariꞌ basi-koo piamori otong. </v>
<v b="2CO" c="8" v="14">Enanung batei-koo tee mmauꞌ otoꞌderurining-eta niiꞌning pakuereriaing apukaꞌpariko tenang diiꞌ apukaꞌdariko pakuraariainaꞌ. Eeꞌnoko ookara naroꞌ basinooꞌ otoꞌderuriai. </v>
<v b="2CO" c="8" v="15">Teeꞌ Daari Meekunge maanaꞌ ukuauꞌnaꞌ minkuvuma aaꞌpumanaꞌ, “Bane tee naning mmauꞌ oosivuuꞌnung, nka baruꞌ deepoꞌ otoꞌevuaꞌ, eeꞌnoko bane tee naning okiꞌning oosivuuꞌnung nka apukaꞌparavaꞌ.” </v>
<v b="2CO" c="8" v="16">Ninge tampara tampamang Kumponing-koo tee Taitas napoꞌ Kumponinge siong-antavumaung-koo diiꞌ aaꞌnaꞌ pakururiiꞌnaang teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ ninge diiꞌ noruꞌdampimanaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="8" v="17">Aiꞌ tee Taitas tee aaꞌnaꞌ dotuari otong nkaang pia siompui napoꞌ diiꞌ beeroꞌduriiꞌnaang, teka eeꞌ noruꞌamaang, ninge nauamparuko dei baka beeroꞌduripeuꞌ, aiꞌ tee tee bakei diiꞌ oo-koo aaꞌnaꞌ piavomaung. </v>
<v b="2CO" c="8" v="18">Teka niiꞌke Taitas ninka narung niiꞌmaikoꞌ nariꞌ botoampimang diiꞌanko uroresi bereeꞌnaang, tee eeꞌnara ookarai dootuuꞌnupoonge osi kante-koo tampaꞌ noruꞌaamaung doorenang tampara tampaꞌ bereng-koo pakuvuriko. </v>
<v b="2CO" c="8" v="19">Aung tee naning tampara, aiꞌ ookarai dootuuꞌnupoonge osi kante-koo miruꞌauꞌnung niiꞌ ninka nariꞌ nanuꞌkoo tee mooniꞌ Karistooꞌ siompaamainge amaarimaung nariꞌ kompampira damaꞌ Jerusalemaꞌke tankaampampiiꞌnaang. Teeꞌ ookara avuavuꞌnanka tavoꞌampima tee Kumponing bakaang miring pankaing-antavampiiꞌnaang eeꞌnoko niikaang paku-koong pia oroꞌantavampiiꞌnaang teeꞌ pakumeeri. </v>
<v b="2CO" c="8" v="20">Niiꞌke bokuampiruꞌnung aung naning pakumuriiꞌnaang nantoonge tee mooniꞌ avusiroꞌariri sipauꞌnung orakaꞌ tankaang-koo tuumpimaariꞌneeng-koo. </v>
<v b="2CO" c="8" v="21">Niiꞌke tampaꞌ pukeampiri nkoampimaung kapooꞌ tampaꞌ nariꞌ nko-koo, Kumponing-koo dutakanooꞌke naroꞌke deeaꞌ, teka aaꞌ nantoong-koo dutakanooꞌke teeꞌ nariꞌ nkoampimaunge. </v>
<v b="2CO" c="8" v="22">Napoꞌ tenaanka ninka nariꞌ narung niiꞌmaikoꞌ motekaroꞌ diiꞌanko botoampimang tee ookara batei-koo kakeꞌiiari amutemuriiꞌ mankiꞌnanka-koo pakumuriko tampaꞌ ooampimaung, eeꞌnoko diiꞌ tampaꞌ noruꞌduritaaꞌ aaꞌnaꞌ masikaꞌ pakururiiꞌnaang noruꞌdurimang. </v>
<v b="2CO" c="8" v="23">Taitas tee niꞌninka mantaꞌmaresi pakumeeremaung diiꞌ paku-koo eeꞌnoko anaanka niiꞌmaikororiꞌka tenaanka ainge dootuuꞌnupoonge osi kante-kooninge anke otoromainge miruꞌaaretuꞌnaanka biikaang noruꞌ siraꞌpureeꞌnaang. Napoꞌ teie tee Karistooꞌ pankaing-antavuremanaanka. </v>
<v b="2CO" c="8" v="24">Teeꞌkoo diiꞌke diikaang piaa oroꞌantaveriaing aing-koo, aiꞌ niiꞌke tee diikaang piaa pankaing-koo biivintarampimaung, eeꞌnoko ookarai dootuuꞌnupoonge ooaavaꞌnaang piamomaang. </v>
<v b="2CO" c="9" v="1">Ee aing, aung aꞌnooꞌ tamung diiꞌke noruꞌeri otoing daariamang teing niiꞌning Kumponing bakaning meekupoong paku-koo. </v>
<v b="2CO" c="9" v="2">Ninge noruꞌansi otong diiꞌ Koorin-nupoong aaꞌnaꞌ paku-koo piarori otong, eeꞌnoko teeꞌkoo ninge diiꞌ Akaiaꞌnameensiꞌnupoong daangantampimaung aing Masedoniaꞌnameensiꞌnupoong-ankoi eeꞌ nauarama: diiꞌ boonamareꞌketa maamurariruꞌning tee avuavuꞌ nko-koo eeꞌnoko diiꞌ teeꞌ dompirompiꞌdoriko ooraarira teing-koo mmauꞌ daaꞌariruꞌ teeꞌ nariꞌ nko-koo. </v>
<v b="2CO" c="9" v="3">Teka ninge teing aing niiꞌmaikororiꞌ botoaransinooꞌ tee nkaang kara biivintampimaung-koong tamunsiꞌnung deemparavarooꞌnaang diikaang avuavuꞌkoong eeꞌnoko diiꞌ maamurariri tampaꞌ nkoveriko ooraariiꞌnaang teeꞌ nariꞌ minkuamanaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="9" v="4">Teka diiꞌ daangantampimanooꞌkoo ning maiaꞌmoꞌneenga tenang Masedoniaꞌnameensiꞌnupoong niꞌninka nariꞌ merira diiꞌ maamurariaruko oorarampira. Eeꞌnoko diiꞌ teie, maiaꞌdoripeuꞌ. </v>
<v b="2CO" c="9" v="5">Teeꞌkoo ninge eeꞌ noruꞌansing: ainge niiꞌmaikororiꞌke tutung beeroꞌdaarima pakuraariiꞌ naang tampaꞌ maamurariri dupe-anta-koo tee avuavuꞌ avusiroꞌdariri nko-koo mauꞌdariruꞌnung. Bera ning moma tampaꞌ maamuari otoko ooampai tee diikaang avuavuꞌ domang-eta avusiroꞌari avuꞌ deempari otoko, minkuminku-poꞌnung deeaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="9" v="6">Aung kapooꞌ diiꞌke noruꞌeriaing: Naning tee okiꞌning sinang keempumaung tee okiꞌning kavumaung. Eeꞌnoko baa naning mmauꞌ keempumaung tee mmauꞌ kavumaung. </v>
<v b="2CO" c="9" v="7">Narunge baka bakaang domange miruꞌuainaꞌ avuai, domang mankiꞌdori averiꞌneenga. Niiꞌnarai botovuainaꞌ avuaukaꞌ, aiꞌ Kumponinge tee naning arooꞌketa avuꞌ nkovumaung piaavumaung. </v>
<v b="2CO" c="9" v="8">Eeꞌnoko Kumponinge tee aaꞌnaꞌ aruripeuꞌ apukaꞌdarimanooꞌketa deto, eeꞌnoko bera teie teing-koo apukaꞌdarimaing-koo ookara batei-koo makosiri otoꞌderuriaing, eeꞌnoko enang tee dau basinooꞌ otoꞌderuriaing ookara tampeng nko-nkonanka-koo niiꞌning paku-anta-koo makosinaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="9" v="9">Teeꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka daariari otoinaꞌ, “Teie bakaang avuavuꞌnanka bereng-antavuuꞌnung teing-koo ataꞌoiꞌnuka-koo, eeꞌnoko tee bakaang aarumo koontoꞌ tee teeꞌ nariꞌ otoi otomatoaing.” </v>
<v b="2CO" c="9" v="10">Kumponinge tee keenkeeng nkonuka sinang avurimaung eeꞌnoko damaꞌke keenavaang tampeng avurikooꞌ nantoonge nai-koo, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ teie eeꞌnarai deepoꞌ amutemuꞌke sinananka duꞌantarerurimatoaing, mmauꞌ kaverima tankaamperimaatoainaꞌ tampara aarumoi meenaꞌdori. </v>
<v b="2CO" c="9" v="11">Eeꞌnoko diiꞌ teing anatenairu-koo maantoꞌduri otoriaing tampaꞌ avusiroꞌdariri otoriainaꞌ ookara batei-koo, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ avusiroꞌdariri tee diikaang avuavuꞌ niikaang bireng-koo siperiko teinge Judiaꞌnupoonge Kumponing-koo tampaꞌ tampaavaing. </v>
<v b="2CO" c="9" v="12">Tee aung pakupaku diiꞌke nkoveriaing tee, teing Kumponing bakaning meekupoong naing paku-koong deeaꞌ kapooꞌkoo apukaꞌpariko, teka tee Kumponing dotuaravai amutemuꞌke teinge napoꞌ Kumponing-koo tampaꞌ tampaako. </v>
<v b="2CO" c="9" v="13">Eeꞌnoko teie nko-nko tamparai diiꞌka tasiꞌantarariaing-koo nantoonge tee Kumponing pankaing-antavaavaing, diiꞌke tee doorenang tampara Karistooꞌ bakaang mavoꞌperi siraꞌperimaung-koo tee meumperi. Enang tee diikaang avusiroꞌdariri avuavuꞌ teing-koo eeꞌnoko niiꞌning-koo averereriaing ooaara Jerusalemaꞌnupoonge Kumponing daangampaavai. </v>
<v b="2CO" c="9" v="14">Eeꞌnoko biikaang kunsi-koo diiꞌ pakuraarima pankaruntoonge noruꞌdaariaing tee-koo Kumponinge aaꞌnaꞌ deto basinooꞌ avusiroꞌantaruruꞌnung-koo. </v>
<v b="2CO" c="9" v="15">Tampara masikung Kumponing-koo tee-koo bakaang avuavuꞌ minku-paaꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="10" v="1">Enang tee, kontampiri ning eentamaramaang diiꞌkoo, ning eeꞌnara Paulaꞌ, tee naning nkaning tooꞌde-nupoonge aaꞌmaamaung, “Tenang nariꞌ karompima aaꞌnaꞌ karoarukooꞌ, teka tenang isipoꞌ otoitaaꞌ aaꞌnaꞌ karamurikooꞌ;” </v>
<v b="2CO" c="10" v="2">Teka enang ninge daarirerompima Karistooꞌ doonko noruꞌari navu ninka karomanaꞌ diiꞌkoo eentamaramaang teing-eta tontaꞌdariaing. Tenang ning mora teing ning tooꞌdemaamaing turamparama diiꞌkoo niiꞌning nariꞌ turantampiꞌneenga. Aiꞌ teinge ning tasiꞌmaavainge ning kansiꞌnung aarumo siompamaung-pinaꞌ noruꞌmaama aaꞌmaamaung, “Paulaꞌke kiimatamuriarupeuꞌ.” </v>
<v b="2CO" c="10" v="3">Teka tee bane kansiꞌkoo oꞌnoring, teka turang tovang kansiꞌnupoonge nkoaamanaꞌ nkoampiaung. </v>
<v b="2CO" c="10" v="4">Tee iriꞌ niiꞌ otoꞌmemurimaung tee kansiꞌnupoong biikaning kapatau-pinaꞌ oroꞌ deeaꞌ, teka tee Kumponing-etaing eeꞌnoko Sietaniꞌ bakaang eꞌmaniang pesiꞌkoo makosie. </v>
<v b="2CO" c="10" v="5">Tee Kumponing bakaang iriꞌ ninka niiꞌke siinkaꞌparampimaung teing kara dairaiꞌkooning eeꞌnoko ookara daang minkunanka maavaiꞌarima Kumponing tampaꞌ noruꞌkoo paraparaꞌaama minkuaamaing. Eeꞌnoko ookara biikaang mataunanka niiꞌke pinkaꞌampiri bereꞌantavampimaung Karistooꞌ bakaang kara narung siompaavaꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="10" v="6">Enang tee teing-eta tontaꞌdariri otoriko ning mora teing ning tooꞌdemaamaing kiimatavarampaing ookara biikaning taarapiikananka-koo. </v>
<v b="2CO" c="10" v="7">Kapooꞌ diikaang duta-koo uroꞌkanooꞌke otoing ee ooveriaꞌ otong? Arekeeꞌkoo ning Kumponinge diiꞌ tare-koo miruꞌmuuꞌnung-koo ampankeenaꞌdorimaang niiꞌninge tosiraariko? Naning Karistooꞌ bakaang kara-okovui-nka-pinaꞌ noruꞌari otoing deekoꞌ tee ning teeꞌ Karistooꞌ bakaang kara-okovui-nka-pinaꞌ noruꞌmuainge teeꞌ baka noruꞌaramanaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="2CO" c="10" v="8">Aiꞌ Kumponinge taaꞌniꞌantamui pakumumaung, eeꞌnoko naninge maiaꞌantamuarupeuꞌ bane deepoꞌ daangamaramaung-pinaꞌ noruꞌmura, Kumponinge makosi-antamumanaꞌ nantoong tare-koo minkuanko. </v>
<v b="2CO" c="10" v="9">Teka aaꞌdampimang, tee diiꞌ tare-koong iriꞌ Kumponinge amuuꞌnung tee diiꞌ orari-anta-koong deeaꞌ nka diiꞌ puring-anta-koong, nkaang karavoto diiꞌ avoroꞌanta-koong-pinaꞌ noruꞌeriꞌneeng. </v>
<v b="2CO" c="10" v="10">Aiꞌ diiꞌkoo niiꞌninge aaꞌperikooꞌ, “Paulaꞌke bakaning karavotonanka-koo aaꞌnaꞌ purimpari ivekung kara daarivukooꞌ, teka niiꞌ ninka oꞌnori amaiaaꞌomaung eeꞌnoko bakaang kara tariiꞌoarukooꞌ.” </v>
<v b="2CO" c="10" v="11">Teinge teeꞌ kareaamainge eeꞌ tasiꞌpaavaing: Tee aaꞌ kapooꞌ oovunamuriiꞌ otoaꞌ teing-koo aing-koo aaꞌning-koo, karavoto daariamaung tenang isipoꞌ oꞌnoitaaꞌ eeꞌnoko tee kapooꞌ ninge nkoampaing tenang diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnori. </v>
<v b="2CO" c="10" v="12">Ning tee makosi-pinaꞌ dooremaravaung teing-koo maavaiꞌarima nau-antanuka tamparimaing ninka navaatang-koo otoꞌkoo, eeꞌnoko teing ninka naroꞌ basi tang-koo biiꞌka pankenanka tamparimaing ninka. Teka teing mataunaꞌ nkoariaꞌ biiꞌka miruꞌaamanaꞌ ooai paaravarima daang makosi-antavarikooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="10" v="13">Ning tee, teing-pinaꞌ deeaꞌ. Ninka doore karoma Kumponinge miruꞌmuuꞌnooꞌ divuꞌampaukaꞌnung. Teka miring-koo biivimaravaing deekoꞌ tee makosi miruꞌmuuꞌnooꞌ basiarioꞌ biivimaravaing nantoong tare-koo miruꞌmuuꞌnooꞌkoo, eeꞌnoko diiꞌ teinge nkaang tanata-koo kuunge otoring. </v>
<v b="2CO" c="10" v="14">Ning taapoꞌ toonampaꞌ Ovoringe miruꞌmuuꞌnooꞌketa tenang diiꞌ tautaurampima, aiꞌ tenang tutung ning diiꞌanko mera tampara doorenang Karistooꞌkoong naurampiruꞌnang Ovoring bakaang iriꞌ oroꞌparavaruuꞌnung dei ning Ovoringe miruꞌmuuꞌnooꞌketa taapoꞌ toonamaung tammeripeuꞌ. Teka teeꞌ nkomaravaꞌ, aiꞌ tenang tutung mouꞌnang Ovoringe iriꞌ amuuꞌnung tee taaꞌniꞌpoi ning-koo oroꞌparako diiꞌke ooverima domang bereꞌdariruꞌnung Ovoring-aape. </v>
<v b="2CO" c="10" v="15">Eeꞌnoko diiꞌkoo mintoomaramanaꞌkoo daangamarama niiꞌning biikaang nko-nko noruꞌansi deepoꞌ daangamaravaung. Nkaang pia tee diikaang masikaꞌanta deto nariꞌ dupui otoꞌkoo bera niikaang mintoong diiꞌkoo aaꞌnaꞌ kato pankaꞌparavainge. </v>
<v b="2CO" c="10" v="16">Aaꞌnoainaꞌ, doorenang tampara napoꞌ daankiampiai diiꞌankoita kato anatenairu-koo. Aiꞌ ning niiꞌnung bakaang nko-nko-koo daangang-koo piamoaꞌ bakanooꞌke nkovuing-koo. </v>
<v b="2CO" c="10" v="17">Teka Daari Meekunge eeꞌ minkuvui otong, “Naning daangang-koo piavora deekoꞌ tee-koo Ovoring-koo daangamparavaing.” </v>
<v b="2CO" c="10" v="18">Aiꞌ naning baka daangamparama makotuarupeuꞌ, teka Ovoringe daangampuko deekoꞌ makosi. </v>
<v b="2CO" c="11" v="1">Ioꞌ tauraꞌmeri otoko okiꞌnanaare nkaang minkunaa-koo minkuampai. Bane biivimaring-pinaꞌ minkumarako teka diiꞌke daangamaring-pinaꞌ taaraverima domang imaꞌdariaukaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="11" v="2">Ninge diiꞌ bakei Kumponing-koo kuunge tokontampimaing diiꞌ orarirariꞌneeng-koo. Aiꞌ ninge tee diiꞌ narung naning-koo konteeriiꞌnaang miruꞌdampiruꞌning tee eeꞌnara Karistooꞌ. Eeꞌnoko tee-anko tavoꞌdampiiꞌnaang diiꞌ manikuma neraiꞌnaꞌ kuukuma˜pinaꞌ kiiroraaꞌoi otoko baꞌung-anko nampeesinaꞌmung taavoꞌaamanaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="11" v="3">Teka amoromaang ning teeꞌ Iivi aavavuuꞌnaꞌ teie boruꞌke ampirinunge˜ diiꞌ teeꞌ nariꞌ naninge diikaang onou tokoonaꞌ kaakeꞌantaruriꞌneeng Karistooꞌkoo pinkaꞌdariri otorimanooꞌketa. </v>
<v b="2CO" c="11" v="4">Aiꞌ diiꞌ teing ouꞌouꞌnuka-pinaꞌ oorampimaing. Naninge diiꞌanko pora niiꞌnamuriiꞌ Jiisuuꞌ minkuvuma niiꞌnaꞌ daankivuko teietaꞌ ninge diiꞌankoi daankiantuꞌnung-eta tee tamung danto siomperikooꞌ. Napoꞌ tee onou Tanuaang Meekung-etaing tero nkaveruꞌnung siperima oovunamuriiꞌ onou siomperikooꞌ. Napoꞌ doorenang tampara mareꞌai niiꞌnaꞌ daankiaako tero daankiankoꞌnaꞌketa tee napoꞌ domang imaꞌdariarukooꞌ tee-koo. </v>
<v b="2CO" c="11" v="5">Ning tee bakei teing-koo boong basi-pinaꞌ noruꞌmaravaꞌ teing-koo diikaning nau-antanuka-koo kara okovuri nkanuka pankeng tamparimaing-koo. </v>
<v b="2CO" c="11" v="6">Ning tee bane matau-pinaꞌ karompaunge, teka ning noruꞌ oꞌnong. Ninge tee temuꞌketa avuntevunge teeꞌ diiꞌ tasiꞌantarampimaung. </v>
<v b="2CO" c="11" v="7">Arekeeꞌkoo pa ning teeꞌ tokomerimaunge? Tero ninge Kumponing bakaang doorenang tampara diiꞌkoo daankiama mooꞌ eentamaravaꞌ. Aiꞌ teeꞌ tompimari pankaing-antarampiko orara aarumo nkoamaung-pinaꞌ oomerimaunge? </v>
<v b="2CO" c="11" v="8">Ninge tee mooniꞌ niiꞌning dootuuꞌnupoong-eta nkavantuꞌnung tee diiꞌ paku-antarampiiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="11" v="9">Tenang ning diiꞌ ninka oꞌnoritaaꞌnange kapooꞌ piamoma niiꞌnung naning mankiꞌantavampaꞌ, teka teinge niiꞌmaikororiꞌke Masedoniaꞌketa porora pakumauꞌ piamokoꞌning-koo. Ninge diiꞌ ookara taung-koo mankiꞌanta avuꞌkoo paraꞌmaramaung, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ nkomaramatoaing. </v>
<v b="2CO" c="11" v="10">Jiisuuꞌ bakaang kara masikung ning-koo otoinaꞌ masikaꞌ minkuamaang, naninge diiꞌ Akaiaꞌnameensiꞌnupoong-koonge napuꞌmuaukaꞌnung teeꞌ daangamaramaung-koo. </v>
<v b="2CO" c="11" v="11">Aming-koo, aiꞌ diiꞌ piaarampiaꞌ ee? A, tee aaꞌ Kumponinge noruꞌui otong aaꞌnaꞌ piaarampimanaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="11" v="12">Eeꞌnoko tee siꞌmaravaukaꞌnung teeꞌ nariꞌ nkoamanaꞌ nko-nko nko-koo. Teing nantoong ning-pinaꞌ basinuka tamparima mooꞌ piavoroma biiꞌka daangamparimaing eꞌmantoma otoꞌantavevorompaukaꞌnung. </v>
<v b="2CO" c="11" v="13">Teing aing nantoong teing daang kara okovuri nkanuka tamparima, oovunung kara nau-anta-koo mintoomparikooꞌ, daang tosie Karistooꞌ bakaning-pinaꞌ oroꞌantavarima. </v>
<v b="2CO" c="11" v="14">Aiꞌ Sietaniꞌ teeꞌke, baka nantoong tosivurima daang avitoitoi bereꞌaramaung maroita nantoonge koosinung˜ araka-koong Kumponing-etaing-pinaꞌ noruꞌaara siompaavaꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="11" v="15">Teeꞌkoo kapooꞌ taꞌnimpaariiꞌ deeaꞌ tenang bakaning botovotonaaꞌnukai tee bakaang aarumo siompai nantoong tosiaariko, teeꞌ Kumponing bakaning-pinaꞌ oroꞌantavarima kara nau-antaraariko. Aing nantoong teeꞌ orakaꞌ nariꞌ nkoarima botu basiariainooꞌke mooꞌ makosinaꞌ kompaavaing. </v>
<v b="2CO" c="11" v="16">Napoꞌ unampama aaꞌpamaang, naninge ning baruꞌ biivimaramaung-pinaꞌ noruꞌmeaukaꞌ, teka tokomerira deekoꞌ tang tauraꞌmeriaing niiꞌning tauraꞌperererimanaꞌ, eeꞌnoko okiꞌnooꞌ dooremaravaing diiꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="11" v="17">Aung eeꞌ oroꞌ aarumo ninka biivimaramanaꞌ tee Ovoringe baka nko-antavuaung eeꞌnoko teeꞌkoo teeꞌ amako-pinaꞌ nkomaramang. </v>
<v b="2CO" c="11" v="18">Teka tee aing nantoong daangamparimaung deekoꞌ teeꞌ kansiꞌnupoong daangamparimanaꞌ ning teie teeꞌ daangamaravaing. </v>
<v b="2CO" c="11" v="19">Makosi apeꞌ aing? Amakonuka doturariri tauraꞌperererimaung avutevuꞌdaarimaatooꞌnaang diiꞌ norukasiꞌnuka deentarima. </v>
<v b="2CO" c="11" v="20">Napoꞌ tang ooveri otoriko aaꞌnaꞌ deto biaꞌoroi biikaning botovotonaaꞌnuka deeng-antaraarikooꞌ, eeꞌnoko opantaarimaatooꞌnaang. Dauaꞌdaarima miitaꞌdaariiꞌnaang, napoꞌ maavaiꞌarima botoraarikooꞌ. Eeꞌnoko oing-koo tankoꞌdaarimaatooꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="11" v="21">Aming-koo teeꞌ tauraꞌdaririoꞌ orakaꞌ nkoraarimaunge? Aiꞌ teeꞌ tampaꞌpinaꞌ noruꞌerimaunge? Eeꞌnoko teeꞌ teinge tauraꞌdaririoꞌ nkoraarimanaꞌ ninge nkorampiri dei ee doturaripeuꞌ? Teeꞌ ee maimaiaꞌnaꞌ tamperiarupeuꞌ? Teka teing aing biiꞌka biivimparimanaꞌkoo deekoꞌ ning teeꞌke, ninka biivimarapeuꞌ, teka teeꞌ minkumarama ning makotuaꞌnaꞌpinaꞌ karomang. </v>
<v b="2CO" c="11" v="22">Teing Iiburu-nupoong deekoꞌ ning teeꞌke teing ninka nariꞌ Iiburu-koonge. Teing Isireeli-nupoong deekoꞌ ning teeꞌke Isireeli-nunge. Teing Eebaraamiꞌ bakanaving-koo-nupoong deekoꞌ, ning teeꞌke, Eebaraamiꞌ bakanaving-koonge. </v>
<v b="2CO" c="11" v="23">Teing Karistooꞌ bakaning botovotonaaꞌnuka deekoꞌ ninge noruꞌdopa-pinaꞌ karoma aaꞌdampiiꞌnaang: Ning tee teing-koo dau basinooꞌ puruꞌaransitaaꞌ aaꞌnaꞌ mintoomaramaung. Teeꞌkoo kiimatanava-koo mmauꞌnamuꞌpie beꞌantamaakooꞌ; muraꞌmaariko ninge aaꞌnaꞌ dau basinooꞌ sisikeera toraꞌpankooꞌ; dapiꞌ moonkooꞌ amutemuꞌke. </v>
<v b="2CO" c="11" v="24">Niiꞌnang paꞌnokoꞌnamuꞌpie Juꞌnupoonge aaꞌnaꞌ orakaꞌ toraꞌantamauꞌ, deerunooꞌkoo asiꞌnamuꞌ otoaꞌ teing muraꞌmauꞌning karenaumo kivora deemparaaꞌnaang (39) teꞌ tauraꞌniiꞌnooꞌ nantoong muraꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="11" v="25">Beemuꞌpie teinge Juꞌdeeainge banaꞌke muraꞌmauꞌ. Napoꞌ niiꞌnaꞌmung Juꞌnupoonge kapange dupisiꞌmaavaꞌnaang tooꞌmaakoꞌ. Beemuꞌpie aarerie˜ nananko aareri nakaꞌaruꞌ. Teing-koo niiꞌnaꞌmung aaꞌnouꞌ muung naꞌmung eeꞌnoko doong naꞌmung maiaraꞌkoo tamung koiꞌkoo komari naampemarama oꞌnouꞌ. </v>
<v b="2CO" c="11" v="26">Ookara batei-koo tee diiriꞌmari oꞌnomaung. Teeꞌ nanama aing aaꞌning-koo koraposimarakooꞌ: doua dovang-koo minki-koo, bakisipunankai tavuꞌkoo, nkaning nantoonge eeꞌnoko Juꞌdeeainge dapiꞌ tamaakooꞌ, osi pankeng-koo eeꞌnoko poraꞌka dapiꞌ tamaakooꞌ. Pirung-koo dapiꞌ minkimarakooꞌ, eeꞌnoko daang mmaikoriꞌ tamparimainge dapiꞌ orari-antamaakooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="11" v="27">Aaꞌnaꞌ poreꞌmoi mintoomaramaung. Niiꞌnang baruꞌ aatumparukooꞌ. Peeramoma ntong-koo nukaaꞌmokooꞌ. Niiꞌnang taamang-koo ataꞌankooꞌ. Kamaarie dupisiꞌmukooꞌ baarong nopaꞌmaravaing otoꞌmemuaruko. </v>
<v b="2CO" c="11" v="28">Napoꞌ aing baikenanka-koo daua ookara dootuuꞌnupoong osi kante-koo mankiꞌmoi aaꞌnaꞌ noruꞌarankooꞌ. </v>
<v b="2CO" c="11" v="29">Tenang niiꞌning amutemuriiꞌ parapaaranankai aruaruꞌoroko ning teeꞌ aruaruꞌ mantomarakooꞌ. Eeꞌnoko niiꞌninge orara aarumo-koo duaꞌantavaariko ning tee napoꞌ iirang-antamaramaung. </v>
<v b="2CO" c="11" v="30">Ning biiving-koo etumerimatomanooꞌkoo makosi biivimaravaing teing-koo nkaning aruaruꞌnairu siraꞌpumaing-koo Ovoring bakaang puring ning-koo oroꞌparaaꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="11" v="31">Teie Kumponinge tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ Baumai ookara batei-koo biraankeampimaatoainge noruꞌmui otong ning tosimaravaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="11" v="32">Tenang ning teke Damaskasie oꞌnoko teie ovoꞌmaꞌke, tee daurarong˜ Aretasi bakaange piatooronuka˜ botovuruꞌ ning osi-koo parang-koo karanaanga tenkenanko nemaara daiꞌmaavaꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="11" v="33">Bera kooꞌmarapeuꞌnaꞌ papaaravanko mmaikoriꞌke ning mmariꞌantamaama burunge doonko osi-koong parang-koo damaꞌdue sing-antamauꞌ kaꞌbaraaꞌkoo oꞌnoko. Eeꞌnoko teeꞌ kooꞌmaruꞌ tee ovoꞌmaꞌ bakaang bireng-eta. </v>
<v b="2CO" c="12" v="1">Teeꞌ nariꞌ daangamaramaaꞌnoaing. Bane kapooꞌ basiaravaukaꞌ, teka ioꞌ temuriiꞌ dangaꞌdaangang sipamira niiꞌnamuriiꞌ dangaꞌdaangang-koo pareꞌmaravaing aaꞌning-koo niiꞌnaung-koo bereꞌmarama ooamaing eeꞌnoko teing kapooꞌ makensiꞌning Ovoringe siraꞌ antavumaing ning-koo. </v>
<v b="2CO" c="12" v="2">Mareꞌ kivora-ita karenaumo divuꞌuuꞌning-koo ning tee Kumponinge paning-koo koontoꞌ bakanooꞌ aꞌdeiꞌ beenaumo-navaro-koo deto bokumuuꞌ beroveeroꞌkoo. </v>
<v b="2CO" c="12" v="3">Teka ning noruꞌmaravaꞌ moniꞌnaung meuꞌnung deekoꞌ aiꞌ pang tanuaanooꞌke meuꞌ. Kumponinge narunge noruꞌui otong. </v>
<v b="2CO" c="12" v="4">Teka noruꞌansi oꞌnong ning deto aꞌdeiꞌ basimaruꞌnung teꞌ osi tampooꞌ, eeꞌnoko kapooꞌnanka taꞌnimpaariiꞌnanka taaravarantuꞌ naninge minkuvuma punkaam˜ puarupeuꞌ aaꞌnanka, eeꞌnoko minku-koo tauraꞌparavaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="12" v="5">Ning teeꞌ ookamira biivimarapeuꞌ, teka ning teeꞌ nkomaravaukaꞌnung, teka nkaang aruaruꞌnanka-koo deekoꞌ biivimaravaing. </v>
<v b="2CO" c="12" v="6">Aꞌnooꞌ tee biivimarama deekoꞌ makotuioꞌ biivimarapeuꞌ kapooꞌnanka masikeng minkumarama. Teka teeꞌ nkomaravaung nantoonge baruꞌ ning deto basi-pinaꞌ noruꞌmaaꞌneeng-koo niiꞌnaung-koo bereꞌmarama ooamaing-koo, teka kapooꞌ ninge nkoamaing eeꞌnoko minkuamaing-koo deekoꞌ noruꞌaitaaꞌ tasiꞌmaavaing. </v>
<v b="2CO" c="12" v="7">Teka ning biivimaraꞌneeng-koo teing kapooꞌ makensiꞌning aaꞌnaꞌ pankeng ooantuꞌning-koo tee teie Sietaniꞌke mono-koo tooꞌmung siꞌmuuꞌ teketa toraꞌantamumaatooꞌnaang Ovoringe tauraꞌpuioꞌ. </v>
<v b="2CO" c="12" v="8">Bera tee teketa beemuꞌpie eentamaruꞌ Ovoring-koo tontaꞌuuꞌnaang ning-eta. </v>
<v b="2CO" c="12" v="9">Teka teie aaꞌmuuꞌ ning makuꞌmuma, “Ninge daꞌ piaaransi pakuramanaꞌ teeꞌ makosinaꞌ daꞌkoo, aiꞌ nkaang iriꞌ tee dupeari oroꞌparamaung teing-koo aruaruꞌnuka-koo.” Teeꞌkoo ning aaꞌnaꞌ deto basinooꞌ dotumari daangamaravaing aruaruꞌmomanooꞌkoo tee Karistooꞌ bakaang iriꞌ ning-koo oroꞌparavainaꞌ arooꞌansi. </v>
<v b="2CO" c="12" v="10">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo Karistooꞌ siompansi ning dotumaramaung aing aaꞌning kuneꞌama: puring mantomaravaruma, deuꞌdovamaako, poreꞌ kompama, turamaako eeꞌnoko arikananka kuneꞌama, aiꞌ tenang aing sisikeerananka kuneꞌamanang tee Karistooꞌke puring-antamumaung bakaang mintoong nko-koo. </v>
<v b="2CO" c="12" v="11">Tee kara ninka biiving-koong kanuꞌpinaꞌ karoma minkuansing tee diiꞌke daangameripeuꞌninge poreꞌantameriko minkuansing. Bane ning tamunsiꞌnunge, teka teinge kara okovuri nkanuka pankeng tamparimainge ning koontoꞌ puruꞌmaavaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="12" v="12">Tenang teke diiꞌ ninka oꞌnoi ninge ookara kapooꞌnanka-koo iriꞌ oꞌmaravaꞌ doong kante taaꞌniꞌantamaruꞌnung koontoꞌ Kumponing bakaang kara okovuri nkanuka-koong masikung-pinaꞌ, tasiꞌantamarama aing aaꞌning diiꞌkoo meuꞌke nkoarako: amutemuriiꞌ taꞌning-antananka, taaꞌniꞌantananka eeꞌnoko nko-nko purintoꞌnanka. </v>
<v b="2CO" c="12" v="13">Eeꞌnoko ninge diiꞌ tampaꞌ dootuuꞌkoo donkong-antarampiruꞌ niiꞌning osi-koo donkong-antavarantuꞌnaꞌ nariꞌ, teka mankiꞌ diiꞌkoo sipampaꞌ niiꞌning-koo sipantuꞌnaꞌ, aiꞌ teinge taamang tovang-koo pakumauꞌnunge. Nka ning diiꞌ ninka oꞌnoi kapooꞌnanka nkaang moniꞌ paku-anta-kooning-koo apukaꞌmarama ninge diiꞌ eentarampiaꞌ. Teka ninka taremaruꞌnung-koo orakaꞌ noruꞌmeriaukaꞌ! </v>
<v b="2CO" c="12" v="14">Enang tee ning maamumaramaang diiꞌ beeroꞌdampiiꞌnaang beemuꞌpinaꞌ, teka ninge diiꞌ mankiꞌantarampiaukaꞌnung nkaang apuapukaꞌkoo, aiꞌ ning tee diiꞌ naing-koo piamomaung, diikaang kapooꞌnanka mooniꞌ dovang-pinaꞌ oroꞌnanka deeaꞌ. Noruꞌeriaing, toirekaaꞌke tee biuma kapooꞌ koreꞌaavaung, teka biumai baurukaaꞌ kapooꞌ koreꞌurimaung. </v>
<v b="2CO" c="12" v="15">Teeꞌkoo ninge diiꞌ dotumarama pakurampiri ookara kapooꞌ nkaning duaꞌampaing eeꞌnoko napoꞌ booꞌkoo tauraꞌmari otong diiꞌ pakurampima. Aiꞌ pa ninge diiꞌ aaꞌnaꞌ piaarampimaung-koo ee okiꞌnooꞌ piaa-koo makuꞌmeriaing? </v>
<v b="2CO" c="12" v="16">Diiꞌkoo niiꞌninge aaꞌmerimaung, “Masikung mankiꞌantamuriaung-pinaꞌ oroꞌparamaung, teka dauaꞌmurima ooampiaꞌnaꞌ mooniꞌ nkavumaung.” </v>
<v b="2CO" c="12" v="17">Arekeeꞌkoo teeꞌmerimaunge? Aiꞌ ninge teing botoarama mooniꞌ eentaraariiꞌnaang botoarampaꞌ eeꞌnoko teing porora mooniꞌ diiꞌkoo nkavaavaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="12" v="18">Ninge tee Taitas botoantuꞌnung diiꞌanko beeꞌnaang, niiꞌnung ninka niiꞌmaikoꞌ ninka. Eeꞌnoko Taitasie mooniꞌ nkareruriaꞌ, apeꞌ aing? Aiꞌ neeꞌke tee narung taung siompampemaung narung noruꞌ ninka. </v>
<v b="2CO" c="12" v="19">Enang ning eeꞌ minkumarako diiꞌke pa eeꞌ noruꞌmerimang: “Aung Paulaꞌ baka pakuaramanooꞌkoo niiꞌkoo dutakanooꞌke maroita tampaꞌ oroꞌparaaꞌnaang eeꞌ karomang.” Teka teeꞌ deeaꞌ, ee mmaikoriꞌ. Kumponinge narunge simpeꞌmuaing noruꞌansi Karistooꞌkoo kuunge teeꞌ karomang ookara karananka taaraverima koontariri otoriiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="12" v="20">Aiꞌ ninge avoroꞌantarampimaang tenang diiꞌanko mera ning piamoaꞌnaꞌ otoriko oorampiꞌneeng-koo, eeꞌnoko diiꞌ doturariarupeuꞌ ning mora turantampiri dei aing oreng aarumonanka-koo eeꞌ oroꞌning-koo: tataꞌnaang, mamairo, peusiꞌkuma iira, siivenkeꞌnanka, deuꞌ dovang, minkuminkuru, baka kirokaiari otoꞌ, eeꞌnoko onou betoveetoꞌ ninka otoꞌ. </v>
<v b="2CO" c="12" v="21">Eeꞌnoko napoꞌ eeꞌkoo ning amoromaang: nkaang Kumponinge oomui otoko maiaꞌmoꞌneenga tenang diiꞌanko mora napoꞌ biromarako tenang karingai oreng nko-nkonanka mmeꞌ sipaavaruko eeꞌnoko bereꞌariaꞌ teieta biikaang aarumo kuꞌmiꞌpoꞌnanka-ita eeꞌ oroꞌnanka-ita: kaukauro, eeꞌnoko anutua maimaiaꞌnaꞌnko. </v>
<v b="2CO" c="13" v="1">Enang tee ning maamumaramaang diiꞌ beemuꞌpinaꞌ beeroꞌdampiiꞌnaang. Ookara kapooꞌ simpeꞌkooning tavoꞌeriiꞌnaang nerirarira masikee-anta-nupoonge beenaumoi niiꞌnooꞌ kenaankarai tavoꞌkoo makosi. </v>
<v b="2CO" c="13" v="2">Tenang ning diiꞌ ninka nariꞌ kemuꞌkanaꞌ oꞌnoruꞌnang tero koono-antarampiri tautaurampiruꞌ. Enang taapoꞌ oꞌnoi napoꞌ unampama naurampima aaꞌpamaang: Ninge tee teing temuꞌketa orakaꞌ nkoarimaing eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning nariꞌ nkoariaining mora ookara naroꞌka turamparampaing. </v>
<v b="2CO" c="13" v="3">Diiꞌke taaꞌniꞌanta ning-koo oo-koo piarori otong tee Karistooꞌ ning-koo kuunge karomaung-koong. Bakei ooveriiꞌnaang tenang turamparampainang, aiꞌ tee Karistooꞌ tee aruaruꞌoaꞌ diiꞌ koong-antarurima, teka tee tee iriꞌoi otong diiꞌkoo meuꞌke. </v>
<v b="2CO" c="13" v="4">Niiꞌke tasiꞌkoo eeꞌ ooampiaing, bane teie aruaruꞌoioꞌ aaꞌbarataꞌkoo biꞌaara dupisiꞌauꞌnunge, teka tee tee domampari otong Kumponing bakaang iriꞌke. Ning teie tee-pinaꞌ nariꞌ aruaruꞌke tee aruaruꞌoi otokoꞌnaꞌ, teka tee Kumponing bakaang iriꞌke ning tee tee ninka nariꞌ oꞌnoremaatoaing diiꞌ koong-anta-koo. </v>
<v b="2CO" c="13" v="5">Diiꞌ diiꞌka paararariai diikaang domang-eta baito-koo otorimanaꞌ masikaꞌ oo-koo diiꞌka Karistooꞌ bakaning masikaꞌantarariainaꞌ. Diiꞌke ee tasiꞌperiaꞌ tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Jiisuuꞌ diiꞌkoo otoing? Teka aꞌnooꞌ parapaara-koo duaꞌdarimaung deekoꞌ diiꞌkoo otoaꞌ tee. </v>
<v b="2CO" c="13" v="6">Ee aing, ninge tampaꞌ tasiꞌmeripeuꞌnaꞌ noruꞌamaung, aiꞌ ning tee parapaara-koo duaꞌmaravaung. </v>
<v b="2CO" c="13" v="7">Teka enang tee ning kunsimaramaang Kumponing-koo diiꞌke kapooꞌ orara nkoveriarooꞌnaang, nantoonge ning kara-okomui-nka-koo makosi-pinaꞌ oomaavaꞌnaang deeaꞌ, teeo diiꞌke tampara aarumo siomperiiꞌnaang piamoi. Eeꞌnoko bane turantampiaruma aruaruꞌpinaꞌ oroꞌmarako ning makosi deeaung-pinaꞌ oomaapeuꞌ, teka dotumarapeuꞌ diiꞌ tampaꞌ otoriko oorampira. </v>
<v b="2CO" c="13" v="8">Aiꞌ ninge tampara aarumo-koo nantoong turamparamparupeuꞌ, teka deto puring-antavarampeuꞌ kara masikung siong-koo. </v>
<v b="2CO" c="13" v="9">Ning dotumaramaung tenang ning aruaruꞌpinaꞌ oroꞌmaramanang diiꞌ purintariri otoriko diikaang masikaꞌanta-koo, eeꞌnoko nkaang kunsi tee diiꞌ paku-koo nkoamaung diiꞌ petaaꞌdori otoriiꞌnaang. </v>
<v b="2CO" c="13" v="10">Teeꞌkoo enang ning taapoꞌ oꞌnoi aneꞌ daarirerompimang tenang ning diiꞌanko mera iiramoarooꞌnaang tee ninka iriꞌ Ovoringe amuuꞌnung ninka. Aiꞌ teie iriꞌ ning amuuꞌnung tee diiꞌ deto duꞌanta-koong, diiꞌ kepuꞌkoong deeaꞌ. </v>
<v b="2CO" c="13" v="11">Asiꞌnamooraꞌkoo aaꞌdampimang ee mmaikoriꞌ: Tampara, otoriko! Petaaꞌdoriai. Tautau taaraveri domang kuaaꞌdoriai, eeꞌnoko napoꞌ narung noruꞌ ninka mooa-koo otoriai. Bera tee Kumponing piaa bauko mooa-poꞌnung diiꞌ ninka nariꞌ otoaing. </v>
<v b="2CO" c="13" v="12">Eeꞌnoko tampaꞌ nariꞌ onkeonkeꞌdeeriaing Kumponing-koo meekupoong-pinaꞌ otori. </v>
<v b="2CO" c="13" v="13">Ookarai Kumponing bakaning meekupoonge anke otoromainge biikaang doturotukoong tampaꞌ tang botoaamang diiꞌanko. </v>
<v b="2CO" c="13" v="14">Tee biraanke Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang eeꞌnoko napoꞌ tee piaa Kumponing bakaang eeꞌnoko tee navunavu Tanuaang Meekung bakaang diiꞌ ninka nariꞌ otomatoaing. Eeꞌ, masikung. </v>
<v b="GAL" c="1" v="1">Ee aing diiꞌ dootuuꞌnupoong Kalesia-nameensiꞌ otorimaing osi kante-koo, niiꞌmaikororiꞌke ookarai nariꞌ oꞌnorimainge tampaꞌ tampampimaang diiꞌanko daarirerompima niꞌninka Paulaꞌ ninka; </v>
<v b="GAL" c="1" v="2">Ning tee Paulaꞌ Kumponinge Baumai eeꞌnoko Jiisuuꞌ Karistooꞌ booꞌketa daaꞌantavuuꞌnung, tekange eeꞌnakange koontoꞌ miruꞌmuretuꞌnung beekaang kara okomui nka-koo, niiꞌninge deeaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="3">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="4">Tee eeꞌnara niikaang orakaꞌ nkonanka tontaꞌmemuri baka avaruꞌnung kansiꞌkoong orara aarumo-ita mooꞌmuriiꞌnaang enanaroong-koo otomaung-eta Niuma Kumponing meumpui. </v>
<v b="GAL" c="1" v="5">Tee-koo daangang otoaing ookara batei boturopa-koo. Eeꞌ, eeꞌnaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="6">Ning bakei taꞌninansi oꞌnong diiꞌ daꞌdeng bereꞌdaririoꞌ Kumponing-eta, tampaꞌ bokururuꞌnung-eta diiꞌ bautaꞌduriiꞌnaang Jiisuuꞌ Karistooꞌke. Tee siperima taꞌninaꞌ niiꞌnamuriiꞌ kara siong-koo tutumperuꞌ “tampara doorenang” tamperima. </v>
<v b="GAL" c="1" v="7">Teka tee niiꞌnamuriiꞌ tampara doorenang otoaꞌ. Nantoonge tosiraariko siperuꞌ tampara doorenang Karistooꞌkoong aveꞌkoo piavoromainge. </v>
<v b="GAL" c="1" v="8">Baa tee, bane niiꞌ aiꞌ koosinung˜ paning-eta deekoꞌ daankiampipeuꞌ oovunaare “tampara doorenang” tampampima tero daankiampiruꞌnung-pinaꞌ oroꞌ deeaung, tee aaꞌ tee barakosiꞌari otoaing. </v>
<v b="GAL" c="1" v="9">Enang napoꞌ unaunantampiri naurampimang: Baa tee naning oovunara kara “doorenang tampara” tampuma daankirurimaung dakaꞌpui tee tenaare tero taaraveruꞌnaare, tee tee eeꞌnara barakosiꞌari otoaing. </v>
<v b="GAL" c="1" v="10">Aung arekeeꞌ, aiꞌ nantoong dotu-antavaramaꞌnaang minkuansinunge aiꞌ Kumponing dotu-anta-koonge? Tee aaꞌ nantoong dotu-anta-koong deeaꞌ. Nkaang aarumo nantoong dotu-anta narung-koong deekoꞌ ning tee Karistooꞌ bakaang botovotonaaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="11">Diiꞌke mmaikoriꞌke eeꞌ noruꞌeriiꞌnaang piamomaang tee eeꞌnara doorenang tampara ninge daankiantuꞌnung tee naning kansiꞌkoong bakaang deeaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="12">Aiꞌ nantoong-koo baremaravaꞌ, napoꞌ naninge nau-antamuaꞌ, nka baka Jiisuuꞌ Karistooꞌke sirapoꞌuuꞌnung ning-koo. </v>
<v b="GAL" c="1" v="13">Diiꞌke ning noruꞌmeri oꞌnong nkaang urikung otootoꞌ Juꞌnung aarumo-koo kuunge oꞌnokoꞌnaꞌ; </v>
<v b="GAL" c="1" v="14">Ning tee nkanavarang-koo bakei dau basi Juꞌnung aarumo-koo nkanavitu-koo. Kaakatauro biikaang pareꞌnaanta aaꞌnaꞌ purimari siompansitaaꞌ teing dootuuꞌnupoong aaꞌnaꞌ tavarama turamparankoꞌ pesiꞌaramaꞌnaang paaravama; </v>
<v b="GAL" c="1" v="15">Aung aaꞌ tee teketa ning-koo kapooꞌ nkoaruꞌ: Tee tee ning pontoꞌmaravaruko Kumponinge tero miruꞌmuuꞌ bakaang kara-okomui-nka deemaraaꞌnaang; </v>
<v b="GAL" c="1" v="16">Teketa bokumuuꞌ domaang oparavaung amuuꞌnaang, eeꞌnoko napoꞌ baka bakaang pia siompuitaaꞌ tee Bauring ning-koo sirapoꞌuuꞌ ninge daankiamaꞌnaang tee avitevitunanka-koo; </v>
<v b="GAL" c="1" v="17">Teeꞌ nkoarako naning baa tasiꞌantamuaing besiꞌampaꞌ eeꞌnoko Jerusalemaꞌaape meaꞌ teing-anko ning-koo uroꞌkanooꞌka kara-okovuri nka-nupoong deempariruꞌning-anko, teka ning Arebia-nameensiꞌaape tenkenantuꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ damaꞌke Damaskas-namono-aape toromaruꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="18">Teketa beemareꞌpi masiraani tankinuko Jerusalemaꞌaape napoꞌ toromaruꞌ Siipas, tee niiꞌnaꞌ Piita, beeroꞌamaꞌnaang, eeꞌnoko kivora-ita paꞌnokoꞌ doong oꞌnouꞌ tee ninka. </v>
<v b="GAL" c="1" v="19">Teka niiꞌning kara okovuri nkanuka-koo ooarampaꞌ, Jeemisi narung deekoꞌ Ovoring baaraꞌmaꞌnung ooantuꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="20">(Aung kapooꞌ ninge diiꞌ daarirerompimatomaung-koo Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke ning tosimaravaꞌ.) </v>
<v b="GAL" c="1" v="21">Teketa tee ning aaꞌning-aapei meuꞌ: Siiria-nameensiꞌ eeꞌnoko Silisia-nameensiꞌ. </v>
<v b="GAL" c="1" v="22">Eeꞌnoko tee niiꞌninge ning oing oomaavaꞌ Karistooꞌ bakaning dootuuꞌnupoong-kooninge Judiaꞌnameensiꞌka. </v>
<v b="GAL" c="1" v="23">Teka tamung teinge eeꞌ nariꞌ taaramauꞌ: “Tee aung tee niiꞌ tamurikoꞌnung enang tee minkunaa masikaꞌantavampimaung daankivumang aaꞌnung tero turang-koo paaravukoꞌ.” </v>
<v b="GAL" c="1" v="24">Eeꞌnoko teinge Kumponing daangampauꞌ ning-koo. </v>
<v b="GAL" c="2" v="1">Teketa kivora-ita karenaumo mareꞌ tankinuko Jerusalemaꞌaape meuꞌ napoꞌ Banabas ninka, Taitas nariꞌ bokuansi. </v>
<v b="GAL" c="2" v="2">Kumponinge botomuioꞌ nanantuꞌ eeꞌnoko tee doorenang tampara teing-koo Juꞌdeeaing-koo daankiamaung napoꞌ teing teka nauarantuꞌ, miring-poꞌnupoong naing biikanairu-koo, eeꞌ noruꞌama: Aung kapooꞌ ning poreꞌmomaung niiꞌning porora daang deeng-antavaaꞌneeng. </v>
<v b="GAL" c="2" v="3">Nka tee teinge arooꞌauꞌ bane niiꞌning baka-bokunanka kontevoroioꞌ tee-koo Taitas niꞌninka nariꞌ moretuꞌnung dopaꞌ totoꞌpamparuuꞌnung-koo dootuuꞌ aapearako. Teing tee makensiꞌnavitu niiꞌmaikororiꞌ tamparima maroita kuung porouꞌning baakenemaariiꞌnaang tee tampara otootoꞌkoo Jiisuuꞌ Karistooꞌke niiꞌ amuruꞌnung Moosesi-nung botoi daiꞌari otoꞌketa tontaꞌantamurima; </v>
<v b="GAL" c="2" v="4">Teinge niiꞌ daiꞌanta-koonaꞌ teeꞌ minkumaaruꞌ niiꞌ unaamori oꞌnorining. Nka tee teinge niiꞌ ninka nariꞌ miring-poꞌnupoonge nkaang tampara doorenang arooꞌaara botomaariaꞌ Taitas dopaꞌ totoꞌkoo Kirikiꞌnung deemparako, Juꞌdeeaung. </v>
<v b="GAL" c="2" v="5">Okiꞌnooꞌ arooꞌ oꞌnoriaꞌ, bane batei okiꞌnamuꞌkoo. Tee kara koontoꞌ doorenang tampara-koong orari-anta-koo tauraꞌparampiaꞌ diiꞌ noruꞌdarampima. </v>
<v b="GAL" c="2" v="6">Teing tee miring-poꞌnupoong deempariri kapooꞌ deeaꞌ ning-koo, aiꞌ ookara teing nariꞌ oroꞌnuka Kumponing-koo. Nka teinge tee miring-poꞌnupoonge niiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoruꞌninge kapooꞌ niiꞌning beꞌnuꞌantavai minkuaavaꞌ ninge minkuantuꞌning-koo daua. </v>
<v b="GAL" c="2" v="7">Bakei otoaꞌ. Teinge tee ning noruꞌmauꞌ Kumponinge ning arooꞌmui botomuuꞌnung tee doorenang tampara okomui bereng-antavamaꞌnaang teing-koo Juꞌdeeaing-koo teeꞌ nariꞌ Piita oko-antavura botovuuꞌnaꞌ Juꞌnupoong-koo. </v>
<v b="GAL" c="2" v="8">Aiꞌ ning tee Kumponinge iriꞌ amuioꞌ tampaꞌ mintoomarako teing-koo Juꞌdeeaing-koo tasiꞌmauꞌ, teeꞌ nariꞌ Piita kara-oko-antavuioꞌ tampaꞌ mintoomparakoꞌnaꞌ Juꞌnupoong-koo. </v>
<v b="GAL" c="2" v="9">Tee avuavuꞌ Kumponinge deing tasiꞌpaama Jeemisi dovange, Siipas eeꞌnoko Jooni, teing eeꞌning okoꞌbosiꞌnuka tampaarimainge dootuuꞌkoo, neeꞌ Banabas naanka Paulaꞌ bireng batuꞌmaaretuꞌ neeꞌ teing ninka mantaꞌka taaꞌniꞌantamaarema neeꞌ Juꞌdeeaing-anko mereeꞌnaang eeꞌnoko teing Juꞌnupoong-anko berooꞌnaang. </v>
<v b="GAL" c="2" v="10">Teketa tee narung kapooꞌ masikung nko-koo naumaaretuꞌ neeꞌke, teing ataꞌoinku pakuarampeeꞌnaang, teeꞌ eeꞌnaꞌ aaꞌnaꞌ piamouꞌnaꞌke. </v>
<v b="GAL" c="2" v="11">Teka tenang Siipas Antiokiꞌnavuntuꞌkoo pouꞌnang ninge tee duta-koo karavama turampantuꞌ kiimata-koo makosinaꞌ nkoarioꞌ. </v>
<v b="GAL" c="2" v="12">Eeꞌ otong: Niiꞌning nantoong mmeꞌ poroaruko Jeemisi-ankoita Siipas Juꞌdeeaing ninka tampaꞌ nariꞌ taamanaakoꞌ. Teka teꞌ tavoꞌariko dopaꞌtotoꞌnavitu-pinaꞌ mantompuri damaꞌdu-aape kaiꞌaruꞌ eeꞌnoko tontaꞌaruꞌ teing tero navuarikoꞌning-ankoita. </v>
<v b="GAL" c="2" v="13">Eeꞌnoko teeꞌ nkoarako teinge niiꞌninge Juꞌnupoonge Karistooꞌ siompaakoꞌninge tampara doorenang-koong aarumo nariꞌ dakaꞌpai siompauꞌ tee. Eeꞌnoko aaꞌnouꞌ Banabas nariꞌ barampauꞌ tevunge oravunge. </v>
<v b="GAL" c="2" v="14">Teka tenang tampaꞌ siompaavaruko tee aarumo tampara doorenang-koong ninge ooamira Piita turampantuꞌ ookara-koo dutakanooꞌka eeꞌ minkuama, “Bane daꞌ Juꞌnupoong-koonge niikaang aarumo sipei Juꞌdeeaung-pinaꞌ nkoraramaung. Teeꞌ nkorarakotaaꞌ arekeeꞌ enang tororari bereꞌantaverimang Juꞌdeeaing Juꞌpinaꞌ otorooꞌnaang?” Teeꞌpantuꞌ. </v>
<v b="GAL" c="2" v="15">Aming-koo, nnaꞌ bane niiꞌ Juꞌkoo meuꞌke pontoꞌmariruꞌning Juꞌdeeaing oreng-koo deeaꞌ, teka niiꞌke noruꞌampiri otong Kumponinge naning koontoꞌ tampuaung Moosesi-nung boto siompumaung-koo, teka Jiisuuꞌ Karistooꞌ masikaꞌantavumaung-koo deekoꞌ. </v>
<v b="GAL" c="2" v="16">Eeꞌnoko niiꞌke Jiisuuꞌ Karistooꞌ baitoampiruꞌ Kumponing ninka naroomariri oꞌnoriiꞌnaang Karistooꞌ masikaꞌantavampimaung-koo, boto siompampimaung-koo deeaꞌ. Eeꞌkoo, naning otoaꞌ boto siompumaung-koo Kumponinge koontoꞌ tampupeuꞌnung. </v>
<v b="GAL" c="2" v="17">Enang tee Kumponinge koontoꞌnuka tammuriainaꞌ besiꞌampiri Karistooꞌ bakanavung siompampima niiꞌnamuriiꞌ aarumo-koo basi-antamuriko deekoꞌ, Moosesi-nung botoi tauraꞌpuaung-koo, tee-koo aarumo-koo arekeeꞌ minkuampiiꞌnaang niiꞌke? Eeꞌ ee minkuampiiꞌnaang, “Karistooꞌke orara aarumo-koo basi-antamuring.”? A, teeꞌ aaꞌ deeaꞌ bakei. </v>
<v b="GAL" c="2" v="18">Ninge oong boto aarempansinung siraꞌmarapeuꞌ napoꞌ daaꞌamira tee aarumo boto sionge domang-koong, tee tampara doorenang daankiama pesiꞌankotaaꞌ napoꞌ sipamira tee. </v>
<v b="GAL" c="2" v="19">Nka tee ninge daaꞌampaukaꞌnung, aiꞌ ninge tee Moosesi-nung boto siompamaaꞌ noko teie teka totoraꞌmuuꞌ nkaang sionsiong-koo ning booꞌkoo tuumpimura. Teeꞌ ooansiraiꞌnange bereꞌmaruꞌ Karistooꞌkoo biꞌantamari tee ninka aaꞌbarataꞌkoo tero moontuꞌnung-pinaꞌ oꞌnoi Kumponing-ankoi domamaraaꞌnaang. </v>
<v b="GAL" c="2" v="20">Tee ning nariꞌ Karistooꞌ ninka aaꞌbarataꞌkoo biꞌmari moontuꞌnung deemaritaaꞌ enang tee domaang ning-koo kuunge otoing koontoꞌ ning-koong deeaꞌ, teka tee-koo Karistooꞌ kuunge domampari otong ning-koo. Eeꞌnoko nkaang otootoꞌ enang oꞌnomaung anke kansiꞌkoo Kumponing Bauring masikaꞌantavansi domamari oꞌnomaung, eeꞌnara piaamura avaruꞌnung ning-koo booꞌparaaꞌnaang. </v>
<v b="GAL" c="2" v="21">Kumponinge naning koontoꞌ tampupeuꞌnung dei aarumo boto sionge domang-koong paaravuko deekoꞌ, Karistooꞌnung booꞌ tamunsiꞌnung deemparapeuꞌ. Teeꞌkoo temuriiꞌ aarumo napoꞌ daaꞌampaukaꞌnung Kumponinge avusiroꞌari tampaꞌ nkomuuꞌnaꞌ tamunsiꞌnung deemparaꞌneeng-koo. </v>
<v b="GAL" c="3" v="1">Diiꞌ Kalesia-nupoong bakei kanukanuꞌnanka! Arekeeꞌkoo diiꞌke kara masikung siperi, aiꞌ pa naninge doomaruringe? Niiꞌke tee diiꞌ naurarampiruꞌnung Jiisuuꞌ Karistooꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ sirakaꞌantararampima koontoꞌ diiꞌke oovering-pinaꞌ tasiꞌantarampiri aaꞌbarataꞌkoo biꞌari diiꞌkoo booꞌparuꞌnaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="3" v="2">Aung ioꞌ kapooꞌ narung diiꞌke naumeriiꞌnaang: Diiꞌke ee tee Tanuaang Meekung Moosesi-nung Boto siomperimaung-koo nkaveruꞌnung? A, Moosesi noruꞌeriaꞌ nkaveruꞌ, tee Jiisuuꞌkoong doorenang tampara taaraverira baitorariruꞌnung-koo. </v>
<v b="GAL" c="3" v="3">Aaꞌnaꞌ kanuꞌdariri ampaꞌdoruꞌnunge Tanuaang Meekung nkaveruꞌnaꞌ, eeꞌnara nkaverira domang nerakaꞌdariruꞌnung? Tee domang nerakaꞌdariruꞌnaꞌ ee tamung mono bakaang iriꞌke Tanuaang Meekung-eta taapoꞌke dupeveriiꞌnaang noruꞌerimang? </v>
<v b="GAL" c="3" v="4">Teing kapooꞌ ivekeng tero mantontariruꞌning enang ee tamunsiꞌnanka deemparing? Teeꞌ nkoarapeuꞌ daanaꞌ? </v>
<v b="GAL" c="3" v="5">Tee eeꞌnara diiꞌ Tanuaang Meekung avusiroꞌari aruruꞌnung eeꞌnoko kapooꞌ taꞌnimpaariiꞌ purintoꞌnanka tavoꞌantarerurikooꞌ. Enang naumeriaing tee ee Moosesi-nung Boto siomperimaung-koo teeꞌ biraankerurikooꞌ aiꞌ doorenang tampara taaraverira baitorariruꞌnung-koo? Diiꞌ aaꞌ baitorariruꞌnung-koo teeꞌ biraankerurimaung. </v>
<v b="GAL" c="3" v="6">Eebaraamiꞌ teeꞌke, Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌkoo: “Kumponing bakaang maraka-anta masikaꞌantavuioꞌ eeꞌnoko Kumponinge bakaang masikaꞌanta oovura naning koontoꞌnung tampuuꞌ.” </v>
<v b="GAL" c="3" v="7">Teeꞌkoo enang tasiꞌperiaing Eebaraamiꞌ baurukaaꞌ masikeng teing nantoong masikaꞌanta-poꞌnupoong. </v>
<v b="GAL" c="3" v="8">Teroita daariari otomaung Kumponinge koontoꞌnuka tampuriainaꞌ teing avitevitu Juꞌdeeaing baitoariko. Daari Meekunge naumurimaung Kumponinge Eebaraamiꞌkoo tee tampara doorenang daankivuuꞌnaꞌ aaꞌpuuꞌnooꞌka: “Ookarai avitevitue daꞌkoo biraanke nkavaavaing.” </v>
<v b="GAL" c="3" v="9">Aung eeꞌ miruꞌari otong: Nantoong Kumponing-nung maraka-anta masikaꞌantavaamaing tee, nariꞌ biraanke nkavaamaung Eebaraamiꞌ ninka, masikaꞌanta-poꞌnung ninka. </v>
<v b="GAL" c="3" v="10">Teka baata teing Moosesi-nung Boto siong-koo mantomparimaing teing bakaang barakosiꞌkoo kuung otorong, aiꞌ Daari Meekunge eeꞌ minkuvumaung: “Baa tee naning Moosesi-nung boto siompui teeꞌ nariꞌ keperuuꞌaravaukaꞌnung ookara batei-koo daariari otoinaꞌ pukevui tee barakosiꞌniiꞌ.” </v>
<v b="GAL" c="3" v="11">Eeꞌnoko napoꞌ eeꞌ siraꞌpari otong tee naning Kumponing ninka naroomparavarupeuꞌ Moosesi-nung boto siompumaung-koo Daari Meekunge napoꞌ aaꞌpuuꞌnaꞌkoo: “Naning tee Kumponing baitovuko koontoꞌ tampuainung domamparavaing.” </v>
<v b="GAL" c="3" v="12">Teeꞌkoo Moosesi-nung boto sionavung makotuaꞌnavung deempari otong baito-aapenavung deearuko eeꞌ minkuaramanaꞌkoo: “Naninge tee boto siompui nkovuaing tee teing nko-nkonanka nkovuaining-koo domamparavaing.” </v>
<v b="GAL" c="3" v="13">Teka Karistooꞌke mooꞌmuruꞌ niiꞌ tee boto-koong barakosiꞌketa bakaang monoi barakosiꞌ kuneꞌura niiꞌ pariꞌantamurima, teeꞌ Daari Meekunge minkuvumanaꞌ aaꞌpuma, “Ookara barakosiꞌpoꞌnupoong koiꞌkoo biꞌaariaining.” </v>
<v b="GAL" c="3" v="14">Jiisuuꞌ Karistooꞌke teeꞌ toraꞌpuuꞌ tee Kumponing-nung biraanke Eebaraamiꞌkoo minkuvuuꞌnung Juꞌdeeaing-koo pooꞌnaang, tee-koo baitomarimaung-koo niiꞌke Tanuaang Meekung nkavampiaing, tee bautaꞌ maraka-antamuruꞌnung. </v>
<v b="GAL" c="3" v="15">Mmaikoriꞌ ee, enang kara miruꞌpoꞌnung naurampiiꞌnaang niiꞌ doong kante nkomarimanaꞌkoong. Noruꞌeriaing, kapooꞌ kara naninka kenaankai naroompurepeuꞌnung, eeꞌnoko marakavareko narunge totoꞌpuarupeuꞌ aiꞌ beꞌnuꞌuarupeuꞌ bane naninka kansiꞌkoonaanka marakavareko, eeꞌnoko Kumponing bakaang maraka-anta totoꞌkoo makosi deeaꞌ bakei. </v>
<v b="GAL" c="3" v="16">Enang tee Daari Meekung-koo otoinaꞌ tee Kumponinge Eebaraamiꞌ maraka-antavuretuꞌ baꞌdompeng ninka nariꞌ, baꞌdompeng isiꞌisimpuaing. Daari Meekunge eeꞌ minkuvuaꞌ, “dakaning isiꞌisinanka ninka nariꞌ,” mmauꞌkoo tampuma, teka narung minkuvuma eeꞌ minkuvuuꞌ, “dakaang isiꞌising ninka nariꞌ.” Eeꞌnoko tee isiꞌising tee Karistooꞌ eeꞌnara miruꞌari otong. </v>
<v b="GAL" c="3" v="17">Tee aung kapooꞌ ninge miruꞌansinung: Teie botoi totoꞌpuarupeuꞌ damaꞌke tavoꞌkuuꞌnunge mareꞌ narung daakuꞌketa beenaumo kivora divuꞌkuioꞌ. Tee Kumponinge kara naroong-antavui tero pinkaꞌuuꞌnung eeꞌnoko Moosesi-nung Botoi tee maraka-anta daang deeng-anta-koo makotuaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="3" v="18">Niiꞌke tevung boto sionavung siompampikotaaꞌ Kumponing ninka naroomaripeuꞌnung dei tee eeꞌ siraꞌparapeuꞌnung: tevung niiꞌnaꞌ oroꞌnavung Kumponinge naroong-anta nka-koo, Eebaraamiꞌke siompuuꞌnavung-pinaꞌ deeaꞌ, aiꞌ teie tee tamung Kumponing bakaang maraka-anta masikaꞌantavuko Kumponinge bautaꞌui tee ninka nariꞌ narooniiꞌ tampuuꞌ. </v>
<v b="GAL" c="3" v="19">Enang aming-koo Moosesi-nung boto otong? Tee aaꞌ tee orakaꞌnko otoko avuruꞌnung boto aarempaara orakaꞌ nkoaamanaꞌ tasiꞌpariiꞌnaang. Kumponinge teeꞌ nariꞌ otoꞌkoo miruꞌuuꞌ bera tee isiꞌising, Karistooꞌ, tavoꞌkuainooꞌke basi, eeꞌnara tero maraka-antavuuꞌ nung. Tee boto tee koosinunankai poꞌantavauꞌnung Moosesi nauaama kara-pareꞌ Kumponing eeꞌnoko teing nantoong-koo meuꞌke. </v>
<v b="GAL" c="3" v="20">Teka tenang maraka-anta Kumponinge Eebaraamiꞌ avuuꞌnang Kumponinge naning otoaruko kara-pareꞌ Eebaraamiꞌ koontoꞌ nauvuuꞌ. Teeꞌkoo napoꞌ tee maraka-anta deu basi Moosesi-nung boto-koo, aiꞌ boto tee tamung nantoong-koo otong. </v>
<v b="GAL" c="3" v="21">Enang ee Moosesi-nung botoi Kumponing bakaang maraka-anta totoꞌpui otong? A, teeꞌ aaꞌ deeaꞌ bakei. Boto tee kapooꞌ nantoong domampuripeuꞌnung-pinaꞌ oroꞌ otoi dei tee koomariri oꞌnoripeuꞌ tee boto siompampima. </v>
<v b="GAL" c="3" v="22">Teka Daari Meekunge tasiꞌantamuruꞌ niiꞌ ookara orara aarumo-koo kuunge daiꞌmariri paapaaꞌmarimaing, boto sionavung-eta bereꞌmarira Karistooꞌkoo baitomariainaꞌ Kumponing ninka naroomariiꞌnaang. Teeꞌ nkomariko deekoꞌ Kumponinge dupe-antavuaing tee bakaang maraka-anta koontoꞌnuka tampuriaing-koong teing masikaꞌantavaamaing. </v>
<v b="GAL" c="3" v="23">Tenang masikaꞌantanavung oroꞌparavaruko niiꞌ botoi naroꞌka parammuri oꞌnorikoꞌ daiꞌmuritaaꞌnange bera masikaꞌantanavung oroꞌparavainooꞌke basi. </v>
<v b="GAL" c="3" v="24">Tee boto tee niikaang nau-anta-pinaꞌ otokoꞌ Karistooꞌanko poꞌantamuriiꞌnaang masikaꞌantanavunge Kumponing ninka naroomariiꞌnaang. </v>
<v b="GAL" c="3" v="25">Teka enang tee masikaꞌantanavung oroꞌparioꞌ niiꞌ tee enang botoi tanatamuriaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="3" v="26">Enang tee Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge diiꞌ ookara Kumponing baurukaaꞌ deentaririning teie diikaang masikaꞌantai. </v>
<v b="GAL" c="3" v="27">Diiꞌ ookara ntong-koo minkie meekaꞌanta nkaverima Karistooꞌ bakaang tare-koo kuung poruꞌning teing Karistooꞌnaunturi otoriaining, siivenkeꞌdeeriaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="3" v="28">Aiꞌ tee Karistooꞌkoo siivenkeꞌ otoaꞌ eeꞌpinaꞌ: Juꞌnung eeꞌnoko Juꞌdeeaung, botovotonaaꞌ nuka eeꞌnoko osikaiaang, niiꞌnooꞌ donkaani napoꞌ manikuma. Diiꞌ teing navitu tee-koo kuung otori. </v>
<v b="GAL" c="3" v="29">Eeꞌnoko enang Karistooꞌkoo kuung poring-koo diiꞌ teeꞌ nariꞌ okoruriaing tee barenku Eebaraamiꞌketaing isiꞌising-koong Kumponinge maraka-antavuuꞌnung. </v>
<v b="GAL" c="4" v="1">Tee eeꞌpinaꞌ minkuamaang, tee naning okiꞌnara barenku okovupeuꞌnung tee tenang okiꞌnaꞌpari botovotonaaꞌ ninka nariꞌ basira, bane teie ookara-koo dau basiari barenku okovuaing pankaꞌparara. </v>
<v b="GAL" c="4" v="2">Tenang okiꞌnaꞌpari otoko tee niiꞌninge tanatavai otoko otong tee kavokavoro-nanka bakaning eeꞌnoko tee aung tootoꞌ bera batei baumai miruꞌuuꞌnooꞌ basi. </v>
<v b="GAL" c="4" v="3">Niiꞌ teeꞌ nariꞌke, tenang Kumponinge oko-antamuriainang batei mmeꞌ tavoꞌkuaruko kapooꞌnanka kantoꞌpuaing kansiꞌaapening-koo biꞌmariri aavuꞌmarikoꞌ˜ barenku kong-koo. </v>
<v b="GAL" c="4" v="4">Teka tenang batei dupevui makotuioꞌ Kumponinge bauring botovuuꞌ; </v>
<v b="GAL" c="4" v="5">Tee pontoꞌaruꞌ nani-koo manikuma-koo. Moosesi-nung boto-koo kuunge pontoꞌaruꞌ mooꞌuriiꞌnaang teing nantoong Moosesi-nung botoi kuung deempuri otorokoꞌning niiꞌ baurukaaꞌ oko-antaniiꞌnuka oꞌnoriiꞌnaang. </v>
<v b="GAL" c="4" v="6">Teeꞌkoo diiꞌ okovui baurukaaꞌ deentariko Kumponinge Bauring-koong Tanuaang botovuuꞌ niikaang domang-koo kuunge taaꞌniꞌpoi karantamuriko˜ dotumarima aaꞌpampiiꞌnaang, Mmaꞌ ee, Mmaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="4" v="7">Tee tee enang Kumponinge tampaꞌ nkoruioꞌ daꞌ tee enang bautara-ita bakeraring eeꞌnoko tee daꞌ bauring deentaring, eeꞌnoko bauring deekoꞌ tee daꞌ barenku okoruinung. </v>
<v b="GAL" c="4" v="8">Tero tee tenang dake Kumponing noruꞌearukoꞌnang daꞌ tee daiꞌdari otokoꞌ teinge kapooꞌnanka makotuaꞌnanka kumponinanka deeng-anta-koo. </v>
<v b="GAL" c="4" v="9">Teka enang dake Kumponing noruꞌeing, aiꞌ aaꞌ daꞌ Kumponinge noruꞌdui. Teeꞌkoo enang aming-koo daꞌ napoꞌ tororari teing kapooꞌnanka kantoꞌpuaing ninka daiꞌdari otooꞌnaang, teing ninka toomo sitovuruꞌnanka, aruaruꞌnankai eeꞌnoko aavuꞌarimaing? </v>
<v b="GAL" c="4" v="10">Diiꞌke tee temuriiꞌkoo aaꞌning siompererimaung doong aꞌmunteꞌmung, kaara averaaꞌteveraaꞌ eeꞌnoko mareꞌ amatemareꞌ Kumponing ninka naroontariainaꞌ besiꞌerima. </v>
<v b="GAL" c="4" v="11">Diiꞌke ning aririꞌantamering eeꞌ noruꞌamira, “Ning deeꞌma diiꞌ paku-koo tamung poreꞌmouꞌ.” </v>
<v b="GAL" c="4" v="12">Mmaikoriꞌ ee, ning boto-ita taapoꞌ tontaꞌmaring teeꞌ diiꞌ taapoꞌ otorikoꞌnaꞌ. Teeꞌ nariꞌ bereꞌdarira oꞌnoriaing. </v>
<v b="GAL" c="4" v="13">Diiꞌke noruꞌeri otong tenang tee siipai siipa-antamuioꞌ datemarara oꞌnoi diiꞌkoo tutung daankimaruꞌ, nka diiꞌke ning orakaꞌ nkomeriaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="4" v="14">Bane siipa-koo orakaꞌ oꞌnoi poreꞌantarampiko maareroriaꞌ ning-koo, baruꞌ orakaꞌ noruꞌmeriaꞌ, teka bakei Kumponing-nung koosinung˜pinaꞌ maneenaꞌ nkomeruꞌ, Jiisuuꞌ Karistooꞌ nkoveripeuꞌnaꞌ makosinaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="4" v="15">Arerai tee biraanke ning-koo enang? Aaꞌnung diiꞌke piaamerima dapiꞌ duta bankeꞌdarima amerikoꞌ pakumeriiꞌnaang. </v>
<v b="GAL" c="4" v="16">Ning enang ee diiꞌke munteꞌmerimang kara masikung naurampiruꞌnung-koo? </v>
<v b="GAL" c="4" v="17">A, tamung munteꞌmeriaukaꞌnung teinge navuraariko diiꞌ orari-anta-koo. Ning-ankoita siivenkeꞌantaraariko diiꞌke teing daangamperereriiꞌnaang piavoromang. </v>
<v b="GAL" c="4" v="18">Aꞌnooꞌ nantoonge diiꞌ masikaꞌ paku-koo navuraariko deekoꞌ ookara-koo tampaꞌ eeꞌnoko ning diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoko naroꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="4" v="19">Ee mmaikoriꞌ, ning pareaavaꞌnaang sisikeeravoromanaꞌ sisikeeramomang diiꞌkoo, diiꞌ napoꞌ pontoꞌanta-koo Karistooꞌ napoꞌ diiꞌkoo domang-koo tampaꞌ taaꞌniꞌanta-koo bera taaꞌniꞌpoainooꞌke basi. </v>
<v b="GAL" c="4" v="20">Piaanaꞌ ning tee diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoriaꞌ. Diiꞌ makosinaꞌ kara-koo piamomaang, nka enang papaaramaring diikaang aarumo-koo isipoꞌ otoriko. </v>
<v b="GAL" c="4" v="21">Naumeaing dake Moosesi-nung boto-koo kuung otoꞌkoo piaromaunge, tee boto ee taaraveaung dake? </v>
<v b="GAL" c="4" v="22">Daari Meekunge eeꞌ minkuvumaung: Eebaraamiꞌ baurinketa kenaankara otorekoꞌ, narung teni Seeraꞌ bauring, teni ovorinani, Eebaraamiꞌ baꞌaang. Eeꞌnoko narung teni Eekaaꞌ bauring, teni tamung Seeraꞌ bakaang botovotonaaꞌ, daiꞌnisinani. </v>
<v b="GAL" c="4" v="23">Teka tee teni daiꞌnisinani bauring tee Eebaraamiꞌ mono-namenge noruꞌari nampuioꞌ tee tootoꞌ bauring paraevuuꞌnung tee barenku nka-koo makosi deeaꞌ, eeꞌnoko tee teni bisiira daiꞌaravaꞌnani bauring tee Eebaraamiꞌ Kumponinge miruꞌuioꞌ nampuuꞌnung-koo maraka-anta siompuioꞌ tee tootoꞌ bauring paraevuuꞌnung tee barenku nka-koo makosi. </v>
<v b="GAL" c="4" v="24">Aung tee minkunaa paara-anta-poꞌnung. Anaanka manikumaara tee kenaanka kara naroong-anta Kumponing-etaing siong-antavaresi otong. Navung naroong-antanavung tee Moosesi-nung boto sionavung, Sainai-namii-koo nauvuruꞌnavung. Arebia-nupoonge temii Sainai-namii tee Eekaaꞌnamii tampaamaung. Eeꞌnoko teni Eekaaꞌ, Eebaraamiꞌ baꞌaang daiꞌnisinani, teni Jerusalemaꞌnavuntuꞌ miruꞌari otong, Juꞌnupoong biikaang osi pankaing. </v>
<v b="GAL" c="4" v="25">Eeꞌnoko teing Juꞌnupoonge Moosesi-nung boto siong-koo paaravaama Kumponing ninka naroompariaining-pinaꞌ noruꞌarimainge biukoreeꞌai otoromanamono temono. Eeꞌnoko teing teing temono baurukaaꞌ tee boto-koo daiꞌnisinuka deempariri otorong. </v>
<v b="GAL" c="4" v="26">Teka niiꞌ niikaang osi pankaing Jerusalemaꞌ paning-koong, eeꞌnoko temono tee Moosesi-nung botoi daiꞌaravaꞌnamono. </v>
<v b="GAL" c="4" v="27">Daari Meekunge Jerusalemaꞌ paning-koong damaꞌke oroꞌparavaing teronung-koo deto basi tampuuꞌ manikuma-pinaꞌ kara nauvuma aaꞌpuuꞌnaꞌkoo: “Doturaravaing daꞌ bisiira pareai. Taꞌninaꞌ duuruꞌkiai bane daꞌ tootoꞌ mantompeai. Aiꞌ Kumponinge daꞌ teni daka-pinaꞌ otomai maraka-antaruing teni kuraꞌnariꞌ bioko deentaraaꞌnaang teni baꞌung-poꞌnani puruꞌei.” </v>
<v b="GAL" c="4" v="28">Mmaikoriꞌ ee, niiꞌ enang daiꞌaravaꞌnani bauring pinaꞌ, Aisakeꞌ pinaꞌ oꞌnorining, maraka-antanavunge pontoꞌniiꞌnuka. </v>
<v b="GAL" c="4" v="29">Eeꞌnoko tee teeꞌ nariꞌ tee tootoꞌ mono siompui pontoꞌaruꞌnunge orakaꞌ nkovukoꞌnaꞌ tee Aisakeꞌ, Tanuaang Meekung bakaang iriꞌke pontoꞌaruꞌnung, teeꞌ nariꞌ enang nkomaarimaung niiꞌ teinge mono-namenge noruꞌariri Kumponing ninka naroong-koo paaravaamainge. </v>
<v b="GAL" c="4" v="30">Teka teie Daari Meekunge arekeeꞌ minkuvumaung? “Bataꞌeaing teni daiꞌnisinani eeꞌnoko tee bauring, aiꞌ tee daiꞌnisinani bauring tee barenku okovuaukaꞌnung tee ninka teni daiꞌaravai bauring ninka nariꞌ.” </v>
<v b="GAL" c="4" v="31">Tee tee enang, ee mmaikoriꞌ, niiꞌ daiꞌnisinani baurukaaꞌ deeaꞌ teka daiꞌaravai baurukaaꞌ niiꞌ. </v>
<v b="GAL" c="5" v="1">Karistooꞌ tee niiꞌ unaa-antamuruꞌ dotumariiꞌnaang unaamori. Teeꞌkoo naurampimang, imaꞌdariri donkoniriai, eeꞌnoko doonko napoꞌ kinkiniriaukaꞌ daiꞌnisinuka ninka nariꞌ pakeꞌdeeri. </v>
<v b="GAL" c="5" v="2">Enang ninge Paulaꞌke bakei naurampimang, diiꞌ teing Kumponing ninka naroontariiꞌnaang piarorima dopaꞌ totoꞌdarima boto sionavung arooꞌerima deekoꞌ, Karistooꞌnavung siperimaang pakururipeuꞌnavung. </v>
<v b="GAL" c="5" v="3">Napoꞌ unantampiri nauramping ninge diiꞌ, ookara dopaꞌ totoꞌnavung arooꞌeriaining diiꞌ tee ootukunung boto Moosesi-nung pukeveri siong-koo daiꞌdariri otoriaining. </v>
<v b="GAL" c="5" v="4">Aaꞌnooꞌnaang, Karistooꞌketa teeꞌ totoꞌdariiꞌnaang diiꞌ eeꞌning Kumponing-ankoi koontoꞌnuka deentariiꞌnaang piarorimaing tee boto siomperima, eeꞌnoko duaꞌdaririning-pinaꞌ otoriiꞌnaang bakaang avusiroꞌari mooꞌnavung-eta. </v>
<v b="GAL" c="5" v="5">Teka tee Tanuaang Meekunge pakumurioꞌ baitomarima teꞌmung koontoꞌnuka taaꞌniꞌmoriainaꞌmung-koo nemariri oꞌnoring. </v>
<v b="GAL" c="5" v="6">Niiꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung oꞌnoritaaꞌ dopaꞌ totoꞌ eeꞌnoko totoꞌ deeaung kapooꞌ deeaꞌ, teka teie baitoi deekoꞌ piaa ninka nkoaramaung. </v>
<v b="GAL" c="5" v="7">Diiꞌ tee deikooꞌkoo tero tampaꞌ kuaꞌdarikoꞌning-pinaꞌ otoruꞌning, enang baie napoꞌ totoꞌantarurioꞌ tee kara masikung sionavung siperi? </v>
<v b="GAL" c="5" v="8">Tee temuriiꞌ kara diiꞌ daang arooꞌantaruruꞌnaare tee diiꞌ bokururuꞌnung bakaang kara deeaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="5" v="9">Tee-pinaꞌ kapooꞌ okiꞌnooꞌ deraꞌke ootukunung deraꞌantavupeuꞌnaꞌ teie naninge diiꞌ nko-antaruruꞌnung. </v>
<v b="GAL" c="5" v="10">Masikaꞌ noruꞌansi otong Ovoring-koo oꞌnoi, diiꞌke nkaang noruꞌkoo taapoꞌke niiꞌnaꞌ noruꞌeriaukaꞌnung eeꞌnoko baa tee naning diiꞌ orari-antarurinung tee kiimata nkavuaing aaꞌnung tee ninge noruꞌampaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="5" v="11">Ee mmaikoriꞌ, niiꞌninge aaꞌmaamaung, “Paulaꞌke dopaꞌ totoꞌnavung daankivumaung.” Nka teeꞌ deeaꞌ, aiꞌ ning aming-koo orakaꞌ nkomaamang tevung boto sionavung-koo baukoreeꞌnukai? Ninge teeꞌ daankiansi dei tee daang-antavampeuꞌ tee doorenang Jiisuuꞌke niiꞌ domaang mooꞌmuruꞌnung-koong, aaꞌbarataꞌkoo booꞌpari boto bakaang taretare bakevura, eeꞌnoko teinge Juꞌnupoonge tooꞌdempaavarupeuꞌ. </v>
<v b="GAL" c="5" v="12">Maikoꞌ teing dopaꞌtotoꞌ siompaama diiꞌ poreꞌantaraarimaing avitoitoi-koo biiꞌka biikaang mono totototoꞌparipeuꞌnung. </v>
<v b="GAL" c="5" v="13">Diiꞌ mmaikoriꞌ unaarori otoꞌkoo bokururuꞌning, teka unaarori otoꞌkoo otori diikaang mono bakaang pia narung siong-koo tauraꞌdariaukaꞌ, teka piaareerima pakureeriai diiꞌ niiꞌning-koo botovotonaaꞌnuka noruꞌdariri. </v>
<v b="GAL" c="5" v="14">Ookara botonanka Moosesi-nung tee nanaare-koo dupeari otong eeꞌ minkuvumanaare-koo: “Dake tee naning daꞌkoo dueꞌnung daka piaararamanaꞌ nariꞌ teeꞌ piaaveaing.” </v>
<v b="GAL" c="5" v="15">Teka orakaꞌ nkoreerima orari-antareeriꞌneeng diiꞌka. </v>
<v b="GAL" c="5" v="16">Teka enang aaꞌdampimang, Tanuaang Meekunge naururiainaꞌ siomperiai eeꞌnoko mono bakaang pia siomperiaukaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="5" v="17">Aiꞌ mono bakaang piai tee Tanuaang Meekung tooꞌdempui otong eeꞌnoko Tanuaang Meekung bakaang piai mono tooꞌdempui otong, aiꞌ anaanka tee turampeeremanaanka eeꞌnoko dake kapooꞌ daka nkovepeuꞌnung otoaꞌ tenaanka-koo narung taaravearura. </v>
<v b="GAL" c="5" v="18">Dake Tanuaang Meekung taaravera siompeaing deekoꞌ daꞌ tee boto-koo kuung otoaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="5" v="19-20">Mono bakaang nko-nko eeꞌpinaꞌ siraꞌpari otong: nampeesi orari, kaukauro-nko, noruꞌ kuꞌmiꞌ, maimaiaꞌnaꞌ nko, kumponing tositosinanka siong, dopa-nko, orakaꞌ noruꞌ, turang-nko, orarunsi ninka munteꞌ, iira bauko, mosiiꞌ, kara-koo tataꞌ, siivenkeꞌ, mamairontoꞌ, purintoꞌnaruꞌke kanuꞌ, tooreere dovang; </v>
<v b="GAL" c="5" v="21">Ninge enang tautaurampimang tero tautaurampiruꞌnaꞌ: Teing teeꞌ oroꞌnanka aarumo nkoaamaing Kumponing bakaang muuꞌ aarenaavaukaꞌnung barenku oko-koo. </v>
<v b="GAL" c="5" v="22">Teka tee sinang Tanuaang Meekung-etaing aung eeꞌ oroꞌ: piaa, doturotu, mooa, daꞌdeng iira deeaung, tampaꞌ nko, avusiroꞌ, masikaꞌanta, banainge otoꞌ, eeꞌnoko baka pinkaꞌari otoꞌ; </v>
<v b="GAL" c="5" v="23">Aing pote-koong boto otoaꞌ bakei. </v>
<v b="GAL" c="5" v="24">Eeꞌnoko teinge nantoong Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaninge tee biikaang mono-aapenaꞌ noruꞌ aaꞌbarataꞌkoo taakavauꞌ teing bakaning karakaraaꞌnanka domange etuvurimaing ninka. </v>
<v b="GAL" c="5" v="25">Tanuaang Meekung-koo kuunge domamariri oꞌnorimaung deekoꞌ, teeꞌ nariꞌ Tanuaang Meekung ninka nariꞌ nanampimaatoaing siompampiri. </v>
<v b="GAL" c="5" v="26">Niiꞌ kirokainku-pinaꞌ oꞌnoriaukaꞌ, ereanameereaukaꞌ eeꞌnoko mamairomeeriaukaꞌ. </v>
<v b="GAL" c="6" v="1">Mmaikoriꞌ ee, diiꞌke niiꞌnung narung orakaꞌ nkoarako ooverira deekoꞌ diiꞌ Tanuaang Meekung siomperimainge tampaꞌ pakueri koong-antaveriaing dooroomperi, tarerariri diiꞌ teeꞌ nariꞌ napoꞌ duaꞌdariꞌneenga. </v>
<v b="GAL" c="6" v="2">Narunaꞌ narunaꞌ pakureeriai mankiꞌkoo. Teeꞌ nkorarima diiꞌke dupe-antaveriainaꞌ tee Karistooꞌnung boto. </v>
<v b="GAL" c="6" v="3">Niiꞌnung narunge aaꞌpumaatoꞌneeng, “Ning narung kapooꞌ,” nka tee kapooꞌpinaꞌ oroꞌparavaꞌ. Teeꞌ nkoarama tee eeꞌnara baka tosi-antavarapeuꞌ. </v>
<v b="GAL" c="6" v="4">Niiꞌnung naning ninka mintarama doturarama daangantaravaukaꞌ, teka tutung norunoruꞌdaravaing dakaang nko-nko-koo, tampaꞌ otoing deekoꞌ eeꞌnaꞌkoo doturoturaravai makosi. </v>
<v b="GAL" c="6" v="5">Kumponinge kantemuri mankiꞌ nka-koo bamuruꞌ. Teeꞌkoo daangantariaꞌ piaareeri pakureerimaatoai. </v>
<v b="GAL" c="6" v="6">Aaꞌnoaing tee naning diiꞌ Kumponing bakaang kara nau-antarurimaung pakueri mooꞌeriainge. </v>
<v b="GAL" c="6" v="7">Niiꞌnamuriiꞌ onoue tosiruriaukaꞌ, aiꞌ Kumponing tee daang-pinaꞌ oroꞌanta deeaꞌ. Tee-koo kapooꞌkoo naninge keempuaing-koo tee tee-koo eeꞌnung-koo sinang kavuaing. </v>
<v b="GAL" c="6" v="8">Dake dakaang mono narung dotu-anta-koo noruꞌei keenkiaing deekoꞌ dake teieta mono-ita orari-anta kaveaing simpeꞌmuriainaꞌmung. Eeꞌnoko dake Tanuaang Meekung dotu-anta-koo noruꞌei keenkiaing deekoꞌ dake teieta Tanuaang Meekung-eta domaang oparavaung kaveaing. </v>
<v b="GAL" c="6" v="9">Tee tee enang kakaruaꞌmoriaukaꞌnung tampaꞌ nko-koo damaꞌke makosinaveraaꞌkoo tampaꞌ kavampiainaꞌ kontemoriaukaꞌnung deekoꞌ. </v>
<v b="GAL" c="6" v="10">Teeꞌkoo enang batei otoꞌmemuri tampaꞌ nkoarampiai ookara nantoong, baruꞌnooꞌ teing niiꞌmaiaꞌkooning masikaꞌantanava-koo kuung otoromaing. </v>
<v b="GAL" c="6" v="11">Ooveriko enang daari-nko pariꞌamira daari pankaveroveroiꞌ narunge daarirerompimang nkaang birenge taaꞌniꞌantamari. </v>
<v b="GAL" c="6" v="12">Nantoong Kumponing ninka naroompariiꞌnaang Karistooꞌ aaꞌbarataꞌkoo booꞌparuꞌ baitoaara daankiampiko teing Juꞌnupoong iiravoromaung dopaꞌtotoꞌ minkuampiaruko, Moosesi-nung boto dovang ninka. Teeꞌkoo niiꞌninge eturaarimaung dopaꞌ totoꞌkoo tampaꞌ oroꞌpariiꞌ naang Juꞌnupoong-koo. Maroita, Juꞌnupoonge turampaariarooꞌnaang teing. </v>
<v b="GAL" c="6" v="13">Teinge eeꞌninge dopaꞌ totoꞌparira boto biiꞌka siompaavaunge, tamung diiꞌ eeꞌning dopaꞌ totoꞌkoo piavoromaung diiꞌ teeꞌ nkorariko miring pankaing nkavaavaꞌnaang. </v>
<v b="GAL" c="6" v="14">Nka ning temuriiꞌ aarumo piamoaung bakei, Karistooꞌ aaꞌbarataꞌkoo booꞌnavung masikaꞌantavamaung-koo deekoꞌ, miring pankaing nka-koo makosi. Tevunge kansiꞌnung aarumo ninka siivenkeꞌmeeresi aaꞌnong kansiꞌnung aarumo taakavaring-pinaꞌ otong ning-koo eeꞌnoko ning taakamaring-pinaꞌ oꞌnong tee-koo. </v>
<v b="GAL" c="6" v="15">Tenaankai aaꞌnoko dopaꞌ totoꞌ eeꞌnoko dopaꞌ totoꞌ deeaung kapooꞌ basi-antavureaung, teka napoꞌ nerakaꞌpari nkoniiꞌke deekoꞌ makosi. </v>
<v b="GAL" c="6" v="16">Mooa eeꞌnoko piaa diiꞌkoo otoaing aung eeꞌnara aarumo minkuansinung siomperimaing-koo, teing Isireeli masikeng-koo Kumponing bakanavitu-koo. </v>
<v b="GAL" c="6" v="17">Enang-eta deto ning naninge poreꞌantamuaukaꞌnung, aiꞌ ninge tee nkaang mono-koo Karistooꞌkoong taaꞌmenanka taaꞌniꞌanta-pinaꞌ kompansi oꞌnong. </v>
<v b="GAL" c="6" v="18">Diiꞌ mmaikoriꞌ, tee biraanke niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang diikaang tanuaang ninka nariꞌ otomatoaing. Masikung. </v>
<v b="EPH" c="1" v="1">Aung aneꞌ karavoto˜ ninge Paulaꞌke Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang kara-okomui-nkai Kumponinge miruꞌmuioꞌ diiꞌ bakaning meekupoong Epesesie otorimaing daarirerompimang, diiꞌ eeꞌning Karistooꞌkoo baitorarimaatomaing. </v>
<v b="EPH" c="1" v="2">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="EPH" c="1" v="3">Tampara tampampiaing tee-koo tee Kumponing eeꞌnoko Bauma teie niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌke, tee eeꞌnara Karistooꞌkoo kuunge biraankemuruꞌ ookara biraankenankai Tanuaang Meekung-etaning paning-koo otoromainge. </v>
<v b="EPH" c="1" v="4">Aaꞌnong teroita kansiꞌ mmeꞌ pupuꞌaravaruko-ita miruꞌmuruꞌ Karistooꞌkoo kuung oꞌnoritaaꞌ meekaꞌmariri oꞌnoriiꞌnaang tuumpimariaꞌ tee-koo dutakanooꞌke. </v>
<v b="EPH" c="1" v="5">Tee tee piaamuritaaꞌ miruꞌmuruꞌ baurukaaꞌ deemariiꞌnaang Jiisuuꞌ Karistooꞌke makosi-antamurioꞌ baka bakaang piai, maroita. </v>
<v b="EPH" c="1" v="6">Teie teeꞌ nkomuruꞌ daangampampiainaꞌ tee-koo avuavuꞌ maneenung-koo Bauring Piaaruꞌkoo kuunge avusiroꞌari amuruꞌnung-koo. </v>
<v b="EPH" c="1" v="7">Karistooꞌke bakaang erenge mooꞌmurira makosi-antamuriko Kumponinge niikaang orakaꞌ nkonanka tontaꞌmemurira unaa-antamuruꞌnung; </v>
<v b="EPH" c="1" v="8">Teeꞌkoo bakei aaꞌnaꞌ maantoꞌ bakaang piaae niiꞌkoo piampuuꞌnunge, </v>
<v b="EPH" c="1" v="9">tee eeꞌnara bakaang mataue tavoꞌantavuuꞌ bakaang noruꞌ ninka Kumponinge sirapoꞌantamemurima kapooꞌ makensiꞌnung teie tavoꞌanta-koo piavokoꞌ Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="EPH" c="1" v="10">Tee aung eeꞌnara: Uripoꞌketa teie marovukoꞌ tee Karistooꞌkoo ookara naroꞌuriiꞌnaang bateinang makotuko aaꞌning paning-nupoong eeꞌnoko kansiꞌnupoong, ookara-koo boreꞌ deempari. </v>
<v b="EPH" c="1" v="11">Ookara kapooꞌ tee Kumponinge matauvuma miruꞌumanaꞌ nkoaramaung, eeꞌnoko niiꞌ teeꞌke Kumponinge bakaning deemariiꞌnaang miruꞌmuruꞌ Karistooꞌankoi tutuntomaa tampuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="1" v="12">Bakaang matau eeꞌ: Niiꞌ urompiri Karistooꞌ nempampimainge nantoong daangang-antavarampiaing bakaang meenasi-koo. </v>
<v b="EPH" c="1" v="13">Eeꞌnoko diiꞌ eeꞌning nariꞌke, Karistooꞌankoi baitorariruꞌning kara masikung taaraverira tee doorenang tampara diiꞌ domanturiaing-koong. Eeꞌnoko bakaning deentariko dateꞌantaruri Tanuaang Meekung aruruꞌ bakaning avuriiꞌnaang maraka-antavuuꞌnung. </v>
<v b="EPH" c="1" v="14">Tee Tanuaang Meekung niiꞌ amuruꞌnung tee tasiꞌanta-koo niiꞌke nkavampiaing ootukunung barenku tero naumuruꞌnaꞌ. Tee kompampirioꞌ Kumponinge asiꞌnaꞌmung dupe-antavui oko-antamuriaing, niiꞌke tee daangampampiainaꞌ meenasi-poꞌnung. </v>
<v b="EPH" c="1" v="15">Teeꞌkoo ninge taaravamira diiꞌ masikaꞌanta otoꞌderuring Ovoring Jiisuuꞌkoo eeꞌnoko diikaang piaa ookara Kumponing bakaning meekupoong-koo, </v>
<v b="EPH" c="1" v="16">tenang-eta deto taararampira dotumaramaung kunsi-koo tantampima. </v>
<v b="EPH" c="1" v="17">Eeꞌ eentamaramaung: Teie Kumponinge niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaange, Baumai Meenasi Okovenunge aruriaing tee Tanuaang matau diiꞌkoo sirakaꞌantavuaing bakaang kara-koo miruꞌnooꞌ diiꞌke tasiꞌperiaꞌnaang tee Kumponing. </v>
<v b="EPH" c="1" v="18">Ning eentamaramaung diikaang domang-koong dutai sirakaꞌantaruriko diiꞌke tasiꞌperiiꞌnaang tee barenku bokumurira bamuruꞌnung, eeꞌnoko bakei aaꞌnaꞌ maantoꞌ meenasi-poꞌning otoromanaꞌ teing biraankenanka bakaning-koo meekupoong-koo maraka-antavuruꞌning tankeeꞌeeaining. </v>
<v b="EPH" c="1" v="19">Eeꞌnoko napoꞌ eentamaramaang tasiꞌperiiꞌnaang iriꞌ aaꞌnaꞌ pankaing niiꞌkoo baitomarimaing-koo sipuing, paaranang-koo makosi deeaung. </v>
<v b="EPH" c="1" v="20">Tee aaꞌnung iriꞌ baukoniꞌke kompui Karistooꞌ booꞌketa daaꞌantavura tampavine-koo Kumponing-koo baꞌnang-antavuuꞌ paning-koo Ovoring-antavui. </v>
<v b="EPH" c="1" v="21">Teenooꞌ Ovorinooꞌ tee deu basi anantenaung-koo: ookara tare-nupoong, pankainuka, purintoꞌpoꞌnupoong, ovontung eeꞌnoko ootukunung amutemuriiꞌ miring-poꞌnupoong, enanariong eeꞌnoko damaꞌnariong napoꞌ nariꞌ. </v>
<v b="EPH" c="1" v="22">Tee tee Kumponinge ookara kapooꞌnanka Karistooꞌkoong kauꞌkoo boong sipuma Karistooꞌ tee boreꞌ deeng-antavuuꞌ ookara kapooꞌnanka-koo dootuuꞌnupoong tampaꞌ pakuvuriainaꞌ, teing tee bakaang mono makosinuka. </v>
<v b="EPH" c="1" v="23">Eeꞌnoko tee-pinaꞌ boreꞌ mono ninka beꞌnuꞌura dupearapeuꞌnaꞌ teeꞌ nariꞌ Karistooꞌ dupe-anta baka dupearavaing ootukuarara. </v>
<v b="EPH" c="2" v="1">Niiꞌnang tee diiꞌ doori otorikoꞌ boto-totoꞌ eeꞌnoko orakaꞌnko nkoverima. Teeꞌ nkoverima kansiꞌkooning biikaang aarumo narung siomperikoꞌ. </v>
<v b="EPH" c="2" v="2">Sietaniꞌ siomperikoꞌ, ovonturi biikaang boreꞌ auviꞌau-eta bakaang muuꞌ tareaamaing, tee eeꞌnara Kumponing siomeevanuka-koo meuꞌke mintoomparamaung. </v>
<v b="EPH" c="2" v="3">Niiꞌ ookara teeꞌke tero niikaang orara aarumo-koo amarima karaaꞌ dovange booꞌkoo niikaang mono eeꞌnoko onou piavokoꞌnaꞌ nariꞌ siompampikoꞌning. Tee tee niiꞌ domang orakaꞌ oꞌnorikotaaꞌ Kumponing-nung kiimata kompampiaining akoing-pinaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="EPH" c="2" v="4">Teka teie Kumponinge piaae maantoꞌke aaꞌnaꞌ piaamurikotaaꞌ bane niiꞌ boto totoꞌke moompiri oꞌnoriko domang-antamuruꞌ Karistooꞌ ninka nariꞌ; </v>
<v b="EPH" c="2" v="5">Tee tee Kumponing bakaang avusiroꞌke teeꞌ domamuruꞌ. </v>
<v b="EPH" c="2" v="6">Eeꞌnoko domamurira Karistooꞌ ninka nariꞌ napoꞌ daaꞌmuruꞌ nariꞌ tare-nupoong oꞌnoriiꞌnaang tee ninka paninaumariri. </v>
<v b="EPH" c="2" v="7">Aing ookara kapooꞌnanka tampaꞌ nkomurima tavoꞌantavuuꞌ tee-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo damaꞌnavarang nau-anta-koo bakaang avusiroꞌke maantoꞌari otomanaꞌ paaranang-koo makosi deeaung. </v>
<v b="EPH" c="2" v="8">Aiꞌ Kumponinge avusiroꞌari domang-anta masikaꞌantaveruꞌnooꞌ deekoꞌ domantariruꞌning, diiꞌka deeaꞌ, bautaꞌdurima. </v>
<v b="EPH" c="2" v="9">Kapooꞌ nkoveriko teeꞌ domanturiaꞌ makuꞌkoo. Maroita, naning daangamparaꞌneeng-koo. </v>
<v b="EPH" c="2" v="10">Kumponinge tee niiꞌ oꞌnorinaꞌ nariꞌ nkomuruꞌ. Teie Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaning deemuri nkomuruꞌ tampara nko-nko nkoevompimaaꞌnooꞌnaang oꞌnori tero miruꞌmuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="2" v="11">Teeꞌkoo tero orakaꞌ otorikoꞌnooꞌkoo ampaꞌdoriaukaꞌnung. Diiꞌ teroita Juꞌdeeaꞌ, dopaꞌ totoꞌdariarukoꞌning, tamunsiꞌnupoong tantaarikoꞌning, aꞌnooꞌ teing tamung dau naroꞌ dopaꞌ totoꞌke meekaꞌantavarima. </v>
<v b="EPH" c="2" v="12">Ampaꞌdoriaukaꞌnung tero tee diiꞌ Karistooꞌkoong noruꞌ otoriarukoꞌ, Isireeli-nupoong-eta taapoꞌ otorikoꞌninge, Kumponinge kara maraka-antavui naroompuuꞌnaꞌkoo damisimainkue, kansiꞌkoo naroꞌ biꞌdariri domaang isikung nkanaꞌ noruꞌ otoaꞌ, Kumponing pakurupeuꞌnung otoaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="2" v="13">Teka enang diiꞌ tee teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ domanturira tareruriaing-koong ninka tapoꞌdarira Kumponing-anko poꞌantarurining bakaang erenge tero taapoꞌ isipoꞌ otorikoꞌnooꞌketa. </v>
<v b="EPH" c="2" v="14">Tee tee Karistooꞌ tee niikaang mooa-nko. Teie tee naroꞌka tapoꞌmuring aaꞌning Juꞌnupoong eeꞌnoko Juꞌ deeaing. </v>
<v b="EPH" c="2" v="15">Bakaang mono booꞌkoo avaruꞌnooꞌke teie tee tetevaꞌuuꞌ tee kuꞌnung turanturang-koong siivenkeꞌmuri otokoꞌnung niiꞌ. Moosesi-nung boto teka bakevui, mono etu-koong. Aing ookara kapooꞌ eeꞌ oroꞌ nkovuuꞌning nerakariong nkovuriiꞌnaang aaꞌning-eta Juꞌnupoong eeꞌnoko Juꞌdeeaing teie baka naroꞌkavurira pinau-anta-koo. </v>
<v b="EPH" c="2" v="16">Aaꞌbarataꞌkoo booꞌparuꞌnooꞌ tee turanturang bake-antavuuꞌnaang naroꞌkamurira ookavitura Kumponing-koo navitu-pinaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="2" v="17">Teketaꞌ pora teie karantavurima˜ daankivuuꞌ tee doorenang tampara mooa-poꞌnung ookavitura-koo aaꞌnoko Juꞌdeeaing eeꞌnoko Juꞌnupoong, diiꞌ isipoꞌke taapoꞌke otorikoꞌning-koo eeꞌnoko teing Juꞌnupoong tee-anko dueꞌnupoong-koo. </v>
<v b="EPH" c="2" v="18">Aiꞌ tee tee teie taung nkomemurioꞌ niiꞌ ookavitura Bauma-anko beꞌkoo makotumpiri otong tee narung Tanuaang Meekung-koo kuunge. </v>
<v b="EPH" c="2" v="19">Enang tee diiꞌ akoing damisimainku otoriaꞌ, teka diiꞌ osikaiaang deentariri otoring teing ninka niiꞌning bakaning meekupoong ninka nariꞌ, eeꞌnoko Kumponinge tarevurimaing-kooning diiꞌ. </v>
<v b="EPH" c="2" v="20">Diiꞌ Kumponing-nava kani-nupoong teeꞌ pauꞌdeeri otoring teing-koo kara okovuri nkanuka eeꞌnoko nakaronuka˜koo dau, Jiisuuꞌ Karistooꞌ tee eeꞌnara ookara-koo eꞌmanianareꞌ makosi, tumanung. </v>
<v b="EPH" c="2" v="21">Tee-koo ootukunung nariꞌ beꞌnuꞌariri otoi kaniari otomaung dootuuꞌnava pankava deempari Ovoring-koo. </v>
<v b="EPH" c="2" v="22">Eeꞌnoko diiꞌ nariꞌ tee-koo otoritaaꞌ tee-koo kanirariri otoring Kumponing otoꞌdoma deentariri Tanuaang Meekung-koo kuunge. </v>
<v b="EPH" c="3" v="1">Teeꞌkoo eentamaramaung diiꞌkoo, ning eeꞌnara Paulaꞌ, diiꞌ pakurampimaung-koo daiꞌnisi Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang. </v>
<v b="EPH" c="3" v="2-3">Diiꞌke taarameruꞌ deeꞌma tee kapooꞌ makensiꞌnung daarirerompiring-koonaare ning-koo siraꞌpura Kumponinge makosi-antamuuꞌnaꞌ bakaang piaa diiꞌ nau-anta-koo. </v>
<v b="EPH" c="3" v="4">Anka deeruerima ooveriaing tampaꞌ tasiꞌpamanaꞌ tee kapooꞌ makensiꞌnung Karistooꞌkoong. </v>
<v b="EPH" c="3" v="5">Urikavarang pankaraamuriko tee siraꞌparavarukoꞌ tee aung teeꞌ enang Tanuaang Meekunge siraꞌantavuinaꞌ teing-koo bakaning-koo kara okovuri nkanuka-koo eeꞌnoko nakaronuka-koo. </v>
<v b="EPH" c="3" v="6">Tee eeꞌnara makensiꞌnung tee aung kapooꞌ teing eeꞌning Juꞌ deeaing niiꞌ ninka tapoꞌmeering Juꞌnupoong ninka nariꞌ barenku nkavampiiꞌnaang narung mono-kooning deemariri eeꞌnoko narung maraka-anta-kooning Kumponinge deing, tee eeꞌnara Jiisuuꞌ Karistooꞌke dupe-antavuuꞌnung tampara doorenang tavoꞌura. </v>
<v b="EPH" c="3" v="7">Kumponinge tee maneenung tauraꞌ amuuꞌ aung eeꞌnara doorenang tampara ookara nantoong nau-koong, makosi-antamui bakaang iriꞌke. </v>
<v b="EPH" c="3" v="8">Ning-koo eeꞌnung-koo bakaning meekupoong ootukunung-eta asiranung masikung-koo Kumponinge tampaꞌ tauraꞌmui amuuꞌnung daankiamaꞌnaang teing-koo Juꞌdeeaing-koo tee doorenang tampara Karistooꞌnung avuavuꞌkoong bonoꞌdopa. </v>
<v b="EPH" c="3" v="9">Eeꞌnoko naumuuꞌ sirakaꞌantavamaꞌnaang ookara-koo tee Kumponing bakaang miruꞌ makensiꞌnung. </v>
<v b="EPH" c="3" v="10">Uripoꞌketa tee teie eeꞌnarai ootukunung kapooꞌ nkovuuꞌnunge tee baka noruꞌui otokoꞌ enang bakaning dootuuꞌnupoong donkompurinamuꞌ siraꞌparaaꞌnaang avatevaro mataunanka aaꞌning-koo ovontung eeꞌnoko iriꞌpoꞌnupoong paning-nairu-kooning-koo. </v>
<v b="EPH" c="3" v="11">Tee ookara nkoaruꞌning tee dupe-anta-koo tee Kumponing bakaang onou pupuꞌdoma dopa-ita marovuuꞌ tee-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Ovoring-koo teke taavoarara oparaaꞌnaang. </v>
<v b="EPH" c="3" v="12">Eeꞌnoko tee ninka narung deemariri masikaꞌantavampima tasiꞌpampiri Kumponing-anko dueꞌmarira karavampiaing amaiaaꞌmoriaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="3" v="13">Tee tee enang kontampiri siꞌdamping aaꞌdampima, taruaꞌdoriaukaꞌ teing arikananka ninge diiꞌ pakurampima kuneꞌamaing-koo diiꞌ meenasi-koo basi-anta-koong onoueri. </v>
<v b="EPH" c="3" v="14-15">Tee tee tee tutumpama naurampirinaꞌ Kumponinge tampaꞌ nkoruruꞌnung-koo teeꞌkoo ning kinkinama eentamaramaung Niuma-koo aaꞌnung-koo ootukunaꞌkantu paning-kooning eeꞌnoko kansiꞌkooning miring tampariri otong. </v>
<v b="EPH" c="3" v="16">Kunsimarama eeꞌ eentamaramaung: Teie bakaang avuavuꞌ maantoꞌui otoꞌketa aruriaing tee purintoꞌ eeꞌnoko iriꞌ tanuaang Meekung-etaing diikaang pankaruntoong-koo otoaing, eeꞌnoko Karistooꞌ diikaang domang-koo unaavoi otoi otoaing baitoverioꞌ. </v>
<v b="EPH" c="3" v="17">Napoꞌ eentamaramaang piaa-koo daue duꞌdurira ariꞌaruritaaꞌ ivekaꞌdariiꞌnaang, </v>
<v b="EPH" c="3" v="18">eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ makosirariri otoritaaꞌ tampaꞌ tasiꞌperiiꞌnaang ookara ninka Kumponing bakaning meekupoong ninka ookanairu-eta paaranang-koo makotuaꞌ tee piaa Karistooꞌnung. </v>
<v b="EPH" c="3" v="19">Tee diiꞌke mantomperi noruꞌeriiꞌnaang tee piaa punkaang˜paaꞌ diiꞌ maantoꞌduri otoriainaꞌ Kumponing-pinaꞌ nariꞌ nariari otoꞌke ookarai. </v>
<v b="EPH" c="3" v="20">Daangang otoaing Kumponing-koo deekoronooꞌ basiropa nkovumaung-koo eenta eeꞌnoko noruꞌmarimanooꞌketa dau basinooꞌ tee ninka bakaang iriꞌ niiꞌkoo mintoomparamaung ninka. </v>
<v b="EPH" c="3" v="21">Eeꞌnara daangampampimaatoaing dootuuꞌkoo naroꞌmarima Jiisuuꞌ Karistooꞌke pakumurioꞌ, ookavarantue doomeeritaaꞌ botu kong paaꞌnaꞌ. Eeꞌ, teeꞌ eeꞌnaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="1">Tee tee ninge Ovoring bakaang daiꞌnisie kontampiri botoramping makosinaꞌ bokururuꞌnaꞌ otoriiꞌnaang. </v>
<v b="EPH" c="4" v="2">Boonko noruꞌdariaing, banainge otori daꞌdeng iiraroriaꞌ. Piaa oroꞌantaveri otorimaatoai tokoonaꞌ noruꞌdeeriaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="3">Tanuaang Meekunge tee diiꞌ narung deeng-antarurining, teka aaꞌnaꞌ paarararimaatoai narung deentariri otoꞌkoo mooareeri otorima. </v>
<v b="EPH" c="4" v="4">Mono tee narung otong niiꞌke nko-antavampimaung Karistooꞌnung, eeꞌnoko Tanuaang Meekung tee narunge teeꞌ nariꞌ narung noruꞌkoo otoꞌkoo bokururuꞌnung. </v>
<v b="EPH" c="4" v="5">Ovoring narung otong, kapooꞌ masikaꞌantavampimaung narunge, ntong-koo minkie meekaꞌanta narunge; </v>
<v b="EPH" c="4" v="6">Kumponing narunge tee Niuma niiꞌ ookarai, niiꞌ ookara taremuri niikaang birenge mintoomparama niiꞌkoo kuung otomaung. </v>
<v b="EPH" c="4" v="7">Teka teieta bakaang maantoꞌui otoꞌketa Karistooꞌke niiꞌ kantemuruꞌ namaranaꞌ teing avuavuꞌnanka teeꞌ Daari Meekunge minkuvuuꞌnaꞌ aaꞌpuma: </v>
<v b="EPH" c="4" v="8">“‘Tenang paning-koo deto koinura barampuri daiꞌnisinuka teie Ovoringe tankaampuruꞌ tee avuavuꞌnanka teing nantoong.” </v>
<v b="EPH" c="4" v="9">Tee “deto koinuuꞌ”-naare miruꞌ aming? Tee aaꞌ miruꞌ eeꞌ: Tee tero napoꞌ siaruꞌnung depeto kansiꞌkoo boonavaro-koo. </v>
<v b="EPH" c="4" v="10">Tee eeꞌnara narung siaruꞌnung tee eeꞌnara napoꞌ deto koinuuꞌnung paning-koo daunavaro-koo isipoꞌ masipoꞌ ootukunairu-koo maantoꞌantavaraaꞌnaang. </v>
<v b="EPH" c="4" v="11">Eeꞌnoko tee “avuavuꞌ tankaampuruꞌ”-naare miruꞌ aming? Miruꞌ aaꞌ eeꞌ oroꞌ: Niiꞌning kara okovuri nkanuka deempuruꞌ, napoꞌ niiꞌning nakaronuka deempuruꞌ, niiꞌning doorenang tampara daankivuma nanuꞌnuka deempuruꞌ eeꞌnoko niiꞌning tanata nkonanka nau-antavaarima. </v>
<v b="EPH" c="4" v="12">Biikaang nko-nko Kumponing bakaning meekupoong bare-anta-koong dootuuꞌnupoong kakeꞌiiariainaꞌ eeꞌnoko Karistooꞌ bakaang mono makosinuka pankaꞌantavaavainaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="13">Bera tee niiꞌ ookara narung deemariaing masikaꞌanta-koo eeꞌnoko Kumponing Bauring noruꞌnaꞌkoo, eeꞌnoko naning-naummariri petaaꞌmoriaing nariꞌ basinaꞌ Karistooꞌ dakaosiꞌnaꞌ dupeari petaaꞌomanaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="14">Teketa tee nantoong onou tasiꞌpaaꞌnukai daang ampirinumparima˜ aavamaariko toireꞌ okiꞌnarekaꞌpinaꞌ oꞌnoriaukaꞌnung amutemuriiꞌ daang-koong nau-anta siompampiritaaꞌ, aaꞌnaꞌ booꞌai nankara avitoitoi biiꞌurimanaꞌ dovinge uupuvuriko. </v>
<v b="EPH" c="4" v="15">Otoaꞌ, masikung narung minkuampima piaameeritaaꞌ ootukumariri pankaꞌmariaing Karistooꞌnaummariri, tee-koo kuung oꞌnori, niikaang boreꞌ deemparako. </v>
<v b="EPH" c="4" v="16">Teie taremuriko niiꞌ teing bakaang mono-koo-navioꞌnanka-pinaꞌ mataunaꞌ beꞌnuꞌmariri oꞌnoring eeꞌnoko narunaꞌ makotumpiri pakumeeriaing niiꞌ ookara tee eeꞌnara mono pankaꞌantavampiri eeꞌnoko purimariri piaae. </v>
<v b="EPH" c="4" v="17">Aung tee nkaang naunau diiꞌ naurampimang Ovoring bakaang miringe diiꞌ dateꞌantarampima: Akoing tamunsiꞌnanka-pinaꞌ nkorariaukaꞌ kapooꞌ masikung deeaung siompaamaing-pinaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="18">Teing biikaang noruꞌ tee mutaanang, damisimainku teing tee-koo domaang Kumponinge amurimaung-koo. Aming-koo, nnaꞌ papaaranuka koontoꞌ, boreꞌke deerenuka otorokotaaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="19">Anutua nkoarima maimaiaꞌnaꞌ nko-koo avariri otoꞌnuka, naroꞌketa okoꞌokovurima aarumo kuꞌmiꞌ nkoaamaing. </v>
<v b="EPH" c="4" v="20">Teka tee Karistooꞌkoo barerariruꞌnaꞌ teeꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="21">Diiꞌke tee koontoꞌ tampaꞌ taaraveruꞌ tee, eeꞌnoko diiꞌ tee-koo kuung otoritaaꞌ bakaang kara masikung nauraariko barorontariruꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="22">Urikanaung enang bakei kiruꞌdariaing teronung aarumo-koo otorikoꞌnaꞌkoong, mono narung bakaang noruꞌ karaaꞌke booꞌ tositosi-koong siompui otomaung diiꞌ orari-anta-koonaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="23">Diikaang onou eeꞌnoko tanuaang nerakaꞌantarariaing. </v>
<v b="EPH" c="4" v="24">Nerakanaung kuruntariai Kumponinge nkoniiꞌnaung, tee-pinaꞌ oroꞌnaung, koontoꞌnuka, meekaꞌdariri otoriainaꞌ masikung siomperi. </v>
<v b="EPH" c="4" v="25">Teeꞌkoo enang bakerariaing tosi minku-eta. Masikung narung minkuerimatoaing tapoꞌdeeri otorimaing ninka, aiꞌ diiꞌ teing narung mono-koo mantaꞌdeeri otong. </v>
<v b="EPH" c="4" v="26">Diiꞌ iirarorima deekoꞌ tee iira oramuriau deeng-antaveriaukaꞌ. Bointuriai duaaꞌ mmeꞌ tumparavaruko. </v>
<v b="EPH" c="4" v="27">Sietaniꞌ doona aveaukaꞌ teeꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="28">Tee bakisipung bakiaaꞌ nko-ita bakearara bakaang birenge mintoong tampara kakeꞌiiari nkovuai apukaꞌparavaing ninka tankaampuainaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="29">Kara orarananka minkueriaꞌ otoai, teka tampara toꞌbiiari kara narung, pakureeri navureerima. Teeꞌkoo taararaariaininge tee tampaꞌ taararaariaing biraankearioꞌ. </v>
<v b="EPH" c="4" v="30">Teeꞌ nariꞌ Tanuaang Meekung Kumponing bakaang orarunsi-antaveriaꞌ otoai, aiꞌ tee Tanuaang Meekung tee Kumponing bakaang taaꞌniꞌanta niiꞌ mooꞌmuriaing-koong asiꞌnaꞌmung. </v>
<v b="EPH" c="4" v="31">Dontaꞌdariri otorimaatoai aing aaꞌning-etaꞌ, domang orakaꞌ noruꞌ, iira, iooꞌ, peusiꞌ, minkuminku eeꞌnoko napoꞌ tooꞌde. </v>
<v b="EPH" c="4" v="32">Teka navureeri otorimaatoai dunsirunsi˜antareerima, tontaꞌantareerima diiꞌka Kumponinge Karistooꞌkoo kuunge tontaꞌantareruruꞌnaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="1">Teeꞌkoo diiꞌ Kumponing baurukaaꞌ, teie piaarurimaing, paararariaing tee-pinaꞌ nariꞌ otoꞌkoo. </v>
<v b="EPH" c="5" v="2">Piaareeri otomatoai teeꞌ Karistooꞌke piaamuruꞌnaꞌ eeꞌnoko tee baka niiꞌkoo avaruꞌ tee boontunang tampaꞌ nuuraaꞌ Kumponing-koo. </v>
<v b="EPH" c="5" v="3">Kaukauro-nko, eeꞌnoko noruꞌ kuꞌmiꞌ siong, niiꞌnooꞌ makosi deeaꞌnaꞌ karaaꞌ bakei diiꞌkoo otoaukaꞌnung; minkueriaꞌ otoai Kumponinge meekaꞌantanisinuka deentariri. </v>
<v b="EPH" c="5" v="4">Napoꞌ kara sikuriꞌke siꞌ, kara kanuꞌ eeꞌnoko deuꞌ makotuaꞌ diiꞌke minku-koo. Tampaꞌ tang narung diiꞌke minku-koo makosi. </v>
<v b="EPH" c="5" v="5">Koontoꞌ tasiꞌperi noruꞌeriaing naning tee kaukauro-nko, naning kiiroraaꞌ deeaung, niiꞌnooꞌ mamairontoꞌ tee otoꞌevuaukaꞌnung barenku-koo Karistooꞌke eeꞌnoko Kumponinge tareaaremaing ninka. Temuriiꞌ karaaꞌ siong kumponing daang-koong boontuvuma-nko. </v>
<v b="EPH" c="5" v="6">Eeꞌnamuriiꞌkoo Kumponinge iira basi-antavumaung teing-koo bakaang kara siompaavaing-koo. Taaraveriaukaꞌ niiꞌninge niiꞌnaꞌ nauraariko kara menaankavoroma. </v>
<v b="EPH" c="5" v="7">Tee tee teing ninka nariꞌ mantaꞌdeeri otoriaukaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="8">Tero tee diiꞌ mutaanange maantoꞌduri otorikoꞌning, teka enang arakai Ovoring-etainge maantoꞌduri otong. Tee tee enang araka sirakaꞌantaveri nanirimaatoaing. </v>
<v b="EPH" c="5" v="9">Noruꞌeriaing tee eeꞌnara arakai aing aaꞌning tavoꞌantavumaung: tampara aarumo, aarumo koontoꞌ eeꞌnoko kara masikung amutemuriiꞌari. </v>
<v b="EPH" c="5" v="10">Eeꞌnoko ioꞌ paaraverira ooveriaing aming-koo Ovoring dotuaramaunge. </v>
<v b="EPH" c="5" v="11">Temuriiꞌ mintoong mutaanang-koong kapooꞌ basiaravaing-koo kantoꞌdariaꞌ otoaing, teka siraꞌperiai temuriiꞌ aarumo orara. </v>
<v b="EPH" c="5" v="12">Kapooꞌ makemparioꞌ nkoaamaing bakei maremaare, maimaiaꞌnaꞌ taara minku-koo. </v>
<v b="EPH" c="5" v="13">Teka tenang siraꞌpevurereriko teie arakai tee biikaang orakaꞌnko orara-pinaꞌ tasiꞌparioꞌ siraꞌpuaing. Eeꞌnoko daamparimanaꞌ tasiꞌparira niiꞌning tee arakavariaing napoꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="14">Teeꞌ eeꞌnaꞌ kenai minkuvumanaꞌ aaꞌpuma, “Tanteraravai daꞌ aasiꞌ bauko. Booꞌketa daaꞌdarako Karistooꞌke daꞌ araka-antaruaing.” </v>
<v b="EPH" c="5" v="15">Enang tee araka-koo otoritaaꞌ tarerariri otoriaing diiꞌ otoriainaꞌkoo, tampaꞌ mataurariri, kanuꞌaapenaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="16">Teeꞌ nkorarima doona siperiaukaꞌ, aiꞌ enang batei orara, doong arikung. </v>
<v b="EPH" c="5" v="17">Teeꞌkoo kanuꞌdariaukaꞌ, teka paaraveriai noruꞌkoo Ovoring bakaang pia. </v>
<v b="EPH" c="5" v="18">Purintoꞌnaruꞌke baruꞌ naikirima kanuꞌanta-koo bakerariai diikaang domang ootukunavaro orari-antarariꞌneeng, teka Tanuaang Meekunge maantoꞌduri otoaing. </v>
<v b="EPH" c="5" v="19">Teeꞌ otoritaaꞌ kenanankai karareerimaatoai aaꞌninge Daari Meekung-koo daariniiꞌninge, Ovoring daangang-koo nantoonge toroaamainge eeꞌnoko Tanuaang Meekunge karantavuko˜ kenanankai. Diikaang domang-eta kenararima amutemuriiꞌ ninka kovirariaing Ovoringe taararuriainaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="20">Ookara batei-koo tampara tamperimaatoai tee-koo Kumponing tee Niuma, niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring-koo. </v>
<v b="EPH" c="5" v="21">Eeꞌnoko arooꞌantareeri otorimaatoaing Karistooꞌkoo meeꞌduꞌpirariri. </v>
<v b="EPH" c="5" v="22">Diiꞌ biiꞌankaaruꞌ diiꞌunkaampi-koo arooꞌdariri otorimaatoai Ovoring bakaang kara arooꞌerimanaꞌ, </v>
<v b="EPH" c="5" v="23">aiꞌ donkaani tee manikuma bakaang boreꞌ teeꞌpinaꞌ nariꞌ Karistooꞌ dootuuꞌnupoong-koo boreꞌ deempari otomanaꞌ, bakaang mono, eeꞌnoko tee tee baka domang-anta tee mono-koo. </v>
<v b="EPH" c="5" v="24">Tee tee teeꞌ nariꞌ dootuuꞌnupoong Karistooꞌkoo arooꞌariri otoromanaꞌ teeꞌ nariꞌ diiꞌ biiꞌankaaruꞌ diiꞌunkaampi-koo arooꞌdariri otoriaing. </v>
<v b="EPH" c="5" v="25">Diiꞌke biiꞌunkaampie diiꞌankaampi piaaverereri otomatoai teeꞌ nariꞌ Karistooꞌke dootuuꞌnupoong piaavuri bakaang mono avaruꞌnaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="26">Teeꞌ nkovuuꞌ teing naroꞌka baꞌaang makosinavitu deempariko tevitu kiiroraaꞌantavui meekaꞌantavuuꞌnaang aaꞌnoma ntonge duuꞌ kara meekaꞌanta-koong ninka. </v>
<v b="EPH" c="5" v="27">Karistooꞌke teeꞌ nkovuuꞌ tevitu bakanavitu tee-anko pipiraari donkonuuꞌnaang nerampari, kuꞌmiꞌ dovang dopai, naankuviraaꞌ, meekaꞌnisi, dakaosiꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="28">Teeꞌ nariꞌ biiꞌunkaampie biiꞌankaampi piaavaarimatoaing, teeꞌ biikaang mono biiꞌka piaavarimanaꞌ nariꞌ. Baa tee naning baꞌaang piaavumaung tee baka piaavaramaung teni piaavui. </v>
<v b="EPH" c="5" v="29">Naning bakaang mono munteꞌaramaung otoaꞌ, teka tee mono bauꞌaramaung piaavari tanatavarama, teeꞌ nariꞌ Karistooꞌke bakanavitu dootuuꞌnupoong tanatavurimanaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="5" v="30">Teeꞌ nkorariaing diiꞌ bakaang mono-koo mantaꞌdeeri biꞌdariri otorining deentariko. </v>
<v b="EPH" c="5" v="31">Teeꞌ Daari Meekunge minkuvumanaꞌ aaꞌpuma, “Teeꞌkoo naninge baumararing sipureta tee baꞌaang ninka daiꞌarara tenaanka narung deempareaing.” </v>
<v b="EPH" c="5" v="32">Kapooꞌ pankaing masikung aung-koo bakuꞌari miruꞌari otong, nka ninge eeꞌ ooamaang: Aung kapooꞌ Karistooꞌ ninka bakanavitu dootuuꞌnupoong miruꞌuri otoing. </v>
<v b="EPH" c="5" v="33">Teka siraꞌpari otoinaꞌkoo eeꞌ otong: Diiꞌke narunaꞌ narunaꞌ diiꞌankaampi piaaverererimaatoai teeꞌ diikaang mono diiꞌka piaararimanaꞌ nariꞌ. Eeꞌnoko baꞌaang baꞌung-koo meeꞌduꞌpiari otomatoai. </v>
<v b="EPH" c="6" v="1">Toireꞌke tee diumaraang Ovoring-koo tampaꞌ taaraverererimaatoaing, aiꞌ aung tee diiꞌ diikaang nko-nko. </v>
<v b="EPH" c="6" v="2">Daari Meekung-koo eeꞌ otong, “Daumararing deto noruꞌeresi pakuereaing. Teeꞌ nkorarama tee anke kansiꞌkoo pankaroong tampaꞌ otoaing.” </v>
<v b="EPH" c="6" v="3">Aung tee tutunaꞌnung boto Kumponing-etaing maraka-anta ninka mavoꞌpari otoing. </v>
<v b="EPH" c="6" v="4">Diiꞌke biumaraange diurukaaꞌ iirang-antanaꞌ nkovereriaꞌ otoai, teka tampaꞌ tanataverereriai Karistooꞌ bakanaꞌ kakeꞌii-antavereri, bakaang kara bare-antavererima. </v>
<v b="EPH" c="6" v="5">Diiꞌ daiꞌnisinukai teing diiꞌ tanataraarimaing anke kansiꞌkoo makosinaꞌ ankampereri mataaꞌirariri siompererimaatoai tunsi paakarariaꞌ, teeꞌ Karistooꞌ dotu-antanaꞌ noruꞌeri. </v>
<v b="EPH" c="6" v="6">Nantoonge ooraariiꞌnaang tampaꞌ nariꞌ mintoontariaꞌ otoai akoꞌ dotu-anta-koo, teka diiꞌ Karistooꞌ bakaning botovotonaaꞌnuka deentariko domange tampaꞌ noruꞌeri mintoontariaing Kumponing-koo. </v>
<v b="EPH" c="6" v="7">Doturoturariri pakuereriaing kara siomperi – Kumponing noruꞌeri, nantoong noruꞌ ereriaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="6" v="8">Noruꞌeri otong Ovoringe tee nantoong ookara kapooꞌ tampaꞌ nkoaamanaꞌkoo tampaꞌ makuꞌuriaing aaꞌning daiꞌnisinuka eeꞌnoko daiꞌariaing nariꞌ. </v>
<v b="EPH" c="6" v="9">Diiꞌ oko-nupoonge tee tampaꞌ tarevereriainge teing diikaning teeꞌ nariꞌ, mauꞌmauꞌereriaꞌ eeꞌ noruꞌerima: “Niiꞌ ookara taremurimaung otong teke paning-koo nariꞌ noruꞌmuri, duukung sipuaunge.” </v>
<v b="EPH" c="6" v="10">Asirang-koo eeꞌ naurampiiꞌnaang: Purintariri otoriaing Ovoring-koo bakaang iriꞌ iirakuta ninka. </v>
<v b="EPH" c="6" v="11">Nopaꞌdariaing ootukununge Kumponing bakaang mononopaꞌ tavuꞌkoonge tee ninka nariꞌ Sietaniꞌke aavaruriko dimpaꞌeriainaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="6" v="12">Aming-koo, nnaꞌ niiꞌ tee nantoong tumuusinanka ninka tameeriaꞌ, teka aaꞌning ninka: maꞌnari-koo ovontung avatevaatang-koo neriariri otoroi Sietaniꞌkoo kuunge, paning-nairu-kooning-koo oravitu bakei maare ninka tameering, mutaanang-aapei ootukunung kansiꞌ booniꞌantanuka enanaroong-koo. </v>
<v b="EPH" c="6" v="13">Teeꞌkoo nopaꞌdariaing teie Kumponing bakaang mononopaꞌke ootukununge diiꞌ dimpaꞌdariainaꞌ doong oraꞌmung basiarako, eeꞌnoko kare oparako diiꞌ tee teeꞌ nariꞌ tampaꞌ donkoniri otoriaing. </v>
<v b="EPH" c="6" v="14">Tee tee tampaꞌ pinkaꞌdariri donkoniriaing. Kara masikunge tokoniꞌpinaꞌ tokorariai. Koompari otoꞌ siꞌdaravai murukeu-neeꞌpinaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="6" v="15">Maamurariri otoriai tee tampara doorenang mooa-koong nkavui nanuꞌkoo teeꞌ piatooronuka˜koo tutung kauꞌkoo boonamante˜ baraaꞌarimanaꞌ maamuariri. </v>
<v b="EPH" c="6" v="16">Napoꞌ teing ookara ninka baito komperiai kapatau kompaamanaꞌ tumpariꞌ ntaꞌpoꞌning sirivaaꞌuko taamparavaing teie orarai, Sietaniꞌke, baiꞌuko. </v>
<v b="EPH" c="6" v="17">Eeꞌnoko deto komperiaing tee domang-anta Kumponinge aruruꞌnung tee-pinaꞌ diikaang baakopo. Napoꞌ komperiai tee Kumponing bakaang kara tee-pinaꞌ bainatu tavuꞌkoong Tanuaang Meekung-etaing. </v>
<v b="EPH" c="6" v="18">Teeꞌ Tanuaang Meekunge pakururimanaꞌkoo ookara batei-koo kunsirarimatoai amutemuriiꞌ paku nka-koo baitorarima. Eeꞌnoko teeꞌ nkorarima muung eeꞌnoko doong mantontariri eentaevurerereriai Kumponing bakaning meekupoong ootukunairu-koo. </v>
<v b="EPH" c="6" v="19">Ning teeꞌke kunsi-koo pakumeriai tenang ninge kara daankiamaꞌnaang nkomarako naumuaining-koo, tampara doorenang makempari otokoꞌnung noruꞌantavarampainaꞌ amaiaaꞌmoaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="6" v="20">Temuriiꞌ kara nka-koo botomuuꞌnung deemarako entamemuriaing amorompaꞌ daankiampainaꞌ makosinaꞌ bane daiꞌmari oꞌnoitaaꞌ. </v>
<v b="EPH" c="6" v="21">Enang tee ninge Tikikas diiꞌanko botoamaang tee mmaikoꞌ masikung eeꞌnoko Ovoring-koo mintoomparama mutekaroꞌarakooꞌ. </v>
<v b="EPH" c="6" v="22">Teie naururiaing niiꞌ oꞌnorinaꞌ eeꞌnoko ninge nkoamaing kapooꞌ, eeꞌnoko diikaang domang kuaaꞌantaruriaing. </v>
<v b="EPH" c="6" v="23">Mooa eeꞌnoko piaa tee ninka masikaꞌanta tee diiꞌkoo ntaraꞌmainkaang-koo otoaing Kumponing Niuma-ita eeꞌnoko tee Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌketa. </v>
<v b="EPH" c="6" v="24">Biraanke otoaing diiꞌkoo niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ piaa oꞌpaaꞌke piaaverimaing-koo ookara-koo. Teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="PHP" c="1" v="1">Aung aneꞌ karavoto˜ ninge Paulaꞌke minkuanko Timotiꞌke daarivuma neeꞌ Karistooꞌ bakanaanka botovotonaaꞌkai diiꞌanko botoampemang nantoong Kumponing bakaning meekupoong Pilipai-navuntuꞌke Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge otorimaing-anko, tanatanuka eeꞌnoko pakupakunuka-anko nariꞌ. </v>
<v b="PHP" c="1" v="2">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="PHP" c="1" v="3">Ninge tee diiꞌ noruꞌdampima tee-koo nkaang Kumponing-koo tampaꞌ tampamaung ookara batei-koo. </v>
<v b="PHP" c="1" v="4-5">Eeꞌnoko nkaang kunsi-koo diiꞌ ookara pakurampima tee ning ookara batei-koo doturotu ninka kunsimaramaung, diiꞌke tampaꞌ pakumerimaung-koo tee doorenang tampara bereng-anta-koo, teketa tutung komperuꞌnooꞌketa bera eꞌmunung doong-koo basinooꞌkoo. </v>
<v b="PHP" c="1" v="6">Ninge masikaꞌ tasiꞌpansi oꞌnong teie Kumponinge tee nko-nko tampara diiꞌkoo tutung-antavuuꞌnunge beꞌnuꞌantavui otoaing tee, bera teꞌmung tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ toroaravainaꞌmung-koo basi. </v>
<v b="PHP" c="1" v="7">Bakei makosi ninge diiꞌ ookara teeꞌ noruꞌkoo, aiꞌ diiꞌ teing ning-koo domang-koo otoring, diiꞌ niꞌninka narung-pinaꞌ oꞌnorimaing. Bane tenang ning kiimatanava-koo oꞌnoi eeꞌnoko napoꞌ tenang ninge doorenang tampara pakuansi puring-antavamanang, diiꞌ teing niꞌninka nariꞌ tampaꞌnko Kumponing-etaing kompampimaing. </v>
<v b="PHP" c="1" v="8">Kumponinge masikaꞌantamupeuꞌ naurampiko teeꞌ ninge diiꞌ piaarampimanaꞌ teie piaae Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo pankaruntoong-koong-eta pomaunge. </v>
<v b="PHP" c="1" v="9">Eeꞌ pinaꞌ kunsimaramaung diiꞌkoo: tee diikaang piaa teeꞌ nariꞌ deto aaꞌnaꞌ dupui otoaing, tee ninka norunoruꞌ masikung eeꞌnoko tee matau tampara. </v>
<v b="PHP" c="1" v="10">Aaꞌnoainaꞌ, diiꞌke ookara aarumonanka tampaꞌ simpeꞌeri kiiroraaꞌdariri tuumpiropanuka otoriaing bera Karistooꞌ poainooꞌke basi. </v>
<v b="PHP" c="1" v="11">Eeꞌnoko teinge aarumo koontoꞌ bakaninge sinanankai maantoꞌduri otoriaing Jiisuuꞌ Karistooꞌketa pomainge Kumponing pankaing-antavui daangang-kooninge. </v>
<v b="PHP" c="1" v="12">Ee mmaikoriꞌ, enang kiimatamainooꞌkoo diiꞌke aung noruꞌeriiꞌnaang piamoing, teie kapooꞌke ning-koo nkoarinunge tee doorenang tampara tampaꞌ aaꞌnaꞌ masikaꞌ beremparuꞌnung. </v>
<v b="PHP" c="1" v="13">Bera tee ookarai amono-koo otoroininge aaꞌnoko teing kiimatanuka eeꞌnoko tanatanuka nariꞌ tee eeꞌ noruꞌaing: Ning tee tamung boturopa kiimatamaavaꞌ, teka ning Karistooꞌkoo botovotonaaꞌ deemarako kiimatamaing. </v>
<v b="PHP" c="1" v="14">Eeꞌnoko ning tee eeꞌ daiꞌmari oꞌnoko daping ookara nantoong mmaikoriꞌ Ovoring-koo purimpariri biaꞌoromaung bakaang kara arooꞌketa siraꞌpaama avoreaavaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="1" v="15">Masikaꞌ niiꞌninge tee doorenang tampara mamairo ninka daankiaamaung ning Karistooꞌke siong-antamumanaꞌkoo mamairoarima. </v>
<v b="PHP" c="1" v="16">Teka niiꞌning tampara onou eeꞌnoko piaa ninka daankiarimaung teeꞌ tasiꞌmai aꞌ kiimatanooꞌ siꞌmauꞌnung tee doorenang tampara puring-antavanko. </v>
<v b="PHP" c="1" v="17">Teinge mamairo ninka daankiaamainge tee Karistooꞌ onou kiiroraaꞌketa daankiaavaꞌ, teka aing aaꞌning onou-koo otoko daankiaakooꞌ: baka-noruꞌ, baka daangang, maroita ning aaꞌnaꞌ mankiꞌantamaavaꞌnaang kiimata-koo oꞌnoko. </v>
<v b="PHP" c="1" v="18">Teka tee makosi, kapooꞌ otoaꞌ. Tee kapooꞌ pankaing tee Karistooꞌ daankiaamaung bane teie teinge ookenge taunge, aaꞌnoko daang noruꞌariri eeꞌnoko aarumo masikung ninka. Teka ning tee dotumari oꞌnomaung teinge Karistooꞌ daankiaamaung-koo. </v>
<v b="PHP" c="1" v="19">Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ dotumari oꞌnoaing, aiꞌ ninge tee noruꞌansi oꞌnong diiꞌke kunsi-koo ning pakumerimaung-koo eeꞌnoko napoꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang tanuaange pakumumaung-koo botue tee unaa-anta kompampaing. </v>
<v b="PHP" c="1" v="20">Eeꞌnoko ning aaꞌnaꞌ dotumari nemari oꞌnong tee kapooꞌ tavoꞌkuaing-koo, maiaꞌmoaukaꞌnaꞌ noruꞌmari, teka amanampaꞌ monoi ookutununge Karistooꞌ pankaing-antavampaing teeꞌ nariꞌ uripoꞌketa nkomaramanaꞌ, bane aaꞌnoainge: domang oꞌnoi oꞌnoaing deekoꞌ, eeꞌnoko dupisiꞌmaavaing deekoꞌ. </v>
<v b="PHP" c="1" v="21">Aiꞌ domamari oꞌnoi Karistooꞌ tee ning nkaang domaang, eeꞌnoko moomira deekoꞌ tee dupeari otoko kompampaing. </v>
<v b="PHP" c="1" v="22">Teka ning nkaang mono teeꞌ nariꞌ domamari oꞌnoaing deekoꞌ tee eeꞌ oroꞌpari otong, nko-nko doma ninge tampara sinang-poꞌnung nkoampaing, teka tee ning meuꞌ keꞌmeꞌmari oꞌnong kenaanka noruꞌkoo. </v>
<v b="PHP" c="1" v="23">Booꞌkoo pia oꞌnong Karistooꞌ ninka nariꞌ oꞌnoreainaꞌkoo, teeꞌ teeꞌ bakei aaꞌnaꞌ tampaꞌ masikaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="1" v="24">Teka kapooꞌ pankaing dau basi tee domamari anke kansiꞌkoo otoꞌkoong diiꞌ iriꞌantarampima. </v>
<v b="PHP" c="1" v="25">Eeꞌnoko ninge enang toꞌbiimari tee eeꞌ tasiꞌpansing: ning doma diiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoi pakurampiri puring-antarampimatoaing diikaang masikaꞌanta-koo eeꞌnoko napoꞌ tee-koo diikaang doturotu. </v>
<v b="PHP" c="1" v="26">Teeꞌkoo ning napoꞌ diiꞌanko basimarako diiꞌ ning-koo doturarima diiꞌke tee Karistooꞌ daangamperiaing. </v>
<v b="PHP" c="1" v="27">Otori teeꞌ teie doorenang tamparai Karistooꞌ bakaange tampui otoinaꞌ nariꞌ otorimaatoai, bane ninge moma beeroꞌdampiko eeꞌnoko beeroꞌdampiaꞌ diiꞌketa taapoꞌke oꞌnoko deekoꞌ, aiꞌ ninge diiꞌ teing narung onou-koo purintariri otoriko taara-koo piamoi oꞌnong, eeꞌnoko narung noruꞌ ninka pakureeri ivekaꞌdoriai tee doorenang tampara masikaꞌantaveri. </v>
<v b="PHP" c="1" v="28">Diikaning kare-nupoonge bane arekeeꞌ tokoonaꞌ nkoraariko aroreriaꞌ otorimaatoai. Teeꞌ taaꞌniꞌantarariri otoriko teinge tasiꞌpaavaing doong asiꞌnaꞌmung keraꞌpariaing-koo diiꞌ domantariko, Kumponinge eeꞌnunge pakururioꞌ. </v>
<v b="PHP" c="1" v="29">Aiꞌ Kumponinge tampara otootoꞌkoo bokururima Karistooꞌ masikaꞌanta narung-koo miruꞌduriaꞌ, teka ookeng-koo masikaꞌanta ninka arikananka nariꞌ kuneꞌkoo Jiisuuꞌ bakaang miring-koo. </v>
<v b="PHP" c="1" v="30">Aiꞌ diiꞌ ninge tasiꞌdampiri otong diiꞌ teing arikananka kuneꞌerima poreꞌdorimaing teeꞌ ninge arikananka-koo poreꞌ kompanko oomerikoꞌnaꞌ eeꞌnoko enang napoꞌ teeꞌ nariꞌ poreꞌmoko taaramerimaang. </v>
<v b="PHP" c="2" v="1">Ee aing, ning dotumari oꞌnong diiꞌ aing aaꞌning otoꞌderurimaung-koo: tee domang kuaaꞌanta Karistooꞌ ninka narung deentarira nkaveruꞌnung, eeꞌnoko napoꞌ tee bakaang piaae dunsirunsi˜anta-koong, eeꞌnoko tee bakaang Tanuaang-koo kuunge navunavu, eeꞌnoko napoꞌ diiꞌka pankaruntoong-eta piaareeri otorimaung-koo; </v>
<v b="PHP" c="2" v="2">makosi, diiꞌke nkaang doturotu dupe-antaveriaing narung noruꞌkoo otori, nariꞌ piaareeri, napoꞌ nariꞌ onourariri kapooꞌnanka nariꞌ nkoverima. </v>
<v b="PHP" c="2" v="3">Deikooꞌnaꞌ eeꞌnoko baka daanganaꞌ nkorariaukaꞌ, teka diiꞌka boonko noruꞌdariri deto pankaing-antareerimatoai. </v>
<v b="PHP" c="2" v="4">Diiꞌ narunaꞌ narunaꞌ mintoontarima niiꞌning nariꞌ paku-koo mintoontariaing diiꞌka diiꞌ naing noruꞌdariaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="2" v="5">Diikaang aarumo teeꞌ nariꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang-pinaꞌ noruꞌdariri otorimaatoai. </v>
<v b="PHP" c="2" v="6">Bane Kumponing-pinaꞌ nariꞌ oroꞌke, teka baka etuaravaꞌ Kumponing-pinaꞌ nariꞌ basi otooꞌnaang. </v>
<v b="PHP" c="2" v="7">Baka naning tamunsiꞌnung deeng-antavaruꞌ, tee naning botovotonaaꞌpinaꞌ otoꞌantavarara. </v>
<v b="PHP" c="2" v="8">Eeꞌnoko bakei naning-pinaꞌ masikaꞌ oroꞌparuꞌnooꞌketa baka boonko noruꞌari Kumponing meumpuitaaꞌ booꞌkoo tauraꞌparuꞌ, bane aaꞌbarataꞌkoo orooꞌke booꞌkoo. </v>
<v b="PHP" c="2" v="9">Teeꞌkoo Kumponinge kansiꞌketa deto aꞌdeiꞌ ookara-koo dau iꞌampura teka tee miring pankaing deto basi ookara-koo mirinanka-koo avuuꞌ. </v>
<v b="PHP" c="2" v="10">Eeꞌnoko ookara nantoong aaꞌnoko paning-koo-nupoong eeꞌnoko kansiꞌkoo-nupoong, napoꞌ kansiꞌkoo boong-nameng-nupoong, teing tee-koo Jiisuuꞌ bakaang miring-koo kinkinaavaing. </v>
<v b="PHP" c="2" v="11">Eeꞌnoko napoꞌ teinge ookarai Jiisuuꞌ Karistooꞌ tee Ovoring sirakuraꞌ tampaavaing, Bauma Kumponing meenasi oko-antavai. </v>
<v b="PHP" c="2" v="12">Teeꞌkoo, ee mmaikoriꞌ, teeꞌ nariꞌ ookara batei-koo Karistooꞌ bakaang kara meumperikoꞌnaꞌ enang napoꞌ teeꞌ nariꞌ meumperimaatoainge, tenang ning diiꞌankoi oꞌnoko naroꞌ deeaꞌ, teka baruꞌnooꞌ tenang ning diiꞌankoi oꞌnoaruko teeꞌ nkorariaing, monkeenaꞌdariri tee diikaang domanturiaing tampaꞌ dupe-antasiiriainaꞌ arooꞌeri mintoontarima. </v>
<v b="PHP" c="2" v="13">Aiꞌ tee diiꞌkoo mintoompari otomaung tee Kumponing, diiꞌ paku-antaruri tee arooꞌerira bakaang pia siomperiiꞌnaang. </v>
<v b="PHP" c="2" v="14">Ookara kapooꞌnanka nkoverima minkuminkunanka niiꞌnooꞌ tataꞌdeerima nkoveriaukaꞌ tuumpiropanuka otoriainaꞌ eeꞌnoko kiiroraaꞌnuka, Kumponing baurukaaꞌ kararopanuka anke kansiꞌkoo orooꞌke koompariaꞌnavitu ninka otorimaing. </v>
<v b="PHP" c="2" v="15">Teing-koo eeꞌning-koo meuꞌke arakarariri otoriaing beentoꞌnanka paning-kooning-pinaꞌ tee kara domantooꞌ deto komperi ookarai ooaavainaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="2" v="16">Teeꞌ nkoveriko diiꞌkoo aaꞌnaꞌ dotumaravaing Karistooꞌ poainaꞌmung eeꞌ noruꞌama: diiꞌkoo amari mintoomarakotaaꞌ tamung poreꞌmoaruuꞌnung. </v>
<v b="PHP" c="2" v="17">Diikaang baito tee boontunang tampara makosi Kumponing-koo, eeꞌnoko ning dupisiꞌmaavaing deekoꞌ nkaang ereng tee-koo boontunang-koo dau dakoaravainang ning tee dotumaravaing diiꞌ ninka nariꞌ dotumariainaꞌ noruꞌansitaaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="2" v="18">Eeꞌnoko napoꞌ diiꞌ teinge niꞌninka nariꞌ doturariaining. </v>
<v b="PHP" c="2" v="19">Ovoringe Jiisuuꞌke tauraꞌpuko tee Timoti diiꞌ Pilipai-nupoong-anko namuꞌke botoamaꞌnaang, ning-koo dooreruriko doturariiꞌnaang eeꞌnoko toroarako diikaang doorenang taaravamira dotumaravainaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="PHP" c="2" v="20">Niiꞌnung naning noruꞌampaꞌ Timoti-pinaꞌ mantong, napoꞌ diiꞌkoo onou aaꞌnaꞌ otoing. </v>
<v b="PHP" c="2" v="21">Niiꞌning nantoong teing kapooꞌnanka biikaning naing tanata-koo otoromaing, Karistooꞌ bakaning sipai. </v>
<v b="PHP" c="2" v="22">Teka diiꞌke Timoti bakaang aarumo tampaꞌ noruꞌeri otoring tee teing pinaꞌ deeaꞌ, aiꞌ naninge bauma pakuvumaatopeuꞌnaꞌ nariꞌ teie ning aaꞌnaꞌ pakumumaung tee doorenang tampaara bereng-anta-koo. </v>
<v b="PHP" c="2" v="23">Enang tee diiꞌanko namuꞌke botoamaꞌnaang piamomaang, tokoonaꞌ ning oꞌnoainaꞌ baakeenemarara. </v>
<v b="PHP" c="2" v="24">Eeꞌnoko ning teeꞌke Ovoring-koo arooꞌmari aaꞌpamaang, “Ning daꞌdeng simpiriꞌantamaako diiꞌanko damaꞌke mooꞌnaang.” </v>
<v b="PHP" c="2" v="25">Teka ioꞌ tutung tee Epaparodaitas diiꞌanko napoꞌ botoamaꞌnaang tee ninge mmaikoꞌ, nariꞌ mintoomaremaung eeꞌnoko nariꞌ niꞌninka neeꞌ piatoorora˜ baito-koo kuunge. Teenooꞌ tee diikaang naning, kapooꞌkoo ning apukaꞌmaramaing-koo pakumuuꞌnaang botoveruꞌnung. </v>
<v b="PHP" c="2" v="26">Eeꞌnoko tee diiꞌ aaꞌnaꞌ oo-koo piavoi otong. Aiꞌ tee tee enang mankiꞌantavari otong siipavouꞌnaꞌ taaraverira miꞌmiinkiꞌdoriko noruꞌdurima. </v>
<v b="PHP" c="2" v="27">Eeꞌ, masikaꞌ, tee tee dapiꞌ booꞌparuꞌnung, teka tee Kumponinge piaavura domang-antavuuꞌnung. Teka tee narung deeaꞌ, tee aaꞌnoko ning piaamura Epaparodaitas domampuuꞌ, orarunsi ning-koo pauꞌeereꞌneeng-koo. </v>
<v b="PHP" c="2" v="28">Teeꞌkoo dau basinaꞌ diiꞌanko boto-koo piamoi oꞌnong diiꞌke napoꞌ ooverira doturoturariainaꞌ, eeꞌnoko nkaang orarunsi birimpuai. </v>
<v b="PHP" c="2" v="29">Emuꞌ tee teꞌ diiꞌanko basiarako bakei aaꞌnaꞌ onkeonkeꞌeriaing Ovoring bakaang miring-koo aaꞌnaꞌ doturariri. Eeꞌnoko nantoong tee-pinaꞌ oroꞌnuka pankaing-antaverererimaatoai. </v>
<v b="PHP" c="2" v="30">Aiꞌ tee tee dapiꞌ booꞌparuꞌnung tee-koo Karistooꞌ bakaang-koo nko-nko-koo kuunge; booꞌkoo tauraꞌparuꞌ ning pakumuma diiꞌ isipoꞌ otori makosiriaruko. </v>
<v b="PHP" c="3" v="1">Asiꞌnooꞌka ee mmaikoriꞌ aaꞌdampimang, Ovoring-koo doturoturarimatoaing. Aung tee kara anaare napoꞌ unampama daariamatomaung ninge daari-koo poreꞌ deeaꞌ eeꞌnoko diiꞌ tampaꞌ koono-koonge. </v>
<v b="PHP" c="3" v="2">Teeꞌ eeꞌ: Tarerariri otorimaatoai teing-koo nantoong-koo Juꞌ biikanaꞌ dootuuꞌ koong taaꞌniꞌanta kong-koo eturaarimaing-koo, aiꞌ teing nkaunanka makosinanka, kapooꞌ oreng nkoaama mono-nameng-koong taaꞌniꞌantai daang meekaꞌparimaing dopaꞌ napuꞌ dovang nkoarima. </v>
<v b="PHP" c="3" v="3">Teka niiꞌ eeꞌning Kumponing bakaning masikeng-pinaꞌ taaꞌniꞌantaniiꞌnuka, bakaang Tanuaang ninka dootuuꞌmarimaing Jiisuuꞌ Karistooꞌ baitoampiri daangampampima, mono bakanameng-koo arooꞌ oꞌnoriaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="3" v="4">Mono bakanameng-koo arooꞌ oꞌnoi dei ning makosi avitoitoi-koo biivimarapeuꞌ, eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnung naning mono-aapenameng-koo biivimparamaung deekoꞌ ning puruꞌmuarupeuꞌ. </v>
<v b="PHP" c="3" v="5">Aiꞌ ning tee naning meekung taaꞌniꞌantaniiꞌ dopaꞌ totoꞌmauꞌnung-koo ˜beenang-taa doong tankinuioꞌ pontoꞌmaruꞌnooꞌketa. Eeꞌnoko ning bakei Isireeli-nupoong-koo narung, Kumponing bakaning-koo, teing Bensimani bakanaving-koo kuunge pontoꞌmarara. Napoꞌ biikaang kara eeꞌnoko aarumo kompansi oꞌnong, Iiburunaꞌ. Eeꞌnoko boto sionameng-koo ning tee Boto Keperuuꞌnavitu-koo narung aaꞌnung. </v>
<v b="PHP" c="3" v="6">Napoꞌ toomo-nameng donkompansi ning tee iriꞌmoi dootuuꞌnupoong mankiꞌantavarankoꞌnunge. Eeꞌnoko koompari otoꞌnairu-koo ning naninge tuumpimupeuꞌnooꞌ otoaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="3" v="7">Teka teing aing kapooꞌnanka tero ning puring-antananka-pinaꞌ noruꞌankoꞌning enang teing tamunsiꞌning noruꞌansira duaꞌarantuꞌning ookara, Karistooꞌ narung-koo noruꞌ sipamira. </v>
<v b="PHP" c="3" v="8">Eeꞌnoko teing naing deeaꞌ, ookara kapooꞌnanka daang-antavaramira opansi duaꞌarantuꞌ nung tee kapooꞌ pankaing masikung kompamaꞌnaang. Tee nkaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ noruꞌkoo piamora tee bakaang miring-koo ookara kapooꞌnanka damaꞌduarantuꞌ tamunsiꞌning tampamira, tee Karistooꞌ nkateemaꞌnaang. </v>
<v b="PHP" c="3" v="9">Eeꞌnoko ning tee-koo kuung oꞌnoi pinkaꞌmaravai Kumponinge ning naning koontoꞌ tammuuꞌnaang, boto siompama ninka koomarioꞌ deeaꞌ, teka Karistooꞌ masikaꞌantavansioꞌ. Aiꞌ Kumponing ninka koompari otoꞌ tee Kumponing-eta nka-koo miruꞌniiꞌ, eeꞌna baito narunge nka-koo makosi. </v>
<v b="PHP" c="3" v="10">Ning tee Karistooꞌ bakei aaꞌnaꞌ noruꞌkoo piamoi oꞌnong eeꞌnoko tee bakaang iriꞌ tee domang-antavuuꞌnung; napoꞌ tee baike teie kompuuꞌnung teeꞌ nariꞌ kompampainge; </v>
<v b="PHP" c="3" v="11">Eeꞌnoko booꞌkoo teeꞌ moompai tee-pinaꞌ, damaꞌke booꞌketa daaꞌmaravainaꞌ piamora teeꞌ naumuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="3" v="12">Ning aaꞌmaravarooꞌnang, “Ning teeꞌ Karistooꞌpinaꞌ dupearioꞌ kompansing ookara aarumo.” Otoaꞌ. Ning mmeꞌ makotumpaꞌ. Teka ning aaꞌnaꞌ keviꞌmaramatoaing temuriiꞌ aarumo okomuuꞌnaang Jiisuuꞌke ning okovui miruꞌmuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="PHP" c="3" v="13">Ee mmaikoriꞌ, ninge tee tero nkavantuꞌnung-pinaꞌ noruꞌampaꞌ, teka aung kapooꞌ narung ninge nkoampaing: Teing kapooꞌnanka damaꞌduaransining ampaꞌmora kapooꞌ uroꞌkanooꞌke otoing keviꞌama mintoomari oꞌnoaing bera booꞌke basi, nkavamaꞌnaang tee mooꞌ. </v>
<v b="PHP" c="3" v="14">Tee mooꞌ tee aung eeꞌ oroꞌ: Kumponinge Jiisuuꞌ Karistooꞌ karantavuko˜ aꞌdeiꞌ beꞌkoo bokumuaing ning. </v>
<v b="PHP" c="3" v="15">Enang tee niiꞌ ookara tanuaang nameng-koo petaaꞌnuka tee teeꞌ nariꞌ noruꞌmariaing. </v>
<v b="PHP" c="3" v="16">Eeꞌnoko diiꞌkoo niiꞌninge oovunaꞌ noruꞌeriko deekoꞌ, tee Kumponinge diiꞌkoo sirakaꞌantavuaing bakaang kara-koo noruꞌerimanooꞌ tampaꞌ nariꞌ siomperimatoaing deekoꞌ. </v>
<v b="PHP" c="3" v="17">Ee mmaikoriꞌ, teeꞌ nariꞌ otoritaaꞌ ning oꞌnomanaꞌ otoriaing eeꞌnoko napoꞌ teing ninge nauarantuꞌnaꞌ otoromaing-koo barerariri otorimaatoai. </v>
<v b="PHP" c="3" v="18">Aiꞌ aung tee mmauꞌnamuꞌpie teroita naurampikoꞌnaꞌ eeꞌnoko enang teeꞌ nariꞌ piaarampima taꞌdu ninka unampansi aaꞌdampimang: Mmauꞌ nantoong dootuuꞌnupoong teing turaniꞌnuka-pinaꞌ otorong teeꞌ Karistooꞌ aaꞌbarataꞌkoo bouꞌnaꞌ siong-koo. </v>
<v b="PHP" c="3" v="19">Aiꞌ teing teing biikaang kumponing-pinaꞌ noruꞌ tee biikaang mono bakaang pia narung, kapooꞌnanka maimaiaꞌarimaing, eeꞌnoko biikaang noruꞌ kapooꞌnanka kansiꞌkooning-koo otokooꞌ. Teeꞌ nkoarima mosianung-aape otorong. </v>
<v b="PHP" c="3" v="20">Teka niiꞌ niikanooꞌ osi teꞌ paning. Eeꞌnoko niiꞌ teing tee niikaang Domang-anta tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ teketa poaing domange etuvuko nempampiri oꞌnorining. </v>
<v b="PHP" c="3" v="21">Eeꞌnoko pora teie tee aung niikaang kansiꞌkoong mononanka aruaruꞌ paari-antamuriaing bakaang mono meenasi-poꞌnung-pinaꞌ oroꞌantamurima teie iriꞌke ookara kapooꞌnanka bakaang tanata-koo kuung siꞌkoo makosi-antavuuꞌnunge. </v>
<v b="PHP" c="4" v="1">Teeꞌkoo bakei teeꞌ nariꞌ Ovoring-koo masikaꞌantarariri otoriaing, ee mmaikoriꞌ, aiꞌ diiꞌ teing ninge aaꞌnaꞌ piaarampimaing, eeꞌnoko aaꞌnaꞌ oo-koo piamokooꞌ diiꞌ nkaning doturotunuka eeꞌnoko nkaang nko-nko-koo mooꞌ makosinanka deentaririoꞌ. </v>
<v b="PHP" c="4" v="2">Deeꞌ Iuodia naanka eeꞌnoko daꞌ Sintiki aaꞌdampemang, deeꞌ tee-koo Ovoring-koo kuunge napoꞌ navurareaing. </v>
<v b="PHP" c="4" v="3">Napoꞌ dake Sisikusie pakueresioꞌ tenaanka manikumaara nari-antaveereai beekaang mankimankiꞌketa, aiꞌ tenaanka tenaanka niꞌninka nariꞌ mantaꞌmarimanaanka doorenang tampara bereng-anta-koo eeꞌnoko tee Kelemeni nariꞌ teing ninka niiꞌning nariꞌ mintoomarimaing, aaꞌning niikaang miring tee teneꞌkoo buukunaneꞌ domamariaining oꞌnorinaneꞌkoo daariariri otong. </v>
<v b="PHP" c="4" v="4">Doong kante Ovoring-koo doturoturariri otorimaatoai, napoꞌ unampama aaꞌpamaang, Doturariri otorimaatoai! </v>
<v b="PHP" c="4" v="5">Ookara kapooꞌ nkoveriaining-koo nantoong-koo dutakanooꞌke onou tampara oroꞌantaverimatoai, eeꞌ noruꞌeri, Ovoring poainooꞌ tee dueꞌui otong. </v>
<v b="PHP" c="4" v="6">Kapooꞌnanka-koo baruꞌ noruꞌ otoriaukaꞌ, teka ookara kapooꞌnanka-koo tee Kumponing eentaveriai kunsirarima tampaꞌ tamperima diikaang domang-eta. </v>
<v b="PHP" c="4" v="7">Eeꞌnoko teie Kumponing-nung mooai pankainge nantoong biikaang matau-koo dau basie mankimankiꞌketa unaa-anta aruriaing tee diikaang domang eeꞌnoko diikaang onou Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="PHP" c="4" v="8">Ee mmaikoriꞌ, asiꞌnamooraꞌkoo aaꞌdampimang, “Aing eeꞌ oroꞌning minkuamaꞌnaang diiꞌke norunoruꞌeriaining aaꞌning: tee kapooꞌ masikung, tee kapooꞌ pankaing-anta-koo makosi, tee koontoꞌ, tee kiiroraaꞌ, kapooꞌ piaa-koo makosi, tee miring tampara-poꞌnung. Niiꞌning kapooꞌ tampeng daangang-koo makosining otoko deekoꞌ makosie diiꞌke teing norunoruꞌkoo. </v>
<v b="PHP" c="4" v="9">Eeꞌnoko teing teing kapooꞌnanka ninge naurampiko taaraverira noruꞌke pinkaꞌeruꞌning eeꞌnoko teing ning-koo ooverira barerariruꞌning teing teeꞌ nariꞌ napoꞌ diiꞌke nko-koo paaraveriaining. Teeꞌ nkoveriko tee Kumponing mooa-poꞌnung tee diiꞌ ninka nariꞌ otoaing.” </v>
<v b="PHP" c="4" v="10">Bakei aaꞌnaꞌ dotumaring tee-koo Ovoring-koo diikaang piaa ning-koo napoꞌ daaꞌantaverieeng-koo mmauꞌ batei tamung tankinuioꞌ. Aꞌnooꞌkoo tee diiꞌke piaameri paarararikoꞌ diikaang avuavuꞌ boto-koo, teka taung otoaruko ning-koo daꞌdeng tavoꞌaravaruuꞌ. </v>
<v b="PHP" c="4" v="11">Teka aaꞌperiꞌneenga, “Tee pa bakei aaꞌnaꞌ papovura teeꞌ minkuvuing.” A, ning aaꞌ tee bakei datamoi oꞌnomaung bane aremuriiꞌ batei-koo. </v>
<v b="PHP" c="4" v="12">Aiꞌ ning tee kapooꞌkoo apukaꞌmari otoꞌnaꞌkoo datamouꞌnung eeꞌnoko napoꞌ mmauꞌ otoꞌmemui otoꞌnaꞌkoo. Ning baremaruꞌnung tee kapooꞌ makensiꞌnung amutemuriiꞌ batei-koo tampaꞌ nariꞌ datavoi otoꞌnaꞌkoong, aaꞌnoko poomui deekoꞌ niiꞌnooꞌ peeramoi deekoꞌ, niiꞌnaꞌ mmauꞌ otoꞌmemui deekoꞌ niiꞌnooꞌ apuapukaꞌkoo oꞌnoi deekoꞌ. </v>
<v b="PHP" c="4" v="13">Ninge tee ookara kapooꞌnanka Karistooꞌ bakaang purintoꞌkoo kuunge nko-koo makosi. </v>
<v b="PHP" c="4" v="14">Teka tee makosi tampara diiꞌke nkaang arikananka-koo ning pakumerimaung-koo. </v>
<v b="PHP" c="4" v="15">Napoꞌ diiꞌke Pilipai-nupoonge tee tampaꞌ noruꞌeri otong, tenang urikamuꞌ tutunaꞌ ninge tee doorenang tampara daankiankoꞌnang, Masedoniaꞌketa tenkenansioꞌ diiꞌ nainge avuavuꞌnanka tankaamperima ning makosi-antameruꞌ. </v>
<v b="PHP" c="4" v="16">Napoꞌ teie, bane osi pankamono Tesalonaikaꞌnamono-koo basimarako, mmauꞌnamuꞌpie diikaang pakupaku beꞌantaveruꞌ papoansi oꞌnoko. </v>
<v b="PHP" c="4" v="17">Teka ninge avuavuꞌnanka nkavampainaꞌ besiꞌampaung. Tee kapooꞌ pankaing ninge oo-koo piamoi oꞌnoing tee sinang tampara, Kumponinge diikaang tampara nko-nkonanka-koo deeru-koo dau beꞌnuꞌumaung. </v>
<v b="PHP" c="4" v="18">Tee diikaang avuavuꞌ tee Epaparodaitas averioꞌ nkavui pouꞌnung tee enang nkavansing. Tee bakei mmauꞌ masikeng bonoꞌ divuꞌui otong. Aaꞌnaꞌ maantoꞌmuing. Tee avuavuꞌ tee boontunang makosi tampaꞌ nuuraaꞌ Kumponing-koo, aiꞌ Kumponing tee boontunang temuriiꞌkoo dotuaramaung. </v>
<v b="PHP" c="4" v="19">Eeꞌnoko teie nkaang Kumponinge teing ookara kapooꞌnanka diiꞌ apukaꞌdariaining aruriaing, mmauꞌ aaꞌnaꞌ makotui otoko teieta bakaang paning-koong oꞌmeeva-ita Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="PHP" c="4" v="20">Bakei daangang Niuma Kumponing-koo otoi otoaing ookara batei-koo. Eeꞌ. </v>
<v b="PHP" c="4" v="21">Nkaang tampaꞌ tang nauereriai teing ookara meekupoong Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. Ainge mmaikoriꞌke niꞌninka nariꞌ oꞌnorimainge diiꞌanko biikaang tampaꞌ tang botoaamang. </v>
<v b="PHP" c="4" v="22">Ookarai Kumponing bakaning meekupoonge anke Roomaꞌke otoromainge tampara tampaamaang diiꞌkoo, baruꞌnooꞌ teinge botovotonaaꞌnukai tee daurarong˜ Siisaꞌ bakanavaꞌkooninge. </v>
<v b="PHP" c="4" v="23">Tee biraanke tee Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang diikaang tanuaang ninka nariꞌ otomatoaing. Masikung. </v>
<v b="COL" c="1" v="1">Ning tee Paulaꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌke kara okomui nkavamaꞌnaang miruꞌmuuꞌnung Kumponing piavouꞌnaꞌ. Aung Timoti mmaikoꞌ nariꞌ pakumui daarirerorompimang diiꞌ neeꞌmaikororiꞌ teke Kolosi-navuntuꞌkoo otorining, diiꞌ Karistooꞌkoo mutekaroꞌdariri baitorarimaing, Kumponing bakaning meekupoong; </v>
<v b="COL" c="1" v="2">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing. </v>
<v b="COL" c="1" v="3-4">Epaparasie naumuresioꞌ taaravampetuꞌ tee diikaang masikaꞌanta Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo eeꞌnoko napoꞌ tee diikaang piaa nariꞌ teing-koo niiꞌning Kumponing bakaning meekupoong-koo ookara-koo. Teeꞌkoo neeꞌke tee neekaang kunsi-koo ookara batei-koo tampara tampampemaung tee-koo Kumponing tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ Bauma-koo. </v>
<v b="COL" c="1" v="5">Diiꞌke nemperimaung nooruupieri tee biraanke Kumponinge teꞌ paning-koo kinkonteruruꞌnung damaꞌke komperiaing, eeꞌnoko tee nooruupi teꞌ okoraꞌarioꞌ diiꞌ teeꞌ baitorariri piaareerimaung tenang tee doorenang masikung eeꞌnoko tampara tutung nauraarioꞌ taaraveruꞌnang-eta. </v>
<v b="COL" c="1" v="6">Ookara kansiꞌkoo teie doorenang tamparai mmauꞌ nantoong bereꞌantavurima biikaang aarumo paari-antavurimaung teeꞌ nariꞌ diiꞌkoo mintoomparamaatomanaꞌ teꞌmung-eta doompeto tee Kumponing-nung piaa otoinaꞌ masikaꞌ punkaamperitaaꞌ tutung taaraveruꞌnaꞌmung-eta. </v>
<v b="COL" c="1" v="7">Tee tee aung doorenang tampara diiꞌke teie Epaparasie, niiꞌ ninka nariꞌ narung botovotonaaꞌke aaꞌnaꞌ piaavampimaunge, naururioꞌ taaraveruꞌnung, tee nkaang noruꞌ siompui diiꞌankoi kakeꞌiiari mintoomparamaung Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="COL" c="1" v="8">Teie napoꞌ neeꞌ naumuretuꞌ teeꞌ piaareerimanaꞌ Tanuaang Meekung-koo kuunge. </v>
<v b="COL" c="1" v="9">Teeꞌkoo neeꞌke diiꞌkoo tutung taaravampetuꞌnooꞌketa kunsi-koo uaamoreaung diiꞌke noruꞌeriiꞌnaang tee bakaang pia diiꞌke dupe-anta-koo, eeꞌnoko maantoꞌantarariiꞌnaang teie Tanuaang-aapenung noruꞌke eeꞌnoko mataue. </v>
<v b="COL" c="1" v="10">Teeꞌ kunsimarekooꞌ diiꞌke aaꞌnooꞌnaang: tampaꞌ Ovoring-koo makosinaꞌ otoriai ookamentai tee dotu-antaveriainaꞌ, sinang tampara nkaveriai tee-koo ookara nko-nko tampara-koo, eeꞌnoko Kumponing aaꞌnaꞌ punkaamperi˜ noruꞌeriai. </v>
<v b="COL" c="1" v="11">Napoꞌ teeꞌke neeꞌ kunsimaremaunge diiꞌ puring-antaruriiꞌnaang teie iriꞌke deto basie Kumponing-etainge meenasi-poꞌnunge tee kapooꞌ ivekeng tavoꞌkuaining-koo tampaꞌ nariꞌ purintariri dotu ninka miiꞌkiri otoriiꞌnaang. </v>
<v b="COL" c="1" v="12">Eeꞌnoko doturariri Niuma-koo tampaꞌ tamperimaatoai niiꞌ ookara makosi-antamuruꞌnung-koo tee barenku nka-koo, teing ninka niiꞌning Kumponing bakaning meekupoong ninka nariꞌ araka-kooning ninka. </v>
<v b="COL" c="1" v="13">Aiꞌ Kumponinge tee niiꞌ Sietaniꞌ bakaang muuꞌ mutaanang-eta mooꞌmuruꞌnung eeꞌnoko teie Bauring aaꞌnaꞌ piaavumaung bakaang muuꞌaape kuung poꞌantamuruꞌ. </v>
<v b="COL" c="1" v="14">Teie bakaang erenge boorimurima orara aarumo bakaang iriꞌketa unaa-antamuruꞌ. </v>
<v b="COL" c="1" v="15">Tee tee Karistooꞌ tee Kumponing oroꞌparavaung-koong siuraampi˜ tee Kumponing masikaꞌ otoinaꞌ oroꞌantavumaung, Karistooꞌ, tee Ovoring, uroꞌmaraꞌ makosi, ookara kapooꞌnanka Kumponinge nkovuruꞌning-koo dau basi. </v>
<v b="COL" c="1" v="16">Aiꞌ Karistooꞌke tee Kumponing-koo kuunge ookara kapooꞌnanka nkovuruꞌnung kansiꞌ kooning eeꞌnoko paning-kooning, ooarampimaing eeꞌnoko oo-paaꞌning, teing tanuaananka eeꞌnoko biikaang ovontunanka nariꞌ, piatooronuka˜ pinaꞌ avatevaatang-koo otoroining. Teing Karistooꞌke nkovuruꞌning, eeꞌnoko Kumponinge Karistooꞌkoo boong otoꞌkoo miruꞌuruꞌning. </v>
<v b="COL" c="1" v="17">Tee tee ookara kapooꞌnanka nkoaravaruko otokoꞌ, eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka teie kompuri otoko deekoꞌ otoromaung. </v>
<v b="COL" c="1" v="18">Eeꞌnoko tee tee boreꞌ bakanavitu dootuuꞌnupoong-koo. Eeꞌnoko bakanavitu teing tee-koong mono makosinuka. Eeꞌnoko tee tee ookara-koo okoraꞌ. Tee tutunaꞌnung booꞌketa daaꞌkoo. Teeꞌkoo tee tee ookara-koo boreꞌ deempari otomaung. </v>
<v b="COL" c="1" v="19">Aiꞌ Kumponinge tee bakaang tampara aarumo ookara Bauring-koo miruꞌura tee-koo dupearioꞌ otoꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="COL" c="1" v="20">Eeꞌnoko tee-koo Jiisuuꞌkoo kuunge Kumponinge ookara kapooꞌnanka osikoimpuruꞌ, aaꞌnoko kansiꞌkooning eeꞌnoko paning-kooning, mooa tavoꞌura bakaang erenge aaꞌbarataꞌkoo booma. </v>
<v b="COL" c="1" v="21">Eeꞌnoko diiꞌ teeꞌke nariꞌ osikointuruꞌninge, tero tee Kumponing-eta isipoꞌ otorikoꞌning tee-koo kare-nupoong deentariri, diikaning norunoruꞌnanka siomperima eeꞌnoko nko-nko oreng. </v>
<v b="COL" c="1" v="22">Eeꞌ diiꞌ teing enang Kumponing ninka napoꞌ navu-antaniiꞌnuka bauring bakaang monoi naning-naumparioꞌ booꞌkoo tauraꞌpuuꞌnung-koo, diiꞌ kiiroraaꞌdaririoꞌ meekaꞌnisinuka baka-koo uroꞌkanooꞌ poꞌantaruriiꞌnaang. </v>
<v b="COL" c="1" v="23">Teka diiꞌ teing enang beꞌnuꞌantarariri otoriaing diikaang masikaꞌanta ninka, tampaꞌ eꞌmaniri pinkaꞌdariri. Teieta nempampimaung-koong noorupi-eta diiriꞌdariaukaꞌ tenang tee doorenang tampara taaraveruꞌnang nkaveruꞌnung-eta. Aiꞌ tee tee doorenang tampara ookara-koo nantoong Kumponinge paninga boonamenge nkovuruꞌning-koo daankiampimaung. Ning Paulaꞌ teie tee doorenang nkavui nanuꞌ deemaruꞌnung. </v>
<v b="COL" c="1" v="24">Ning tee enang dotumaramang teing mankiꞌnanka kuneꞌamaing-koo diiꞌ pakurampima, aiꞌ teeꞌ nkomarama nkaang monoi dupe-antavamaung teing sisikeerananka Karistooꞌke miruꞌmuuꞌning toraꞌkoo bakanavitu dootuuꞌnupoong pakuarama, bakaang mono makosinavitu. </v>
<v b="COL" c="1" v="25">Ning tee Kumponinge baka botomuioꞌ dootuuꞌnupoong biikaang kara-pareꞌ deemaruꞌnung diiꞌ paku-koo, tee Kumponing bakaang kara opansi siraꞌpanko diiꞌke noruꞌeriiꞌnaang. </v>
<v b="COL" c="1" v="26">Tee kapooꞌ makensiꞌnung otomaung mareꞌ mmauꞌkoo eeꞌnoko napoꞌ teing-koo nantoong kansiꞌkoo-nupoong-koo, teka enang asiꞌnamuꞌ siraꞌparing teing-koo bakaning meekupoong. </v>
<v b="COL" c="1" v="27">Kumponing bakaang pia tee teing ookara nantoong amutemuriiꞌ noruꞌanta-koo tee kapooꞌ makensiꞌnung tampara masikung, Juꞌ naing deeaꞌ. Tee kapooꞌ makensiꞌnung tee aung eeꞌ oroꞌ, Karistooꞌ tee diiꞌkoo kuung otong eeꞌnoko diiꞌke tee enang nemperi otong bokururira paning-koo beꞌantaruriiꞌnaang. </v>
<v b="COL" c="1" v="28">Niiꞌke tee tee doorenang Karistooꞌkoong ookara nantoong sirakuraꞌ nau-antavarampimaung amutemuriiꞌ noruꞌnanka-koo pakuarampima, teing ookara Karistooꞌkoo petaaꞌoroainaꞌ tautauarampima. </v>
<v b="COL" c="1" v="29">Teeꞌkoo ning poreꞌ kompamaung aaꞌnaꞌ mintoomarama Ovoring bakaang iriꞌkoo eꞌmanansi tukomuko mintoomaramaung-koo. </v>
<v b="COL" c="2" v="1">Ninge tee diiꞌke noruꞌkoo piamoing tee diiꞌkoo ning poreꞌmomanaꞌ diiꞌ pakurampima eeꞌnoko napoꞌ teing-koo Leodesiaꞌnupoong-koo nariꞌ, eeꞌnoko napoꞌ teing-koo nkaang oing mmeꞌ oomaavaing-koo. </v>
<v b="COL" c="2" v="2">Diiꞌ diikaang domang kuaaꞌdori otoriiꞌnaang poreꞌmomaung, teie piaae naroꞌka daiꞌduriiꞌnaang eeꞌnoko noruꞌ dupeniiꞌ nkaveriiꞌnaang diiꞌke Karistooꞌ kenkumperiainaꞌ tero Kumponinge makempukoꞌnung pakoꞌpariꞌuuꞌnooꞌketa. </v>
<v b="COL" c="2" v="3">Aiꞌ tee ookara noruꞌ eeꞌnoko mataunanka aaꞌnaꞌ tamparananka Karistooꞌkoo kuunge otoko nkaveruꞌnung. </v>
<v b="COL" c="2" v="4">Eeꞌnoko ninge teeꞌ naurampimang naninge niiꞌnunge kara menaankai kanuꞌantarurira tosiruriꞌneeng-koo. </v>
<v b="COL" c="2" v="5">Aiꞌ ning tee bane isipoꞌ oꞌnong nkaang mono, teka tee nkaang domange punkaantampiri otong. Eeꞌnoko bakei aaꞌnaꞌ dotumaramaung diikaang otootoꞌ tampaꞌ otori mintoontarimaung-koo, Karistooꞌkoo eꞌmaniri baitorariritaaꞌ. </v>
<v b="COL" c="2" v="6">Tee tee, diiꞌke tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ diikaang Ovoring masikaꞌantaveruꞌnaꞌkoo, teeꞌ nariꞌ tee-koo kuung otoriaing. </v>
<v b="COL" c="2" v="7">Eeꞌnoko napoꞌ tee-koo kuunge pinkaꞌdariri ariꞌarurira duꞌduriai, eeꞌnoko tee masikaꞌantaveri pinkaꞌdariri otoriai teeꞌ eeꞌnaꞌ bare-antaraaruꞌnaꞌ, eeꞌnoko aaꞌnaꞌ dotu-eta tampaꞌ tamperimaatoai Kumponing-koo. </v>
<v b="COL" c="2" v="8">Diiꞌ tarerariri otoriai, nantoong-etaing daang-koong matau ninka aavaraarima kanuꞌantaraariꞌneenga, aaꞌning ninka toomo eeꞌnoko norunoruꞌnanka kantoꞌpuaing kansiꞌaapening, Karistooꞌ bakanaꞌ nauraariaꞌ. </v>
<v b="COL" c="2" v="9">Aiꞌ Karistooꞌ tee niiꞌkoo narung deempari otoi ookara aarumo Kumponing bakaang tee-koo dupearioꞌ otoi otomaung, eeꞌnoko tee tee ookara tanuaananka-koo ovontung-koo dau basi biikaning piatooronuka ninka nariꞌ; </v>
<v b="COL" c="2" v="10">Teeꞌkoo diiꞌ tee-koo Karistooꞌkoo kuung porimaing teing kapooꞌkoo apukaꞌdariaꞌ otorimaing Kumponinge diiꞌ baꞌmaikoriꞌ tanturiainaꞌkoong. </v>
<v b="COL" c="2" v="11">Aaꞌnoko tenang diiꞌ Karistooꞌkoo poruꞌnang teie tee diiꞌ dopaꞌ totoꞌniiꞌnuka pinaꞌ makosinuka deeng-antaruruꞌ urikung onou orara mono-aapenung totoꞌantarurima, Juꞌpinaꞌ birenge nkonaꞌ deeaꞌ, teka teie Tanuaang-aapenung nko-nkoi. </v>
<v b="COL" c="2" v="12">Eeꞌnoko tenang diiꞌ teie ntong-koo minkie meekaꞌantaraaruꞌnang diiꞌ teing Karistooꞌ ninka nariꞌ Kumponinge dakoꞌduruꞌning tee urikung aarumo onoue komperikoꞌning ninka. Eeꞌnoko napoꞌ tee Karistooꞌ ninka nariꞌ daaꞌduruꞌ, Kumponing bakaang iriꞌ tasiꞌperi masikaꞌantaveriko, Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌuuꞌnung-koong. </v>
<v b="COL" c="2" v="13">Aaꞌnoko tero mmeꞌ bereꞌdariaꞌ diiꞌ teing tanuaang booꞌnuka otorikoꞌ urikung onou totoꞌdariaꞌ otorikoꞌnung-koo, diikaning orakaꞌ nkonanka ninka daiꞌdariri, teka enang Kumponinge diiꞌ teing Karistooꞌ ninka nariꞌ domanturining eeꞌnoko diikaning orakaꞌ nkonanka tontaꞌderuri ookara. </v>
<v b="COL" c="2" v="14">Eeꞌ, Moosesi bakaang botoi niiꞌ orara aarumo-poꞌning booꞌnumpoꞌnuka tammuriko, Kumponinge piaamurira niikaang orakaꞌ nkonanka-koong deeru kuivuuꞌ kara tumpituumpi-koong ninka nariꞌ. Bakei, taapoꞌ tontaꞌura aaꞌbarataꞌkoo taakavuuꞌ. </v>
<v b="COL" c="2" v="15">Napoꞌ teie teka maꞌnari-koong ovontung biikaning piatooronuka ninka nariꞌ orari-antavuruꞌ ookara-koo dutakanooꞌka siraꞌantavui, aiꞌ Karistooꞌke biikaang iriꞌ kiruꞌurira tamunsiꞌnuka deeng-antavuruꞌ aaꞌbarataꞌkoo booꞌparuꞌnooꞌke. </v>
<v b="COL" c="2" v="16">Teeꞌkoo teinge aava nkonukai Juꞌ biikanaꞌkoo tuumpiraariko taaraverereriaukaꞌ taamang tovang ntong nai dovang-koo, niiꞌnooꞌ doong pankeng-koo aaꞌning-koo: dootuuꞌkooning doong pankeng, kaara neraku dupumanang, eeꞌnoko Doong Uaanaꞌmung. </v>
<v b="COL" c="2" v="17">Aiꞌ aing teing tamunsiꞌning uuꞌaaꞌ makosining urikupoong nau-antavurikoꞌning kapooꞌ tavoꞌkuaining-koong, teka enang teing ookara Karistooꞌkoo kuunge dupeniiꞌnanka deemparirioꞌ Karistooꞌ narung tee mono masikung niiꞌke noruꞌkoo makosi. </v>
<v b="COL" c="2" v="18">Napoꞌ teinge aava nkonukai diiꞌ dootuuꞌnupoong makosinuka deeaing tantaariko taaraverereriaukaꞌ, aaꞌpaako, “Diiꞌ okiꞌnarekaꞌ Kumponinge taara-koo makosinuka deeaꞌ, bakaning koosinunanka-anko kunsirariko deekoꞌ makosi.” Teing teeꞌ nauraarimaing daang noone-koo ooaamaing-koo eꞌmanaama deravarimaung, eeꞌnoko biikaange monoi noruꞌ orakaꞌ siong-antavurioꞌ tamung boturopa daangamparikooꞌ. </v>
<v b="COL" c="2" v="19">Eeꞌnoko teing nantoong teeꞌ oroꞌnuka teing Karistooꞌkoo beꞌnuꞌariaꞌ, tee Boreꞌ niiꞌkoo eeꞌnoko niiꞌ bakaang mono makosinuka. Teie narunge bauꞌuma tanatavuioꞌ bakaang mono pankaꞌparamaung anairu-tenairu karu dovange beꞌnuꞌantavari tee Kumponing bakaang miruꞌ siomparioꞌ. </v>
<v b="COL" c="2" v="20">Diiꞌ teing Karistooꞌ ninka nariꞌ dooruꞌning deentariritaaꞌ norunoruꞌnanka kantoꞌpuaing kansiꞌaapening-koo enang daiꞌdariaꞌ otoring. </v>
<v b="COL" c="2" v="21">Teeꞌkoo biikaning dootuuꞌkoong botonanka-koo noruꞌ kato siperiaukaꞌ taamang tovang bioꞌ kereng-koong. </v>
<v b="COL" c="2" v="22">Teing aing kapooꞌnanka teing tamung namuꞌke paaꞌnumpoꞌ kompampiko, temuriiꞌ boto nantoong-etaning tamunsiꞌning nau-antananka deemparako. </v>
<v b="COL" c="2" v="23">Masikaꞌ, oo-koo tee mataunaꞌ oroꞌpari otong boto tampeng-pinaꞌ, teka teinge niiꞌ mono bakaang pia-ita unaa-anta-koo pakumaariarupeuꞌ. Tamung daang dootuuꞌ avutevuꞌanta-kooning, eeꞌnoko baruꞌ boonko noruꞌarama baka mono sisikeera-anta-kooning. </v>
<v b="COL" c="3" v="1">Diiꞌ teing Kumponinge Karistooꞌ ninka nariꞌ daaꞌantarurining nerakung domaang-koo. Teeꞌkoo diiꞌke kapooꞌning paning-aapening naing piarori otoriai teꞌ eeꞌnooꞌ Karistooꞌ otoinooꞌning, Kumponing-koo tampavine-koo daurarompari baꞌnanui. </v>
<v b="COL" c="3" v="2">Diikaang noruꞌke deto basinaꞌ kapooꞌ paning-kooning noruꞌeri otomatoai, kapooꞌ kansiꞌkooning noruꞌeriaꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="3">Aiꞌ diiꞌ teing kansiꞌnameng-koo dooruꞌning pinaꞌ oroꞌnuka, eeꞌnoko diikaang domaang tee Karistooꞌ ninka bakuꞌari otong Kumponing-koo. </v>
<v b="COL" c="3" v="4">Karistooꞌ tee diikaang domaang okovenung, eeꞌnoko tenang Karistooꞌ napoꞌ oroꞌparavainang diiꞌ teeꞌ nariꞌke tee ninka nariꞌ oroꞌdariainge teke sirapoꞌke Kumponing bakaang meenasi komperi. </v>
<v b="COL" c="3" v="5">Teeꞌkoo kapooꞌ kansiꞌaapening diiꞌkoo otoining booꞌantaveriai aaꞌning: kaukauro nko, noruꞌ kuꞌmiꞌ, karakaraaꞌ, mamairo, eeꞌnoko onou okoꞌoko-koong, teeꞌ teeꞌ kumponing daang-koong sionaꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="6">Tee temuriiꞌ kapooꞌ nkoaamaung-koo tee Kumponinge teing taarapiikanuka kiimata-koo iira ninka poaing teꞌmung. </v>
<v b="COL" c="3" v="7">Aing teing aarumonanka diiꞌke tero nkoverikoꞌning tenang diiꞌ temuriiꞌ aarumo-koo kuung otori. </v>
<v b="COL" c="3" v="8">Teka enang aing aarumo eeꞌ oroꞌ diiꞌketa tontaꞌeriai: iira, turang, orakaꞌ mantong, pooreꞌ eeꞌnoko deuꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="9">Tosireeriaꞌ otoai, aiꞌ diiꞌke tee, tee urikung onou tero tontaꞌeruꞌnung teing ninka bakaning aarumonanka ninka. </v>
<v b="COL" c="3" v="10">Enang tee diiꞌ onou nerakung deentaririning Kumponinge nkovuing, eeꞌnoko teie doong kante paari-antavumaung tee-pinaꞌ oroꞌparaaꞌnaang tee masikaꞌ kenkumperiainaꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="11">Enang tee nerakaꞌdarira tankatankaang diiꞌkoo meuꞌke otoaꞌ. Kirikiꞌnupoong, Juꞌnupoong-eta tankaampariaꞌ, dopaꞌ totoꞌniiꞌnuka totoꞌpariaing-eta tankaampariaꞌ. Eeꞌnoko nantoong amutemuuꞌ namuuꞌpinaꞌ otorong. Botovotonaaꞌnuka eeꞌnoko osikaiaang nariꞌ otorong – aiꞌ Karistooꞌ tee ookara-koo nariꞌ otong eeꞌnoko teie narunge niiꞌ bakaning ookara komuri otomaung. </v>
<v b="COL" c="3" v="12">Diiꞌ teing piaarurira Kumponinge bakaning meekupoong deentariri otoriiꞌnaang miruꞌdurining. Teeꞌkoo aing aaꞌning aarumo kuruntariri otoriaing: domang-eta piaa bauko, tampaꞌnko, boonko otoꞌ, dooroontoꞌ, eeꞌnoko miiꞌkui otoꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="13">Narunaꞌ narunaꞌ orakaꞌ noruꞌdeeriaꞌ otorimaatoai. Niiꞌnung ninka minkuminku otoko deekoꞌ tontaꞌantareereai teeꞌ Ovoringe tontaꞌantaruruꞌnaꞌ, eeꞌnoko diiꞌka teeꞌ nariꞌ tontaꞌantareerimaatoai. </v>
<v b="COL" c="3" v="14">Eeꞌnoko ookara-koo daua piaa otoꞌderuriai, diiꞌ ookara naroꞌka dupeari narung onou deeng-antaruriainaꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="15">Eeꞌnoko tee Karistooꞌketaing mooa tauraꞌperiaing teie tanataruriainaꞌ tee diikaang domang, diiꞌ eeꞌning Kumponinge bokururuꞌning tee-koo mooa-koo kuunge narung mono makosinuka deentariri, eeꞌnoko ookara batei-koo tampaꞌ tamperimaatoai. </v>
<v b="COL" c="3" v="16">Napoꞌ teeꞌ Karistooꞌ bakaang karai maantoꞌduri otoriai, aaꞌnoko diiꞌ tee mataunaꞌ nau-antareeriai eeꞌnoko tautaureeriai pakureerima, eeꞌnoko kenararimatoai teinge aaꞌninge: Daari Meekung-koo daariniiꞌnankai, nantoonge toroaamainge eeꞌnoko Tanuaang Meekunge karantavuko˜ kenanankai tampara tamperima Kumponing-koo diikaang domange. </v>
<v b="COL" c="3" v="17">Eeꞌnoko aming kapooꞌnanka diiꞌke nkoveriaining, karai eeꞌnoko nko-nkoi, Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring-koo nkoverima Kumponing tee bauma-koo tampaꞌ tamperimaatoaing Jiisuuꞌkoo kuunge. </v>
<v b="COL" c="3" v="18">Diiꞌ maniiꞌ nampeesiniiꞌnuka, diiꞌunkaampi biikaang kara arooꞌerimaatoai teeꞌ Ovoringe pia-antaruri otoinaꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="19">Napoꞌ diiꞌ donkaang nampeesiniiꞌnuka diiꞌankaampi piaaverererimaatoai booniꞌ antavereriaꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="20">Napoꞌ diiꞌ biurukaaꞌke diumaraang taaraverererimaatoai ookara kapooꞌnanka-koo, aiꞌ teeꞌkoo tee Ovoring dotuaramaung. </v>
<v b="COL" c="3" v="21">Diiꞌke biumaraange diurukaaꞌ iirang-antaverereriaꞌ otoai konte-antavereriꞌneenga. </v>
<v b="COL" c="3" v="22">Napoꞌ diiꞌ botovotonaaꞌnuka diikaning kansiꞌkooning ovontung taaraverererimaatoai ookara kapooꞌnanka-koo, tenang dutai ooraarioꞌ naroꞌ deeaꞌ tampaꞌ ooraariainaꞌ noruꞌeri, teka arooꞌdariri mintoontarimaatoai Ovoring-koo mintoonaꞌ nariꞌ, naning-koo deeaꞌ. </v>
<v b="COL" c="3" v="23">Kapooꞌ nko-nko nkoveriaing tampaꞌ diikaang domang-eta nkoverimatoai Ovoring-koo mintoompevurimaung-pinaꞌ noruꞌeri, naning-koo deeaꞌ, Ovoring-eta barenku nkaveriainaꞌ noruꞌeri tee diikaang mooꞌ; </v>
<v b="COL" c="3" v="24">Aiꞌ diiꞌ teing tee-koo Ovoring Karistooꞌkoo daiꞌdariri mintoontarimaing. </v>
<v b="COL" c="3" v="25">Teie naninge kapooꞌ orara nkovumaatoainge tee makuꞌnooꞌkoo tee orara nkavuaing, tee mooꞌ tee kapooꞌ orara nkovumaung-koo eeꞌnoko naninge baariꞌuaukaꞌnung. </v>
<v b="COL" c="4" v="1">Diiꞌ tanata nkonuka, teing diikaning diiꞌkoo mintoomparimaing makosinaꞌ tampaꞌ nkovererimaatoai, eeꞌ noruꞌeri, “Niiꞌ teeꞌke niikaang Tanata-nko paning-koo otoꞌmemuring.” </v>
<v b="COL" c="4" v="2">Kunsi-koo uaaroriaꞌ otoai onou tanterariri Kumponing-koo tampaꞌ tamperima. </v>
<v b="COL" c="4" v="3">Eeꞌnoko niiꞌ kunsi-koo pakumererimaatoai, Kumponinge niiꞌ karanaang daateꞌmemuriiꞌnaang tee doorenang tampara Karistooꞌ bakaang tero bakuꞌari otokoꞌnung daankiampiainaꞌ, tee tenaare aaꞌnaare ning anke kiimatamari oꞌnong. </v>
<v b="COL" c="4" v="4">Napoꞌ ning kunsi-koo pakumeriai ninge tee kara tampaꞌ sirakaꞌantavampainaꞌ teeꞌ ninge minku-koo makosinaꞌ minkuama. </v>
<v b="COL" c="4" v="5">Teing ninka mutaanang-nupoong ninka otori mataurariri nanirimaatoai batei tamung keraꞌperiaꞌ. </v>
<v b="COL" c="4" v="6">Kara-koo mataurariri nariꞌ karerima arooꞌantanaꞌ karerimaatoai, eeꞌnoko makuꞌerima toꞌbiirariri karerimaatoainaꞌ. </v>
<v b="COL" c="4" v="7">Tikikasie tampaꞌ naururiaing diiꞌ teing ookara kapooꞌ ninge nkoamaing. Tee aung Tikikas tee niiꞌmaikoꞌ masikung, tee niiꞌ ninka nariꞌ Ovoring bakaang botovotonaaꞌ kakeꞌiiari mintoomparamaung Ovoring-koo. </v>
<v b="COL" c="4" v="8">Ninge diiꞌanko botoamaang diiꞌke niiꞌ oꞌnorinaꞌ noruꞌeriiꞌnaang eeꞌnoko teie diiꞌ napoꞌ kuaaꞌantaruriai diikaang domang. </v>
<v b="COL" c="4" v="9">Napoꞌ Onesimas nariꞌ Tikikas ninka botoamaang, tee napoꞌ teeꞌke tee narung niiꞌmaikoꞌ kakeꞌiinung, tee diikanavuntuꞌnung narung. Tenaankai nauraariaing kapooꞌ ookara anke nkoaramaing. </v>
<v b="COL" c="4" v="10">Aristakasie tampaꞌ tang botovumaang diiꞌanko teie niꞌninka kiimatanava-koo nariꞌ oꞌnoremaunge, napoꞌ teie Maakaꞌke, Baanabas baaraꞌmaꞌnunge, tampara tampumang diiꞌkoo. Tee aung Maakaꞌ tee diiꞌanko beko tee tampaꞌ onkeonkeꞌeriaing teeꞌ naurampiruꞌnaꞌ. </v>
<v b="COL" c="4" v="11">Narung napoꞌ teie Jiisuuꞌ Jasitasie tampaꞌ tang diiꞌanko botovumaang. Anaanka nanaanka Juꞌkoonaanka masikaanka teing-koo mintoong-koo pakumaarimaing-koo Kumponing bakaang muuꞌ kani-anta-koo. Tenaanka mmarang-koonaanka deempareko nariꞌ oꞌnoritaaꞌ tampaꞌ mantomaramaung. </v>
<v b="COL" c="4" v="12">Napoꞌ diikanavuntuꞌnunge Epaparasie diiꞌanko tampaꞌ tang botovumaang, teie Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang botovotonaaꞌke. Teie tee diiꞌ kunsi-koo aaꞌnaꞌ iriꞌoi pakururimaung, diiꞌ purintariri otoriiꞌnaang petaaꞌdori, eeꞌnoko Kumponing bakaang pia koontoꞌ tasiꞌperiai diiꞌke. </v>
<v b="COL" c="4" v="13">Ninge tee tampaꞌ masikaꞌ noruꞌansi oꞌnong tee, teeꞌkoo ninge eeꞌ naurampimang: Tee tee bakei poreꞌomaung diiꞌ Kolosi-nupoong tovang paku-koo, Leodesiaꞌnupoong eeꞌnoko Aiaapolis-nupoong. </v>
<v b="COL" c="4" v="14">Napoꞌ teie Luukeꞌke niikaang dokutai domang-eta aaꞌnaꞌ piaavampimaunge Dimas ninka nariꞌ tampaꞌ tampuremaang diiꞌkoo. </v>
<v b="COL" c="4" v="15">Enang tee diiꞌke nkaang tampaꞌ tang teing niiꞌmaikororiꞌ Leodesiaꞌke otoromaing nauereriaing eeꞌnoko teni Nimpa teing ninka nariꞌ bakanava-koo dootuuꞌarimaing ninka. </v>
<v b="COL" c="4" v="16">Aung aneꞌ karavoto deeruaako taareveriraiꞌnange diiꞌke napoꞌ dootuuꞌnupoong Leodesiaꞌke otoromaing-aape botoveriai teinge napoꞌ deeruaavainaꞌ, eeꞌnoko napoꞌ teneꞌ Leodesiaꞌaape botoantuꞌnaneꞌ teeꞌke, diiꞌke napoꞌ deerueriai. </v>
<v b="COL" c="4" v="17">Eeꞌnoko Akipas nauerima aaꞌperiai, “Dake tee nko-nko Ovoringe aruuꞌnung tampaꞌ dupe-antaveaing.” </v>
<v b="COL" c="4" v="18">Aung tee anairu karavoto-koo basinairu ninge ninka aneꞌ kompansi nkaang birenge daariamang tampaꞌ tang botoanko nkaang taaꞌniꞌanta ooverira tasiꞌmemuriiꞌnaang. Kunsi-koo norunoruꞌmerimatoai, aiꞌ ning tee kiimata-koo sieenai daiꞌmari oꞌnong. Tee biraanke tee diiꞌ ninka nariꞌ otoaing. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="1TH" c="1" v="1">Tee ning Paulaꞌ. Sailas naankai Timoti pakumuresitaaꞌ daarirerompimang diiꞌ Niuma Kumponing eeꞌnoko Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ beekaning dootuuꞌnupoong Tesalonaikaꞌke otorimaing. Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing. </v>
<v b="1TH" c="1" v="2">Kumponing tampara tampampimaung doong kante diiꞌkoo ookara-koo eeꞌnoko tantarampimaunge diiꞌ niikaang kunsi-koo ookara-koo. </v>
<v b="1TH" c="1" v="3">Tenang kunsimarima niikaang Kumponing-koo, tee Niuma-koo, niiꞌ ampaꞌmoriaung aaꞌnong: Kumponing masikaꞌantanaꞌ otoriiꞌnaang poreꞌ komperimaung-koo, nantoong piaaverereriiꞌnaang tuꞌdorimaung-koo, eeꞌnoko niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ toroaravainaꞌmung bateinang-koo doong kante aaꞌnaꞌ noruꞌerimaung-koo. </v>
<v b="1TH" c="1" v="4">Niiꞌmaikororiꞌ Kumponinge piaarurimaing, niiꞌke noruꞌampiri otong Kumponinge diiꞌ miruꞌduruꞌ bakaning deentariiꞌnaang. </v>
<v b="1TH" c="1" v="5">Aming-koo teeꞌ noruꞌampiri otong? Nnaꞌ tee doorenang tampara tampaꞌ tavoꞌarioꞌ ooampira diiꞌkoo. Tee minkunaa diiꞌkoo tavoꞌampiruꞌnung tamunsiꞌnung deeaꞌ, Tanuaang Meekung bakaang purintoꞌ ninka tavoꞌaruꞌ. Teie tee minkunaa masikung iriꞌoi tasiꞌantaruruꞌ. Eeꞌnoko tee diiꞌke tasiꞌperi niikaang aarumo tampara, napoꞌ tee minkunaa masikung tasiꞌperuꞌ. </v>
<v b="1TH" c="1" v="6">Teeꞌkoo diiꞌ niiꞌkoo biꞌantarariri siomperimang tee Ovoring, aaꞌnong bane poreꞌanta kuneꞌerima niikaang minkunaa taaraveruꞌ Tanuaang Meekunge doturotu-antaruriko. </v>
<v b="1TH" c="1" v="7">Diiꞌ aaꞌ enang tee aaꞌnaꞌ masikaꞌantaverimaung-koo nantoonge siontaariaining deentaririning ookavoraꞌka-kooninge masikaꞌantavarimainge, aaꞌninge diikanooꞌ Masedoniaꞌnupoonge eeꞌnoko Akaiaꞌnupoonge napoꞌ. </v>
<v b="1TH" c="1" v="8">Eeꞌnoko baruꞌ Masedoniaꞌ naanka Akaiaꞌkooning nainge taaravaavaꞌ tee Ovoring bakaang kara diiꞌketa, teka tee diiꞌke Kumponing masikaꞌantaverimanaꞌ doonaanka-koo beremparing-koo niiꞌ kara oꞌnoriaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="1" v="9">Teing biiꞌka minkuarimaung kapooꞌnanka tavoꞌaruꞌning ooaama diiꞌ beeroꞌdarampiko. Eeꞌ minkuraarimaung: Diiꞌke siperereruꞌ teing diikaning ovontung tositosinanka; </v>
<v b="1TH" c="1" v="10">eeꞌnoko bereꞌdariruꞌ tee Kumponing masikung-anko, tee-koo daiꞌdariri siomperiiꞌnaang, tee eeꞌnara domaang okovenung; eeꞌnoko enang neng-antararimaung tee Kumponing Bauring paning-eta toroaravainooꞌkoo. Tee eeꞌnara booꞌketa daaꞌantavuuꞌnung, Jiisuuꞌ, niiꞌ domang-anta tee-koo Kumponing bakaang iira damaꞌ tavoꞌaravaing-koo. </v>
<v b="1TH" c="2" v="1">Diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ ooveriko, tee beroveeroꞌ niiꞌke beeroꞌdarampikoꞌnung tamunsiꞌnung deeaꞌ, teka teie tee sinang nkavuuꞌnung. </v>
<v b="1TH" c="2" v="2">Diiꞌke noruꞌeri otong niiꞌ tee Pilipai-namono-koo bakei orakaꞌ nkomaarikoꞌ; turamaaruꞌ diiꞌanko mmeꞌ tavoꞌkampiaruko; aaꞌnaꞌ masikaꞌ toraꞌantamaaruꞌ teka. Nka Kumponinge puring-antamurioꞌ nanampira napoꞌ diiꞌ daankirarampiruꞌ tee tampara doorenang, bane napoꞌ aaꞌnaꞌ turamaariko. </v>
<v b="1TH" c="2" v="3">Niikaang tautau tee boturopa deeaꞌ; napoꞌ bakiaaꞌ nko-koo minkuampiaꞌ; eeꞌnoko aava nkoampiaꞌ niiꞌke. </v>
<v b="1TH" c="2" v="4">Teeo, Kumponinge tee makosinuka tammurira arooꞌmuri botomuruꞌ tee doorenang tampara bereng-antavampiiꞌnaang. Teeꞌkoo niiꞌke enang siraꞌpampimang Kumponinge niikaang noruꞌ paaramurimaung dotu-anta-koo, niiꞌnung naning dotu-anta-koo deeaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="2" v="5">Diiꞌke tampaꞌ noruꞌmereri otong niiꞌ. Diiꞌkoo kara menaanka minkuampiaꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge noruꞌui otong diiꞌ niiꞌke diikaang kapooꞌ okomuriiꞌnaang navurarampiaꞌ niikaang minkunaa dakaꞌpuioꞌ. </v>
<v b="1TH" c="2" v="6">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnung naninge daangamuriarooꞌnaang diiꞌkoo, aing-koonge eeꞌnoko niiꞌning-koonge. Aunooꞌ masikaꞌ niiꞌ Karistooꞌ bakaning kara okovuri nkanuka. Niiꞌ pia-koo dei tee diiꞌke niiꞌ daangamerereripeuꞌ. Nka niiꞌke daangang besiꞌampiaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="2" v="7">Tamung kaꞌduumariri oꞌnorikoꞌ diiꞌ ninka, nani toireꞌ tanatavurimai-pinaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="2" v="8">Teeꞌkoo niiꞌke diiꞌ piaararampiri diiꞌ tee doorenang tampara Kumponing-etaing arorompiruꞌ, eeꞌnoko tee narung deeaꞌ, niiꞌ niiꞌka napoꞌ avuꞌkoo makosi-antamarikoꞌ, diiꞌ bakei niiꞌmaikororiꞌ masikeng deentariruꞌnung-koo. </v>
<v b="1TH" c="2" v="9">Ee mmaikoriꞌ, diiꞌke masikee-antameripeuꞌ, aiꞌ noruꞌeri otong niiꞌ tee bakei aaꞌnaꞌ poreꞌmorikoꞌ iriꞌ oꞌmarima, birenge mintoomarima doong eeꞌnoko muung niiꞌka bauꞌmariiꞌnaang diiꞌ poreꞌantararampiarooꞌnaang taamang tovang-koo, tee doorenang tampara Kumponing-nung daankiampima. </v>
<v b="1TH" c="2" v="10">Diiꞌ teing niiꞌ niikaning sirasiraꞌ nkonuka, Kumponing napoꞌ teeꞌke, niikaang tare diiꞌkoo baito-nupoong-koo kiiroraaꞌ eeꞌnoko koontoꞌ, tuumpi otoaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="2" v="11-12">Noruꞌeri otong diiꞌke, niiꞌke tee diiꞌ nariꞌ tarerarampikoꞌ teeꞌ biumai toireꞌ tarevurimanaꞌ, tautau ninka domang kuaaꞌantararampiri, dunsirunsi˜antararampiri, eeꞌnoko toꞌbii-antararampiri diiꞌ Kumponing dotu-antanaꞌ otoriiꞌnaang, tee eeꞌnara diiꞌ bokururuꞌnung bakaang muuꞌkoo eeꞌnoko meenasi-koo kuunge otoriiꞌnaang. </v>
<v b="1TH" c="2" v="13">Eeꞌnoko niiꞌnung kapooꞌkoo Kumponing tampara minkuampimaung: Tenang diiꞌkoo daankiampiko diiꞌke tee kara niikaang-pinaꞌ noruꞌeriarukoꞌnung, teka tampaꞌ taaraverikoꞌ tee kapooꞌ minkuampiko Kumponing bakaang kara-pinaꞌ, teie eeꞌnunge diikaang domang bereꞌantaruruꞌ tenang diiꞌke masikaꞌantaveriko. </v>
<v b="1TH" c="2" v="14">Eeꞌnoko enang diiꞌ teing niiꞌmaikororiꞌ masikeng otorimaing Kumponing bakaning dootuuꞌnupoong Judiaꞌnameensiꞌkoo otoromaing-pinaꞌ nariꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge, aiꞌ diikanooꞌnupoonge poreꞌantaraarimaunge Juꞌnupoonge poreꞌantavaarikoꞌnaꞌ biikanooꞌnupoong. </v>
<v b="1TH" c="2" v="15">Teing eeꞌning tavauꞌning tee Ovoring Jiisuuꞌ eeꞌnoko nakaronuka˜, eeꞌnoko niiꞌ bataꞌmaaruꞌ. </v>
<v b="1TH" c="2" v="16">Teeꞌkoo Kumponing iira-antavauꞌ eeꞌnoko nantoong ookara tooꞌdempaaruꞌ niiꞌ avoꞌavoꞌmaarima kara nau-koo teing Juꞌ deeaing domamparipeuꞌnung. Teeꞌ nariꞌ nkoaakotaaꞌ orakaꞌnkoi maantoꞌnuka deempariruꞌ. Tee tee enang asiꞌnamuꞌ Kumponing bakaang iira kuneꞌaavaing. </v>
<v b="1TH" c="2" v="17">Niiꞌmaikororiꞌ ee, niiꞌke tee okiꞌnooꞌ siꞌdarampira birontarampi-kotaaꞌ taung besiꞌampiruꞌ oomeeriiꞌnaang, aaꞌnaꞌ piamorira. Aꞌnooꞌkoo tee noruꞌke siꞌdarampiaꞌ, mono narunge. </v>
<v b="1TH" c="2" v="18">Niiꞌ tee diiꞌanko toro-koo piamori otong. Baruꞌ ning Paulaꞌ aaꞌnaꞌ mmauꞌnamuꞌpie diiꞌ oo-koo paaravantuꞌ, nka Sietaniꞌke avoꞌavoꞌukoꞌ. </v>
<v b="1TH" c="2" v="19">Diiꞌ beeroꞌkoo piamorimang diiꞌ duaꞌdariꞌneeng-koo noruꞌampiri, aiꞌ damaꞌke tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ toroarara aming-koo tampaꞌ noruꞌmuriaing? Aming-koo mooꞌmurira dotu-antamuriaing-pinaꞌ noruꞌampimaung nempampiri? Tee aaꞌ diiꞌkoo eeꞌning-koo oorurira masikaꞌantaveriko. </v>
<v b="1TH" c="2" v="20">Diiꞌkoo eeꞌning-koo dotumariri oꞌnorimaung. </v>
<v b="1TH" c="3" v="1">Eeꞌnoko teeꞌkoo niiꞌ baruꞌ nemariarooꞌnaang; teeꞌkoo neeꞌke Sailas naankai arooꞌampesieeng teka Aateni-namono-koo siꞌmureeꞌnaang neeꞌ neeꞌka, eeꞌnoko neeꞌke botoampetuꞌ tee Timoti diiꞌanko. </v>
<v b="1TH" c="3" v="2">Timoti tee neeꞌmaikoꞌpinaꞌ, neeꞌ ninka Kumponing-nung botovotonaaꞌ, tampara doorenang Jiisuuꞌ Karistooꞌkoong nau-anta. </v>
<v b="1TH" c="3" v="3">Tee botoampetuꞌ puring-antaruriiꞌnaang, eeꞌnoko unaunturiiꞌnaang diiꞌkoo narung paapaaꞌaraꞌneeng-koo poreꞌanta kuneꞌuma. Diiꞌke diiꞌka noruꞌeri otong teeꞌ nariꞌ poreꞌanta kuneꞌampiiꞌnaang Jiisuuꞌke tero tampuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="3" v="4">Tenang diiꞌ niiꞌ ninka oꞌnori tee napoꞌ niiꞌke naurarampikoꞌ mmeꞌ nkoaravaruko damaꞌke tee niiꞌ turamaariaining, enang ooveriko eeꞌnaꞌ nkomaarimaang. </v>
<v b="1TH" c="3" v="5">Teeꞌkoo, nemaravarui, nka namuꞌke botoansieeng tee Timoti diikaang otootoꞌ noruꞌkoo piamora, aaꞌpamira, “Teing arekeeꞌ otorong: Sietaniꞌke paaravuriko mmeꞌ masikaꞌantavai otong Karistooꞌ? Aiꞌ duaꞌariruꞌnunge?” – niikaang nko-nko daang deemparaꞌneenga. </v>
<v b="1TH" c="3" v="6">Teka tee Timoti toroarieeng neeꞌanko diiꞌankoita. Eeꞌnoko toroarara tampara minkunaa naumuresieeng diikaang baito-koo eeꞌnoko diikaang piaa. Aaꞌmuresieeng diiꞌke niiꞌ tampaꞌ noruꞌmererima neeꞌ napoꞌ oo-koo aaꞌnaꞌ piarorimaung, teeꞌ nariꞌ neeꞌ diiꞌ oo-koo aaꞌnaꞌ piamoremanaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="3" v="7">Eeꞌnoko ee niiꞌmaikororiꞌ, teeꞌ taaravampeta tee poreꞌanta eeꞌnoko turang kuneꞌampimaung ampaꞌmorema domang kuaaꞌmoretuꞌ, diikaang baito purimpari otoko tasiꞌpampeta. </v>
<v b="1TH" c="3" v="8">Diiꞌ purintariri Kumponing-koo biꞌdariri otoriko niiꞌ Sailas dovang Timoti enang domamariri oꞌnoring. </v>
<v b="1TH" c="3" v="9">Enang tee niiꞌke aaꞌnaꞌ tampara minkuampimaung Kumponing-koo diiꞌke Kumponing tampaꞌ siomperiko dotumarimaung-koo. </v>
<v b="1TH" c="3" v="10">Aaꞌnaꞌ kunsimarimaung muung eeꞌnoko doong diiꞌ ninka eeꞌning ninka oing oomeeriiꞌnaang. Eeꞌnoko pakurarampiai diiꞌ apukaꞌdariri otoing-koo diikaang baito-koo. </v>
<v b="1TH" c="3" v="11">Enang tee Niuma Kumponinge eeꞌnarai eeꞌnoko Ovoring Jiisuuꞌke koong-antavureaing niikaang taung diiꞌ beeroꞌkoo nanampiainavung. </v>
<v b="1TH" c="3" v="12">Eeꞌnoko Ovoringe diikaang aarumo piaa-koong pankaꞌantareruriaing bera aaꞌnaꞌ tampaꞌ piaareeriainaꞌ diiꞌ diiꞌka eeꞌnoko ookara nantoong piaaverereriainaꞌ, teeꞌ nariꞌ niiꞌke diiꞌ piaararampimanaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="3" v="13">Eeꞌnoko teeꞌkoo puring-antaruriai tuumpi otoriaing deentariri otoriainaꞌ meekaꞌdariri niikaang Kumponing eeꞌnoko Niuma-koo uroꞌkanooꞌke tenang Ovoring Jiisuuꞌ Toroaravainang teing ninka ookara bakaning meekupoong ninka. </v>
<v b="1TH" c="4" v="1">Enang aaꞌ diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ niiꞌke diiꞌ pia-antararampimaang unampampiri tee-koo Ovoring Jiisuuꞌ napoꞌ diiꞌ niiꞌkoo barerariaing teeꞌ diiꞌ tampaꞌ otoriainaꞌ Kumponing dotu-antaveri teeꞌ eeꞌnaꞌ enang nkoverimang, nka baruꞌ aaꞌnaꞌ nkoveriaing. </v>
<v b="1TH" c="4" v="2">Aꞌnooꞌ tee noruꞌeri otong tee botonanka naurarampiruꞌnung tee-koong Ovoring Jiisuuꞌkoo kuunge. </v>
<v b="1TH" c="4" v="3">Tee tee eeꞌnara pia Ovoring bakaang, diiꞌ poterariri meekaꞌantarariiꞌnaang tee-koo aarumo kaukauro nko-koong. </v>
<v b="1TH" c="4" v="4">Teeꞌkoo diiꞌke tampaꞌ noruꞌeriaing koontoꞌ narunge baka baꞌaang masikani nampuainaꞌ meekaꞌantarariri toosirariri otoriainaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="4" v="5">Tamung karaaꞌdeerima siong-antareeriaukaꞌ Kumponing noruꞌaavaing-pinaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="4" v="6">Niiꞌnung naninge baꞌmaikoꞌ pariꞌuaukaꞌnunge aung kapooꞌkoo. Ovoringe tee temuriiꞌ kapooꞌ ootukunung makuꞌantavumaung, teeꞌ tero koono-antararampiri naurarampiruꞌnaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="4" v="7">Aiꞌ Kumponinge diiꞌ kuꞌmiꞌkoo miruꞌduriaꞌ, teka kiiroraaꞌdariri otoꞌkoo miruꞌduruꞌnung. </v>
<v b="1TH" c="4" v="8">Teeꞌkoo tee naning aung kara masikung dimpaꞌuaing deekoꞌ, naning dimpaꞌuaꞌ, Kumponing eeꞌnara dimpaꞌuing, tee Tanuaang Meekung arurimaung. </v>
<v b="1TH" c="4" v="9">Tee-koo piaa, namaiaꞌ piaareerimaung-koo, Kumponinge tero bareruruꞌnung piaareeriiꞌnaang kapooꞌ daari-koo makosi otoaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="4" v="10">Eeꞌnaꞌ ootukuning diiꞌmaikoriꞌ Masedoniaꞌnameensiꞌnupoong piaaverererimaung, masikaꞌ. Nka enang niiꞌke iriꞌmori unantarampimaang eeꞌ: Diikaang aarumo piaa-koong pankaꞌantaveriaing. </v>
<v b="1TH" c="4" v="11">Eeꞌnoko toꞌbii-antarariri kaꞌduuroꞌnuka otoriiꞌnaang niiꞌning biikaang nko-nkonanka-koo papuraankaꞌantaverereriaukaꞌ, teka diiꞌka diikaang, kakeꞌiirariri mintoontariai diiꞌka diikaning birenge, botorarampiruꞌnaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="4" v="12">Teeꞌ nariꞌ akoviturie tee-koo masikaꞌantaraariaing. Niiꞌnung-koo arooꞌdari ataꞌ naniaukaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="4" v="13">Enang tee diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ teing Karistooꞌ bakaning boorouꞌning-koo tampaꞌ naurarampiiꞌnaang piamorimang diiꞌ orarun-sirariaukaꞌnaꞌ, teeꞌ niiꞌning nkoarimanaꞌ Karistooꞌkoo nempariaꞌ otoromaing. </v>
<v b="1TH" c="4" v="14">Niiꞌke masikaꞌantavampiri otong Jiisuuꞌ tee booꞌparara napoꞌ daaꞌaruꞌ. Teeꞌkoo teeꞌ noruꞌampiri otong Kumponinge Jiisuuꞌ bakaning boorouꞌning napoꞌ tee ninka nariꞌ tavoꞌantavuriaing. </v>
<v b="1TH" c="4" v="15">Ovoringe tutung naumuriko diiꞌ nariꞌ naurarampimaang: Niiꞌ teing booroma siꞌmaaruꞌning Ovoring poainaꞌmung-koo damaꞌdue biꞌmariaing boorouꞌning-koo. </v>
<v b="1TH" c="4" v="16">Aiꞌ Ovoring eeꞌnara paning-eta siarama aaꞌnaꞌ bokumuriaing koosinung pankaing-pinaꞌ bokuma, Kumponing-etaing tuuviri karoi otoko. Eeꞌnoko Karistooꞌ bakaning boorouꞌning eeꞌnamuꞌ daaꞌariaing tutung. </v>
<v b="1TH" c="4" v="17">Teka tenang niiꞌ booroma siꞌmaaruꞌning deto baramuriaing teing ninka kamoꞌkoo kuneꞌkoo tee Ovoring auviꞌaua. Teeꞌ nariꞌ tapoꞌmeerira Ovoring ninka oꞌnoriaing. </v>
<v b="1TH" c="4" v="18">Enang tee dunsirunsi˜antareeriaing aunge karai. </v>
<v b="1TH" c="5" v="1">Niiꞌmaikororiꞌ ee, baruꞌ bateinang poainaꞌmung naurarampiiꞌnaang niaꞌmeriaukaꞌnung diiꞌke. </v>
<v b="1TH" c="5" v="2">Aiꞌ diiꞌke tee tampaꞌ noruꞌeri otong Ovoring poainaꞌmung makensiꞌnaꞌmung, bakisipunuka biikaang bateinang-pinaꞌ tenang muunga. </v>
<v b="1TH" c="5" v="3">Tenang nantoonge aaꞌpai otoko, “Niiꞌ tampaꞌ oꞌnorimaang mooa-koo,” eeꞌnamuꞌ taꞌning-antanaꞌ biikaang otootoꞌ mooa-poꞌnung turariaravaing. Teeꞌ tee-pinaꞌ manikuꞌ pareaavaꞌnaang taꞌning-antanaꞌ sisikeeravoromanaꞌ; baariꞌaavaukaꞌnung. </v>
<v b="1TH" c="5" v="4">Nka diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ mutaanang-kooning deeaꞌ. Teꞌmung doong basiarama taꞌning-antaruriaukaꞌnung bakisipung-pinaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="5" v="5">Diiꞌ ookara tee araka baurukaaꞌ eeꞌnoko doong baurukaaꞌke. Niiꞌ tee mutaanang eeꞌnoko muung-kooning deeaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="5" v="6">Teeꞌkoo enang aatumpiri otoaukaꞌ teing niiꞌning-pinaꞌ, teka tantemariri oꞌnoriai taremariri. </v>
<v b="1TH" c="5" v="7">Muung tee aasiꞌ bakanang, tenang nantoong naikaama kanuꞌarimanang. </v>
<v b="1TH" c="5" v="8">Teka niiꞌ nantoong doong-kooning deemariritaaꞌ tee taremariri oꞌnoriaing. Ookara piaavarampiri, Kumponing-etaing kara masikaꞌantavampiri, eeꞌnoko mooꞌmuriainaꞌ aaꞌnaꞌ noruꞌampiri, orara-ita neeꞌmariri oꞌnoriaing naning tavutavuꞌ nko-pinaꞌ bakaang mono neeꞌarapeuꞌnaꞌ mononopaꞌ baakopo dovang ivekeng kurumparama. </v>
<v b="1TH" c="5" v="9-10">Aiꞌ Kumponinge tee niiꞌ miruꞌmuriaꞌ teie kiimatamuriiꞌnaang iiravoma, teka domamuriiꞌnaang niikaang Ovoringe, Jiisuuꞌ Karistooꞌke, teie eeꞌnarai niiꞌkoo booꞌparuꞌnunge niiꞌ naroꞌmuriiꞌnaang tee ninka toroaravainaꞌmung-koo, moompiaining eeꞌnoko domamariaining. </v>
<v b="1TH" c="5" v="11">Tasiꞌperi? Makosi, tampara aarumo nko-koo domang kuaaꞌantareerima otoriaing, eeꞌnoko puring-antareerima teeꞌpinaꞌ nkorarimatomanaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="5" v="12">Niiꞌmaikororiꞌ ee, niiꞌke enang eeꞌ minkurarampimaang: Masikaꞌantavereriaing teing nantoong Ovoring-koo kuunge diiꞌ pakuraarimaing taung nau-antaraarima koong-antaraari. </v>
<v b="1TH" c="5" v="13">Piaaverereriai, pankaing-antaverereri tee-koo eeꞌnung-koo mintoong-koo nkoaamatomaung-koo. Mooa-koo otoriaing. </v>
<v b="1TH" c="5" v="14">Niiꞌmaikororiꞌ, eeꞌ nkoveriiꞌnaang botorarampimaang: Koono-antaverereriaing teing kontevoroma ataꞌ nanuꞌnuka, eeꞌnoko teing avoroꞌketa orarunsiarimaing dunsirunsi-antavereriaing. Pakuereriaing teing iriꞌ oparimaing. Bointuri otoriaing ookara ninka. </v>
<v b="1TH" c="5" v="15">Tauraꞌperiaukaꞌ orara orarai makuꞌkoo, teka paku baukonuka deentariri otoriaing diiꞌ diiꞌka eeꞌnoko ookara-koo. </v>
<v b="1TH" c="5" v="16">Doturoturariri otorimaatoai. </v>
<v b="1TH" c="5" v="17">Kunsi-koo uaaroriaukaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="5" v="18">Bane arekeeꞌ nkoarako tampara tamperiaing Kumponing-koo. Teeꞌ eeꞌnaꞌ nkorariiꞌnaang Kumponinge maroruri otong diiꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo otoriko. </v>
<v b="1TH" c="5" v="19">Tanuaang Meekung siriꞌeriaukaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="5" v="20">Daang tamperiaukaꞌ tee kara Tanuaang Meekunge karanta˜, </v>
<v b="1TH" c="5" v="21">nka paaraveriaing ookara kapooꞌnanka tasiꞌperiainooꞌke basi, eeꞌnoko tenang komperiaing kapooꞌnanka masikeng. </v>
<v b="1TH" c="5" v="22">Pote-antarariri otoriaing teing-eta kapooꞌ orarananka-ita. </v>
<v b="1TH" c="5" v="23">Teie eeꞌnarai Kumponinge mooa okovosiꞌke meekaꞌantaruriaing, tampaꞌ konturiaing diiꞌ ootukunairue – tanuaang, tunsi, mono – bera Jiisuuꞌ Karistooꞌ poainaꞌmung-koo, koontoꞌ tuumpi otoriaing deentariainaꞌ. </v>
<v b="1TH" c="5" v="24">Kumponinge bokururuꞌnunge koontoꞌ siꞌduriaukaꞌnung. Teeꞌ minkuansinaꞌ nariꞌ nkoruriaing. </v>
<v b="1TH" c="5" v="25">Niiꞌmaikororiꞌ ee, kunsi-koo pakumereriai. </v>
<v b="1TH" c="5" v="26">Diiꞌke teing niiꞌning niiꞌmaikororiꞌ niikaang doturotu nauereriaing bireng batuꞌdeeri Ovoring-koo kuunge. </v>
<v b="1TH" c="5" v="27">Ninge aaꞌnaꞌ botorampimang, Ovoring bakaang miring-koo kuunge: Deerueriaing aung karavoto˜ ootukunung niiꞌmaikororiꞌankoi. </v>
<v b="1TH" c="5" v="28">Tee biraanke niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang diiꞌ ninka nariꞌ otomatoaing. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="2TH" c="1" v="1">Tee ning Paulaꞌ. Sailas naankai Timoti pakumuresitaaꞌ daarirerompimang diiꞌ Kumponing eeꞌnoko Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ beekaning dootuuꞌnupoong Tesalonaikaꞌke otorimaing. Maikoriꞌ Kumponinge biraankeruri mooa ninka otoriiꞌnaang. </v>
<v b="2TH" c="1" v="2">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="2TH" c="1" v="3">Mmaikoriꞌ ee, niiꞌke tee nauꞌka tampara tampampimaung Kumponing diiꞌkoo. Teeꞌ nariꞌ makosinaꞌ nko-koo, aiꞌ diikaang masikaꞌanta tampaꞌ dupui otomaung-koo, eeꞌnoko tee diikaang piaa diiꞌka bereng-antaverimaung-koo. </v>
<v b="2TH" c="1" v="4">Teeꞌkoo niiꞌ doturotumarimaung siraꞌanta-koo Kumponing bakaning dootuuꞌnupoong-koo osi kantenaꞌ. Nauarampimaung diiꞌ purintariri eeꞌnoko baitorariri otorimaung-koo tenang nantoonge turantaarima poreꞌantaraariko. </v>
<v b="2TH" c="1" v="5">Aung eeꞌnara taaꞌniꞌanta Kumponing aarumo koontoꞌkoo simpeꞌanta-koong, aaꞌnoko teie nerirurimang makosi-antaruriiꞌnaang tee-koo bakaang muuꞌkoo kuung beꞌkoo baike ninka kaviꞌerimaung-koo. </v>
<v b="2TH" c="1" v="6">Teka teie enang kiimata makosinaꞌ maamu-antavui otong teing-koo nantoong diiꞌ orakaꞌ nkoraarimaing-koo, meroꞌanta-koo. </v>
<v b="2TH" c="1" v="7">Tee taaꞌniꞌanta napoꞌ eeꞌ oroꞌ: Teie aaꞌ niiꞌ orakaꞌ nko-nko-ita unaa-anta amurima diiꞌ napoꞌ unaa-antaruriainge poreꞌanta toraꞌperimaing, teꞌmung Ovoring Jiisuuꞌ tavoꞌaravainaꞌmung; </v>
<v b="2TH" c="1" v="8">Teka tee tavoꞌaravaing paning-eta teing ninka bakaning koosinung˜ purintoꞌnanka ninka ntaꞌ aaꞌnaꞌ urumpari mero-anta-koo teing Kumponing noruꞌaavaing eeꞌnoko teing Ovoring Jiisuuꞌ bakaang kara tampara siompaavaing. </v>
<v b="2TH" c="1" v="9">Kiimata avuriaing eeꞌ oroꞌ: Ovoringe bakaang dutakanooꞌketa bataꞌuriai, bakaang iirakuta-koong meenasi ooaavaukaꞌnung eeꞌnoko orari-anta kompaavaing oparavaukaꞌnung. </v>
<v b="2TH" c="1" v="10">Teeꞌ nkoaravaing teꞌmung poainaꞌmung meenasi nkavuuꞌnaang teing-etaꞌ bakaning meekupoong-eta, deto basi-antavai masikaꞌantavaamaing-eta. Diiꞌ tee-pinaꞌ teing-koo meuꞌ otoriainge aiꞌ diiꞌke tee masikaꞌantaveruꞌnung tee, kara bakaang diiꞌ naurarampirioꞌ niiꞌke. </v>
<v b="2TH" c="1" v="11">Poainaꞌmung noruꞌampima niiꞌke niikaang Kumponing-koo kunsirerorompimaung diiꞌ teie dupe-antaruriiꞌnaang miruꞌduruꞌnaꞌ eeꞌnoko napoꞌ dupe-antareruriaing bakaang iriꞌke teing tampara aarumonanka eeꞌnoko nko-nkonanka Kumponing masikaꞌanta-itaning daruerimaing. </v>
<v b="2TH" c="1" v="12">Teeꞌ nariꞌ tee miring niikaang Ovoring Jiisuuꞌ bakaang pankaimparaaꞌnaang diiꞌkoo kuunge, eeꞌnoko diiꞌ teeꞌ nariꞌ tee-koo, bakaang piaae makosinaꞌ niikaang Kumponing eeꞌnoko Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="2TH" c="2" v="1">Enang napoꞌ diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ naurampimang niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ napoꞌ toroaravaing-koo eeꞌnoko tee niikaang naronaroꞌ tee, kuneꞌampiaing-koong. </v>
<v b="2TH" c="2" v="2">Aaꞌnaꞌ pia-antararampimaang diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ paapaaꞌdarima domang puraaniriaukaꞌ niiꞌnamuriiꞌ kara tavoꞌarako, Ovoring bakaang doong tavoꞌkuing, poing, tampaako, bane Tanuaang Meekunge karantanuka˜ tamparima aiꞌ daankiarima minkuaako dootuuꞌkoo aiꞌ karavoto-koo˜ minkuaako ning-etaing tampaama. </v>
<v b="2TH" c="2" v="3">Teeꞌ avutevuꞌai tosiraariko masikaꞌantavereriaukaꞌ. Eeꞌ noruꞌeriai, kenaanka kapooꞌ nkoaravaruko Ovoring bakaang doong tavoꞌkuaukaꞌnung, aaꞌnoko tutung mmauꞌke Kumponing-eta bereꞌarima tooꞌdempaavai eeꞌnoko tee naning Kumponing-nung Boto Meekung daang-anta-koo piavoainung oroꞌparavaing, teenooꞌ tee mosianung kuuntuꞌuaing. </v>
<v b="2TH" c="2" v="4">Tee eeꞌnara naning taarapiika deto basi tamparavaing ookara ovontung-koo nantoonge boontuaarimaing-koo. Ovontung turampuriainge bera dootuuꞌnava pankava Kumponing-nava koinuraiꞌnange baꞌnamparara eeꞌ minkuvuaing: “Ning tee Kumponing.” </v>
<v b="2TH" c="2" v="5">Aung kara tero naurampiruꞌ diiꞌ ninka oꞌnoritaaꞌ, aiꞌ ampaꞌdoruꞌnunge? </v>
<v b="2TH" c="2" v="6">Diiꞌke tee noruꞌeri otong tee doomoꞌui otomaung. Teie doomoꞌui otooꞌnaang bera tee bateinang Kumponinge tauraꞌpuko oroꞌparavainaꞌmung. </v>
<v b="2TH" c="2" v="7">Aꞌnooꞌ tee taarapiika aarumo enang makensiꞌnaꞌ nko-nkoaramang doomoꞌuioꞌ bera Kumponinge tee doomoꞌui otomaung daateꞌuainaꞌmung. </v>
<v b="2TH" c="2" v="8">Karistooꞌ eeꞌnara aaꞌnaꞌ araka-poꞌnung tavoꞌkura paroꞌuuꞌnaang bakaang domaange karang-eta, eeꞌnoko teka bake-antavuai bakaang aarumo. </v>
<v b="2TH" c="2" v="9">Enang napoꞌ naurampiaing tee-koo naning taarapiika Kumponing-nung Boto Meekung daang-anta-koo piavoainung-koo; </v>
<v b="2TH" c="2" v="10">Sietaniꞌke eeꞌnarai tee taarapiika tavoꞌantavuuꞌnaang tee ninka bakaang iriꞌ amutemuriiꞌ taaꞌniꞌanta tositosi-koong, taꞌnimpaariiꞌ, eeꞌnoko amutemuriiꞌ aarumo orarananka tosi-koong duaꞌanta-koo teing paaꞌarimaing kasiaavaruma tee kara masikung domampuripeuꞌnung. </v>
<v b="2TH" c="2" v="11-12">Teeꞌkoo, kasiaavaruko Kumponinge tauraꞌpuaing tositosi pankaing teing-koo tavoꞌaraaꞌnaang, daang-koong masikaꞌantavaako ookara kiimata-kooning tampuriainaꞌ, orara aarumo piavoroma kara masikung masikaꞌantavaavaruko. </v>
<v b="2TH" c="2" v="13">Niiꞌmaikororiꞌ ee, Ovoringe piaaruri otorining, teka niiꞌke tampaꞌ tampampiaing Kumponing-koo diiꞌ eeꞌning-koo. Aiꞌ diiꞌ teing Kumponinge tanturuꞌning tutunaꞌnooꞌketa domantariiꞌnaang Tanuaang Meekunge meekaꞌantarurioꞌ eeꞌnoko diiꞌke kara masikung masikaꞌ antaverima. </v>
<v b="2TH" c="2" v="14">Kumponinge temuriiꞌ otootoꞌkoo bokururuꞌ tee doorenang tampara daankiampiko diiꞌkoo. Diiꞌ bokururuꞌnung nkaveriiꞌnaang tee meenasi niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang. </v>
<v b="2TH" c="2" v="15">Teeꞌkoo diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ purintariri tampaꞌ donkoniri otoriai, komperi otoriaing tee kara masikung niiꞌke naurarampiruꞌ ookenge daankimarima eeꞌnoko karavoto-koo daariampima. </v>
<v b="2TH" c="2" v="16">Tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ eeꞌnoko Niuma Kumponing piaamaarimanakang eeꞌnoko biraanke-antamaari domang kuaaꞌanta boturopa amaarinakang, kapooꞌ tampara-koo neng-antamaarima – enang tee tekange eeꞌnakange domang kuaaꞌantaraariai. </v>
<v b="2TH" c="2" v="17">Diiꞌke ookara kapooꞌ tamparananka minku-koo eeꞌnoko nko-koo iriꞌantaraariaing. </v>
<v b="2TH" c="3" v="1">Niiꞌmaikororiꞌ ee, asiꞌnanaare anaare: Diiꞌke kunsi-koo pakumereriai Ovoring bakaang kara iriꞌnarung beremparara kuung deempuriainaꞌ teeꞌpinaꞌ diiꞌkoo meuꞌke nkoaruꞌnaꞌ. </v>
<v b="2TH" c="3" v="2">Eeꞌnoko napoꞌ kunsi-koo pakumereriai Kumponinge pakumuriainaꞌ teing nantoonge oravoonge tamaariꞌneeng. Aiꞌ ookarai tee masikaꞌantavaavaung. </v>
<v b="2TH" c="3" v="3">Ovoringe tee diiꞌ siꞌduriaukaꞌnung, puring-antaruriaing eeꞌnoko ueeng-antaruriaing tee orara-koo. </v>
<v b="2TH" c="3" v="4">Eeꞌnoko tee niiꞌke noruꞌdarampiri otong diiꞌke tampaꞌ nkoverimaung eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ nkoverimatoaing teeꞌ nariꞌ naurarampiruꞌnaꞌ, diiꞌ Ovoring-koo kuung otorimaung-koo. </v>
<v b="2TH" c="3" v="5">Ovoringe koonturiaing diikaang domang Kumponing bakaang piaa tasiꞌperira oroꞌantaveriainaꞌ eeꞌnoko Karistooꞌ bakaang pinkapinkaꞌ napoꞌ tasiꞌperima nariꞌ nkoveriiꞌnaang toroaravainaꞌmung nemperi. </v>
<v b="2TH" c="3" v="6">Niiꞌmaikororiꞌ ee, enang niiꞌke naurarampimaang diiꞌ tee-koo Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring-koo kuunge: Tontaꞌdariri otoriai teing-eta niiꞌning diiꞌmaikororiꞌ kakapotonuka, kakeꞌiirariri mintoontariainaꞌ naurarampiruꞌnung-koo kantoꞌpariaing-eta. </v>
<v b="2TH" c="3" v="7">Diiꞌke tee noruꞌeri otong niiꞌkoo biꞌantarariainaꞌ. Niiꞌ teing kakapotonuka deeaꞌ diiꞌ ninka oꞌnoritaaꞌ </v>
<v b="2TH" c="3" v="8">Niiꞌ teing niiꞌnunge tamung bauꞌmuriarukoꞌning mooꞌdopai, teka niiꞌ aaꞌnaꞌ mintoomarikoꞌ doong eeꞌnoko muung niiꞌke diiꞌ mankiꞌantararampiarooꞌnaang. </v>
<v b="2TH" c="3" v="9">Tee makosi diiꞌke niiꞌ tamung bauꞌkoo, nka niikaang mintoong niiꞌke nkoampikoꞌnung tee diiꞌke ooveri niiꞌkoo biꞌantarariiꞌnaang. </v>
<v b="2TH" c="3" v="10">Tenang diiꞌ niiꞌ ninka nariꞌ oꞌnoritaaꞌ niiꞌke tee teeꞌ nariꞌ napoꞌ tautaurarampiruꞌ eeꞌpinaꞌ: Naning kakaruaꞌoaing tee taamang-koo doꞌdeꞌeriaukaꞌ. </v>
<v b="2TH" c="3" v="11">Teeꞌ naurarampimaang taarararampira diiꞌkoo niiꞌning teing kakapotonuka tamung niiꞌning biikaning mintoong-koo papuraankaꞌantaverererimaing, diikaning mintoong nkosiiriaꞌ. </v>
<v b="2TH" c="3" v="12">Enang tee temuriiꞌ nantoong niiꞌke botorarampima tautaurarampimaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge mintoontariiꞌnaang dooroontariri. Diikaang iriꞌketaꞌ taamaniriaing. </v>
<v b="2TH" c="3" v="13">Diiꞌ niiꞌmaikororiꞌ iriꞌ oꞌdariaukaꞌ tee-koo nko-nko tampara-koo. </v>
<v b="2TH" c="3" v="14">Naning tee kupiꞌoko taara-koo aung kara niiꞌke minkuampiring aneꞌ karavotonaneꞌkoo noruꞌerira tontaꞌdariaing tee-ankoita, eeꞌnoko maiaꞌoaing tee. </v>
<v b="2TH" c="3" v="15">Karenung pinaꞌ noruꞌeriaukaꞌnung tee, teka tautaueriaing tee-pinaꞌ diiꞌmaikoꞌ. </v>
<v b="2TH" c="3" v="16">Enang tee Ovoring mooa okovenung eeꞌnarai mooa aruriaing uatepa ootukunung taung-koo. Tee diiꞌ ookara ninka otoriaing. </v>
<v b="2TH" c="3" v="17">Enang tee, ninge Paulaꞌke napoꞌ tampara minkurampimang anaare ninge koontoꞌ daariama nkaang birenge miring taaꞌniꞌantamari. Tee taaꞌniꞌanta ookara karavotonaneꞌpi-koo taaꞌniꞌantamaramaung nkanaꞌ daarimaramanaꞌ. </v>
<v b="2TH" c="3" v="18">Tee biraanke niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang diiꞌ ninka nariꞌ otomatoaing. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="1TI" c="1" v="1">Ning aung karavoto˜ daariamaung tee Paulaꞌ, Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kara-okomui-nka. Ning kara-okomui-nka deemaruꞌ Kumponinge domamuruꞌnunge botomuioꞌ eeꞌnoko Jiisuuꞌ Karistooꞌke botomuioꞌ pankaruntoonge noruꞌampimaunge ookara kapooꞌ nempampimaung basi-antamemuriainunge. </v>
<v b="1TI" c="1" v="2">Daꞌ Timoti daarireromaang; daꞌ nnuring masikung-pinaꞌ noruꞌdamaung Karistooꞌ masikaꞌantavemaung-koo. Biraanke, piaa, eeꞌnoko mooa daꞌkoo otoaing Kumponing Neuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="1TI" c="1" v="3">Enang ninge eeꞌ botoramaang tero pia-antarantuꞌnaꞌ Masedoniaꞌnameensiꞌaape mema: Daꞌ teke Epeses-namonoi otomatoaing, eeꞌnoko teke otoi teing nantoong miring naurantuꞌning siisieri eeꞌ naueriaing: Niiꞌnamuriiꞌ kara koontoꞌ deeaung nauaariaukaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="1" v="4">Eeꞌnoko noruꞌaavaukaꞌ kumponaang-koong minkunaa eeꞌnoko boorouꞌning biikaang mirinanka depeto parapara boturopa noruꞌui otoꞌkoo. Aiꞌ temuriiꞌ kara tamunung minkuminku basi-antavumaung, eeꞌnoko teeꞌ minkuaama Kumponing bakanamuiaang tampaꞌ tanatavaariarupeuꞌ eeꞌnarai nauvuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="1" v="5">Teka neeꞌ kakeꞌiinaanka deemarema tee, teeꞌ nauransinaꞌ botoveriaing nantoong piaavaariainaꞌ. Aiꞌ piaa masikung basi-antanaꞌ eeꞌ: Tampara narung nko-koo piavoroaing; domang kiiroraaꞌariri otoainaꞌ nariꞌ nkoariaing; eeꞌnoko tunsi naroompariri tee kara koontoꞌ Kumponing-aapenung masikaꞌantavaavaing. </v>
<v b="1TI" c="1" v="6">Teing nantoong teing amuriiꞌ aarumo baariꞌauꞌning. Teeꞌkoo teing tamung pooarimaung daang-koong minkuminku-koo. </v>
<v b="1TI" c="1" v="7">Bane Moosesi-nung boto nau-antanuka deempariiꞌnaang piavoromaunge, nka tee minkuaamaing-koo kara-koo miruꞌnooꞌ noruꞌaavaꞌ eeꞌnoko teing botonanka nau-antavarimaing-koong miruꞌ noruꞌaavaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="1" v="8">Enang tee niiꞌke noruꞌampiri otong tee Moosesi-nung boto tee tampara, naninge tampaꞌ miruꞌari otoinaꞌ kompui dei. </v>
<v b="1TI" c="1" v="9">Naninge tampaꞌ kompuaing deekoꞌ eeꞌ noruꞌuaing: Boto tee Kumponinge koontoꞌnanka-koo miruꞌuaꞌ, teka aing aaꞌning-koo miruꞌuuꞌ: teing kara totoꞌpaamaing kupiꞌoroma, Kumponing sipai orara aarumo nkonuka, dootuuꞌ sipai Kumponing dotu-anta-koo makosi deeaing, biumaraang, biukorovoori eeꞌnoko nantoong dupisiꞌaarimaing, nantoong manikuꞌ ninka bakiaaꞌeemaing eeꞌnoko niiꞌning ninka nantoong ninka, nantoong tamung bakiaaꞌaarima baaveaarimaing, tosi baukonuka, eeꞌnoko maraka totoꞌnuka; </v>
<v b="1TI" c="1" v="10">Eeꞌnoko Moosesi-nung botoi napoꞌ teing niiꞌning kapooꞌnanka teeꞌ nariꞌ oroꞌning Kumponing-etaing kara koontoꞌ ninka naroompariaing ookara avoꞌuri otong. </v>
<v b="1TI" c="1" v="11">Eeꞌnoko tee kara koontoꞌ Kumponing-etaing tee eeꞌnung tee doorenang tampara Kumponinge biraanke oꞌmeevai araka-poꞌnunge siraꞌpuma ning arooꞌmui botomuuꞌ bereng-antavamaꞌnaang. </v>
<v b="1TI" c="1" v="12">Ninge tampara tampamang tee-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Ovoring ning kakeꞌiinung noruꞌmura bakaang mintoong-koo bare-antamuuꞌnung-koo. Tee eeꞌnara ning puring-antamumaung tee-koo bakaang nko-nko nko-koo. </v>
<v b="1TI" c="1" v="13">Bane ning tutung tee bakanamuiaang orakaꞌ nkoarankoꞌ, barakosiꞌama, pooreꞌama, nka tee Jiisuuꞌ Karistooꞌke piaamuuꞌ. Aming-koo? Nnaꞌ noruꞌampaꞌ nkoankoꞌnung tee, masikaꞌantavamparuitaaꞌ; </v>
<v b="1TI" c="1" v="14">Tee tee, niikaang Ovoring bakaang piaae nkaning orakaꞌnko dakaꞌmemura biraanke-antamuioꞌ, tee eeꞌnara bakei masikaꞌantavansi domange daiꞌamaung ninge. </v>
<v b="1TI" c="1" v="15">Aung kara masikung, masikaꞌanta-koo makosi, aaꞌnoko, “Jiisuuꞌ Karistooꞌ kansiꞌkoo pouꞌ nantoong orarananka domampuriiꞌnaang.” Ninge masikee-antavampeuꞌ, aiꞌ ning tee baruꞌ aaꞌnaꞌ orara teing-koo nantoong-koo boonga. </v>
<v b="1TI" c="1" v="16">Teka Kumponinge ning piaamuuꞌ paara-anta deeng-antamuuꞌnaang bakaang aarumo boinare-koong ninka, damaꞌnupoonge tampaꞌ ooaavaꞌnaang, masikaꞌantavaavaiaininge domaang isikung nka-koo. </v>
<v b="1TI" c="1" v="17">Tee Kumponing teeꞌ nariꞌ otomaung Ovoring, booꞌpaaꞌ, naninge oovuarupeuꞌ eeꞌnoko tee narung masikung. Deto basi-antavampiaing, nepuꞌampiaing teeꞌ nariꞌ botu otoaꞌ. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="1TI" c="1" v="18">Timoti, daꞌ nnuring-pinaꞌ noruꞌdansi mankiꞌ aronsing kara nauransinaꞌ botoveriiꞌnaang. Tero Tanuaang Meekunge karantavurimainge˜ minkurauꞌnaꞌ nkovema bakaang tavutavuꞌ tampara orara aarumo-aape nkoveai. </v>
<v b="1TI" c="1" v="19">Eeꞌnoko tee nkovema kara koontoꞌ masikung narung kompei Kumponing masikaꞌantaveai, nko-nko tampara narung nkovema tunsie tasiꞌantarumanaꞌ. Niiꞌninge nantoonge tee biikaang tunsi karomanaꞌ dimpaꞌaaraiꞌnange tee enang kara tositosi masikaꞌantavaamaung. Biikaang masikaꞌanta turari-antavaakoꞌ. </v>
<v b="1TI" c="1" v="20">Teing-koo niiꞌnaanka Aimeneas naanka eeꞌnoko Aleksandaꞌ ninge beꞌantavampetuꞌnaanka Sietaniꞌ bakaang bireng-koo naunauavareta sipareeꞌnaang napoꞌ orara kara minku-koo Kumponing-aape. </v>
<v b="1TI" c="2" v="1">Enang arekeeꞌ Kumponing bakanamuiaang tampaꞌ otoꞌkoo? Tee aaꞌ tutunaꞌnooꞌ tee aung nko-nko masikung nkoaavaꞌnaang deto aaꞌnaꞌ iriꞌmoi nauaramaung eeꞌ: Apukaꞌarimainge eentavaavai Kumponing. Kunsiariai. Ookara nantoong pakuvuriiꞌnaang niaꞌaavaing Kumponing tampara tampaama. </v>
<v b="1TI" c="2" v="2">Baruꞌnooꞌ tee aaꞌning koong-antavuriaing: ovontung eeꞌnoko ookara deto basinuka niiꞌ tampaꞌ mooa-koo otoꞌantamaariainaꞌ dooroong-antamaari Kumponing tampaꞌ makosinaꞌ meumpampiko. </v>
<v b="1TI" c="2" v="3">Temuriiꞌ nko-nko tee tampara; </v>
<v b="1TI" c="2" v="4">Kumponinge niiꞌ domamuruꞌnunge tampaꞌ oovumaung, eeꞌnarai nantoong ookara domampariiꞌnaang piavomaunge kara masikung tasiꞌpaavaꞌnaang. </v>
<v b="1TI" c="2" v="5">Ookara masikeng miruꞌari otong, aiꞌ Kumponing tee narung masikung otong ookara nantoong-koo, eeꞌnoko napoꞌ narung masikung meuꞌnung naning otong Kumponing eeꞌnoko ookara nantoong-koo meuꞌ, tee eeꞌnara naning Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="1TI" c="2" v="6">Teie eeꞌnarai ookara nantoong orarai kuung deempuruꞌnooꞌketa mooꞌuruꞌ bakaang mono tauraꞌparama, eeꞌnoko tee-koo bakaang batei masikung-koo taaꞌniꞌpouꞌ. Teeꞌ nkoarama Kumponinge siraꞌpuuꞌ tee tee ookara nantoong domang-anta-koo piavomaung. </v>
<v b="1TI" c="2" v="7">Eeꞌnoko ning bakaang kara-okomui-nka miruꞌmuuꞌnung bakaang minkunaa daankiamaꞌ naang. (Ning tosimaravaꞌ. Masikaꞌ minkuamaang.) Ning bamuuꞌnung teing Juꞌdeeaing biikaang nau-anta deemaraaꞌnaang teinge aung kara masikung masikaꞌantavaavaꞌnaang. </v>
<v b="1TI" c="2" v="8">Teeꞌkoo ookara donkaang ookara osi-kooning bireng deto tooniaitaaꞌnange kunsiariri otoromaatooꞌnaang piamomaang, aaꞌnoma biikaang domang kiiroraaꞌariri avariritaaꞌ Kumponing-koo, niiꞌning nantoong-aape orara mantomantong otoroaꞌ, iirarovang eeꞌnoko turang. </v>
<v b="1TI" c="2" v="9">Maniiꞌ tee teing tampaꞌ naroompariri mononopaꞌ makosining kurumpariainaꞌkoo piamomaang. Avutevuꞌnaꞌ dapo tapeꞌarima, biiri dovang kooro pamparima eeꞌnoko baarong mooꞌ maare-kooning duaanavarima ampirinumpariaukaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="2" v="10">Teka eeꞌ otoroaing Kumponing baurukaaꞌ tamparimaing: tampara nko-nko avutevuꞌ nkoaamatoaing. Tee bakei koontoꞌ biikaang nerang. </v>
<v b="1TI" c="2" v="11">Nani manikuma tee tampaꞌ barearavaing dooroomparitaaꞌ koontoꞌ taaravuma. </v>
<v b="1TI" c="2" v="12">Ninge tauraꞌpampaꞌ nani manikumai donkaang nau-antavuriiꞌnaang niiꞌnaꞌ donkaang-koo deto basi otoꞌkoo. Teni dooroompari otoaing. </v>
<v b="1TI" c="2" v="13">Okoraꞌnooꞌ eeꞌ: Aadama tutunaꞌ nkoniiꞌ eeꞌnoko Iivi damaꞌke. </v>
<v b="1TI" c="2" v="14">Eeꞌnoko Aadama tosiniiꞌdeeaꞌ, tee teni manikuma Sietaniꞌke tosivuioꞌ Kumponing-nung boto aarempuuꞌnani deemparuꞌ. </v>
<v b="1TI" c="2" v="15">Nka tee manikuꞌ pareaama otoroitaaꞌ domampariaing aaꞌnoi deekoꞌ: Kumponing-koo masikaꞌantavariri, nantoong piaavaari, eeꞌnoko meekaꞌpariri ampirinumpariaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="3" v="1">Enang Kumponing bakanamuiaang otoꞌnaꞌ naurama aung kara masikung nauramaꞌnaang: Tee naning dootuuꞌnupoong tanata-koo piavora tee, tampara nko-nko nkovuuꞌnaang tee piavoi otong. </v>
<v b="1TI" c="3" v="2">Naning teeꞌ nko-koo piavoko deekoꞌ tutung aung tanatanung aarumo paaraverira tauraꞌperiaing aaꞌnomaung deekoꞌ: </v>
<v b="1TI" c="3" v="3">Tuumpiaa-peuꞌnaꞌ otoaꞌ, nani baꞌung-pinaꞌ otomaung, naikuma deekoꞌ naikuma basiaramanooꞌka bakearamaung, onou sirakaꞌpari otomaung, ovontung-pinaꞌ kaꞌduuroꞌ, naning navunavuroꞌ, sirakaꞌpui nau-anta-nko, purintoꞌnaruꞌke kanuꞌaravaung, daꞌdeng iira deeaung teka banainge otoꞌ, eeꞌnoko tataꞌaravaꞌ okoꞌoko deeaung. </v>
<v b="1TI" c="3" v="4">Baurukaaꞌ bautaranuka tampaꞌ toosi-antavuri otomaung, toireꞌ tampaꞌ tarevuriko tampaꞌ meumpaamaung, tampaꞌ noruꞌai ookara kapooꞌkoo. </v>
<v b="1TI" c="3" v="5">Aiꞌ naning tee baurukaaꞌ tampaꞌ tarevuriarura dei Kumponing bakaning dootuuꞌ nupoong arekeeꞌ tarevuripeuꞌ? </v>
<v b="1TI" c="3" v="6">Eeꞌnoko tee naning aꞌmung bereꞌarieenung makosi deeaꞌ dootuuꞌnupoong tare-koo. Baka daangamparara duaꞌaraꞌneenga, Sietaniꞌ kiimata-numpoꞌ deempari duaꞌaruꞌnaꞌ baka daangamparakotaaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="3" v="7">Eeꞌnoko napoꞌ tee, tee naning ookarai tampaꞌ noruꞌaamaung makosi, Juꞌdeeainge. Tampaꞌ noruꞌaavaruko maiaꞌoi Sietaniꞌnung baankaꞌkoo taaviꞌarara duaꞌaraꞌneeng. </v>
<v b="1TI" c="3" v="8">Enang napoꞌ tee Kumponing bakanamuiaang pakupaku-nupoong teeꞌ nariꞌke, paaraverima tauraꞌperiaing temuriiꞌ nko-nko nko-koo, aaꞌnomaing deekoꞌ: </v>
<v b="1TI" c="3" v="9">Biikaang nko-nko masikaꞌantavaamaing, meneng paakanuka deeaꞌ, purintoꞌnaruꞌkoo baruꞌ keiꞌoroaing, okoꞌokonuka deeaing, eeꞌnoko tee masikung kara Kumponinge siraꞌmemuruꞌnung masikaꞌantavaamaing domang kiiroraaꞌoroi. </v>
<v b="1TI" c="3" v="10">Tutung baakeeneverereriaꞌ tauraꞌperereriaukaꞌ. Tuumpi otoroaing-pinaꞌ oovererima deekoꞌ, pakupaku-nupoong deempariiꞌnaang makosi-antaverereriaing. </v>
<v b="1TI" c="3" v="11">Manikuꞌ, biiꞌankaampi deekoꞌ aiꞌ pakupaku nkonuka deekoꞌ, napoꞌ teeꞌke, biikaang nko-nko masikaꞌantavai otoroaing, miring orari-antananka deeaꞌ, naiaama deekoro-antavariaing, kakeꞌii-nupoong ookara kapooꞌkoo. </v>
<v b="1TI" c="3" v="12">Pakupaku nkonuka kemaimpariaukaꞌ. Biurukaaꞌ tampaꞌ tareaarimaatoai eeꞌnoko biikaning bautarananka naroꞌka. </v>
<v b="1TI" c="3" v="13">Aiꞌ pakupaku-nupoong biikaang nko-nko tampaꞌ dupeaavaining teing nantoonge masikaꞌantavaariaining, eeꞌnoko maiaꞌoroaꞌ nantoong nauaaripeuꞌning tee kara Jiisuuꞌ Karistooꞌkoong masikaꞌantavaamanaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="3" v="14">Dueꞌka diiꞌanko mooꞌnaang noruꞌamaang, nka aing botonanka daariamang daꞌdeng moaruko deekoꞌ tee aung noruꞌeriainaꞌ arekeeꞌ otoripeuꞌnaꞌ makosinaꞌ Kumponing-namuiaang-kooning deentariri. </v>
<v b="1TI" c="3" v="15">Kumponing bakanamuiaang dootuuꞌnupoong teing eeꞌning Kumponing Domantooꞌ bakanavitu. Eeꞌnoko eeꞌnavitue tee kara masikung Kumponing-etaing deto kompai otomaung natukue bakatutai pava kompui otopeuꞌnaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="3" v="16">Eeꞌ, masikaꞌ tee minkunaa Kumponinge dooremuruꞌnung bakanamuiaang oꞌnoriainaꞌ naumurima, pankaing doorenang masikung, naninge daang-antavuarupeuꞌ. Okoraꞌnooꞌ tee Karistooꞌ, Eeꞌnara niiꞌkoong naning deempari mono ninka tavoꞌarama siraꞌparuꞌ; Nantoonge tuumpiaako Tanuaang Meekunge tee naning koontoꞌ masikee-antavukoꞌ; Koosinunankai ooaakoꞌ; Bakaninge daankiaakoꞌ ookara nantoong-koo; Nantoonge kansiꞌkoo otoroi masikaꞌantavaakoꞌnunge; Eeꞌnoko Kumponinge meenasi-koo deto nkavuuꞌ. </v>
<v b="1TI" c="4" v="1">Enang tee Tanuaang Meekunge eeꞌ koontoꞌ naumurimaung: Asiꞌnaꞌmung dueꞌuko niiꞌning tee bereꞌariaing akovetei teieta kara masikung siompampimaung-eta teing maꞌnari tositosinanka taaravaari-kotaaꞌ, eeꞌnoko teing minkunaa Sietaniꞌ bakaning-koo biꞌarikotaaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="4" v="2">Aing minkunaananka tositosinanka nantoong-eta ampirinung-nupoong-eta tavoꞌaravaining. Teing nantoong tositosi-koo datavoroi biikaang domang-koo kuunga biikaang daang minku tasiꞌpariarupeuꞌ. </v>
<v b="1TI" c="4" v="3">Aaꞌparipeuꞌnaꞌ: “Nanteeriaukaꞌ eeꞌnoko taamang keremperiai tanuaang kuꞌmiꞌantarariꞌneeng.” Nka teeꞌpaama daang minkuaamaung, aiꞌ Kumponinge tee taamang tampaꞌ nkomemuruꞌ eeꞌnara tampara minkuampima nkavampiiꞌnaang niiꞌke, tee kara masikung noruꞌampiri otoininge, eeꞌnoko masikaꞌantavampimainge. </v>
<v b="1TI" c="4" v="4">Ookara kapooꞌ Kumponinge nkovuruꞌnung tampara, kapooꞌ otoaꞌ dimpaꞌampiaing Kumponing tampara tampampima nkavampiaing deekoꞌ, </v>
<v b="1TI" c="4" v="5">aiꞌ temuriiꞌ taamang Kumponinge makosi-pinaꞌ oovumaung bakaang kara eeꞌnoko niikaang kunsi siompui. </v>
<v b="1TI" c="4" v="6">Dake aing nko-nkonaꞌ nau-antananka naueriaing-koo niiꞌmaikororiꞌ daꞌ tee tampara pakupakunung Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang deentaravaing maantoꞌantararara teinge karakarananka masikeng siompampimainge eeꞌnoko tampara minkunaa tee eeꞌnara dake siompemaung. </v>
<v b="1TI" c="4" v="7">Dontaꞌdari otoai teing-eta kumponaang daang-koonanka Kumponing-etaning deeaing-eta. Nka daka tampaꞌ bareraravai Kumponing bakaang naning makosinaꞌpinaꞌ nkoraravainaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="4" v="8">Aiꞌ amuriiꞌ mirumiruꞌ minkuaamaung masikung: “Mono bare-anta-koo tampaꞌke, nka tanuaang bare-anta-koo baruꞌ tampaꞌ masikaꞌ, enanung eeꞌnoko damaꞌnung otootoꞌkoo paku-antanaꞌkoo.” </v>
<v b="1TI" c="4" v="9">Teeꞌ masikaꞌanta-koo makosi. </v>
<v b="1TI" c="4" v="10">Teeꞌkoo bakei poreꞌmorimaung, iriꞌ oꞌmarikooꞌ, niikaang noruꞌ Kumponing domantooꞌkoo sipampiri otomaung-koo, eeꞌnara ookara-koo Domang-anta masikaꞌantavaamaing-koo. </v>
<v b="1TI" c="4" v="11">Aing kapooꞌnanka aaꞌnaꞌ tuutuuꞌantaveri nau-antaveriai, eeꞌnoko botoveriaing siompaavainaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="4" v="12">Tauraꞌdaravaukaꞌ naninge daꞌ okiꞌnaa-anta-koo daꞌ pankara deeaung deentarako, teka Kumponing baito-nupoonge ooraara dakaang kara-koo biꞌantavariaing deentari otoai, eeꞌnoko nko-nko-koo, piaa-koo, baito-koo eeꞌnoko kiiroraaꞌ aarumo-koo. </v>
<v b="1TI" c="4" v="13">Moainooꞌke basi mataaꞌirari deeruevuriai tee Kumponing bakaang dariraari, daankierima eeꞌnoko kara nau-antaverima. </v>
<v b="1TI" c="4" v="14">Dakaang avuavuꞌ daꞌkoo otoing Tanuaang Meekung-etaing sipeaukaꞌ, eeꞌnara karai tarampee˜koonge minkuvuko nkaveuꞌnung tenang teinge dootuuꞌkoo urantanukai bireng panteꞌdaako. </v>
<v b="1TI" c="4" v="15">Aing kapooꞌ botoransing nkoemaatoai. Avuꞌantararavai teing-koo, daꞌ pankaꞌdaramatomanaꞌ tasiꞌpaavainaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="4" v="16">Tareraravai dakaang nko-nko eeꞌnoko nau-anta, tampaꞌ nariꞌ otoainaꞌ, eeꞌnoko teeꞌ nkovekotaaꞌ ookara taararaamaing ninka nariꞌ domantariaing. </v>
<v b="1TI" c="5" v="1">Enang teing dootuuꞌnupoong ninka eeꞌ tampaꞌ otoriai: Pankareuꞌ iooꞌeriaꞌ otoai, teka tamung banainge tampaꞌ nauerimatoai daumaraang-pinaꞌ noruꞌeri. Eeꞌnoko nemaaꞌ daaraꞌmainkaang-pinaꞌ nkoverimatoai. </v>
<v b="1TI" c="5" v="2">Napoꞌ maniiꞌ pankareuꞌ daukorovo-pinaꞌ nkoveriai, eeꞌnoko neraiꞌ daꞌmarikaampi-pinaꞌ noruꞌeri pakueriai, orakaꞌ noruꞌdaravaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="5" v="3">Naaroonku ataꞌoinku masikeng piaaruꞌnuka-pinaꞌ noruꞌerimatoai. </v>
<v b="1TI" c="5" v="4">Teing naaroonku biurukaaꞌpoꞌnupoong, niiꞌnooꞌ biiꞌdompenku, teing ninka siperiko pakuaariaing dootuuꞌnung aarumo bareariainaꞌ nakantu paku-koong, biumaraang makuꞌaarima tampaꞌ tareaaruꞌnung-koo. Kumponinge temuriiꞌ aarumo tampaꞌ oovumaung. </v>
<v b="1TI" c="5" v="5">Teni naaro masikani tampampimai teni baka otomai, sipuinani bakaang noruꞌ Kumponing-koo narung-koo eeꞌnoko baitoari otomai kunsiarama muunga eeꞌnoko doonga. </v>
<v b="1TI" c="5" v="6">Teka teni niiꞌnani mono baka noruꞌaramai teni booꞌ, bane teie mono domantooꞌ otong. </v>
<v b="1TI" c="5" v="7">Botoverima naueriai aing kapooꞌnanka niiꞌninge orakaꞌ minkuaariꞌneenga. </v>
<v b="1TI" c="5" v="8">Tee naning bakanamuiaang tarevuriaung eeꞌnoko baruꞌnooꞌ bakanava pava, tee eeꞌnara penkemparing bakaang masikaꞌanta-koo, orakaꞌ nkoaring Kumponing noruꞌaavaing-eta boong basinooꞌka. </v>
<v b="1TI" c="5" v="9">Tauraꞌperiaukaꞌ naning naaro miring siꞌkoo naaroonku biikanavitu-koong deeru-koo mareꞌ ˜narung-taa kivora divuꞌuai, niiꞌnooꞌ amutemuꞌke nampeesiaramai. </v>
<v b="1TI" c="5" v="10">Eeꞌnoko miring siꞌkoo makosi teni tampani, tampaꞌ nkoaramai tampaamai, teni-pinaꞌ toireꞌ pankaꞌantavurimai-pinaꞌ, onkeonkeꞌ bauko-pinaꞌ, Kumponing bakaning meekupoong kauꞌ duuꞌpevurikoꞌnani-pinaꞌ isipoꞌketa poroko, unaa-antavurimai-pinaꞌ, tampaꞌnko narung-koo matauari otomai-pinaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="5" v="11">Teka tauraꞌperereriaukaꞌ naroꞌka deeru-koo teing naaroonku mareꞌ makosiaavaing, neraiꞌariri noruꞌ nampeesi-koo otoꞌneeng Karistooꞌ sipai. </v>
<v b="1TI" c="5" v="12">Teeꞌ nkoarima maraka-anta-ita totoꞌparima kiimata-koo-nupoong deempariꞌneeng. </v>
<v b="1TI" c="5" v="13">Temuriiꞌ naaroonku tee kakaruaꞌnuka deemparimaing, pava kantenuka; eeꞌnoko kakaruaꞌ narung deeaꞌ, tee aaꞌnong: ukuusi baukonukai, papuraankaꞌanta nkonuka, eeꞌnoko minku-koo makosi deeaing minkuaamaing. </v>
<v b="1TI" c="5" v="14">Teeꞌkoo naaroonku mmeꞌ neraiꞌariri otoroining napoꞌ nampeesiariaing maroamaang, toireꞌ paravaariainaꞌ, biikanava pava tareaavai, eeꞌnoko doona avompiaukaꞌ tooꞌdenunge barakosiꞌmuriꞌneenga. </v>
<v b="1TI" c="5" v="15">Niiꞌninge Sietaniꞌ siompai teeꞌ pooariruꞌnung-koo teeꞌ naurampimang. </v>
<v b="1TI" c="5" v="16">Nanie manikumai Karistooꞌ masikaꞌantavumaie teemuiaang-koo nani manikuma naaro otoi dei tee, tenie tare-koo makosi teni naaro. Teeꞌ nkovuaing deekoꞌ tee teing-koo niiꞌning dootuuꞌnupoong-koo baruꞌ mankiꞌoroaukaꞌ naaroonku masikeng tareaarima. </v>
<v b="1TI" c="5" v="17">Teing dootuuꞌkoo urantanuka dootuuꞌ tampaꞌ tareaarimaing nantoonge napoꞌ mooꞌke deto mooꞌaariaing makosi, baruꞌnooꞌ teing poreꞌoromaing daankiaarima eeꞌnoko nau-antavaarikooꞌ. </v>
<v b="1TI" c="5" v="18">Daari Meekunge teeꞌ nariꞌ minkuvui otong, aaꞌpui otong, “Boromakaꞌkoong muring daiꞌeriaukaꞌ uiteꞌkoong˜ sinang kauꞌke keꞌdeeꞌkoo botoverima, tee-koo uiteꞌkoo maaꞌkuainaꞌ.” Napoꞌ aaꞌpui otong, “Naning mintoomparavainge mooniꞌ nauꞌka nkavuaing.” </v>
<v b="1TI" c="5" v="19">Naninge niiꞌnung dootuuꞌkoo urantanung tuumpivuko taaraveaukaꞌ baka, teka kenaankai deekoꞌ, niiꞌnooꞌ beenaumoi koontoꞌ ooaara makosi. </v>
<v b="1TI" c="5" v="20">Eeꞌnoko tee tautaueriko teeꞌ nariꞌ nkoariri otoroaing deekoꞌ sirapoꞌke naueriaing napoꞌ teeꞌ nkoaavaukaꞌnung ookarai ooaara avoreaavainaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="5" v="21">Kumponinge oomuresioꞌ, Jiisuuꞌ Karistooꞌ naankai eeꞌnoko koosinunanka miruꞌniiꞌnankai ninge daꞌ koontoꞌ nauramaang: Pankaing tuumpiaamanaꞌ minkunaa tampaꞌ tasiꞌpeaꞌ deekoꞌ daꞌdeng makuꞌeaukaꞌ, eeꞌnoko orakaꞌnko daꞌmarang-aapea dakaꞌpeaukaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="5" v="22">Eeꞌnoko napoꞌ tee naning dootuuꞌkoo uranta deeng-anta-koo taꞌninaꞌ meekaꞌantaveaukaꞌ tankaꞌ panteꞌema. Tutung tasiꞌpeaing arekeeꞌ oroꞌ aung naning, orara deekoꞌ daꞌkoo pareꞌaraꞌneeng. Daka tanatararavai domang kiiroraaꞌdari otoainaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="5" v="23">(Eeꞌnoko daka tanata-koo minkuama aaꞌdamaꞌnaang: Baruꞌ ntong narung naieaukaꞌ, uaininaruꞌ okiꞌnaruꞌnaꞌ naikimaatoainge, keꞌde pakuruainaꞌ amutemuꞌke siiparomaung-koo.) </v>
<v b="1TI" c="5" v="24">Teka aaꞌdansinaꞌ naning masikaꞌ tampara tasiꞌpera deekoꞌ meekaꞌanta-koo makosi, nka tampaꞌ baakeenevera. Niiꞌning biikaang orakaꞌnko aꞌnooꞌ aaꞌnaꞌ oroꞌparamaung teing kiimata-kooning tasiꞌantamurima, teka niiꞌning biikaang orakaꞌnko damaꞌke oroꞌparamaung-koo teeꞌ. </v>
<v b="1TI" c="5" v="25">Eeꞌnoko tampaꞌ nkoning teeꞌke, niiꞌning aaꞌnaꞌ oroꞌning eeꞌnoko niiꞌning bakuꞌniiꞌning, teka bakuꞌariri otorokotaaꞌ teing napoꞌ koontoꞌ siraꞌpariaing damaꞌke. </v>
<v b="1TI" c="6" v="1">Teing ookara botovotonaaꞌnuka daiꞌnisinankai biikaning teing okovoroi otomaing tampaꞌ nariꞌ noruꞌaariai. Teeꞌ naueriaing niiꞌninge Kumponing orakaꞌ minkuaaꞌneeng bakaang kara nau-antavarampimaung ninka. </v>
<v b="1TI" c="6" v="2">Teinge botovotonaaꞌnukai okovoromaing Karistooꞌ masikaꞌantavaamaing deekoꞌ eeꞌ noruꞌaavaukaꞌ: “Niiꞌke kara dimpaꞌevorompimatoai, aiꞌ niiꞌ tamung naroꞌka namaiaꞌ.” Teeꞌ noruꞌaavaukaꞌ, teka teing mintoompevurimaing Karistooꞌ masikaꞌantavaamaing, Kumponinge piaavurimaing deempariko bakei tampaꞌ masikaꞌ biikaang kara siompaavaing. Aing eeꞌ oroꞌ nau-antaveriaing iriꞌnarumperi. </v>
<v b="1TI" c="6" v="3">Niiꞌnung naninge niiꞌnamuau kara nauvuriaing deekoꞌ, eeꞌnoko naroomparavaung tee ninka kara masikung niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌketaing deekoꞌ eeꞌnoko naroomparavaung Kumponing sionaꞌ aarumo-koong nau-anta ninka deekoꞌ tee baka daangange poo-antavaramaung, kapooꞌ noruꞌuaung, tamung tataꞌ tutung-koo orakaꞌ piavomaung eeꞌnoko minkuminku tamung karananka-koo; </v>
<v b="1TI" c="6" v="4">Temuriiꞌ aarumoi mamairo tavoꞌumaung, pokaka, daang-koong tuumpi, orakaꞌ noruꞌ eeꞌnoko okoꞌoko nantoong-koo. </v>
<v b="1TI" c="6" v="5">Teing taaravarimaing teeꞌ nkoarimaung. Aming-koo, nnaꞌ tunsi muunanka deempariri niiꞌninge kara masikung nau-antavaariaruko. Daang eeꞌ noruꞌaamaung, “Dootuuꞌmariaing kapooꞌnanka mooniꞌ dovang narung nkavampiainaꞌ.” </v>
<v b="1TI" c="6" v="6">Nka masikaꞌ aꞌnooꞌ naning kapooꞌ avutevuꞌ piavoaruko dei Kumponing-nung koontoꞌ aarumo kompui tampara otootoꞌ oovupeuꞌ. </v>
<v b="1TI" c="6" v="7">Nka eeꞌ noruꞌampiai: “Niiꞌ aaꞌ pontoꞌmarima kapooꞌ kansiꞌkoo nkavampiri moriaꞌ, eeꞌnoko moompima kapooꞌ niiꞌnung nkavampiring meriaukaꞌ kansiꞌketa. </v>
<v b="1TI" c="6" v="8">Teeꞌkoo enang taamang otoꞌmemuri eeꞌnoko baaronanka, teing ninka dotumariri oꞌnoriaing.” </v>
<v b="1TI" c="6" v="9">Teka teing nantoong kavo mmauꞌ otoꞌevorooꞌnaang piavoromaing paara-anta meuꞌpaako baankaꞌke taaviꞌurimaung. Kanuꞌarima amutemuriiꞌ baike-antananka piavoromaung nantoong orari-anta-koo eeꞌnoko keraꞌanta-koo basi-antavaarimaing. </v>
<v b="1TI" c="6" v="10">Aiꞌ orara aarumo amutemuriiꞌkoong okoraꞌ tee mooniꞌ karaaꞌ. Mooniꞌ karaaꞌaama niiꞌning nantoong tee kara masikaꞌantavampimaung-eta kentaamparira domang-koo baike aaꞌnaꞌ toraꞌpaamaung. </v>
<v b="1TI" c="6" v="11">Nka daꞌ tee Kumponing bakaang naning avoꞌdaravaing tevete-ita; koong-antararavaing koontoꞌaape, Kumponing-nung masikung aarumo-aape, masikaꞌanta-aape, piaa-aape, eꞌmaniang-aape, dooroontoꞌaape. </v>
<v b="1TI" c="6" v="12">Daꞌ bakei ivekaꞌdoai Kumponing-aape masikaꞌanta ninka deikooꞌkoo kuaꞌdaramatomaung-pinaꞌ tee domaang oparavaukaꞌnung nkaveainaꞌ, eeꞌnara domaang kompeeꞌnaang miruꞌduuꞌnung Kumponinge, eeꞌnaꞌ tampaꞌ siraꞌdaruꞌnaꞌ nantoonge taararaioꞌ. </v>
<v b="1TI" c="6" v="13">Ninge eeꞌ botoramaang Kumponinge oomuresioꞌ, teie eeꞌnarai Domaang Okovenunge, eeꞌnoko Jiisuuꞌ Karistooꞌke napoꞌ oomuresioꞌ aaꞌnunge Poontiasi Pailatiꞌankoi avoroaꞌ tampaꞌ siraꞌparuꞌ bakaang miruꞌ: </v>
<v b="1TI" c="6" v="14">Nkoveaing ookara kapooꞌ Kumponinge nauruuꞌning dake nko-koo botoramaang, domang kuꞌmiꞌdoaꞌ. Naninge daꞌ tuumpiruarupeuꞌnaꞌ otoaing Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ tavoꞌaravainooꞌke basi. </v>
<v b="1TI" c="6" v="15">Tee eeꞌnara siraꞌparavaing bakaang batei masikung-koo, Kumponinge tampuainooꞌka. Tee biraankenung, ookara-koo iirakuta, ankaankanuka biikaang ankaankang, ovontunanka-koo Ovoring. </v>
<v b="1TI" c="6" v="16">Tee narung booꞌpaaꞌ otootoꞌ okovosiꞌ, aaꞌnaꞌ araka sisisiisiꞌpoꞌnung ninka nariꞌ otomaung, teroita naning otoaꞌ oovuuꞌnung aiꞌ oovupeuꞌnung. Eeꞌnara ookarai domange tampaꞌ noruꞌaamatoai eeꞌnoko bakaang tare oparavaukaꞌnung otomatoai. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="1TI" c="6" v="17">Enang tee kansiꞌkoo kavokavoro-poꞌnupoong tee eeꞌ botoveriaing: Biiꞌka daangampariaukaꞌ. Masikaꞌantavariaukaꞌnung biikaang kapooꞌnanka oraruꞌkuaining-koo, teka Kumponing-koo masikaꞌantavariri otoroaing ookara kapooꞌ mmauꞌantavui makosinaꞌ amurimaung-koo dotumarimanaꞌ. </v>
<v b="1TI" c="6" v="18">Naueriaing tampara nko-nko nkoaavaing, tampara nko-nko-koo maneeoroaing, avusiroꞌariai, biikaang kapooꞌnanka tankeeꞌeeaing niiꞌning ninka. </v>
<v b="1TI" c="6" v="19">Teeꞌ nariꞌ nkoarima tee oosisiiaamaung damaꞌke opoꞌ kompaavaining koontoꞌ noruꞌaapeuꞌ. Naueriaing teeꞌ nkoariaing domaang imaꞌai kompaavainaꞌ temuriiꞌ domaang masikung. </v>
<v b="1TI" c="6" v="20">Timoti ee, tareveai tee kapooꞌ Kumponinge masikaꞌantarui aruuꞌnung tare-koo. Dontaꞌdari otoai naampa Kumponing-nung deeaung-eta, avutevuꞌui minku-eta, daang noruꞌ pankaing tampaamaung-eta. </v>
<v b="1TI" c="6" v="21">Aiꞌ teeꞌ minkuaama niiꞌninge bekoiꞌaamaung tee minkunaa masikung siompampimaung. Tee biraanke tee daꞌkoo otomatoaing. Masikung. </v>
<v b="2TI" c="1" v="1">Ninge Paulaꞌke aung karavoto˜ daariamang, Jiisuuꞌ Karistooꞌkoong kara-okomui-nkai Kumponinge maromuuꞌnaꞌ nantoong nauaramaꞌnaang maraka-antamuruꞌnaꞌ bakaang domaang amuriiꞌnaang Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung oꞌnoriko. </v>
<v b="2TI" c="1" v="2">Daꞌanko, Timoti-anko daariamang, daꞌ nnuring-pinaꞌ piaaramaung-anko. Biraanke eeꞌnoko mooa daꞌkoo otoaing Kumponing Neuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="2TI" c="1" v="3">Ninge kunsimarama amutemuꞌkoo noruꞌdama Kumponing-koo tampara tampamaung, tee eeꞌnara tampaꞌ domange noruꞌmarama ninge mintoompevomaung, teeꞌ mmataraange nkoauꞌnaꞌ. </v>
<v b="2TI" c="1" v="4">Bakei napoꞌ aaꞌnaꞌ daꞌ oo-koo piamomaung, ooramira dei tampaꞌ deeꞌmopeuꞌ, aiꞌ ninge tee norunoruꞌamaung dakaang taꞌdu tuuruuꞌnung tenang siꞌmeeretuꞌnang. </v>
<v b="2TI" c="1" v="5">Napoꞌ noruꞌdankooꞌ daꞌ koontoꞌ baitorarakoꞌnaꞌ, tee eeꞌnamuriiꞌ baito teni daite Lois otoꞌevukoꞌ eeꞌnoko teni dauko Iunes. Enang tasiꞌpansi oꞌnong daꞌkoo eeꞌnung-koo otong tee temuriiꞌ baito. </v>
<v b="2TI" c="1" v="6">Teeꞌkoo enang ninge noruꞌantaramaang maiaꞌ sipei dakaang nko-nko aaꞌnaꞌ nkoveaing tee avuavuꞌ Kumponinge aruuꞌnung kompei, eeꞌnarai aruuꞌnung teꞌmung ninge tankaꞌ panteꞌdantuꞌnaꞌmung. </v>
<v b="2TI" c="1" v="7">Aiꞌ Kumponinge tee tanuaang avorompeꞌkoong amuriaꞌ, teka tee tanuaang purintoꞌkoong amuruꞌnung, piaa-koong eeꞌnoko toomoosiari otoꞌkoong. </v>
<v b="2TI" c="1" v="8">Tee tee maiaꞌdoaukaꞌnung niikaang Ovoring siraꞌkoo; ning-koo teeꞌ, bane ning bakaang daiꞌnisi oꞌnoko. Makosi Kumponinge teeꞌ nariꞌ puring-antamureko daꞌ teeꞌ nariꞌ niꞌninka sisikeera kompampeainge tee tampara doorenang-koo. </v>
<v b="2TI" c="1" v="9">Teie eeꞌnarai domamuruꞌ eeꞌnoko bokumuruꞌ meekaꞌmariri otoꞌkoo, kapooꞌ tampara nkoampiruꞌnung-koo deeaꞌ, teka tamung biraankemuriiꞌnaang baka marovuuꞌnung-koo. Tero aung kansiꞌ mmeꞌ nkoaravaruko-ita Kumponinge biraankemuriiꞌnaang bamuruꞌ tee-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo. </v>
<v b="2TI" c="1" v="10">Eeꞌnoko enang tee biraankemuriainaꞌ siraꞌpuing Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang domang-anta oroꞌantavura. Teie eeꞌnarai booꞌ bakaang iriꞌ opuraiꞌnange booꞌ puruꞌnavung eeꞌnoko domaang nkanavung taung sirakaꞌantamemuring tee doorenang tampara dooremurima. </v>
<v b="2TI" c="1" v="11">Eeꞌnoko teie napoꞌ ning aung eeꞌnara doorenang tampara berempamaꞌnaang bamuuꞌ, ning kara-daanki, kara-okomui-nka eeꞌnoko kara-nau deeng-antamui. </v>
<v b="2TI" c="1" v="12">Teeꞌkoo bamuuꞌnaꞌ tampaꞌ nkomaramaung-koo ninge sisikeera kuneꞌamaang. Nka tee maiaꞌmoaung, aiꞌ bakei tampaꞌ noruꞌansi oꞌnong tee naning ninge masikaꞌantavamaung, eeꞌnoko napoꞌ tampaꞌ noruꞌansi otong tee tee makosi ookaanka tare-koo bera doong asiranaꞌmung, aaꞌning: teing mankiꞌnanka avontuꞌning eeꞌnoko napoꞌ tee mankiꞌ eeꞌnarai ning bamui amuuꞌ, tampara kara nau-anta-koo. </v>
<v b="2TI" c="1" v="13">Enang dake tee tee kara nau-antavaramanaꞌ paaravei nariꞌ nau-antaveriai, eeꞌnoko Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung otomatoai eeꞌnara masikaꞌantavema eeꞌnoko nantoong piaaverima. </v>
<v b="2TI" c="1" v="14">Tareveaing tee kara masikung tee Tanuaang Meekunge niiꞌkoo otomatomaunge masikaꞌantaruma aruuꞌnung. </v>
<v b="2TI" c="1" v="15">Dake noruꞌei otong teing teing ookara Eesia-nameensiꞌnupoong ning-eta mmariauꞌning. Teing-koo niiꞌnung Pisilas eeꞌnoko niiꞌnung Emosenis. </v>
<v b="2TI" c="1" v="16">Kumponinge piaavuriaing Onesiporas bakanava-kooning, teie amutemuꞌpie boira-antamukoꞌ ning. </v>
<v b="2TI" c="1" v="17">Tee tee maiaꞌoaꞌ ning ioꞌmai daiꞌmarioꞌ, teka tenang Roomaꞌ poraiꞌnange teie bakei aaꞌnaꞌ ning oo-koo piavora besiꞌmura peꞌnumuuꞌ. </v>
<v b="2TI" c="1" v="18">Ovoringe kong-antavuaing tee piaa bakaang teꞌmung doong asiꞌnaꞌmung. Dake tampaꞌ noruꞌei otong avutevuꞌari tampaꞌ pakumuuꞌnaꞌ Epeses-namono-koo. </v>
<v b="2TI" c="2" v="1">Aung ee daꞌ nnuring, purintaravaing iriꞌ nkavei, tee iriꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung otoko biraankerui arumaung. </v>
<v b="2TI" c="2" v="2">Eeꞌnoko tee minkunaa ning-koo taaraveruꞌnung mmauꞌ ninka tee eeꞌnara masikaꞌantaveri pareꞌeriai nantoong-koo kara tare baukonuka-koo botoverima napoꞌ niiꞌning nau-antavaariiꞌnaang. </v>
<v b="2TI" c="2" v="3">Kuneꞌeaing nariꞌ tee sisikeera ninge kuneꞌamanaꞌ iriꞌ oꞌdaravaꞌ daꞌ naning tampara kare-koo tavuꞌkoo piikonung-pinaꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌnung deentari. </v>
<v b="2TI" c="2" v="4">Naning piikonung noruꞌ paakavaravaung, teka bakaang ovoring dotu-antavuainaꞌ nariꞌ otomaung. </v>
<v b="2TI" c="2" v="5">Naning deikooꞌkoo kuaꞌparamaung tee siompumaung tee deikooꞌ bakaang aarumo narung. Siompuarui dei makotuarupeuꞌ mooꞌ nka-koo. </v>
<v b="2TI" c="2" v="6">Eeꞌnoko napoꞌ tee eeꞌnara naning mintoong bauko tee tutunaꞌning-koo naikumaung poreꞌomaatoma. </v>
<v b="2TI" c="2" v="7">Norunoruꞌeaing teing kapooꞌ ninge nauransining. Ovoringe tee tasiꞌantaruaing miruꞌnooꞌ teing ookara-koo. </v>
<v b="2TI" c="2" v="8">Eeꞌnoko napoꞌ norunoruꞌeaing tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ daaꞌaruꞌnung bouꞌnooꞌketa tee eeꞌnara Deevitaꞌ bakanamuiaang-koong pouꞌnung tee-pinaꞌ doorenang ninge siraꞌpamaunge minkuvui otoinaꞌ. </v>
<v b="2TI" c="2" v="9">Tee eeꞌnara doorenang ninge sisikeera kuneꞌankooꞌ siraꞌpama, kakuuꞌ dovang kaki-antamaakooꞌ bakiaaꞌ nko-pinaꞌ. Nka tee karakara Ovoring bakaang kakuuꞌ kaki-antavaavaung, beremparamaung. </v>
<v b="2TI" c="2" v="10">Teeꞌkoo amutemuriiꞌ sisikeera toraꞌkoo tauraꞌmarama iriꞌ oꞌmaravaung teinge nantoonge Kumponinge miruꞌniiꞌnankai taaravaavainaꞌ teing napoꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung otoroi domang-anta kompaavaꞌnaang meenasi otoi otoꞌ mantaꞌpai. </v>
<v b="2TI" c="2" v="11">Aung kara kenavampimaung masikung: Niiꞌ tee ninka nariꞌ moompira Napoꞌ tee ninka nariꞌ domamariaing. </v>
<v b="2TI" c="2" v="12">Eꞌmanampiri sisikeera toraꞌpampira Tee ninka nariꞌ nantoong tarearampiaing. Nka niiꞌ tee-koo penkemariko Napoꞌ tee niiꞌkoo penkemparavaing. </v>
<v b="2TI" c="2" v="13">Nka niiꞌ eꞌmanampiaruko tee-koo Tee bakaang kara-koo eꞌmanui otoaing, Aiꞌ bakaang aarumo tampara-koo penkemparavarupeuꞌ. </v>
<v b="2TI" c="2" v="14">Dake noruꞌantaveriaing tee kara nauransinaꞌ. Ovoringe oorurioꞌ botoveriaing eeꞌ: Dontaꞌdariri otoriai kara-koo tataꞌnanka-ita. Teeꞌ tataꞌkoo tampaꞌ deeaꞌ. Nantoonge taaravaama tee orari-antavaripeuꞌ. </v>
<v b="2TI" c="2" v="15">Paarararavai daka matauari otoꞌkoo Kumponinge makosi-antaruainaꞌ, naning matau-pinaꞌ, dakaang nko-nko-koo maiaꞌkoo makosi deeaung-pinaꞌ. Teeꞌ kompeaing tee minkunaa Kumponing-etaing kara masikung makosinaꞌ miruꞌ koontoꞌ siraꞌpei. </v>
<v b="2TI" c="2" v="16">Dontaꞌdari otoaing temuriiꞌ Kumponing-nung deeaung naampa-ita. Teie tee nantoong barampuriaing tee-koo taung oovunavung-koo Kumponing-ankoita. </v>
<v b="2TI" c="2" v="17">Teie biikaang kara tee deraꞌpinaꞌ maaꞌuriaing deraꞌke naning domantooꞌ otoko maaꞌumanaꞌ. Teing teeꞌ oroꞌning-koonaanka niiꞌnaanka Haimenias eeꞌnoko Pailitas. </v>
<v b="2TI" c="2" v="18">Tenaanka taung masikavung bekoiꞌuretuꞌnaanka aaꞌpurema, “Kumponinge ookara nantoong booꞌketa daaꞌuruꞌ tero.” Teeꞌ minkuvurema niiꞌning biikaang masikaꞌanta orari-antavuretuꞌ. </v>
<v b="2TI" c="2" v="19">Nka tee aung kara masikung teing-koo nantoong-koo Kumponing masikaꞌantavaamaing-koo aaꞌnaꞌ dateꞌpari otomaung natuku tankanung-pinaꞌ ivekung tekaꞌpaama eeꞌ daariaapeuꞌnung-pinaꞌ, “Ovoringe noruꞌui otong teing bakaning, eeꞌnoko ookara Kumponing bakaang miring tampaama masikaꞌantavaamaing koontoꞌ bereꞌariaing orara aarumo-ita.” </v>
<v b="2TI" c="2" v="20">Tee tee aarumonanka tee eeꞌpinaꞌ otong: Naning bakanava-koo aretereng otorong, niiꞌning kapang-koo aaꞌnaꞌ sisisiisi-koo nkoniiꞌ, eeꞌnoko niiꞌning koiꞌkoo eeꞌnoko kansiꞌkoo nkoniiꞌ. Teing-koo niiꞌning kapooꞌ tampara masikung bantoꞌning eeꞌnoko niiꞌning tamunsiꞌning. </v>
<v b="2TI" c="2" v="21">Eeꞌpinaꞌ: Naning tee tampareng-pinaꞌ baka kiiroraaꞌari dei tamunsiꞌnung aarumo-ita enang tee kapooꞌ tampara bantoꞌnareng-pinaꞌ deemparapeuꞌ; napoꞌ meekaꞌpari otopeuꞌ, bakaang pankaing pakuvupeuꞌnaꞌ maamuari otopeuꞌ tampamuriau nko-nko nko-koo. </v>
<v b="2TI" c="2" v="22">Tee tee enang dontaꞌdari otoai nemaaꞌ biikaang karakaraaꞌketa. Toꞌbii-antarari otoai teꞌaape: nariari otoꞌ, masikaꞌanta, piaa eeꞌnoko mooa, teing Ovoring-koo baitoarimaing ninka nariꞌ otoritaaꞌ tampaꞌ nariꞌ nko-koo piavoromaing ninka. </v>
<v b="2TI" c="2" v="23">Nauꞌka pakuraravaukaꞌ tee-koo minkuminku-koo daang-koonanka-koo kanuꞌaapenung-koo. Noruꞌei otong temuriiꞌ aarumoi turang-anta basi-antavumaung. </v>
<v b="2TI" c="2" v="24">Ovoring bakaning botovotonaaꞌnuka turang nkonuka deeaukaꞌ. Teing nauꞌka navunavuroꞌnuka otoroaing ootukunung-koo, tampaꞌ sirakaꞌantanuka, iira noruꞌaavaing, napoꞌ biikaning kare-nupoong koong-antavaarimaatoai domang boimporoi. </v>
<v b="2TI" c="2" v="25">Aiꞌ pa Kumponinge napoꞌ toro-antavuriai eeꞌnoko noruꞌaavai tee kara masikung. </v>
<v b="2TI" c="2" v="26">Eeꞌnoko teeꞌkoo mmariaavaing teieta Sietaniꞌ bakaang baankaꞌketa biꞌantavurimaung-eta bakaang noruꞌ siong-koo. </v>
<v b="2TI" c="3" v="1">Nka enang tasiꞌpeai aung: Doong asiraning-koo tavoꞌkuaing batei arikananka. </v>
<v b="2TI" c="3" v="2">Aꞌnooꞌ eeꞌ oroꞌnanka otoroaing: nantoong biiꞌka piaavarimaing, mooniꞌ piaavaamaing, biiꞌka daangamparimaing, daang pankaing-pinaꞌ noruꞌnanka, kara oreng minkunuka, taarapii-kananka biumaraang-koo, kapooꞌkoo tampara minkuaavaing, meekaꞌpariaing, </v>
<v b="2TI" c="3" v="3">nantoong baaꞌpinaꞌ noruꞌaarimaing, pinau noruꞌaavaing, miring orari-antananka, tooreerenuka, irinsianuka, tampara aarumo tavaamaing, </v>
<v b="2TI" c="3" v="4">tooꞌde-nupoong, tutung tampara noruꞌ uraantavaavaing, kirokainuka-pinaꞌ noruꞌarimaing, biiꞌka tampaꞌ deeꞌanta-koo nariꞌ piavoroma Kumponing tampaꞌ deeꞌanta-koo piavoroaing, tang dootuuꞌarimaing nka Kumponing daang-antavaakooꞌ; </v>
<v b="2TI" c="3" v="5">Temuriiꞌ nantoong-eta tontaꞌdari otoaing. </v>
<v b="2TI" c="3" v="6">Teing-koo niiꞌnariong tee pavanankai tamung koinaamaung manikuꞌ aruaruꞌnanka biikaang kara-koo biꞌantavaariiꞌnaang, manikuꞌ orara aarumo ninka mankiꞌoromaing, noruꞌ avitoitoi eearimaing kapooꞌnanka amutemuriiꞌ karaaꞌaama. </v>
<v b="2TI" c="3" v="7">Bane arera naning arekeeꞌ oroꞌ poko tee taaravaapeuꞌ, nka tasiꞌpaavarupeuꞌ kapooꞌ masikung. </v>
<v b="2TI" c="3" v="8">Tero tee Janis naankai Jampiris turampurekoꞌ tee Moosesi, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ teinge tooꞌdempaamaung ookara kapooꞌ masikananka. Teing donkaang tunsi deraꞌnukai eeꞌnoko baito tosiroꞌkoong otoꞌevoroining. </v>
<v b="2TI" c="3" v="9">Eeꞌnoko Janis naanka Jampiris namuꞌke duaꞌaretuꞌnaꞌ teeꞌ nariꞌ napoꞌ teing tamung apupoꞌ basiarira duaꞌariaing nantoong ookarai ooaarioꞌ. </v>
<v b="2TI" c="3" v="10">Enang tee dake ning noruꞌmeing apeꞌ: kara nauarankoꞌnaꞌ, nkomaramanaꞌ, nkaang domang toꞌbii-antamaramanaꞌ, nkaang masikaꞌanta, kapuumari oꞌnomanaꞌ, nkaang piaa, eꞌmanansi oꞌnomanaꞌ, arikananka kuneꞌamanaꞌ, sisikeera kuneꞌamanaꞌ, napoꞌ orakaꞌ nkomauꞌnaꞌ teka Antiokiꞌka eeꞌnoko napoꞌ Aikoniamiꞌka eeꞌnoko Liisiraꞌka, aremuriau turanturang eꞌmanansi toraꞌpantuꞌnaꞌ; </v>
<v b="2TI" c="3" v="11">Eeꞌnoko noruꞌei otong ookara teing-eta Ovoringe mooꞌmuuꞌ domamuuꞌnaang. </v>
<v b="2TI" c="3" v="12">Teeꞌ nariꞌ masikaꞌ ookara Kumponinge marovurimanaꞌ otoꞌkoo piavoromaing nantoonge orakaꞌnko kuneꞌaavaing, teing Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo otoromaing. </v>
<v b="2TI" c="3" v="13">Tenang eeꞌnang oreng nantoong daang Kumponinge botonisinuka tamparimaing aaꞌnaꞌ baruꞌnooꞌ oraruꞌkiaavaing nantoong tosiaarima eeꞌnoko biiꞌka tositosi masikaꞌantavaama. </v>
<v b="2TI" c="3" v="14">Teka dake siompeaing tee kapooꞌ daꞌ bareraruꞌnung eeꞌnoko ivekaꞌdoi masikaꞌantaveuꞌnung. Dake niiꞌ tampaꞌ noruꞌmeri otong kara naurampiruꞌning. </v>
<v b="2TI" c="3" v="15">Eeꞌnoko daꞌ tootoꞌnooꞌketa noruꞌeuꞌ Dariraari Meekananka teing daꞌ tampaꞌ nau-anta-kooning noruꞌantarupeuꞌning Jiisuuꞌ Karistooꞌke domantuainaꞌ baitorarako. </v>
<v b="2TI" c="3" v="16">Ootukunung Daari Meekung Kumponinge amuruꞌnung, Kumponinge uaampuriko daariauꞌnung, eeꞌnoko tee makosi nau-anta-koo, orara aarumo tasiꞌanta-koo, domang koong-anta-koo, eeꞌnoko tampara aarumo siong-koo kakeꞌiiari. </v>
<v b="2TI" c="3" v="17">Kumponinge teeꞌ karantavurikoꞌ aaꞌnooꞌnaang: Bakaning meekupoong makosininge maantoꞌantavarira amutemuriiꞌ nko-nko tamparananka tavoꞌantavaavaꞌnaang. </v>
<v b="2TI" c="4" v="1">Kumponinge oomuresioꞌ eeꞌnoko Jiisuuꞌ Karistooꞌke, teie ookara nantoong simpeꞌuriainge, domantooꞌnuka eeꞌnoko boorouꞌning, ninge eeꞌ botoramaang daꞌ, noruꞌampiritaaꞌ Karistooꞌ tee napoꞌ ovorimpari oroꞌparavaing: </v>
<v b="2TI" c="4" v="2">Iriꞌantavei siraꞌpeaing tee kara ootukunung batei-koo, oranang eeꞌnoko tampanang. Arooꞌantaveriai, tautaueriai eeꞌnoko tampaꞌ mantomperitaaꞌ nau-antaveriai. </v>
<v b="2TI" c="4" v="3">Teeꞌ nariꞌ bointui uaaroaukaꞌ eeꞌ noruꞌei: Bateinang tee dueꞌumaang nantoong kontekontevoroainooꞌ kara masikung taara-koo. Niiꞌnamuriiꞌ kara taara-koo tariiꞌoroma mmauꞌ kara-naunuka bokuaariiꞌnaang teing ninka nariꞌ karaaꞌeemaing. </v>
<v b="2TI" c="4" v="4">Teeꞌkoo kara masikung-eta akovetei bereꞌariiꞌnaang eeꞌnoko pooariiꞌnaang kumponaananka-koo biꞌariri. </v>
<v b="2TI" c="4" v="5">Nka tee daꞌ pinkaꞌdari otoaing, baike noruꞌeaukaꞌ, kara nkavei nanuꞌkoo purintaravai, tampaꞌ dupeveai dakaang nko-nko pakupaku-koong, ninge nkaang dupeansinaꞌ. </v>
<v b="2TI" c="4" v="6">Aiꞌ ninge dupeamira tee makosi tamaavaing dueꞌka, nka tee Ovoring-koo pareka-pinaꞌ noruꞌmari otong. Tee doong ning tenkenampainaꞌmung dueꞌumaang. </v>
<v b="2TI" c="4" v="7">Ning piikonung deekoꞌ orara aarumo ninka tameerema puruꞌmuaruꞌ. Deikooꞌkoo kuaꞌmaruꞌnung-pinaꞌ iriꞌmoi tampaꞌ botu basimaring, kara masikung masikaꞌantavampimaung pinkaꞌansi. </v>
<v b="2TI" c="4" v="8">Enang-eta deto nkaang mooꞌ nerang-koong tee maamuari otomatoaing, eeꞌnoko tee taaꞌniꞌanta Kumponinge koontoꞌnuka tammurimaing-koong. Tee eeꞌnara tee teie Ovoringe koontoꞌke bireꞌurimaunge kong-antamuainung teꞌmung eeꞌnaꞌmung makosinaꞌmung, eeꞌnoko ning narung deeaꞌ, teka napoꞌ tee avuriaing teing ookara karaaꞌai ooaavaꞌnaang nempaamaing. </v>
<v b="2TI" c="4" v="9">Paaraveaing ning-anko poꞌkoo daꞌdeng. </v>
<v b="2TI" c="4" v="10">Aming-koo, nnaꞌ Deemasie tee aung kapooꞌnanka kansiꞌkoong aaꞌnaꞌ karaaꞌura siꞌmuieeng; siꞌmuraiꞌnang Tesalonaikaꞌ beieenung. Napoꞌ Keresen Kalesia-nameensiꞌaape beiee; Taitas napoꞌ Damesia-nameensiꞌaape beiee; </v>
<v b="2TI" c="4" v="11">Tikikas Epeses-aape botoansinung; Luukeꞌ narung niꞌninka oꞌnoreng; </v>
<v b="2TI" c="4" v="12">Teeꞌkoo Maakaꞌ bokuera daꞌninka poreai; tee eeꞌnara nkaang pakupaku tampara. </v>
<v b="2TI" c="4" v="13">Mononopaꞌ nkavei poai nkaang, Kaapas-anko sipantuꞌ Toroasi-navuntuꞌka, eeꞌnoko buukunanka, nka baruꞌnooꞌ teing ivekeng boromakaꞌkoong dopaꞌkooning. </v>
<v b="2TI" c="4" v="14">Aleksandaꞌke, teie koopaꞌ taꞌnampumaunge, orari-antamuuꞌ. Ovoringe makuꞌevuaing tee bakaang nko-nko orara-koong. </v>
<v b="2TI" c="4" v="15">Nka tee-koo daꞌ tareraravaing, aiꞌ teie aaꞌnaꞌ tooꞌdevumang niikaang minkunaa kara simpeꞌnupoong˜ anko. </v>
<v b="2TI" c="4" v="16">Tero tuumpimaako tutunaꞌnang kara dimpaꞌanko naninge pakumuaꞌ ning. Ookarai siꞌmauꞌ. Orakaꞌ nkomauꞌnaꞌkoo Kumponinge piaavuri tontaꞌevuriaing ninge tontaꞌevoronsinaꞌ. </v>
<v b="2TI" c="4" v="17">Nka bane siꞌmaioꞌ Ovoring tee ning-koo dueꞌ otouꞌ, eeꞌnoko puring-antamuuꞌ tampaꞌ siraꞌpamaꞌnaang tee kara ookara, ootukununge avotevoraꞌnupoonge taaravaavaꞌnaang. Teeꞌkoo domamuuꞌ tee-pinaꞌ laioni-koo karang-eta pasiꞌmupeuꞌnung-pinaꞌ. </v>
<v b="2TI" c="4" v="18">Ovoringe tee ning mooꞌmuaing teieta ootukunung orarananka-ita, ning tampaꞌ domang-antamuainaꞌ paning-koo oꞌnooꞌnaang teie tarevumanooꞌ. Bakaang meenasi teeꞌ nariꞌ otoaing ootukunung doong-koo. Ee, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="2TI" c="4" v="19">Tampaꞌ tamperiaing Pirisikaꞌdaring-koo eeꞌnoko Akuila baꞌung, eeꞌnoko Onesiporas bakanava-kooning. </v>
<v b="2TI" c="4" v="20">Irasitas Koorin-navuntuꞌ otoko sipantuꞌ. Eeꞌnoko Toropimas siipavoko Mailitas-navuntuꞌka sipantuꞌ. </v>
<v b="2TI" c="4" v="21">Paaraveaing ning-anko poꞌkoo daꞌdeng narung, doving orara bakaang batei tavoꞌkuma avoꞌduꞌneeng. Iubiulas dovange Piudenis, Lainas eeꞌnoko Kolodia eeꞌnoko ookara niiraꞌmainkaange tampara tampaing daꞌkoo. </v>
<v b="2TI" c="4" v="22">Tee Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ dakaang tanuaang ninka otoremaatoaing. Tee biraanke tee daꞌkoo otomatoaing. Masikung. </v>
<v b="TIT" c="1" v="1">Ning Paulaꞌ tee Kumponing bakaang botovotonaaꞌ eeꞌnoko kara-okomui-nka Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang. Kumponinge botomuuꞌnung bakaning teie miruꞌuruꞌning tampaꞌ masikaꞌanta-koo pakuaramaꞌnaang eeꞌnoko tee kara masikung koompari otoko kato nau-antavaranko tampaꞌ tasiꞌpai siompaama Kumponing dotu-antanaꞌ otoroaing, domampariri ookara batei-koo otoroainaꞌ nooruupiariainaꞌ; </v>
<v b="TIT" c="1" v="2">Aaꞌnoko teie Kumponinge tosiaravaunge tee domaang oparavaung amuriiꞌnaang maraka-antavuuꞌ tero urikamuꞌ, kansiꞌ pupuꞌaravaruko. </v>
<v b="TIT" c="1" v="3">Eeꞌnoko bakaang bateinang miruꞌuuꞌnung masikung-koo teie Kumponinge niikaang Domang-antai tee-koong domaang oparavaung amuriaing-koong kara siraꞌpuuꞌ bakaang doorenang tampara-koo, eeꞌnoko ning tee arooꞌmui botomuuꞌnung tee daankiamaꞌnaang. </v>
<v b="TIT" c="1" v="4">Daꞌ Taitas nnuring masikung tee-koo kara-koo nariꞌ masikaꞌantavampimaung-koo daarireromaang. Biraanke eeꞌnoko mooa daꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ, niikaang Domang-anta. </v>
<v b="TIT" c="1" v="5">Ninge daꞌ Kiritiꞌnamuiꞌketa tenkenama eeꞌ nkoveeꞌnaang siꞌdantuꞌnung: Dake koong-antaveeꞌnaang teing kapooꞌnanka koontoꞌ deeaing teka, eeꞌnoko napoꞌ dootuuꞌkoo urantanuka miruꞌeriai ookara osinanka-koo teeꞌ naurantuꞌnaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="1" v="6">Teing urantanuka tuumpi otoroaukaꞌnaꞌ otoroai. Nampeesi-koo narunge nani nampui otoai. Napoꞌ biurukaaꞌ Karistooꞌkoo baito-nupoong otoroai, eeꞌnoko niiꞌninge tuumpiaaripeuꞌnooꞌ otoroaukaꞌ aaꞌning-koo: tooreere eeꞌnoko meumeeva. </v>
<v b="TIT" c="1" v="7">Tee naning Kumponing bakanavitu tanatavurimaung tee tuumpinooꞌ dopa, aiꞌ tee tee Kumponing bakaang tarenara. Aing aaꞌning nkovuaꞌ otoai: boreꞌke deere, daꞌdeng iira, nainai purintoꞌ nai-koo keiꞌ, tavuꞌ bauko, eeꞌnoko okoꞌoko. </v>
<v b="TIT" c="1" v="8">Teka aing eeꞌ oroꞌnanka oroꞌantavumaatoai: Damisimainku bakaang pava-koo bokuvurimatoai, tampenanka-koo dotuaramaung, matauari otoꞌ, koompari otoꞌ, eeꞌnoko baka meekaꞌpari otoꞌ tareari otomatoai. </v>
<v b="TIT" c="1" v="9">Napoꞌ teie tee kara tosinooꞌdopa pinkaꞌui otomatoai teeꞌ nariꞌ barearuꞌnaꞌ. Teeꞌ otoi minkunaa koontoꞌ nau-antavurima nantoong puring-antavurimatoai, eeꞌnoko teing tee kara penkempaamaing okoraꞌ nenkeꞌui daang tampaamanooꞌ siraꞌpumaatoai. </v>
<v b="TIT" c="1" v="10">Aiꞌ teke Kiritiꞌke dootuuꞌkoo kuunge nantoong karinga taarapiikanuka otorong, daang minkunuka eeꞌnoko tosi baukonukai, baruꞌnooꞌ teing Juꞌnupoong dopaꞌ totoꞌnavitu teeꞌ oroꞌnuka. </v>
<v b="TIT" c="1" v="11">Bake-antaveriai, aiꞌ teinge tee akatekang karikaꞌdaantu naroꞌka orari-antavaarimaung kapooꞌ makosi deeaing nau-antavaarima mooniꞌ tamung barang-koo makotuaꞌnaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="1" v="12">Teeꞌ nariꞌ Kiritiꞌnamuiꞌkoong nakaronunge˜ niiꞌnung nauvuma aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Kiritiꞌnamuiꞌnupoong doong kante tosi baukonuka, biikoori oreng, taamang-koo okoꞌokonuka kavuroonku.” </v>
<v b="TIT" c="1" v="13">Tee aung kara teie siraꞌpuuꞌnung teing daang minkunuka otoromanaꞌ masikung. Teeꞌkoo teing tee daang minku siompaamaing karai aaꞌnaꞌ naaramperiaing tee minkunaa masikaꞌantavampimaung siong-koo purimpariainaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="1" v="14">Juꞌnupoong biikaang kumponaang sipaavai! Teing biikaang botonanka tamung nantoong-etaning siompaama kara masikung-eta bereꞌariaukaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="1" v="15">Baa naning Karistooꞌkoo kuunge domang kiiroraaꞌari otoi tee ookara kapooꞌ teie makosinaꞌ nko-koo noruꞌumaing teing makosining. Teka baa-koo naning domang orara-koo, masikaꞌanta otoaung-koo, tee kansiꞌkoo kapooꞌ otoaꞌ bakaang domang kiiroraaꞌantavupeuꞌnung, bane arekeeꞌ oroꞌ toomo siompuma. Kumponinge tee bakaang domang eeꞌnoko noruꞌ naroꞌka orakaꞌ nariꞌ oovui otooꞌnaang. </v>
<v b="TIT" c="1" v="16">Teeꞌ oroꞌnuka teing biiꞌka Kumponing noruꞌai otoining sirakuraꞌ tampaarimaing, teka teinge orakaꞌ nkoaama penkempaakooꞌ tee. Bakei Kumponing-koo maremaare nkonuka, meumeevanuka, eeꞌnoko kapooꞌ tampara nko-koo makosinuka deeaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="2" v="1">Teka dake deekoꞌ otootoꞌkoo makosinaꞌ Karistooꞌ bakanaꞌ masikaꞌ nau-antaveriai. </v>
<v b="TIT" c="2" v="2">Aaꞌnoko teing donkaang pankareuꞌ kapooꞌkoo baruꞌ keiꞌoroi kanuꞌariaukaꞌ, teka toꞌbiivui noruꞌ ninka matauariri otoroai, tuumpiaariarupeuꞌnaꞌ biikaang masikaꞌanta-koo, piaa-koo eeꞌnoko kato purimpari otoꞌkoo. </v>
<v b="TIT" c="2" v="3">Napoꞌ manikuꞌ pankareuꞌ teeꞌ nariꞌ Kumponing bakaning-pinaꞌ neriariri otoromaatoai, ukuusiariaꞌ eeꞌnoko nainai purintoꞌkoo biꞌariaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="2" v="4-5">Napoꞌ teinge manikuꞌ pankareuꞌke teing neraiꞌ nampeesiniiꞌnuka tampeng naing nau-antavaarimaatoai, aing aaꞌning: Biiꞌunkaampi biurukaaꞌ ninka nariꞌ piaa, matauariri otoꞌkoo, meekaꞌpariri, kakeꞌii-nupoong tampaꞌnko, eeꞌnoko biiꞌunkaampi-koo boong deempariri otoromaatoai, Kumponing bakaang kara oovuninge dimpaꞌaavaukaꞌnaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="2" v="6">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ naueriai teing nemaaꞌ matauariri otoroainaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="2" v="7">Eeꞌnoko mintoontarama ookara batei-koo kapooꞌ tampeng naing nkovemaatoaing teinge siontaavainaꞌ, eeꞌnoko dakaang naunau-koo aing eeꞌ oroꞌ oroꞌantavemaatoai: kara pitumeeva, aarumo aaꞌnaꞌ arooꞌdari minkunaꞌ, eeꞌnoko noruꞌ toꞌbiivui otomaung nantoonge pooreꞌkoo makosi deeaung. </v>
<v b="TIT" c="2" v="8">Eeꞌnoko dake teeꞌ nariꞌ nkoveko niiꞌ minkuminkurumaarimaing maiaꞌoroaing, kapooꞌ orara niiꞌ minkumaaripeuꞌnung otoaruko. </v>
<v b="TIT" c="2" v="9">Napoꞌ teing botovotonaaꞌnuka teeꞌ nariꞌ naueriai biikaning ovontunanka-koo boong deempariri otoroainaꞌ, eeꞌnoko dotu-antavaarimaatoai ookara kapooꞌnanka nkoaavaining-koo, kara bariꞌaavaꞌ eeꞌnoko bakiaaꞌ nkoaavaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="2" v="10">Eeꞌ naueriaing, “Tampaꞌ nariꞌ nkorarimatoai diikaning ovontunge tampaꞌ noruꞌdaarira arooꞌdaariainaꞌ ookara kapooꞌ nko-koo.” Teeꞌ naueriaing, aiꞌ teing botovotonaaꞌ koontoꞌnaꞌ otoroko deekoꞌ ookara nantoonge tampaꞌ taaravaavaing tee kara nauarampimaung Kumponing niikaang domang-anta-koong. </v>
<v b="TIT" c="2" v="11">Aiꞌ Kumponing bakaang piaa nantoong domang-anta-koong tee tero oroꞌantavuuꞌnung ookara nantoong-koo. </v>
<v b="TIT" c="2" v="12">Eeꞌnoko teie bakaang piaae niiꞌ kakeꞌii-antamurimaung aꞌ kansiꞌkoo oꞌnoritaaꞌ aaꞌnooꞌnaang: Kumponing piavoaꞌnaꞌ aarumo dimpaꞌkoo, kansiꞌaapening karakaraaꞌ nariꞌ, eeꞌnoko mataumariri otoꞌkoo, koomariri, Kumponing dotu-antanaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="2" v="13">Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ oꞌnorimaatoai tee biraanke nempampimaung noruꞌampima aaꞌnoaing: tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ niikaang Kumponing eeꞌnoko Domang-anta nerampari tenang oroꞌparavai. </v>
<v b="TIT" c="2" v="14">Tee baka niiꞌkoo avaruꞌnung niiꞌ boorimurira teing-eta orara aarumonanka-ita unaa-antamuriiꞌnaang eeꞌnoko kiiroraaꞌantamurira bakaning nantoong meekupoong deemuriai tampaꞌnko narung-koo dompirompiꞌnuka. </v>
<v b="TIT" c="2" v="15">Teeꞌ nariꞌ koontoꞌ botoveri nau-antaverimatoaing aing kapooꞌnanka, tautauerima kontevoroaꞌ siompaavaꞌnaang. Naninge niiꞌnunge daang-antaruaukaꞌ. </v>
<v b="TIT" c="3" v="1">Nau-antaveriaing teing dakaning nantoong ovontung-koo boong otoroainaꞌ, siompaarima teing, amutemuriiꞌ tampeng nko-nko nko-koo maamuariri. </v>
<v b="TIT" c="3" v="2">Naning orakaꞌ minkuaavaꞌ otoroai, turanturang baariꞌai, banainge otoroai, eeꞌnoko nantoong ookara-koo navurariri otorimaatoai. </v>
<v b="TIT" c="3" v="3">Aiꞌ niiꞌ Karistooꞌ bakaning teing tero oꞌnorikoꞌnaꞌ sipampiruꞌning aaꞌning-eta: kanuꞌmarima taarapiikamarikoꞌ akoꞌke niiꞌning ninka poo-antamaariko, amutemuriiꞌ karakaraaꞌkoo biꞌmariri doturotu besiꞌampima. Niikaang batei tamung keraꞌpampikoꞌ aaꞌning-koo: orakaꞌ noruꞌ eeꞌnoko mamairo, nantoonge munteꞌmaariko napoꞌ niiꞌka munteꞌmeerima. </v>
<v b="TIT" c="3" v="4">Teka tenang bakaang piaa eeꞌnoko avusiroꞌari otoꞌ aarumo siraꞌpuuꞌnang tee-koo batei-koo Kumponinge domamuruꞌ. </v>
<v b="TIT" c="3" v="5">Teie domamuruꞌnooꞌ niiꞌ tee koontoꞌnuka oꞌnori kapooꞌ tampara niiꞌka nkoampiruꞌnung-koo deeaꞌ, teka baka bakaang piaa-eta duuꞌmuri meekaꞌantamurima domamuruꞌnung, aaꞌnoma napoꞌ pontoꞌantamurima tee ninka Tanuaang Meekung nerakaꞌantamuruꞌ. </v>
<v b="TIT" c="3" v="6-7">Eeꞌ, tee Tanuaang Meekung niiꞌkoo dau mmauꞌantavui piampuuꞌnung tee-koo niikaang domang-anta Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge niiꞌ Kumponing ninka naroong-antamuriiꞌnaang teie piaamurira, eeꞌnoko barenku domaang oparavaukaꞌnung-koong nempampimaung okomuriiꞌnaang. </v>
<v b="TIT" c="3" v="8">Tee-koo kapooꞌkoo nauansing-koo arooꞌdaravaing makosi daꞌ Taitas. Daꞌ tee teing-koo aing-koo kapooꞌkoo derarari otooꞌnaang piamomaang, dakaning nantoong Kumponing masikaꞌantavaamaing kakeꞌiiariri otorooꞌnaang tampara nko-nko-koo. Aing teing kapooꞌ booꞌanta, nantoong ookara paku-antaning. </v>
<v b="TIT" c="3" v="9">Teka aing aaꞌning-eta dontaꞌdariri otoriai: nianiaꞌ makuꞌpaaꞌkoo, pokapokaꞌ, boorouꞌning biikaning mirinanka depeto parapara-koong minkunaa, eeꞌnoko karakarai turang, Juꞌ biikaang toomonanka tataꞌeema. Aiꞌ aing teing tamunsiꞌning eeꞌnoko naning pakuvuarupeuꞌ. </v>
<v b="TIT" c="3" v="10">Naning tee nantoong-koo pokapokaꞌ nkovuaing deekoꞌ tautaueai eeꞌnoko kemuꞌkai nkovuko deekoꞌ napoꞌ tautaueai; </v>
<v b="TIT" c="3" v="11">Teketa beemuꞌpinamuꞌkoo tamung doonko sipeai tee, eeꞌ noruꞌei: Aung tee naning koompaaꞌ, oreng aarumoi maantoꞌ, baka tuutunamparing. </v>
<v b="TIT" c="3" v="12">Tenang ninge tenaanka Atemasi naanka eeꞌnoko Tikikas daꞌanko botoampeko tampaꞌ aaꞌnaꞌ paarararavaing ning kuneꞌkoo teka Nikopolisia, aiꞌ ning tee tenang kamaari bakanang teke otoꞌkoo darumari oꞌnong. </v>
<v b="TIT" c="3" v="13">Napoꞌ aaꞌnaꞌ pia-antaveriaing dakanavitu teinge tampaꞌ neriaareaing tenaanka aaꞌnoko tee boto nau-anta Siinasi eeꞌnoko Apolos paku-koo beekaang nanunanuꞌkoo. Eeꞌnoko kokoiravererima beekaang nanunanuꞌkoo makosining mooniꞌ averereriaing. </v>
<v b="TIT" c="3" v="14">Eeꞌnoko teeꞌ pakuaarema noruꞌ nkavaavai kakeꞌiiariainaꞌ tampara nko-nko nko-koo, baata teing aaꞌnaꞌ piaaruꞌnuka pakuaarimaatoainaꞌ, eeꞌnoko biikaang otootoꞌ sinampoꞌnung deempari otoaing. </v>
<v b="TIT" c="3" v="15">Aing ookara niiꞌ ninka nariꞌ oꞌnorimainge biikaang tampaꞌ tang diiꞌanko botoaamang. Niikaang tampaꞌ tang nauereriaing teing niiꞌmarang baito-koo kuunge. Tee biraanke tee diiꞌ ookara ninka otomatoaing. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="PHM" c="1" v="1">Aung aneꞌ karavoto˜ ninge Paulaꞌke daariamang anke Karistooꞌ bakaang doorenang siraꞌpamaunge kiimatamauꞌnooꞌke oꞌnoi. </v>
<v b="PHM" c="1" v="2">Napoꞌ Timotiꞌke tee neeꞌmaikoꞌke daari-koo pakumui diiꞌanko daariampemaang, aaꞌnoko Pilemoni, neeꞌmaikoꞌ piaavampemaung eeꞌnoko Karistooꞌkoo kuunge nariꞌ mintoomarimaung; Apia, teni niiꞌmari Karistooꞌkoo kuunge; napoꞌ tee Akipas niiꞌ ninka mantaꞌ Ovorinung piikonara; napoꞌ teing Karistooꞌnavitu daꞌ Pilemoni dakanava-koo dootuuꞌariiꞌnaang oosiarimaing-anko. </v>
<v b="PHM" c="1" v="3">Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo otoaing Kumponing Niuma-itaing eeꞌnoko teieta Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="PHM" c="1" v="4-5">Tampaꞌ tampamaung tee-koo nkaang Kumponing-koo ookara batei-koo kunsimarama daꞌ pakuransi, taararama dake Ovoring Jiisuuꞌ masikaꞌantavemaung-koo eeꞌnoko teing bakanavitu piaaverikooꞌ ookara. </v>
<v b="PHM" c="1" v="6">Eeꞌnoko tee kunsimaramaung tee dakaang masikaꞌanta minkuei tankaampeko ookara kapooꞌ tampeng niiꞌke Jiisuuꞌ Karistooꞌ koo kompampimaing siraꞌparaaꞌnaang. </v>
<v b="PHM" c="1" v="7">Aiꞌ ninge tee doturotu pankaing eeꞌnoko dunsirunsi˜anta nkavamaung dake mmaikoꞌke teing Karistooꞌnavitu piaaveri biikaang domang kuaaꞌantaveriko. </v>
<v b="PHM" c="1" v="8">Temeng-koo noruꞌama, bane Karistooꞌ bakaang kara-okomui-nkanara deemari ning makosi daꞌ etu-koo aarumo koontoꞌnamuriau nko-koo; </v>
<v b="PHM" c="1" v="9">Teka piaae daiꞌmuresioꞌ tamung eentaramang dake Onesimas tontaꞌantaveeꞌnaang orakaꞌ nkoruuꞌnung-koo; </v>
<v b="PHM" c="1" v="10">Ninge Paulaꞌke pankarai eeꞌnoko enang Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kiimatamari oꞌnong, bauma deemari oꞌnoi anke kiimatanooꞌke daꞌ baitoramang tee Onesimas daꞌanko poko oovera taveaꞌ onkeonkeꞌeaing, nnuring makosi deemparioꞌ Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="PHM" c="1" v="11">Tero tee dakaang botovotonaaꞌ deempari teie daꞌ tampaꞌ pakuruarukotaaꞌ mmaruuꞌ daꞌankoita, teka Karistooꞌ nau-antavansioꞌ bereꞌarara tampara pakupakunara deemparieeng neekaang. </v>
<v b="PHM" c="1" v="12">Ninge tee enang daꞌanko botoamaang nkaang domange aaꞌnaꞌ daiꞌansi. </v>
<v b="PHM" c="1" v="13">Anke ning-ankoi otoꞌkoo aaꞌnaꞌ piamoi otong ning tampara doorenang-koo kiimatamauꞌ nooꞌke oꞌnoko pakumuuꞌnaang dake pakumepeuꞌnooꞌ makosinooꞌ. </v>
<v b="PHM" c="1" v="14">Teka makosi ninge pinkaꞌampaukaꞌnung dake tauraꞌpearuko deekoꞌ. Ninge daꞌ eturamparooꞌnaang ning aunge pakumuuꞌnaang, daka dakaang arooꞌketa teeꞌ nko-koo makosi. </v>
<v b="PHM" c="1" v="15">Eeꞌkoo daꞌankoita okiꞌnaa batei-koo tenkenuuꞌnooꞌkoo Kumponinge damaꞌke daꞌ ninka ookara batei-koo otoreeꞌnaang miruꞌ uuꞌnung, tamung botovotonaaꞌpinaꞌ kato noruꞌeaꞌ, teka botovotonaaꞌ puruꞌuioꞌ neeꞌmaikoꞌ noruꞌeai, neeraꞌmaꞌnung makosi deemparioꞌ. </v>
<v b="PHM" c="1" v="16">Eeꞌ, ninge tee aaꞌnaꞌ tampaꞌ noruꞌamaung deemparako dake napoꞌ deto basinooꞌ noruꞌeaing, aiꞌ tee tee dakaang naning, dakaang botovotonaaꞌ deempari otoko. </v>
<v b="PHM" c="1" v="17">Teeꞌkoo dake ning daꞌmaikoꞌpinaꞌ noruꞌmemaung deekoꞌ, aung kiimataveaꞌ tee ning onkeonkeꞌmepeuꞌnaꞌ onkeonkeꞌeaing. </v>
<v b="PHM" c="1" v="18">Eeꞌnoko daꞌ orakaꞌ nkoruuꞌnung deekoꞌ niiꞌnooꞌ bakiaaꞌderuuꞌnung deekoꞌ ning nkaang komaaru˜ deeng-antaveko mooꞌampaing. </v>
<v b="PHM" c="1" v="19">Aung avaro kara ninge Paulaꞌke nkaang birenge daariama aaꞌpamaang, “Damaꞌke mooꞌampaing,” teka ninge napoꞌ minkuampaukaꞌnung daꞌ Pilemoni pakuransioꞌ domaang isikung nkaveuꞌnung-koong komaaru ning-aape otoing. </v>
<v b="PHM" c="1" v="20">Eeꞌ, ee mmaikoꞌ, tampaꞌ onkeonkeꞌeaing tee dakaang botovotonaaꞌ dake ning dotu-antameainaꞌ Ovoring-koo nkaang domang kuaaꞌantamema Karistooꞌkoo. </v>
<v b="PHM" c="1" v="21">Aung kara eeꞌ noruꞌansi daarireromaang dake koontoꞌ meumeeꞌnaang minkuansinaꞌ divuꞌui otoko dau basinooꞌ. </v>
<v b="PHM" c="1" v="22">Napoꞌ aaꞌdamaang, “Pava-koo-navaro maamu-antamemuai mora aatumpainooꞌ, aiꞌ tee ninge eeꞌ noruꞌamaang kiimatanooꞌketa bake-antamaavaꞌnaang kunsi-koo pakumerimaung-koo. </v>
<v b="PHM" c="1" v="23-24">Teie napoꞌ Epaparasie niꞌninka nariꞌ Karistooꞌkoo kiimatamaresi oꞌnoremaunge tampaꞌ tang botorerurimaang, napoꞌ ainge niꞌninka nariꞌ mintoomarimaing aaꞌninge neeꞌ kiimatanooꞌka pakumaarekooꞌ: Maakaꞌ, Aristakas, Dimas, eeꞌnoko Luukeꞌ. </v>
<v b="PHM" c="1" v="25">Tee biraanke tee niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang diiꞌ diikaang tanuaang ninka nariꞌ otomatoaing. Eeꞌ, Masikung. </v>
<v b="HEB" c="1" v="1">Tero urikamuꞌ tee Kumponing niumaraang-koo okiꞌnooꞌnaꞌ taung avuntevunge karokoꞌ amutemuꞌke bakaning nakaro-nupoong˜ karantavurima˜. </v>
<v b="HEB" c="1" v="2">Teka aing-koo asiꞌning doong-koo tee Bauring-koo karoma karamurimatoieeng niiꞌ, tee eeꞌnung ookara kapooꞌnanka nkovuuꞌnung Kumponinge nauvuko, eeꞌnoko tee tee eeꞌnung ookara kapooꞌ barenkunanka okovuuꞌnaang miruꞌuuꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="1" v="3">Bauringe tee Kumponing bakaang meenasi aaꞌnaꞌ arakavari siraꞌpukooꞌ eeꞌnoko tee tee Kumponing siuraampi˜, eeꞌnoko ookara kapooꞌ tee bakaang karai purintoꞌke kompui otong. Tenang teie niikaning orakaꞌ nkonanka-ita kiiroraaꞌanta-koong nko-nko nkovuraiꞌ nange Kumponing-koo Tee Aaꞌnaꞌ Pankaing-koo tampanaang-koo baꞌnamparuꞌ aꞌdeiꞌke ovorimpari otooꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="1" v="4">Tee tee aaꞌnaꞌ pankaing masikung deemparuꞌ koosinunanka-koo dau basie. Eeꞌnoko Bauring deempari otoko teie bakaang miringe pankainge nariꞌ siraꞌpui otong, aaꞌnaꞌ tampara masikung teing koosinunanka biikaang-koo. </v>
<v b="HEB" c="1" v="5">Aiꞌ urikamuꞌ Kumponinge tee Bauring tampuma aaꞌpuuꞌ Daari Meekung-koo, “Daꞌ tee nnuring, eꞌmung tee ninge daaꞌdansing.” Niiꞌnang ee Kumponinge koosinunanka-koo narung teeꞌ minkuvuuꞌ? Otoaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="1" v="6">Napoꞌ teeꞌke tenang teie tee Bauring kirokai aꞌ kansiꞌkoo botovuuꞌnang nauvurima aaꞌpuuꞌ, “Ookarai koosinunankai Kumponing bakaninge tee eeꞌnung dootuuꞌaavaing.” </v>
<v b="HEB" c="1" v="7">Teka koosinunanka-koo Kumponing bakaang kara eeꞌ daariari otong, “Teie koosinunanka, bakaning botovotonaaꞌnanka doving eeꞌnoko urung-pinaꞌ aampariꞌantavurimaung.” </v>
<v b="HEB" c="1" v="8">Teka Bauring-koo napoꞌ eeꞌ daariari otong, “Dakanooꞌ ovorintari baꞌnaniꞌdoma tee teeꞌ nariꞌ otomatoainooꞌ daꞌ Kumponing, eeꞌnoko dake tee dakanamuuꞌ koontoꞌnaꞌ taaꞌniꞌantarari tanataveri otoainge. </v>
<v b="HEB" c="1" v="9">Dake tee aarumo koontoꞌ piaavemaung eeꞌnoko aarumo boto-totoꞌ munteꞌekooꞌ, teeꞌkoo daꞌ Kumponing dakaang Kumponinge duunie dotu-anta-koonge sisiꞌduuꞌ pakoꞌpariꞌduma daꞌmaikoriꞌkoo dau basi otooꞌnaang.” </v>
<v b="HEB" c="1" v="10">Eeꞌnoko napoꞌ Bauring-koo eeꞌ daariari otong, “Daꞌ tee Ovoring aung kansiꞌ ookutunung tutuntoma-ita nkoveuꞌnung, eeꞌnoko paning dakaang birenge nkoveuꞌnunge. </v>
<v b="HEB" c="1" v="11">Teing teing paaꞌareaining, teka daꞌ teeꞌ nariꞌ otoko. </v>
<v b="HEB" c="1" v="12">‘Napoꞌ urikaꞌpareai baarong-pinaꞌ eeꞌnoko tee-pinaꞌ mononopaꞌpinaꞌ kaiꞌaamanaꞌ kaiꞌera paarieai, teka daꞌ teeꞌ nariꞌ otoi otoaing, eeꞌnoko dakaning mareꞌnanka botu basiaravaukaꞌnunge.” </v>
<v b="HEB" c="1" v="13">Eeꞌnoko napoꞌ Bauring-koo miruꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Ning-koo tampavine-koo baꞌnaniai bera dakaning kare-nupoong daꞌkoo kauꞌkoo boonavete-koo siparampainooꞌke basi.” Teka koosinunanka-koo teeꞌ minkuvuaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="1" v="14">Aiꞌ teing teing koosinunanka tamung pakupaku-nupoong tanuaananka teing barenku okovuri domampariaining paku-koo. </v>
<v b="HEB" c="2" v="1">Enang tee Bauring aaꞌnaꞌ pankaing deempari otoko ooampima teeꞌ nariꞌ aaꞌnaꞌ baroromariai bakaang kara-koo ampankeenaꞌmori sipampiꞌneenga. </v>
<v b="HEB" c="2" v="2">Ooveriko tee doorenang koosinunankai Moosesi nauauꞌnaare tee purintoꞌpoꞌnaare eeꞌnoko ookara boto totoꞌpaamainge tee mooꞌ nkavaavaing makuꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="2" v="3">Enang Ovoring Bauringe eeꞌnarai bakei tampaꞌ domamuriainaꞌ dooremuriko arekeeꞌ niiꞌke tee mosianung baariꞌampipeuꞌ bakaang kara sipampiri? Bakei makotuaꞌ! Teie eeꞌnarai tutung nantoong daankivurikoꞌ; </v>
<v b="HEB" c="2" v="4">Eeꞌnoko teketa teie daankivuriko koontoꞌ taaravauꞌninge damaꞌke napoꞌ tampaꞌ tasiꞌantamaaruꞌ Kumponinge masikee-antavuioꞌ aing aaꞌning ninka: taaꞌniꞌantananka, taꞌnimpaariiꞌnanka, amutemuriiꞌ nko-nko purintoꞌnanka, eeꞌnoko Tanuaang Meekung-etaing avuavuꞌnanka tankaampuuꞌning teie piavouꞌnaꞌ. Tee tee Jiisuuꞌnung doorenang tampara ookara-koo dau basinooꞌka baroromperiaing. </v>
<v b="HEB" c="2" v="5">Napoꞌ niiꞌnung kapooꞌ otong tasiꞌantamuriaing Jiisuuꞌ tampaꞌ taaravampiiꞌnaang, aiꞌ Kumponinge tee otootoꞌ damaꞌnung niiꞌke minkuampimaung koosinunankai tare-koo barevuriaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="2" v="6">Teeꞌ nariꞌ Daari Meekunge niiꞌnooꞌka siraꞌpui otong, naninge aaꞌpuuꞌnooꞌka, “Bakei tokoonaꞌkoo dake teing nantoong tamung kansiꞌnupoong noruꞌeri tanataverimaung! </v>
<v b="HEB" c="2" v="7">Dake teing tamung okiꞌnaa batei-koo depeto koosinunanka-ita boong sipering, teketa dake napoꞌ teing deto pankaing-antaveruꞌ araka ninka neramperi, ookara kapooꞌnanka teing-koo kauꞌkoo boonavete-koo sipera teinge tareaavaꞌnaang.” </v>
<v b="HEB" c="2" v="8">Enang tee ookara kapooꞌnanka niiꞌke tareampiiꞌnaang tampura niiꞌnung kapooꞌ niiꞌnooꞌ tontaꞌuaꞌ niiꞌ niikaang tare-ita. Aꞌnooꞌ tee enang otoinaꞌ ookara kapooꞌ niikaang tare-koo kuunge mmeꞌ baruꞌ ooampiaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="2" v="9">Teka niiꞌke Jiisuuꞌ ooampiri otong tee eeꞌnara okiꞌnaa batei-koo depeto sipuuꞌnung koosinunanka-koo boong, teketa enang teie booꞌ toraꞌpuioꞌ Kumponinge tee deto pankaing-antavura araka ninka nerampuuꞌ. Eeꞌ, Kumponinge aaꞌnaꞌ avusiroꞌari Jiisuuꞌ booꞌ mantong-antavuuꞌ niiꞌkoo ookara-koo kansiꞌkoo-nupoong-koo. </v>
<v b="HEB" c="2" v="10">Kumponinge tee baurukaaꞌ kuraꞌnariꞌ doompeto paning-koo tampaꞌ otoroainooꞌ tavoꞌuriiꞌnaang miruꞌurima teie Jiisuuꞌ tutung baike kuneꞌantavura makosi-antavuuꞌ teing mooꞌuriaining biikaang urantanara deempari otooꞌnaang. Tee tee teeꞌ makosinaꞌ teie Jiisuuꞌke dupe-anta-koo aiꞌ Kumponinge tero ookara kapooꞌ nkovuuꞌnunge miruꞌuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="2" v="11">Enang tee eeꞌnara tee meekaꞌanta-nko eeꞌnoko teing teie meekaꞌantaniiꞌnuka tee narung okoꞌbosiꞌ otoꞌevorong. Teeꞌkoo tee maiaꞌoaꞌ teie teing baaraꞌmainkaang tang-koo, daari meekunge minkuvuma aaꞌpumanooꞌkoo, </v>
<v b="HEB" c="2" v="12">“Ninge daankiampaing dakaang miring teing-koo mmaikoriꞌkoo, eeꞌnoko teing dootuuꞌkoo naroꞌarimaing-koo meuꞌke ninge daangantampaing daꞌ.” </v>
<v b="HEB" c="2" v="13">Eeꞌnoko niiꞌnooꞌke napoꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ning Kumponing-koo noruꞌ eꞌmanansi oꞌnoaing.” Eeꞌnoko niiꞌnooꞌke napoꞌ eeꞌ minkuvui otong, “Ning aung eeꞌnara, eeꞌnoko teing toirekaaꞌ ainge ning Kumponinge amuuꞌning.” </v>
<v b="HEB" c="2" v="14">Aaꞌnoko niiꞌ teing baurukaaꞌ ookara bioꞌ dovang ereng-poꞌnupoong deemariko tee teeꞌ nariꞌ niiꞌpinaꞌ oroꞌ deemparuꞌ bakaang booꞌke Sietaniꞌ bake-antavui pesiꞌuuꞌnaang, tee eeꞌnara booꞌanta-koong iriꞌ kompui otomaung, </v>
<v b="HEB" c="2" v="15">eeꞌnoko niiꞌ domaang isikung amurima unaa-antamuriiꞌnaang booꞌkoo amorompima temuꞌketa daiꞌmariri oꞌnorikoꞌning. </v>
<v b="HEB" c="2" v="16">Tasiꞌpari otong koosinunanka paku-koo teeꞌ nkoaravaꞌ teka teing Eebaraamiꞌ baꞌdompenku paku-koo teeꞌ nkoaruꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="2" v="17">Teeꞌkoo niiꞌnaꞌ makotuaꞌ, teka tee teing-pinaꞌ baaraꞌmainkaang-pinaꞌ masikaꞌ Kumponinge nkovuuꞌ tee piristiꞌ tampara deto basi otooꞌnaang. Aaꞌnung piaa-poꞌnunge eeꞌnoko mataaꞌi Kumponing bakaang pia siomparioꞌ, eeꞌnoko napoꞌ Kumponing bakaang iira oꞌanta-koonge nantoong biikaang orakaꞌ nkonanka-koo. </v>
<v b="HEB" c="2" v="18">Aaꞌnouꞌnooꞌkoo teie baike eeꞌnoko paara-anta mantompuuꞌ, teeꞌkoo teie niiꞌning pakuvuripeuꞌ paara-anta kuneꞌaavaining. </v>
<v b="HEB" c="3" v="1">Ee mmaikoriꞌ, paning-eta miruꞌmurioꞌ nariꞌ meekaꞌmarimaing, deto noruꞌampiaing tee Jiisuuꞌ, eeꞌnara Kumponinge kara oko-antavura botovuioꞌ pouꞌnung eeꞌnoko tee tee piristiꞌ pankaing, tee eeꞌnara niiꞌke sirakuraꞌ masikee-antavampimaung. </v>
<v b="HEB" c="3" v="2">Tee tee Jiisuuꞌ mataaꞌiari otokoꞌ tee-koo tee botovuuꞌnung-koo teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ Moosesi mataaꞌiari otokoꞌ Kumponing bakanarempoꞌ ookutunarempoꞌ tanatavurima. </v>
<v b="HEB" c="3" v="3">Teka Jiisuuꞌ baruꞌ aaꞌnaꞌ makosi tampuuꞌ miring pankaing nka-koo, nerang-poꞌnung, Moosesi bakaang miring puruꞌui. Teeꞌ nariꞌ aaꞌnomanaꞌ narung nareempoꞌ okovui otomaung tereempoꞌkoo pankainge. </v>
<v b="HEB" c="3" v="4">Muuꞌ kante teeꞌ, namuuꞌnaꞌ niiꞌning nantoong okovoroi otorong, teka teing ookeng okovenung tee Kumponing narung. </v>
<v b="HEB" c="3" v="5">Teka Moosesi tee Kumponing bakanamuiaang-koo botovotonaaꞌ deempari kara-nau-koo mataaꞌiari nauvurikoꞌ tee naning damaꞌke Kumponinge siraꞌpuainung domampuriaing teing minkuvuma. </v>
<v b="HEB" c="3" v="6">Teka tee Karistooꞌ tee Kumponing bakanamuiaang-koo mataaꞌiaruꞌ Kumponing bauring deempari okovui, eeꞌnoko niiꞌ eeꞌning teing bakanamuiaang-kooning deemariri oꞌnoring nemariri pinkaꞌmariri oꞌnoriaing deekoꞌ, dotumariri amaiaaꞌmoriaꞌ oꞌnoriaing toroarara domamuriainooꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="3" v="7">Teeꞌkoo Tanuaang Meekunge minkuvumanaꞌ nariꞌ aaꞌdampimang, </v>
<v b="HEB" c="3" v="8">“Eꞌmung bakaang aurong taaraverira domang kapantoriaukaꞌ teinge diikakatauroi nkoarima ereanamaakoꞌnaꞌ. Tenang Iisipiꞌketa teke meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌke baramparankoꞌnang Keenang-navoraꞌkoo unaavoroainaꞌ noruꞌama, bane ninge nkaang nko-nko purintoꞌpoꞌninge pakuaranko ooaitaaꞌ, teka masikaꞌantamaavarukoꞌ; </v>
<v b="HEB" c="3" v="9">Teinge bakei ereanamaakoꞌ karenaumo kivora mareꞌkoo teke pooariri. </v>
<v b="HEB" c="3" v="10">Teeꞌ nkoarima iirang-antamaioꞌ aaꞌpantuꞌ, ‘Teing ookara doong-koo biikaang domang tee pooaramaung. Nkaang aarumo noruꞌaavarukooꞌ.’ </v>
<v b="HEB" c="3" v="11">Teeꞌ noruꞌama aaꞌnaꞌ iiramoraiꞌnange marakamarama aaꞌpantuꞌ, ‘Teing teing nkanooꞌ uaaroma tumpariaukaꞌning.’” </v>
<v b="HEB" c="3" v="12">Teeꞌkoo diiꞌ mmaikoriꞌ aaꞌdampimang, tanatarariaing diiꞌ diiꞌka orakaꞌ nkorariꞌneeng, tee Domang-anta Kumponinge Tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ taremuriainooꞌkoo masikaꞌantaveriaruma duaꞌdariꞌneeng teieta Kumponing domantooꞌ iriꞌpoꞌnung-eta. </v>
<v b="HEB" c="3" v="13">Teka doona mmeꞌ otoko tautaureeriaing ookara doong-koo “eꞌmung” tang-koo makosining-koo, diiꞌkoo narung orara-koonge noruꞌke tosivuma domang kapang-antavuꞌneenga. </v>
<v b="HEB" c="3" v="14">Aiꞌ niiꞌ Karistooꞌkoo, Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌkoo, nariꞌ tampaꞌ noruꞌmariri oꞌnoriaining deekoꞌ bera botu basinooꞌke, niiꞌ teing tee ninka nariꞌ biraankemariri mantaꞌnuka oꞌnoriaing. Teka enang batei aung niiꞌ pinkaꞌmariri oꞌnoriainang. Ampaꞌmoriaukaꞌnung Kumponinge tautaumurima eeꞌ daarivuuꞌnaꞌ, </v>
<v b="HEB" c="3" v="15">“Eꞌmung bakaang aurong taaraverira domang kapantoriaukaꞌ teinge diikakatauroi nkoarima beiꞌbeiꞌmaakoꞌnaꞌ.” </v>
<v b="HEB" c="3" v="16">Eeꞌnoko teing baata nantoong ninge minkuaramatomaing Kumponing bakaang aurong taaravauꞌning teie teing karavuriko teketa tee teinge ereanavaakoꞌ? Tee aaꞌ teinge eeꞌninge Iisipiꞌketa tenkenauꞌninge Moosesi siompai. </v>
<v b="HEB" c="3" v="17">Eeꞌnoko teing baata Kumponing iirang-antavaakoꞌning teing-koo ookara mareꞌ karenaumo kivora-koo kuunge? Tee aaꞌ teinge eeꞌninge orakaꞌnko nkoauꞌnung eeꞌnoko makuꞌkoo booꞌpariruꞌ teka meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="3" v="18">Eeꞌnoko teing baatai Kumponinge marakavarama bakanooꞌ uaaroma tumpariarooꞌ naang tampuruꞌning? Tee aaꞌ teing eeꞌning tee meumpaavarukoꞌning nauvurima teeꞌ minkuvuuꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="3" v="19">Teeꞌkoo enang niiꞌke tasiꞌpampiring teing bakanooꞌ uaaroma tung-koo tauraꞌpuriaruuꞌning masikaꞌantavaavaruioꞌ. </v>
<v b="HEB" c="4" v="1">Teeꞌkoo amorompiri pinkaꞌmariaing diiꞌkoo niiꞌning asiranooꞌke Kumponinge aaꞌpuriꞌneenga, “Diiꞌ bekoiꞌdaririning, nkanooꞌ uaaroma tuntariaukaꞌning.” Aiꞌ teie maraka-antavari niiꞌ naumurimaung bakanooꞌ uaaroma tung-koo tero urikupoong nauvuruꞌnaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="HEB" c="4" v="2">Aaꞌnoko tee tampara doorenang uaaroma tumariaing-koong tee niiꞌkoo pouꞌ teeꞌ teing-koo pouꞌnaꞌ, teka teie doorenange teinge taaravauꞌnunge teing pakuvuriaꞌ masikaꞌantavaavarura pinkaꞌaavaruioꞌ domang-koo. </v>
<v b="HEB" c="4" v="3">Niiꞌ eeꞌning tee masikaꞌantavampimaing teing teꞌ uaaroma tung-koo makotumpirining, aiꞌ niiꞌ bekoiꞌmariaꞌ teing-pinaꞌ daari meekung-koo aaꞌpuruꞌning-pinaꞌ, “Iiramora marakamarama aaꞌpantuꞌ, ‘Teing nkanooꞌ uaaroma bakei tumpariaukaꞌning.’” Enang anaarei tee teꞌ uaaroma masikaꞌ nariꞌ otomatomanaꞌ tasiꞌantamuri otong aiꞌ otoaruko-pinaꞌ teeꞌ minkuvuaꞌ, teka otoko, temuꞌketa, kansiꞌ pupuꞌura bakevuuꞌnaꞌmung-eta nariꞌ tung-antavuripeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="4" v="4">Noruꞌampiri otong, aiꞌ teꞌmung uaanaꞌmung tutunaꞌnaꞌmung ˜keꞌmunta-taa-naꞌmung daari meekunge naumurimanaꞌmung aaꞌpuma, “Kumponing tee ˜keꞌmunta-taa-naꞌmung uaavouꞌnung ookara nkovuuꞌning-eta.” </v>
<v b="HEB" c="4" v="5">Eeꞌnoko tenaare tutung minkuansinaare anka masikee-antavui otong daari meekung-koo aaꞌpumanooꞌke, “Teing nkanooꞌ uaaroma bakei tumpariaukaꞌning.” </v>
<v b="HEB" c="4" v="6">Teing temuꞌnavarang doorenang tampara tamung taaravauꞌning teing teꞌ uaaroma tumpariaruuꞌning masikaꞌantavaavarura. Teka teꞌ uaaroma mmeꞌ makotui otong niiꞌning tung-koo. </v>
<v b="HEB" c="4" v="7">Aiꞌ damaꞌke Deevitaꞌ karantavuma˜ Kumponinge niiꞌnaꞌmung bateinaꞌmung uaanaꞌ mung miruꞌuuꞌ “eꞌmung” tampuma, Moosesi tero nauvuuꞌnaꞌ siompui. Anaare eeꞌnaare tero minkuansinaare daari meekung-koo eeꞌ otoinooꞌka, “Eꞌmung bakaang aurong taaraverira domang kapantoriaukaꞌ.” </v>
<v b="HEB" c="4" v="8">Teꞌ eeꞌnooꞌ uaaroma okoraꞌ masipoꞌ teie minkuvuuꞌnooꞌ teꞌ kansiꞌ Keenani-navoraꞌ deeaꞌ, Josiuaꞌke beꞌantavuruꞌnooꞌ. Teeꞌ miruꞌari dei damaꞌke pankaroompuioꞌ Kumponinge napoꞌ teeꞌ nariꞌ minkuvuarupeuꞌ “eꞌmung” tovang minkuvuma. </v>
<v b="HEB" c="4" v="9">Tee tee enang siraꞌpari otong Kumponing bakaning teing makosi uaavoroaining teeꞌ Kumponing teꞌmung ˜keꞌmunta-taa-naꞌmung uaavouꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="4" v="10">Aiꞌ baa tee Kumponing bakanooꞌ uaaroma tumparapeuꞌnung tee baka bakaang nko-nko nko-koo bakearapeuꞌnung-pinaꞌ otong teeꞌ nariꞌ Kumponinge ookara kapooꞌ nkovura bakearuꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="4" v="11">Aiaꞌ, teeꞌkoo niikaang domang-eta paaramariaing teꞌ uaaroma tung-koo niiꞌkoo narunge teing urikupoong taarapiikavarikoꞌnaꞌ siompurira teeꞌ nariꞌ duaꞌaraꞌneeng. </v>
<v b="HEB" c="4" v="12">Aiꞌ tee Kumponing bakaang kara tee domaang-poꞌnung, tanteari otoꞌ, aaꞌnaꞌ irintoꞌ tee bainatu ookamenta iriniiꞌ divuꞌui. Naning tupuꞌui meuꞌ keꞌmeꞌura siraꞌpupeuꞌ aaꞌning: tanuaanooꞌ, uraanooꞌ, kooꞌ beꞌnuꞌnairu eeꞌnoko maꞌmaꞌnairu. Nantoong biikaning onounanka-koo kuunge otoinaꞌ masikaꞌ tasiꞌantaevurikooꞌ maroaamanaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="HEB" c="4" v="13">Eeꞌnoko Kumponinge oo-koo kapooꞌ bakuꞌarapeuꞌnung otoaꞌ, teka ookara kapooꞌnanka nkovuruꞌning siraꞌpariri tavempari otorong bakaang duta-koo, tee-koo simpeꞌmuriko makuꞌampiaing-koo. </v>
<v b="HEB" c="4" v="14">Teeꞌkoo niikaang domang danto nariꞌ pinkaꞌmariri oꞌnoriaing niikaang masikaꞌanta-koo siraꞌmarimaung-koo, aiꞌ niiꞌ teing pankaing piristiꞌ otoꞌmemuring paninanka aarempui beuꞌnung Kumponing-koo dueꞌ, tee eeꞌnara Jiisuuꞌ, tee Kumponing Bauring. </v>
<v b="HEB" c="4" v="15">Tee tee napoꞌ niiꞌ niikaning aruaruꞌnanka-koo nariꞌ deeꞌomaung bakei, aiꞌ tee eeꞌnara niiꞌpinaꞌ nariꞌ ookutunairu-koo paaraniiꞌ, teka duaꞌaravaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="4" v="16">Enang tee tampara piristiꞌ pankaing otoko toꞌbiimariri kunsimarima dueꞌmariaing teꞌ Kumponing bakanooꞌ ovorimpari baꞌnaniꞌdoma, pakupaku tamung nkaroma deemparioꞌ piaamurira avusiroꞌari pakumuriainaꞌ makotumpiaruko. </v>
<v b="HEB" c="5" v="1">Ookara piristiꞌnanka pankainanka Moosesi-nung botoi miruꞌurimanaꞌ eeꞌ: Doompeitaaꞌ nantoong-eta miruꞌurimaung nantoong biikaang avuavuꞌnanka eeꞌnoko boontunananka Kumponing-koo tavoꞌevaariiꞌnaang, biikaang orakaꞌ nkonanka tontaꞌanta-koo. </v>
<v b="HEB" c="5" v="2">Teing teing eeꞌning piristiꞌ pankenanka kansiꞌkooning deempariritaaꞌ makenge mantompai koong-antavaaripeuꞌ noruꞌkaavaing eeꞌnoko teing akovung sionuka, aiꞌ teing teing nariꞌ teing-pinaꞌ aruaruꞌke kuung deempuri otong. </v>
<v b="HEB" c="5" v="3">Eeꞌnoko teeꞌkoo teing eeꞌning daiꞌariri otorong biiꞌka-koo boontunang nko-koo nantoong biikaning nkoevaarimanaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="HEB" c="5" v="4">Eeꞌnoko niiꞌnung kapooꞌ piristiꞌ pankainanka-koo eeꞌ otong: Biikaang nko-nkoi tee miring pankaing-antavurimaung. Naning baka piristiꞌ pankaing deemparaaꞌnaang miruꞌaravarupeuꞌ baka piavoma, teka Kumponinge tampuko deekoꞌ Eeroni tee tutunaꞌnung miruꞌuuꞌnaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="HEB" c="5" v="5">Karistooꞌ teeꞌ nariꞌke baka deto siparavaꞌ piristiꞌ pankaing deemparaaꞌnaang, teka teie Baumai tero miruꞌura pakoꞌpariꞌuuꞌ. Aiꞌ teie Daari Meekung-koo Tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ nauvuma tee aaꞌpuuꞌnung, “Daꞌ tee nnuring, eꞌmung tee ninge daaꞌdansing.” </v>
<v b="HEB" c="5" v="6">Napoꞌ niiꞌnooꞌka eeꞌ nariꞌ minkuvuuꞌ, “Daꞌ tee piristiꞌ deto basi teeꞌ nariꞌ otomatoaing Melkesedek bakanaꞌ siompei.” </v>
<v b="HEB" c="5" v="7">Tenang tee naning deempari otokoꞌnang Karistooꞌ tee kunsiaruꞌ baitoarama tee-aape booꞌketa domang-antanung-aape aaꞌnaꞌ bokuma biromparama taꞌdu tuuvuma. Eeꞌnoko Kumponinge taaravuuꞌ doonkoari kunsiarioꞌ. </v>
<v b="HEB" c="5" v="8">Bane tee Jiisuuꞌ Kumponing Bauring, teka piristiꞌkoo miruꞌari turetureroꞌnavung mantompuuꞌnung amutemuriiꞌ sisikeera kuneꞌuma. </v>
<v b="HEB" c="5" v="9">Eeꞌnoko teeꞌ mantompuioꞌ Kumponinge makosi tampuuꞌ tee domaang oparavaung oko-anta deemparaaꞌnaang teing-koo nantoong tee arooꞌaavaining-koo. </v>
<v b="HEB" c="5" v="10">Tee tee eeꞌnara Kumponinge piristiꞌ pankaing tampuuꞌnung Melkesedek bakanaꞌ siong-antavui. </v>
<v b="HEB" c="5" v="11">Kapooꞌnanka mmauꞌ ninge tenaanka sirakaꞌantarampima minku-koo makosi otong, Melkesedek eeꞌnoko Jiisuuꞌ, teka tee diiꞌ kankenkankeng-anta-koo poreꞌmoꞌneenga, diiꞌke namuꞌke kara ivekung tasiꞌperiaung-koo. </v>
<v b="HEB" c="5" v="12">Bane temuꞌketa taaraveruꞌ tee Jiisuuꞌ, teka diiꞌ mmeꞌ makosiriaꞌ niiꞌning nau-anta-koo. Diiꞌ naninge napoꞌ nau-antaruripeuꞌnaꞌ oroꞌdarimang teꞌ okoraꞌnooꞌ Kumponing bakaang kara-koo. Noonooꞌ peteꞌ nai-koo makosiri otong, taamang ivekung nai-koo makosiriaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="5" v="13">Ookara nantoong noonooꞌ narung naiaamaing teing matauropanuka Kumponing bakaang kara tasiꞌkoo koong-antamurimaung. Toireꞌ teing teeꞌ oroꞌnuka. </v>
<v b="HEB" c="5" v="14">Tee taamang ivekung tee nantoong pankareuꞌkoo makosi, teing eeꞌning biikaang onou toosiniiꞌnuka, paaravaama bareariruꞌning tee tampara orara-ita simpeꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="6" v="1">Enang tee Kumponing bakaang kara-koo okoraꞌnooꞌ Karistooꞌ tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ noruꞌkoong teeꞌ nariꞌ putuꞌampiaukaꞌ, teka napoꞌ naunaue kato meriaing Karistooꞌkoo pankaꞌmaririning-pinaꞌ. Pava-koo natuku narung amutemuꞌke unampampima keempampiaukaꞌ temuriiꞌ narung kara minkuampima. Temuꞌketa noruꞌeruꞌ tee temuriiꞌ kara diiꞌ orakaꞌ nkonanka-ita booꞌaapening-eta orarunsirarira bereꞌdariaing-koong. Napoꞌ diiꞌke noruꞌeruꞌ tee Kumponing masikaꞌantaveriainaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="6" v="2">Niiꞌke tee temuꞌketa amutemuriiꞌ aarumo meekaꞌanta-koong nau-antararampiruꞌ, eeꞌnoko bireng panteꞌ. Diiꞌke napoꞌ noruꞌeri otong tee booꞌketa daaꞌ eeꞌnoko tee simpeꞌmurira miruꞌmuriko doong kante teeꞌ nariꞌ oꞌnorimaatoainaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="6" v="3">Teeꞌ eeꞌnaꞌ tee Kumponinge tauraꞌmuriko kato nenkeꞌansitaaꞌ nau-antarampiaing. </v>
<v b="HEB" c="6" v="4">Enang napoꞌ tee berevereꞌ unaunampampima minkuampiarooꞌnaang, aiꞌ teing nantoong tutung araka-koo otorokotaaꞌ damaꞌdu toroariko napoꞌ naninge bereꞌanta-koo makotuaꞌ, aaꞌning paning-etaing avuavuꞌ mantompauꞌ Tanuaang Meekung nariꞌ kompaara. </v>
<v b="HEB" c="6" v="5">Eeꞌnoko teinge mantompauꞌ tee Kumponing bakaang kara-koo tariiꞌnooꞌ eeꞌnoko napoꞌ mantompauꞌ teing iriꞌnanka Kumponinge bakaning avurimaung ovorimpariri otoroainaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="6" v="6">Teing eeꞌning napoꞌ beiꞌbeiꞌariko naninge napoꞌ bereꞌanta-koo makotuaꞌ teing. Teeꞌ nkoarima Kumponing bauring aaꞌbarataꞌkoo napoꞌ biiꞌka taakavaamaung-pinaꞌ nkoaamaung sirapoꞌka nantoonge pooreꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="6" v="7">Kansiꞌke tee apoꞌuko ntong kompura keenkeenanka nantoonge keempaamaing piavoromanaꞌ tampaꞌ duꞌantavuko Kumponinge manee-antavukooꞌ. </v>
<v b="HEB" c="6" v="8">Teka teie kansiꞌke tooꞌmurintaaꞌ dovang tonto duꞌantavuko tee binaaꞌomaung, eeꞌnoko barakosiꞌkoo makosi. Botue ntaꞌkoo tai-anta-koong tee. </v>
<v b="HEB" c="6" v="9">Teka ee maikoriꞌ, bane teeꞌ karoma nau-antaramping ninge diiꞌ eeꞌning masikaꞌantarampiri otong tee diiꞌ teing-pinaꞌ deeaꞌ, teka domaang-aape-navung-koo otoring. </v>
<v b="HEB" c="6" v="10">Kumponing tee koontoꞌnaꞌ nariꞌ nko, eeꞌnoko diikaang nko-nko eeꞌnoko piaa tamung doonko oovuaukaꞌnung, tee eeꞌnung piaa Kumponing-koo oroꞌantaverimaung bakaning pakuererima temuꞌketa eꞌmung doong-koo basinooꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="6" v="11">Eeꞌnoko diiꞌ teeꞌ nariꞌ aaꞌnaꞌ nkorariiꞌnaang piamorimang bera tee kapooꞌ diiꞌke nemperimaung asiꞌnooꞌka diiꞌkoo dupeari taaꞌniꞌpoainooꞌke basi. </v>
<v b="HEB" c="6" v="12">Teeꞌ nau-antarampimang diiꞌ konteroriaukaꞌnaꞌ, teka siompereriai teing biikaang baito ninka iriꞌ oꞌpaaꞌ ninka barenku maraka-antavuruꞌnanka okovurimaing. </v>
<v b="HEB" c="6" v="13">Teeꞌ Kumponinge Eebaraamiꞌ maraka-antavuuꞌnaꞌ eeꞌnoko siompuuꞌnaꞌ ooveriaing teeꞌ daari meekung-koo naumurimanaꞌ eeꞌ, “Bakei biraankeransioꞌ daꞌ berentaramatoaing.” </v>
<v b="HEB" c="6" v="14">Tenang tee maraka-anta Eebaraamiꞌkoo nkovuuꞌnang, baka-koo masikaꞌ deto tamparuꞌnung naning tee masikaꞌ deto tamparapeuꞌnung otoaruko tee-koo dau basi. </v>
<v b="HEB" c="6" v="15">Eeꞌnoko Eebaraamiꞌ tenaare-koo eꞌmanui iriꞌ oparavaꞌ teka miiꞌkuitaaꞌ nemparuꞌ, eeꞌnoko tee maraka-antavuuꞌnung biraanke nkavuuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="6" v="16">Nantoong tee tee-koo pankaing-koo teing-koo dau basi-koo masikaꞌ deto tamparimaung, eeꞌnoko tenang-eta deto kapooꞌ minkuaavarupeuꞌ tee kara pinkaꞌniiꞌ noruꞌaitaaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="6" v="17">Teeꞌkoo masikaꞌ deto tampuma Kumponinge bakaang maraka-anta pinkaꞌuuꞌnung niiꞌke tee biraanke okomuriaininge eeꞌ tasiꞌpampiiꞌnaang: bakaang kara maraka-antamuruꞌnaꞌ paariaravaukaꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="6" v="18">Tee tee Kumponinge kapooꞌ kenaanka aampariꞌkoo makosi deeaing ninka bakaang kara pinkaꞌuuꞌnung aaꞌning ninka maraka-anta eeꞌnoko masikaꞌ deto, teing eeꞌning minkuvuma tosiaravarupeuꞌning. Teing eeꞌning-koo niiꞌ Kumponing-koo neeꞌmariri oꞌnorimaing aaꞌnaꞌ domang dontomuri pinkaꞌmariri oꞌnoring tee kapooꞌ naumurioꞌ nempampimaung noruꞌampiri. </v>
<v b="HEB" c="6" v="19">Tee niikaang nooruupi damaꞌ domang-antamuriaing-koong tee tankanung-pinaꞌ ivepoꞌ masipoꞌ iꞌmaꞌari otomaung, diiriꞌkoo makotuaꞌ, aiꞌ narunge tee koontoꞌ paning-koo kuunavaro-koo meepoꞌ masipoꞌ tumparara tee maraka-anta teka pinkaꞌuuꞌnung; </v>
<v b="HEB" c="6" v="20">Tee eeꞌnara Jiisuuꞌ niiꞌkoo uroꞌke beuꞌnung pakumuriiꞌnaang piristiꞌ deto basi deemparara Melkesedek bakanaꞌ siompui ookara batei-koo teeꞌ nariꞌ otooꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="7" v="1">Enang Melkesedek-koo napoꞌ noruꞌantarampiiꞌnaang. Tee eeꞌnara tee Saalemaꞌnavuntuꞌkoong daurarong˜, eeꞌnoko piristiꞌke Kumponing deto basi bakaang. Teie eeꞌnarai tee Eebaraamiꞌ dauraronanka tavuruꞌnooꞌketa toroarako kuneꞌura Kumponing-koo marakavari biraankevuuꞌ tee. </v>
<v b="HEB" c="7" v="2">Eeꞌnoko tee Eebaraamiꞌke kivora-koo narung avuuꞌ ookara kapooꞌnanka-koo tavurira nkavuuꞌning-koo. Teenooꞌ tee Melkesedek kenaanka kapooꞌkoo daurarong, aaꞌning-koo koontoꞌkoo eeꞌnoko mooa-koo. Eeꞌnara bakaang miring bereꞌarama miruꞌnooꞌ tee “Daurarong Koontoꞌkoong”, eeꞌnoko temono osinamono-koong miring Saalemaꞌ bereꞌarama miruꞌnooꞌ “Mooa” tampari otong. Teeꞌkoo napoꞌ tee tee eeꞌnara daurarong mooa-koong. </v>
<v b="HEB" c="7" v="3">Eeꞌnoko tee-koong minkunaa-koo tee eeꞌnara bauma eeꞌnoko bauko Daari Meekung-koo miring otoaꞌ eeꞌnoko bakanaving-koong parapara-koong minkunaa otoaꞌ, eeꞌnoko bakaang otootoꞌkoo tutumparuꞌnooꞌ eeꞌnoko bakeroma otoaꞌ, teka bakaang otootoꞌ tee tee-pinaꞌ Kumponing Bauring tee piristiꞌ teeꞌ nariꞌ otoi otoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="4">Ooveriko, Melkesedek eeꞌnara naning pankaing. Aaꞌnoko Eebaraamiꞌke, bane Juꞌnupoong ookara biikaang pankauꞌmoi, tee eeꞌnara aaꞌnaꞌ pankaing tasiꞌpui kivora-koo narung avuuꞌ ookara kapooꞌnanka tavurima nkavuuꞌning-koo. </v>
<v b="HEB" c="7" v="5">Teka teing Liivaiꞌ bakanaving-kooning Juꞌnupoong-koo piristiꞌnanka deemparikoꞌning teing Moosesi-nung botoi tampuioꞌ biiꞌmarange narung kivora-koo narung avaarikoꞌ, teinge eeꞌninge ookarai naroꞌka Eebaraamiꞌ baꞌdompenkue. </v>
<v b="HEB" c="7" v="6">Teka tee aung Melkesedek Eebaraamiꞌketa narung kivora-koo narung nkavuuꞌnung tee deto basi teing ookara-koo, teing-koong deeaꞌ paraparai. Eeꞌnoko napoꞌ Melkesedek-ke pankaimpari tee Eebaraamiꞌ, bane maraka-anta-poꞌnung, biraankevuuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="7">Aung-koo kapooꞌkoo paapaaꞌ otoaꞌ, naning tee biraankevumaung pankaing tee-koo biraanke nkavumaung-koo. </v>
<v b="HEB" c="7" v="8">Napoꞌ teing piristiꞌnuka Juꞌnupoong-koo, narung kivora-koo narung nkavaakoꞌning teing booꞌkoo-nupoong, teka tee Melkesedek tee domampari otong, teeꞌ naumurimanaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="9-10">Napoꞌ tenang Melkesedek-ke Eebaraamiꞌ kuneꞌuuꞌnang minkuampima niiꞌke aaꞌpampipeuꞌ: Eebaraamiꞌ baꞌdompenku Liivaiꞌ bakanaving-kooning piristiꞌnanka mmeꞌ tavoꞌariaruko Eebaraamiꞌ ninka nariꞌ kivora-koo narung Melkesedek avauꞌnung-pinaꞌ otong. </v>
<v b="HEB" c="7" v="11">Napoꞌ eeꞌkoo Melkesedek Liivaiꞌnariong-koong piristiꞌnanka-koo naning pankaing deto basi tasiꞌpampimaunge: Kumponinge tee Juꞌnupoong boto avurima piristiꞌnanka miruꞌuruꞌ Liivaiꞌ bakanariong-kooning teing okoraꞌariri tee boto tanatavaavaꞌnaang. Teka teinge nantoong makosinaꞌ naroong-antavaariko dei teie Kumponinge oovunooꞌka piristiꞌ daaꞌuarupeuꞌ Melkesedek-namuriiꞌ, temuriiꞌ Liivaiꞌ, Eeroni dovang biikanamuriiꞌ deeaung. </v>
<v b="HEB" c="7" v="12">Enang tee piristiꞌnung aarumo paariarako deekoꞌ napoꞌ tee kara naroong-anta boto teeꞌke paariarapeuꞌ bakaning botonanka ninka nariꞌ, eeꞌnoko teeꞌ nkoarama paariaruꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="13">Aiꞌ tee naning paariaruꞌnung naumuriiꞌnaang otoing tee oovunaving-koong boonturomai kapooꞌ nkoaavarukoꞌning-koong. </v>
<v b="HEB" c="7" v="14">Aiꞌ tee tee siraꞌpari otong tee niikaang Ovoring tee Juda bakanaving-koong eeꞌnoko teving-koo eeꞌnaving-koo Moosesie piristiꞌaapenung kapooꞌ minkuvuaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="15">Tee boto paariaruꞌnaꞌ napoꞌ aung-koo aaꞌnaꞌ siraꞌpari otong: oovunara piristiꞌ donkonuuꞌnung-koo Melkesedek bakanaꞌ siompui. </v>
<v b="HEB" c="7" v="16">Aaꞌnouꞌnaꞌ: Botoi eeꞌnoko mono-aapenung paraparai minkuvui otoinaꞌ teeꞌ otoko tee Jiisuuꞌ domaang oꞌpaaꞌkoong iriꞌ ninka piristiꞌ deempari donkonuuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="17">Eeꞌnoko Daari Meekunge teeꞌ nariꞌ siraꞌpui otong aaꞌpumanooꞌke, “Daꞌ tee piristiꞌ deto basi teeꞌ nariꞌ otomatoaing Melkesedek bakanaꞌ siompei.” </v>
<v b="HEB" c="7" v="18-19">Tee boto temuꞌnung tee tontaꞌniiꞌ, aruaruꞌ eeꞌnoko makotuaung deemparako, aiꞌ teie botoi koontoꞌ naning naroong-antavuaꞌ. Teka niiꞌnaꞌ biraanke-aapenaꞌ tasiꞌantamuruꞌ Kumponing-koo dueꞌmariainaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="20">Eeꞌnoko teeꞌ biraanke-aapenaꞌ tamung nkovuaꞌ, teka teeꞌ masikaꞌ deto minkuvuma tee kara naroompui pinkaꞌuuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="21">Teinge tero uroꞌke piristiꞌ deemparikoꞌninge teeꞌ nkoaama meekaꞌparikoꞌ masikaꞌ deto otoarukoꞌnang, teka tee aung Karistooꞌ tee masikaꞌ deto minkuvuma pakoꞌpariꞌuuꞌ aaꞌpuuꞌnooꞌka, “Ovoringe tee masikaꞌ deto tampuing eeꞌnoko bakaang noruꞌ paariaravaukaꞌnunge. Teie aaꞌpuing: Daꞌ tee piristiꞌ deto basi teeꞌ nariꞌ otomatoaing.” </v>
<v b="HEB" c="7" v="22">Kumponinge teeꞌ pinkaꞌantavura niiꞌ bakei tampaꞌ biraankenaꞌ kara naroong-antamemuruꞌ temuꞌnaꞌpinaꞌ deeaꞌ, eeꞌnoko tee tee teie Jiisuuꞌke okonara deemparara bakei dupe-antavuaing. </v>
<v b="HEB" c="7" v="23">Urikupoong piristiꞌnanka teing mmauꞌnanka deerunooꞌkoo, aiꞌ biikaang nko-nko-ita booꞌke siꞌantavuriko biurukaaꞌke paari-antavaarikoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="7" v="24">Teka Jiisuuꞌke tee teeꞌ nariꞌ piristiꞌnung nko-nko kompui otomaung doong kante teeꞌ nariꞌ domampari otomaung-koo. </v>
<v b="HEB" c="7" v="25">Teeꞌkoo ookara batei-koo nantoong tee-koo kuunge Kumponing-koo poroaining Jiisuuꞌke tee teing domang-anta-koo makosi, aiꞌ teie teeꞌ nariꞌ domampari otoi eentavarama pakuvurimaung. </v>
<v b="HEB" c="7" v="26">Aiꞌ tee teeꞌ makosinaꞌ niiꞌ narung piristiꞌ pankaing otoꞌmemuriiꞌnaang, tee meekung, tuumpiaravaunge, kuꞌmiꞌdopai, nantoong orananka-ita pokaꞌari otong, eeꞌnoko pankaing-antaniiꞌ ookara kapooꞌnanka-koo dau basi, paning-kooning-koo eeꞌnoko kansiꞌkooning-koo. </v>
<v b="HEB" c="7" v="27">Tee tee teing-pinaꞌ niiꞌning piristiꞌ pankeng-pinaꞌ deeaꞌ kantoꞌpuriaruma aꞌmunteꞌmunge boontunang nkoaakoꞌning-pinaꞌ tutunaꞌ biiꞌka biikaang orakaꞌ nkonanka-koo eeꞌnoko damaꞌke ookara nantoong biikaning-koo. Teie Jiisuuꞌke tee tee-koo orara aarumo otoaruko boontunang naroꞌka bakevui nkovuuꞌ tenang baka avari boontunamparuꞌnang. </v>
<v b="HEB" c="7" v="28">Tee tee Moosesi-nung botoi nantoong aruaruꞌnanka deempariko piristiꞌnanka pankainanka otorooꞌnaang miruꞌurikoꞌ, teka tee-koo damaꞌnung karai Kumponinge masikaꞌ detoarama aaꞌnaꞌ pinkaꞌuuꞌnunge tee Bauring piristiꞌ pankaing deemparaaꞌnaang miruꞌuuꞌ, tee ookara batei-koo makosi-antaniiꞌ deemparako. </v>
<v b="HEB" c="8" v="1">Enang minkuampirinaꞌkoong okoraꞌnooꞌ aung: Niiꞌ tee teeꞌ oroꞌ piristiꞌ pankaing otoꞌmemuring, tee tampavine-koo baꞌnanui otomaung teke Ovoring Pankaing baꞌnanui tarearamanooꞌke paning-koo. </v>
<v b="HEB" c="8" v="2">Tee teke piristiꞌ deempari tanatavaramaung teke meepoꞌke dootuuꞌdoma masipoꞌke, naninge birenge donkong-antavuaꞌ, Ovoringe baka nkovuuꞌnooꞌ teꞌ. </v>
<v b="HEB" c="8" v="3">Ookara piristiꞌnanka pankeng teing tee avuavuꞌnanka eeꞌnoko boontunang nko-koo miruꞌaarikoꞌning, teeꞌkoo bakei kapooꞌ niiꞌnung avuavuꞌ otong teie Karistooꞌke piristiꞌ pankaing deempari boontunampuaining. </v>
<v b="HEB" c="8" v="4">Aung-koo kansiꞌkoo anke otoꞌkoo dei tee piristiꞌ deempari otoarupeuꞌ bakei, niiꞌning niiꞌnamuuꞌkooning temuꞌketa otoromaing otoroko botoi miruꞌurioꞌ avuavuꞌ tavoꞌaamaing. </v>
<v b="HEB" c="8" v="5">Teing tee tamung uuꞌaaꞌnooꞌkoo tanatavari dootuuꞌarimaung, paning-koo otoinooꞌ meepoꞌ paara-antanooꞌkoo. Aiꞌ tenang teie Moosesie teva meekava kaandesi-koonava kani-koo daruvuuꞌnang tee Kumponinge nau-antavuuꞌ nkovuainaꞌ aaꞌpuma, “Ooveko dake ookara kapooꞌnanka tee biikaang paaranang siompei nkoveaing tero naurantuꞌnaꞌ teka miinani-koo.” </v>
<v b="HEB" c="8" v="6">Teka masikaꞌpari otoinaꞌkoo eeꞌ otong, Kumponinge damaꞌnung kara naroong-anta bakei tampaꞌ nkovuuꞌ maraka-anta aaꞌnaꞌ tampenge daiꞌura temuꞌnung boto eeꞌnoko bakaning maraka-anta puruꞌuioꞌ, eeꞌnoko Karistooꞌ tee kara naroong-anta-koong meuꞌnung deemparitaaꞌ bakaang nko-nko paku-koong teeꞌ nariꞌ dau basinooꞌ aaꞌnaꞌ tampara temuꞌning piristiꞌ pankenanka kansiꞌkooning biikaang nko-nko puruꞌuitaaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="8" v="7">Tee tutunaꞌnung kara naroong-anta koontoꞌ makosi dei tee kenaanka-nung otoꞌkoong doona otoarupeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="8" v="8">Teka teie makosi deeaung tampuuꞌ Daari Meekung-koo aaꞌpuuꞌnooꞌka, “Ovoringe aaꞌpumaung: Niiꞌnaꞌmung doong tavoꞌkuko ninge nerakung kara naroong-anta sipevorompaing Isireeli-nupoong-koo eeꞌnoko Judiaꞌnupoong-koo. </v>
<v b="HEB" c="8" v="9">Tee kara naroong-anta nerakung tee-pinaꞌ kara naroong-anta biikakatauro-koo nkoantuꞌnung-pinaꞌ deeaꞌ tenang ninge nkaang birenge baramparantuꞌnang Iisipiꞌnameensiꞌketa, aiꞌ teinge tee kara sipevorontuꞌnung danto nariꞌ siompaavaruuꞌnung-koo ning noruꞌ oꞌnoaruuꞌ teing-koo. </v>
<v b="HEB" c="8" v="10">Aung tee kara naroong-anta ninge donkompamaꞌnaang otomaung teing-koo ookara Isireeli baꞌdompenkuri-koo, Isireeli-nupoong-koo eeꞌnoko Judiaꞌnupoong-koo, doong urikeng tankinuko, aaꞌnoaing, nkaang botonanka biikaang onou-koo sipampai biikaang domang-koo daariamira, eeꞌnoko ning tee biikaang Kumponing oꞌnoaing eeꞌnoko teing nkaning nantoong otoroai. </v>
<v b="HEB" c="8" v="11">Eeꞌnoko teinge napoꞌ biiꞌmaikororiꞌ eeꞌnoko biiraꞌmainkaang nau-antavaariaukaꞌ ning-koo aaꞌpaama, ‘Ovoring-koo barerariai,’ aiꞌ ookarai tee ning noruꞌmai otoroaing okiꞌnarekaꞌketa bera pankenanka-koo basie. </v>
<v b="HEB" c="8" v="12">Aiꞌ ninge tee teing piaavaramira biikaang orakaꞌ nkonanka-koo ampaꞌmora norunoruꞌarampaing napoꞌ. Ovoringe teeꞌpumaang.” </v>
<v b="HEB" c="8" v="13">Teie nerakung kara naroong-anta minkuvuma tee tee tutunaꞌnung urikaꞌantavuuꞌ. Eeꞌnoko tee urikung iriꞌ otoarura dueꞌka paaꞌaraaꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="9" v="1">Enang tee tutunaꞌnung kara naroong-anta teeꞌ nariꞌ teing bakaning aarumonanka uuꞌaaꞌnanka otorong dootuuꞌkoo sionumpoꞌ, eeꞌnoko bakanava meekava aꞌnava kansiꞌkoonava teeꞌ otong, paara-anta-koonava. </v>
<v b="HEB" c="9" v="2">Teva eeꞌnava kaandesi-koo kaniauꞌnava kevarora-poꞌnava. Aivitunavaro-koo aing aaꞌning otorokoꞌ: araka-panteꞌ, eeꞌnoko batanang, eeꞌnoko bereteꞌ tee batanang-koo dau otoko. Tevaro eeꞌnavaro Meekavaro tampaakoꞌnavaro. </v>
<v b="HEB" c="9" v="3">Napoꞌ kenaanka-nung kuꞌnung kuunavaro-koong otokoꞌ kaandesi-koong daꞌnava, teꞌ Meepoꞌketa Aaꞌnaꞌ Meepoꞌ tampaakoꞌnooꞌ. </v>
<v b="HEB" c="9" v="4">Tevaro-koo batanang kooroi nkoniiꞌ ii tampaꞌ nuuraaꞌ paroꞌantaroma otokoꞌ eeꞌnoko tee bokita meekung kara naroong-anta-koong otokoꞌ kooroi dakaꞌniiꞌ ookamenta-ita. Eeꞌnoko tee bokita meekung-koo kuung aing aaꞌning otoroko: utau kooro-koo taꞌnaniiꞌ, kuunge tee taamang maanaꞌ paning-etaing otoing; eeꞌnoko napoꞌ teruung Eeroni bakanaruung donsiꞌnaruung puaravura sinampuuꞌnaruung, eeꞌnoko teing bentaning kapang-kooning kara naroong-anta daariniiꞌ nariꞌ otoko. </v>
<v b="HEB" c="9" v="5">Eeꞌnoko tee-koo bokita-koong-koo daꞌnava-koo daue ereng sinkiꞌdiꞌaakoꞌ nantoong biikaang orakaꞌ nkonanka kui-koo. Eeꞌnoko seraping-ka kenaanka taꞌnaniiꞌka teke daue donkonuresi otorekoꞌ, kupaꞌke toompeeresi Kumponing bakaang meenasi oroꞌantavurema. Aing-koo niiꞌke kapooꞌ ookara pukeampiri enang minkuampiarupeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="9" v="6">Teva meekava teeꞌ neriauꞌnooꞌketa teing piristiꞌnanka tee aivitunavaro-koo doong kante tumparikoꞌ biikaang nko-nko dootuuꞌkoong nkoaavaꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="9" v="7">Teka teꞌ kuunavaro tamung tung-koo bakei meepoꞌ, piristiꞌ pankaing narung deekoꞌ tumparapeuꞌ, namareꞌkoo namuꞌke, napoꞌ ereng nkavui deekoꞌ tumparapeuꞌ aaꞌning-koo boontunamparaaꞌnaang: teie baka eeꞌnoko nantoonge noruꞌaavaꞌ orakaꞌ nkoaakoꞌning-koo. </v>
<v b="HEB" c="9" v="8">Tee-koo aarumo-koo Tanuaang Meekunge naumurimaung tee taung kunsimariko Kumponinge tampaꞌ noruꞌmurira taaramuripeuꞌnavung mmeꞌ siraꞌparavaꞌ tutunaꞌnung dootuuꞌ donkonui otoko. </v>
<v b="HEB" c="9" v="9">Tevaro aivitunavaro tevaro taaꞌniꞌanta-navaro teing aing doong-koo aung tutunaꞌnung kara naroong-antai kuung deempui otoining-koo aaꞌning nkoaakoꞌning-koo avuavuꞌ eeꞌnoko boontunang; </v>
<v b="HEB" c="9" v="10">Teie temuriiꞌ botoi tee naning dootuuꞌaramaung bakaang pankaruntoong dupevui kiiroraaꞌantavuarupeuꞌ, aaꞌnung narunge taamang eeꞌnoko ntong nai, amutemuriiꞌ aarumo ntonge meekaꞌanta, eeꞌnoko niiꞌning napoꞌ mono-aapening aarumonanka kompui otokoꞌ bera tenang teie nerakung kara naroong-antai urikung paari-antavuuꞌnooꞌke basi. </v>
<v b="HEB" c="9" v="11">Teka tee Karistooꞌ, tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ, tee tero pouꞌ piristiꞌ pankaing deempari kapooꞌnanka tampenanka Kumponinge maraka-antavuruꞌning niiꞌ oko-anta-koo. Teketa tee dootuuꞌnava pankava masikava-koo dupe-antaniiꞌnava paning-koo otoinava-koo koinuuꞌ naninge birenge kanivuaruuꞌnava-koo, aaꞌnava aung kansiꞌ nkovuuꞌnaꞌketa oovunaꞌ masikaꞌ nkoniiꞌnavai. </v>
<v b="HEB" c="9" v="12">Eeꞌnoko koinuma naroꞌka bakevui Meepoꞌketa Aaꞌnaꞌ Meepoꞌ tumparuꞌ ereng meeꞌmeeꞌkoong eeꞌnoko boromakaꞌkoong ninka deeaꞌ, teka baka bakaang ereng nkavui bera teie mooꞌmuruꞌ oꞌpaaꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="9" v="13">Urikung dootuuꞌkoo tee aing aaꞌning nkoaama nantoong kiiroraaꞌantavaarima mono-aapening boto totoꞌpaakoꞌning-koo: meeꞌmeeꞌkoong eeꞌnoko boromakaꞌkoong erenge eeꞌnoko boromakaꞌ kampianu-koo bioꞌ tai-antavaakoꞌnu-koonge sipunge teinge piarauꞌaarikoꞌ nantoong. </v>
<v b="HEB" c="9" v="14">Teka tee ereng Karistooꞌkoong tee bakei dau basinooꞌ purintoꞌ. Tee Tanuaang Meekung ookara batei-koo otomaung bakaang iriꞌ ninka Karistooꞌ tee baka avaruꞌ Kumponing-koo, eeꞌnoko kapooꞌ orara tee-koo otoaꞌ. Teeꞌkoo teie bakaang erenge tee deto basinooꞌ niikaang pankaruntoong kiiroraaꞌantamurimaung eeꞌnoko booꞌaapenung nko-nko-ita unaa-antamurikooꞌ Kumponing domantooꞌ makosinaꞌ dootuuꞌampiiꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="9" v="15">Teeꞌkoo Karistooꞌ tee meuꞌnung tee nerakung kara naroong-anta pinkaꞌanta-koong, eeꞌnoko tee temuriiꞌ naning deemparioꞌ nantoong teing Kumponinge miruꞌuruꞌninge tee barenku maraka-antavuruꞌnung otootoꞌ oparavaukaꞌnung nkavaavaing, aiꞌ tenang Karistooꞌ booꞌparuꞌnang teie mooꞌuruꞌnung orakaꞌ nkonanka-ita tutunaꞌnung kara naroong-anta siompai nkoarikoꞌning-eta. </v>
<v b="HEB" c="9" v="16">Tenang naning narunge bakaang kapooꞌnanka niiꞌnung oko-antavuuꞌnaang tampura tee booko, teie tee kara naroong-anta minkuvupeuꞌ, teka tee kara purintoꞌ otoaꞌ tee naning booaruko. </v>
<v b="HEB" c="9" v="17">Aiꞌ temuriiꞌ kara nareꞌuarupeuꞌ tenang tee naning karouꞌnung domampari otoko. Teka tee kara minkuvuuꞌnung booꞌparako deekoꞌ makotupeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="9" v="18">Tee-pinaꞌ napoꞌ tutunaꞌnung kara naroong-anta nareꞌui otoarukoꞌ ereng otoaruko. </v>
<v b="HEB" c="9" v="19">Tenang ookara botonanka Moosesie sirakaꞌantavuuꞌnang ookara nantoong-koo teie tee boromakaꞌ kampia-nanka-koong eeꞌnoko meeꞌmeeꞌnanka-koong ereng nkavuuꞌ eeꞌnoko ntong nariꞌ; </v>
<v b="HEB" c="9" v="20">Eeꞌnoko sipisipiꞌkoong dapo urung koiꞌnave-koo marununave-koo daiꞌura duuꞌpura miraꞌuuꞌ ookeng-koo, boto-koong kara daariniiꞌnaneꞌ eeꞌnoko nantoong-koo dau, aaꞌpuma, “Aung tee ereng kara nareꞌanta-koong Kumponinge botorurima diiꞌ naroong-antavuing.” </v>
<v b="HEB" c="9" v="21">Eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ miraꞌuuꞌ teie erenge ookara kapooꞌnanka teva kaandesinava eeꞌnoko teing dootuuꞌarima kompaakoꞌning nariꞌ. </v>
<v b="HEB" c="9" v="22">Eeꞌ, masikaꞌ, boto-koo kuunge daping ookara kapooꞌnanka tee kiiroraaꞌantavaakoꞌ erenge, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ ereng tuuvuaruko deekoꞌ tee boto totoꞌnanka tontaꞌuarupeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="9" v="23">Tenang teva meekava kaandesi-koonava daateꞌauꞌnang tee teing kapooꞌnanka dootuuꞌkooning teeꞌ makosinaꞌ kiiroraaꞌantavai meekaꞌantavaaruꞌning tamung uuꞌaaꞌpinaꞌ otoroi teing-koo kapooꞌ masikeng-koo paning-kooning-koo. Teka Karistooꞌke teꞌ masipoꞌ Kumponing ninka naroꞌmariainooꞌ paning-koo daateꞌuma tee bakaang erenge meekaꞌanta-koo makosi teie deto basinaꞌ aaꞌnaꞌ tamparai. </v>
<v b="HEB" c="9" v="24">Aiꞌ Karistooꞌ tee pava meekava nantoonge kaniniiꞌnava-koo tumparavaꞌ tamung uuꞌaaꞌ makosinava, teka paning masipoꞌ tumparuꞌ, teke eeꞌnooꞌke enang donkonui otong Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke niiꞌ pakumurima. </v>
<v b="HEB" c="9" v="25">Teke tee amutemuꞌke boontunamparaaꞌnaang tumparavaꞌ teeꞌ piristiꞌnanka pankenanka mareꞌ kante meekava-koo tumparikoꞌnaꞌ ereng oovunara biiꞌka-koong deeaung avaavaꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="9" v="26">Teeꞌ eeꞌnaꞌ boontunamparapeuꞌnung dei amutemuꞌke sisikeera kuneꞌumaatopeuꞌ kansiꞌ pupuꞌaruꞌnooꞌketa, teka enang bateinang-nanka-koo asiranooꞌke namuꞌke oroꞌparuꞌ ookutunung bateinang dakaꞌpui tee orakaꞌ nkonanka tontaꞌuuꞌnaang baka boontunamparara. </v>
<v b="HEB" c="9" v="27">Kumponinge toomo aung: Nantoong tee namuꞌke booroaing eeꞌnoko tee-koo damaꞌdue koosinampariaing. </v>
<v b="HEB" c="9" v="28">Teeꞌkoo napoꞌ Karistooꞌ teie, namuꞌke boontunamparuꞌ nantoong karinga biikaang orakaꞌ nkonanka nkavuuꞌnaang, eeꞌnoko kemuꞌkanaꞌ poaing nantoong biikaang orakaꞌ nkonanka napoꞌ nka-koo deeaꞌ, teka dupe-antavui domampuriiꞌnaang teing nantoong tee batei nempai otoroaining. </v>
<v b="HEB" c="10" v="1">Moosesi-nung boto tee teing kapooꞌ tampeng damaꞌke tavoꞌkumaing-koo tamung uuꞌaaꞌ tee. Teing kapooꞌ masikeng taaꞌniꞌpoi otoromaing deeaꞌ. Teeꞌkoo teie botoi nantoong dootuuꞌarimaing dupe-antavuri biikaang pankaruntoong kiiroraaꞌantavuriarupeuꞌ amutemuꞌke teeꞌ nariꞌ boontunampariko mareꞌ kante-koo. </v>
<v b="HEB" c="10" v="2">Teeꞌ makosinaꞌ dei tee napoꞌ boontunampariaꞌ otoropeuꞌ teing teeꞌ dootuuꞌarimaing namuꞌke pankaruntoong kiiroraaꞌariri opariko, aaꞌnoko orakaꞌnkoi kuꞌmiꞌnuka mantompariarupeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="3">Teka temuriiꞌ boontunanankai tee tasiꞌantavuri otong nantoong biikaning orakaꞌ nkonanka tee teeꞌ nariꞌ otomaung mareꞌ kante. </v>
<v b="HEB" c="10" v="4">Aiꞌ teie erenge boromakaꞌkoong eeꞌnoko meeꞌmeeꞌ aaꞌning-koonge pankaruntoong kiiroraaꞌantavui orakaꞌ nkonanka tontaꞌkoo makosi deeaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="5">Teeꞌkoo tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ, tee Karistooꞌ aꞌ kansiꞌkoo pouꞌnang dueꞌuko teie Kumponinge minkuvuuꞌ, Daari Meekunge tero minkuvuuꞌnaꞌ siompui aaꞌpuuꞌnaꞌ, “Teing boontunananka eeꞌnoko avuavuꞌnanka-koo daꞌ tee baruꞌ piaroaꞌ, teka dake nkaang mono maamu-antameing dakaang pia nko-koo makosinaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="6">Daꞌ boontunang-koo eeꞌnoko orakaꞌ nkonanka-koo amutemuriiꞌ darimpaamaing-koo doturaravaꞌ otong. </v>
<v b="HEB" c="10" v="7">Eeꞌnoko teeꞌ ooamira aaꞌdansing, ‘Ee aung Kumponing, maamumari moing daꞌ piaroainaꞌ nko-koo teeꞌ Daari Meekunge ning miruꞌmui botoaramanaꞌkoo.’” </v>
<v b="HEB" c="10" v="8">Tenaare tutunaꞌnaare Jiisuuꞌke minkuvuuꞌnaare tee teing kapooꞌnanka botoi boontunang nko-koo miruꞌuuꞌning. Tompimpura aaꞌpuuꞌ, “Daꞌ baruꞌ piaroaung eeꞌnoko doturaravaꞌ teing boontunananka-koo, avuavuꞌnanka, tainiiꞌnanka eeꞌnoko orakaꞌ nkonanka-koo amutemuriiꞌkoo dariniiꞌnanka-koo.” </v>
<v b="HEB" c="10" v="9">Teketa napoꞌ aaꞌpuuꞌ, “Ee aung, maamumari moing daꞌ piaroainaꞌ nko-koo.” Teeꞌ minkuvura teie tutunaꞌnung aarumo boontunang-koong bake-antavuuꞌ kenaanka-nung aarumo Karistooꞌke mooꞌmuriaing-koong donkong-antavuuꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="10" v="10">Tee tee teie Jiisuuꞌ Karistooꞌke Kumponing piavouꞌnaꞌ nkovuuꞌnung-koo meekaꞌmariri oꞌnoring bakaang nko-nko nko-koo, namuꞌke ookara batei-koo bakevui baka bakaang mono boontunamparuꞌnung-koo. </v>
<v b="HEB" c="10" v="11">Tee-koo tee tutunaꞌnung aarumo boontunang-koong-koo ookara piristiꞌnanka tee doong kante teeꞌ nariꞌ unampaama donkonai boontunamparikoꞌ orakaꞌ nkonanka tontaꞌkoo makotuaꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="12">Teka tenang Karistooꞌ orakaꞌ nkonanka-koo boontunamparuꞌnang ookutunung batei dakaꞌpui namuꞌke boontunamparara baꞌnamparuꞌ Kumponing-koo tampavine-aape. </v>
<v b="HEB" c="10" v="13">Eeꞌnoko enang teke baꞌnanui nemparamaung bera tee batei Kumponinge bakaning kare-nupoong kauꞌka boonameng-koo sipuriainooꞌke basi. </v>
<v b="HEB" c="10" v="14">Aiꞌ tee tee namuꞌke boontunamparara tee ookutunung batei-koo tampaꞌ makosi-antavuruꞌ teing nantoong meekaꞌpariri otoroaining. </v>
<v b="HEB" c="10" v="15">Tanuaang Meekunge teeꞌke, siraꞌpuma naumuruꞌ niiꞌ Daari Meekung-koo. Tutung eeꞌ minkuvuuꞌ, </v>
<v b="HEB" c="10" v="16">“Ovoringe aaꞌpumaang: Aung tee nerakung kara naroong-anta teing doong tankinuko nkoevorompaing: Ninge nkaang boto domange siong-antavarampaing. Biikaang onou-koo tee daariampainge.” Eeꞌnoko napoꞌ daua toꞌbiiari eeꞌ minkuvuuꞌ, </v>
<v b="HEB" c="10" v="17">“Teketa napoꞌ noruꞌampaukaꞌ tee biikaang orakaꞌ nkonanka eeꞌnoko boto totoꞌnanka tontaꞌevoromira.” </v>
<v b="HEB" c="10" v="18">Tee tee areꞌ tokoo tontaꞌanta otoinooꞌ enang okoraꞌ otoaꞌ napoꞌ orakaꞌ nkonanka-koong boontunang nko-koo. </v>
<v b="HEB" c="10" v="19">Teeꞌkoo, mmaikoriꞌ, niiꞌ teing koontoꞌ avoroꞌketa unaamorining enang, Jiisuuꞌ bakaang erenge eentamarima kuunavaro-koo Meepoꞌketa Aaꞌnaꞌ Meepoꞌ tung-koo makotumpirining. </v>
<v b="HEB" c="10" v="20">Bakaang mono tee baarong meekava-koo biꞌari otokoꞌnung makosi, Meepoꞌketa Meekavaro kuꞌnumpuuꞌnaraꞌpinaꞌ. Mono tupuꞌai dupisiꞌkoo tauraꞌpurima baarong tee daꞌnava teeꞌ nariꞌ tupuꞌui keꞌmeꞌuuꞌ Jiisuuꞌke. Teie booꞌparara niiꞌ taung nerakung domang-poꞌnavung daateꞌmemuruꞌnung bera enang kapooꞌ otoaꞌ niiꞌ Kumponing-anko dueꞌ beꞌkoo bonoꞌmuripeuꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="10" v="21">Enang tee niiꞌ bakei piristiꞌ pankaing otoꞌmemuring niiꞌ Kumponing bakanarempoꞌ tanatamuri otoꞌkoong. </v>
<v b="HEB" c="10" v="22">Teeꞌkoo Kumponing-koo dueꞌmariaing Jiisuuꞌnung erenge duuꞌmuriko onou tuumpimariaꞌ unaamori, eeꞌnoko niikaang mono teie ntong kiiroraaꞌke duuꞌmurioꞌ, domang-eta aaꞌnaꞌ masikaꞌantavampiri tee. </v>
<v b="HEB" c="10" v="23">Napoꞌ tee pinkaꞌmariri siraꞌmariri oꞌnoriaing tee-koo biraanke okomuriaing-koo, noruꞌ paarimariaꞌ, aiꞌ teie tee maraka-antamemuruꞌnung tee koontoꞌ nkovuaing minkuvuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="24">Eeꞌnoko norunoruꞌeriaing tantetante-antareeriainaꞌ piaa eeꞌnoko tampaꞌnko bereng-anta-koo. </v>
<v b="HEB" c="10" v="25">Naroꞌ kuneꞌ siperiaukaꞌ niiꞌning biikaang aarumo siomperi, teka iriꞌantareerimaatoai baruꞌnooꞌ doong asiꞌnaꞌmung dueꞌuko noruꞌeritaaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="26">Aiꞌ tee aung kara masikung tutung tampaꞌ nkavampiraiꞌnange napoꞌ maroita sipampira orakaꞌ nkomarima oꞌnoriaing deekoꞌ Jiisuuꞌ bakaang boontunang nariꞌ sipampiainge, eeꞌnoko teeꞌkoo tee niiꞌnung boontunang napoꞌ orakaꞌnko tontaꞌmemuripeuꞌnung otoaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="27">Eeꞌnoko tee bakei amorompiaing nemariri toraꞌantamuriainooꞌkoo simpeꞌmurira kiimatamuriko, aaꞌnoko tee ntaꞌ iirankesiꞌke tooꞌde-nupoong opoꞌ dunkumpurima niiꞌ nariꞌ taimuriai. </v>
<v b="HEB" c="10" v="28">Urikung kara naroong-anta-koo eeꞌ otong: baa tee naning Moosesi-nung boto totoꞌpukoꞌnung tee booꞌnumpoꞌ, piaa otoaꞌ, kenaankai niiꞌnooꞌ beenaumoi ooaara siraꞌpaako deekoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="29">Enang kara naroong-anta masikung-koo oꞌnori kiimata aaꞌnaꞌ pankaing tee-koo dau basinooꞌ kong-koo makosi teie naninge tee Kumponing Bauring mmeꞌupeuꞌnunge, aaꞌnunge Jiisuuꞌ bakaang ereng daang-antavukooꞌ, bane teie erenge tee kara naroong-anta pinkaꞌui tee naning meekaꞌantavuuꞌ; eeꞌnoko Tanuaang Meekung daviraaꞌukooꞌ teie piaae biraanke-antavumaung tee. </v>
<v b="HEB" c="10" v="30">Aiꞌ niiꞌke tee noruꞌampiri otong tee Kumponing aaꞌpuuꞌnung, “Meroꞌkoo tee ninge ninka meroꞌampaing.” Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnooꞌke Daari Meekunge aaꞌpuuꞌ, “Ovoringe tee nantoong bakaning simpeꞌuriaing.” </v>
<v b="HEB" c="10" v="31">Bakei avoꞌavoroꞌ Kumponing Domantooꞌ bakaang bireng-koo niiꞌ duaꞌmaripeuꞌnaꞌkoo teie kiimata-koo teka. </v>
<v b="HEB" c="10" v="32">Tutung norunoruꞌeriaing teing doong diiꞌke kara masikung taaraverioꞌ araka-antaruruꞌning. Aaꞌning diiꞌ poreꞌdorima iriꞌ oꞌdariaꞌ, arikananka toraꞌperima. </v>
<v b="HEB" c="10" v="33">Niiꞌning batei-koo sirakuraꞌ pooreꞌdaarima orakaꞌ nkoraariko tauraꞌdarikoꞌ eeꞌnoko pakuererikoꞌ teing diiꞌpinaꞌ nariꞌ orakaꞌ nkoaarikoꞌning diiꞌ teing ninka nariꞌ mantontarima. </v>
<v b="HEB" c="10" v="34">Aaꞌnoko teing kiimatanava-koo otorokoꞌning piaaverererikoꞌ, eeꞌnoko doturariri tamung oovererikoꞌ karikaꞌke diikaning kavonanka bakiaaꞌderaariko. Aming-koo, nnaꞌ eeꞌ tasiꞌperi teeꞌ: Niiꞌ kapooꞌ deto basi tampara otoꞌmemuring paaꞌkoo makosi deeaung. </v>
<v b="HEB" c="10" v="35">Teeꞌkoo teeꞌ nariꞌ danto piikuura-nupoong otorimaatoaing eeꞌ noruꞌerima, “Mooꞌ pankaing maamuari otong niiꞌkoo.” </v>
<v b="HEB" c="10" v="36">Aiꞌ diiꞌ bakei barerariaing eꞌmanui otoꞌnaꞌkoo, diiꞌke Kumponing bakaang pia siomperikotaaꞌ tee kapooꞌ maraka-antaruruꞌnung nkaveriainaꞌ Karistooꞌ poainang. </v>
<v b="HEB" c="10" v="37">Kumponinge tee-koo minkuvuma Daari Meekung-koo eeꞌ minkuvuuꞌ, “Batei okiꞌnamuꞌkoo tee naning diiꞌke nemperimaung masikaꞌ tavoꞌaraaꞌnaang. Anaꞌaravaukaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="10" v="38">Teka teing nkaning koontoꞌnuka teing masikaꞌantai puring-antavurioꞌ domampariri otoroaining, teka damaꞌdu dunkaꞌpariko deekoꞌ dotumaravaukaꞌnung teing-koo.” </v>
<v b="HEB" c="10" v="39">Teka niiꞌ teing damaꞌdu dunkaꞌpariko orari-antavuriaining deeaꞌ, aiꞌ niiꞌ teing kakeꞌiimariri masikaꞌantamariko tanuaange domang-antamurining. </v>
<v b="HEB" c="11" v="1">Enang tee tee masikaꞌanta tee eeꞌnung tee biraanke nempampimaung-koo okoraꞌnooꞌ deempari otong, tee eeꞌnung noruꞌ purintoꞌ tasiꞌanta-koong tee kapooꞌ oroꞌparavaung. </v>
<v b="HEB" c="11" v="2">Teing urikupoong koontoꞌnuka Kumponinge tampeng tampuruꞌ tee-koo masikaꞌantavauꞌnung-koo. </v>
<v b="HEB" c="11" v="3">Tee ninka masikaꞌanta ninka Kumponinge naumuriko tasiꞌpamping eeꞌnarai paning eeꞌnoko kansiꞌ eeꞌnoko ookara bateinananka nariꞌ bakaang kara ninka pupuꞌuuꞌ, bera aaꞌnouꞌ teing kapooꞌ ooampimaing tavoꞌaruꞌ kapooꞌ ooampiaing-eta. </v>
<v b="HEB" c="11" v="4">Eebeloꞌke tee ninka masikaꞌanta ninka boontunang tampara avuuꞌ Kumponing, Keeni bakaang puruꞌui. Eeꞌnoko Kumponinge bakaang masikaꞌanta-koo oovura makosi-antavuuꞌ naning koontoꞌ tang-koo, bakaang boontunang makotuioꞌ taaꞌniꞌantavuma. Bane booꞌparuꞌ, nka teie bakaang masikaꞌantai tee mmeꞌ karoi otong. </v>
<v b="HEB" c="11" v="5">Iinokei tampaꞌ masikaꞌantavuioꞌ Kumponinge deto paning-koo nkavuuꞌ booꞌ toraꞌpuaruuꞌnaꞌ. Besiꞌaama ooaavaꞌ Kumponinge nkavuioꞌ tee. Tenang tutung nkavuaꞌ Kumponinge tee siraꞌpuuꞌ Iinokei tee dotu-antavuuꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="11" v="6">Eeꞌnoko naninge masikaꞌanta otoaꞌ Kumponing dotu-antavuarupeuꞌ. Baa tee naning Kumponing-koo dueꞌaravainge teie tee aing aaꞌning tutung masikaꞌantavuaing: Kumponing tee otong, eeꞌnoko teie tee tampaꞌ mooꞌuriaing teing nantoong tee besiꞌaamaing kakeꞌiiariri. </v>
<v b="HEB" c="11" v="7">Napoꞌ Nooaꞌ teeꞌke, Kumponing-koo meeꞌduꞌpiari teie kara masikaꞌantavura aakaꞌnareng taꞌnampuuꞌ tee baurukaaꞌ ninka domampariiꞌnaang, Kumponinge siingoravuioꞌ kapooꞌkoo mmeꞌ oroꞌparavaung-koo. Nooaꞌke teeꞌ nkoarama ookara nantoong kansiꞌkoo-nupoong kiimata-koo-nupoong siraꞌpuruꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge tee naning koontoꞌ tampuuꞌ, barenku-pinaꞌ miruꞌui masikaꞌantavuko oovura. </v>
<v b="HEB" c="11" v="8">Eebaraamiꞌ teeꞌ nariꞌke, masikaꞌanta-poꞌnung. Teeꞌkoo Kumponinge bokuvura niiꞌnooꞌaape teꞌ tokoo maraka-antavuuꞌnooꞌ tee avuuꞌnaang botovuioꞌ meumpura tenkenuuꞌ tamung noruꞌuaꞌ tokoo beainooꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="9">Teketa tee ninka masikaꞌanta narung ninka damisimaiari otouꞌ temeensiꞌkoo maraka-antavuuꞌnameensiꞌkoo, akokameensiꞌpinaꞌ noruꞌuma, kaandesi-koo kaniarama nanukoꞌ. Eeꞌnoko bauring Aisakeꞌ teeꞌke, napoꞌ tee Jeekopiꞌ baꞌdompeng nariꞌ barenku okonakang Eebaraamiꞌ ninka maraka-antavuruꞌnakang deempariri. </v>
<v b="HEB" c="11" v="10">Aiꞌ teie tee uroꞌkanooꞌka oovukoꞌ temono osi pankamono eꞌmanui otoꞌnamono Kumponinge kanivuuꞌnamono. </v>
<v b="HEB" c="11" v="11">Eeꞌnoko napoꞌ Seeraꞌke tee ninka masikaꞌanta ninka iriꞌ nkavuuꞌ tootoꞌ keꞌde-koo poontoaraaꞌnaang bane teni eeꞌnani pareaamanooꞌ divuꞌke, eeꞌnoko tenie tee maraka Kumponinge daamparavaunge avuuꞌnung-koo arooꞌari bauring tampaꞌ paravuuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="12">Tee tee naning narung-eta baruꞌ aaꞌnaꞌ pankara-ita nantoong karinga berempariruꞌ mmauꞌnooꞌ beentoꞌnanka paning-kooning-pinaꞌ, eeꞌnoko napoꞌ piisiꞌnanka pirung tapirue otoromaing-pinaꞌ deeru-paaꞌnanka, teeꞌ nariꞌ Kumponinge napoꞌ maraka-antavuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="13">Teka teing aing ookara mmeꞌ masikaꞌantavai boorouꞌ kapooꞌ tee maraka-antavuruꞌnung ooaavaꞌ, teka tamung isipoꞌketa nuuruupiaama aaꞌnaꞌ dotuarikoꞌ kansiꞌkoo damisimainku siraꞌpariri kiimata-nupoong-pinaꞌ otoroi, osikaiaampuripeuꞌnaꞌ paaravariaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="14">Aiꞌ teing temuriiꞌ nantoong teeꞌ siraꞌpaarimaing tee teing tasiꞌpariri otorong osi niiꞌnooꞌ datavoroi otoroainooꞌ besiꞌaama. </v>
<v b="HEB" c="11" v="15">Teꞌ osi porouꞌnooꞌ norunoruꞌaavaꞌ. Norunoruꞌai dei tee napoꞌ doona ooaapeuꞌ toro-koong. </v>
<v b="HEB" c="11" v="16">Teka tee teꞌnooꞌ osi tampooꞌ otoꞌkoo piavoromaing, teꞌ eeꞌnooꞌ paning-koonooꞌ. Teeꞌ masikaꞌ noruꞌampiri otong teie osi pankaing maamu-antaevuruꞌnung-koo. </v>
<v b="HEB" c="11" v="17">Napoꞌ teeꞌke tee Eebaraamiꞌ bakaang masikaꞌanta ninka boontunampuuꞌ tee bauring narung masikung kirokai Aisakeꞌ Kumponinge paaravuioꞌ; </v>
<v b="HEB" c="11" v="18">Tero tee Kumponinge Eebaraamiꞌ maraka-antavuma aaꞌpuuꞌ, “Aisakeꞌ baurukaaꞌ teing daꞌ okoruining tamparampaining.” </v>
<v b="HEB" c="11" v="19">Eeꞌnoko damaꞌke Kumponinge paaravuko tee Eebaraamiꞌ arooꞌaruꞌ tee baka bauring boontuvuuꞌnaang, eeꞌpinaꞌ noruꞌuma, “Kumponinge tee nantoong napoꞌ domang-anta-koo makosi, bane booꞌnuka.” Eeꞌnoko masikaꞌ Eebaraamiꞌke bauring booꞌketa nkavuuꞌnung-pinaꞌ otong. </v>
<v b="HEB" c="11" v="20">Napoꞌ teeꞌke teie Aisakeꞌke Kumponinge nauvuioꞌ masikaꞌantavura baurinketa Kumponinge biraankevureainaꞌ nauvuretuꞌ, temainta Jeekopiꞌ namainta Iiso. </v>
<v b="HEB" c="11" v="21">Napoꞌ teeꞌke teie Jeekopiꞌke booꞌke dueꞌura Kumponinge maraka-antavuuꞌnaꞌ masikaꞌantavui Josepaꞌ baurinketa kante Kumponinge biraankevureainaꞌ nauvuretuꞌ, donsiꞌkoo doonsinuꞌari doonko kinkinura dootuuꞌarama. </v>
<v b="HEB" c="11" v="22">Napoꞌ teeꞌke teie Josepaꞌke masikaꞌantavuuꞌ tee Kumponing bakaang maraka-anta Isireeli-nupoong tenkenaavainaꞌ Iisipiꞌketa teꞌ maraka-antavuruꞌnooꞌ osi, eeꞌnoko tenang booꞌke dueꞌura tee maraka-anta masikaꞌantavui minkuarama botoaruꞌ dakoꞌaavaꞌnaang teꞌ Kumponinge beꞌantavuriainooꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="23">Moosesi baumararing teeꞌke, bane dauraronge˜ toireꞌ donkaang tavuꞌkoo botovurikoꞌnang teringe avororeaꞌ bakuꞌuresi otokoꞌ beekuri kaara-koo tee tootoꞌ kirokai oovureta pontoꞌarioꞌ Kumponing bakaang biraanke masikaꞌantavuresi. </v>
<v b="HEB" c="11" v="24">Napoꞌ Moosesie teeꞌ nariꞌke, Juꞌnupoong biikaang biraanke damaꞌnung masikaꞌantavui tee bane Peeroꞌ baurange bauring deempuko, teka tenang pankaꞌparara orokoarakoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="25">Kumponing bakaning ninka nariꞌ arikung toraꞌkoo piavora tee-koo orara aarumo-koo kuunge batei okiꞌnamuꞌkoo otoi dotuaraaꞌnaang piavoarukoꞌ, </v>
<v b="HEB" c="11" v="26">eeꞌ noruꞌuma: baruꞌ Kumponing bakaang Pakoꞌpariꞌniiꞌ nempui baike kuneꞌkoo tampaꞌ masikaꞌ tee barenku nkavupeuꞌnung Iisipiꞌnunge dauraronge deing puruꞌui otong mooꞌ damaꞌke nkavuaing noruꞌui. </v>
<v b="HEB" c="11" v="27">Napoꞌ teeꞌke tee biraanke masikaꞌantavui Moosesi Iisipiꞌketa tenkenuuꞌ avoroaꞌ tee-koo daurarong bakaang iira-koo, eeꞌnoko teke teeꞌ nariꞌ masikeevui otokoꞌ Kumponing oo-paaꞌ dutai oovuing-pinaꞌ otoi. </v>
<v b="HEB" c="11" v="28">Eeꞌnoko damaꞌke napoꞌ Kumponinge tenkeng-antavuriainaꞌ nauvuioꞌ Moosesie masikaꞌantavura tee Paroro Baariꞌkoong˜ nkovuuꞌ erenge karanaang siinkiaama tee koosinung˜ booꞌkoonge biurukaaꞌ donkaang tutunaꞌnupoong kompuriarooꞌnaang Iisipiꞌnupoong biurukaaꞌ besiꞌurima. </v>
<v b="HEB" c="11" v="29">Napoꞌ teing Isireeli-nupoonge naroꞌke Kumponinge barampurioꞌ masikaꞌantavai tee pirung miring Urung pakoꞌauꞌ kansiꞌpinaꞌ koverenooꞌke kato, teka teing Iisipiꞌkooning kare-nupoong bataꞌaarima teeꞌ nariꞌ pakoꞌkoo paaravaama teke keꞌnuruꞌariruꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="30">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ Kumponinge botovuruꞌnaꞌ masikaꞌantavai Jerikooꞌnung parang ˜keꞌmunta-taa doonge koroaioꞌ pesiꞌaruꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="31">Eeꞌnoko tenie oranie Reeapiꞌke teeꞌ, masikaꞌantavura booaruuꞌ teing ninka bakanariong Jerikooꞌnupoong ninka taarapiikanuka ninka nariꞌ, teni domang-anta piavora tenaanka tapoka nkora Isireeli-koonaanka onkeonkeꞌureta pakuvuretuꞌnooꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="11" v="32">Eeꞌnoko aming kapooꞌ niiꞌnung minkuamaꞌnaang? Aiꞌ bateinang baruꞌ makotuaꞌ aing aaꞌning minku-koong: Kidion, Barak, Samson, Jeptaꞌ, Deevitaꞌ naanka eeꞌnoko Samuelaꞌ, eeꞌnoko teing niiꞌning nakaro-nupoong˜ Kumponing bakaning. </v>
<v b="HEB" c="11" v="33">Teinge Kumponing masikaꞌantavaama dauraronanka mmauꞌ depetoaaruꞌnung, nantoong orenanka etuaarima koong-antavaaruꞌ. Kapooꞌ Kumponinge teing-koo maraka-antavuuꞌning kompauꞌ. Laioni-nanka-koo karang avoꞌaaruꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="34">Teinge ntaꞌ karauviaana sirivaaꞌauꞌ. Bainatu-koo iꞌang-eta tampaꞌ mmariauꞌ. Bane aruaruꞌnukai teka paaravaama teinge apooꞌaarikoꞌ. Tavuꞌkoo iirakutavarikoꞌ eeꞌnoko damisimainku piatooronuka˜ mmariꞌantavaarikoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="35">Niiꞌning manikuꞌ dotuarikoꞌ biikaning boorouꞌning domampariko. Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning-koo teinge tooꞌde-nupoonge orakaꞌ nariꞌ otoꞌkoo etuaariko teing koontoꞌ arooꞌariaꞌ, teka baike toraꞌkoo tauraꞌparikoꞌ booꞌketa daaꞌarima tampara otootoꞌkoo otoroainaꞌ noruꞌariri. </v>
<v b="HEB" c="11" v="36">Teing-koo niiꞌninge aing aaꞌning toraꞌpaakoꞌ: akapeuꞌ, muraꞌ, daiꞌdovampaarima kiimatavaarikoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="37">Kapange tooꞌpaarima dupisiꞌaarikoꞌ, sooꞌke meuꞌ keꞌmeꞌaarikoꞌ, bainatu dovange dupisiꞌaarima. Ataꞌaama sipisipiꞌ dovang-koong meeꞌmeeꞌ dopaꞌ kurumpariri nanaakoꞌning orakaꞌ nkoaarima poreꞌantavaarikoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="11" v="38">Teing baruꞌ aaꞌnaꞌ tampeng anke kansiꞌkoo osikaiaang ninka nariꞌ otoꞌkoo, makotuaꞌ. Teeꞌkoo avitoitoi nanaama aaꞌning-koo otorokoꞌ: meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo, miinairu-koo, kumpenairu-koo eeꞌnoko kuvinairu-koo anke kansiꞌkoo. </v>
<v b="HEB" c="11" v="39">Teka bane teing baito-koo miring-poꞌnupoong, teka teinge tee nkavaavaꞌ ookara kapooꞌ Kumponinge maraka-antavuuꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="11" v="40">Teka tee Kumponinge tampaꞌ masikaꞌ oꞌnoriainaꞌ uroꞌkanooꞌka noruꞌui teinge tutung opai nka-koo tauraꞌpuriaruuꞌ niiꞌ ninka nariꞌ nkavampiaing deemparako. </v>
<v b="HEB" c="12" v="1">Bakei teing iriꞌ opariaꞌ Kumponing masikaꞌantavaakoꞌning aaꞌnaꞌ karinga deempariritaaꞌ teing kamoꞌ pankaing koromurimaung-pinaꞌ otorong. Teeꞌkoo enang teing niiꞌ iriꞌantamaarima teeꞌ oomaari otomaung-pinaꞌ noruꞌampira niiꞌke tee ookara mankiꞌnanka eeꞌnoko orakaꞌ nkonanka niiꞌkoo naꞌnampari daiꞌmuri otomaing sipampira danto nariꞌ iriꞌ oꞌmariaꞌ kuaꞌmariaing tee-koo deikooꞌkoo Kumponinge niiꞌkoo uroꞌkanooꞌka miruꞌuuꞌnung-koo. </v>
<v b="HEB" c="12" v="2">Otori Jiisuuꞌ narung-koo ookiri otorimaatoai, eeꞌnara niikaang masikaꞌanta okovenung eeꞌnoko dupe-antai. Aiꞌ tee tee dotuaravainaꞌ noruꞌui avaruꞌ tee sisikeera kuneꞌkoo aaꞌbarataꞌkoo; tee-koo maiaꞌkoo ampaꞌouꞌ; eeꞌnoko enang tee Kumponing-koo tampavine-koo baꞌnampari otong teꞌ tanata nkoroma. </v>
<v b="HEB" c="12" v="3">Eeꞌnara eeꞌ noruꞌeriaing: nantoonge orenge tee orakaꞌ nkoaako tee baka avaruꞌ tee toraꞌkoo, diiꞌ teeꞌ orakaꞌ nkoraariko domang aruaruꞌdoriarooꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="12" v="4">Diiꞌ orara aarumo dimpaꞌkoo karirariko dupisiꞌdaariainooꞌ mmeꞌ basirariaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="12" v="5">Eeꞌnoko diiꞌ ampaꞌdoruꞌning teeꞌ Kumponinge puring-antaruri tautaururuꞌnaꞌ baurukaaꞌ tanturi, Daari Meekunge aaꞌpumanooꞌka, “Ee nnuring, Ovoringe koong-antaruma kakeꞌii-antaruko tee tamunsiꞌnung-pinaꞌ noruꞌema domang mankiꞌdoaukaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="12" v="6">Aiꞌ Ovoringe tee koong-antavurimaung teing piaavurimaing, eeꞌnoko kiimatavurikooꞌ ookara baurukaaꞌ tampurimaing.” </v>
<v b="HEB" c="12" v="7">Teeꞌkoo koong-anta-koo bakei tauraꞌdarimaatoai. Kumponinge tee baurukaaꞌpinaꞌ nkorurimaung, aiꞌ baa tee tootoꞌ baumai koong-antavuaung otong? </v>
<v b="HEB" c="12" v="8">Diiꞌ teie teeꞌ koong-antaruriarui dei ookutuning koong-antavurimanaꞌ diiꞌ teie baurukaaꞌ masikeng deentariarupeuꞌ, tamung auning-kooning-pinaꞌ otoripeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="12" v="9">Napoꞌ eeꞌ noruꞌeriai, niumatakaampi paramaaruꞌning otorong koong-antamaariko teing-koo arooꞌmarimaing, tee-koo Niuma-koo tanuaang-aapenung-koo ee niiꞌ deto basinooꞌ arooꞌmariarupeuꞌ domamuriaꞌnaang? </v>
<v b="HEB" c="12" v="10">Aiꞌ teinge niumatakaampie tee batei okiꞌnamuꞌkoo okiꞌnarekaꞌ deemariko koong-antamaarimaung teing-koo makosinaꞌ, teka teie Kumponinge deto basinooꞌ tampaꞌ oꞌnoriainaꞌ koong-antamurimaung baka makosi-antamurimanaꞌ nariꞌ meekupoong oꞌnoriiꞌnaang. </v>
<v b="HEB" c="12" v="11">Eꞌmunung bateinang-koo ookara koong-antananka tee sisikeera-poꞌning-pinaꞌ oroꞌparamang, tampaꞌ deeꞌanta-pinaꞌ deeaꞌ. Teketa damaꞌke koontoꞌnuka deemarira unaamori oꞌnoriaing niiꞌ baremarimaung-koo. </v>
<v b="HEB" c="12" v="12">Teeꞌkoo Deto purintariai diikaang bireng aruaruꞌnanka eeꞌnoko miing taruaꞌnanka ivekaꞌdariai. </v>
<v b="HEB" c="12" v="13">Eeꞌnoko tampaꞌ koontoꞌnavunge nanirimaatoai niiꞌning diiꞌkoo miing taruaꞌnuka apaꞌdekoariꞌneenga, teka unaavoroi otoroai. </v>
<v b="HEB" c="12" v="14">Ookara nantoong ninka mooa-koo otoꞌkoo paarararimaatoai eeꞌnoko meekaꞌdariri otoꞌkoo. Naning meekaꞌparavaunge tee Ovoring oovuarupeuꞌ. </v>
<v b="HEB" c="12" v="15">Tarerariaing niiꞌnunge Kumponing bakaang piaa bekoiꞌuꞌneenga, niiꞌnamuriiꞌ ovoring siompui. Teeꞌ oroꞌ naning tonto doparopa-poꞌnung-pinaꞌ diiꞌkoo dupura orari-antaruriꞌneenga. </v>
<v b="HEB" c="12" v="16">Tarerariaing niiꞌnung naning manikuꞌ ninka bakiaaꞌ nkovuꞌneenga niiꞌnooꞌ Kumponing noruꞌuaruuꞌneenga Iiso-pinaꞌ, tee-pinaꞌ bakaang barenku meekung miruꞌniiꞌ baavevuuꞌnuung-pinaꞌ duu-koo daang-koo. </v>
<v b="HEB" c="12" v="17">Eeꞌnoko diiꞌke noruꞌeri otong damaꞌke nkoaruꞌnaꞌ tee biraanke barenku okovenung-pinaꞌ nka-koo piavoko Kumponinge tompimpuuꞌ. Taung paari-anta-koonaꞌ otoaruuꞌ bane taꞌdue duuꞌparuꞌ aaꞌnaꞌ besiꞌuma. </v>
<v b="HEB" c="12" v="18">Diiꞌ teing miinani-koo kong-koo makosinooꞌ deeaꞌnooꞌ otoring teeꞌ Isireeli-nupoong Sainai-namii-koo berouꞌnaꞌ aing aaꞌning mantompaama: </v>
<v b="HEB" c="12" v="19">ntaꞌ aaꞌnaꞌ urung, mutaanang tunumparavaung, doroviru, tuuviri-koong aurong, eeꞌnoko Kumponing-nung kara-koong aurong, eeꞌnung kara taaravaara avoreaama Moosesi nauauꞌ bakearaaꞌnaang, aaꞌpuko, </v>
<v b="HEB" c="12" v="20">“Baa tee naning amii kompuko deekoꞌ nantoonge kapange tooꞌpaama dupisiꞌaavaing, bane aremuriiꞌ, kauꞌ karenaumo deekoꞌ dupisiꞌaavainge.” </v>
<v b="HEB" c="12" v="21">Aaꞌnaꞌ avoꞌavoroꞌ oroꞌparako Moosesie aaꞌpuuꞌ, “Ning aaꞌnaꞌ dankurankuꞌmarama amoromaang.” </v>
<v b="HEB" c="12" v="22">Eeꞌ, diiꞌ teing-pinaꞌ deeaꞌ kansiꞌkoong-koo miinani-koo berouꞌning-pinaꞌ; </v>
<v b="HEB" c="12" v="23">Teka diiꞌ meepoꞌ masipoꞌ Saioni-namii-koo poꞌnaꞌ porining, osi pankamono-koo Kumponing Domantooꞌ bakanamono-koo, teꞌ Jerusalemaꞌ paning-koonamono-koo, aing aaꞌning otoromanamono-koo: </v>
<v b="HEB" c="12" v="24">koosinunanka mmauꞌ deeru-paaꞌnanka naroꞌ uumunuariri˜ aaꞌnaꞌ neraniiꞌnanka; Kumponing baurukaaꞌ kirokainku naroꞌariri dootuuꞌarimaing, paning-koo miring daariniiꞌnuka; Kumponing Eeꞌnara Kara-simpeꞌ ookara biikaang; eeꞌnoko teing nantoong tampeng dupe-antaniiꞌnuka biikaning tanuaananka; eeꞌnoko Jiisuuꞌ, tee Meuꞌnung nerakung kara naroong-anta-koong; eeꞌnoko tee ereng meekaꞌanta-koo miraꞌniiꞌnaruꞌ niiꞌ Kumponinge piaa-koong, Eebeloꞌ bakaang ereng-pinaꞌ deeaꞌ meroꞌ piavoma karouꞌnaruꞌ. </v>
<v b="HEB" c="12" v="25">Ooveri kupiꞌdoriaꞌ otoriaing taara-koo tee karomatomaung. Tenang Kumponinge kansiꞌkoonamii-etaꞌ tautauvuriko kupiꞌorora kiimata-ita mmariaavaruꞌnaꞌ ooverira noruꞌeriaing diiꞌ bakei aaꞌnaꞌ mmariꞌkoo makosinuka deeaꞌ tenang paning-eta tautaururiko beiꞌbeiꞌdariaing deekoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="12" v="26">Bakaang auronge tee temuꞌnung batei-koo kansiꞌ biruꞌukoꞌ, teka enang tee maraka-antavari otong eeꞌ minkuvuma, “Napoꞌ asiꞌnamuꞌke ninge dankampampaing kansiꞌ narung deeaꞌ, napoꞌ paning teeꞌ nariꞌke, ookeng.” </v>
<v b="HEB" c="12" v="27">Anaare karanaare aaꞌpuinaare “Napoꞌ asiꞌnamuꞌke” tenaare eeꞌ miruꞌari otong: Teie tee kapooꞌ dankampuaing tee paaꞌaravaing, teing tamung nkovuuꞌning teie, teing kapooꞌ dankang-koo makosi deeaing biiꞌka bireꞌariri otoroainaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="12" v="28">Teeꞌkoo niiꞌke tampaꞌ tampampimaatoaing tee paninung muuꞌ nkavampiruꞌnung-koo dankang-koo makosi deeaung; </v>
<v b="HEB" c="12" v="29">Teeꞌ nariꞌ Kumponing-koo makosinaꞌ dootuuꞌmarimatoaing meeꞌduꞌpimariri aaꞌnaꞌ amaiaaꞌmori, aiꞌ niikaang Kumponing tee ntaꞌ, ookara urusivumaung. </v>
<v b="HEB" c="13" v="1">Diiꞌ Karistooꞌkoo namaiaꞌ deentariri teeꞌ nariꞌ piaareeri otorimaatoai. </v>
<v b="HEB" c="13" v="2">Nantoong damisimainku diikanairu-koo poroko bauꞌererima teke aasiꞌanta-koo ampaꞌdoriaukaꞌ eeꞌ noruꞌerima niiꞌninge tee teeꞌ nkoarima koosinunanka bauꞌaarikoꞌ noruꞌaavaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="3">Teing kiimataroma otoroining domang dontong-anta-koo norunoruꞌererimaatoai, diiꞌ teing ninka nariꞌ kiimatanavaꞌkoo otorining-pinaꞌ noruꞌdarima. Eeꞌnoko napoꞌ teing niiꞌninge orakaꞌ nkoaarimaing norunoruꞌererimaatoai, diiꞌ teing ninka narung mono-kooning tasiꞌdariri. </v>
<v b="HEB" c="13" v="4">Nampeesi tee tampara, orakaꞌ minku-koong deeaꞌ. Teeꞌ nariꞌ tampaꞌ tanatavampiaing totoꞌpampiaꞌ, aiꞌ Kumponinge tee kiimatavuriaing teing bakiaaꞌke otoromaing eeꞌnoko nampeesi orariaakooꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="5">Okoꞌoko-koong aarumo dimpaꞌeri otomatoai eeꞌnoko teing kapooꞌ eeꞌning komperimaing diiꞌkoo makosining-pinaꞌ noruꞌerimatoai, aiꞌ Kumponinge tee aaꞌpuuꞌnung, “Ninge tee bakei siꞌdampiaukaꞌ. Ookara batei-koo pakurampiri teeꞌ nariꞌ oꞌnomatoaing.” </v>
<v b="HEB" c="13" v="6">Teeꞌkoo tasiꞌpampiri narunaꞌ narunaꞌ aaꞌpampimaung, “Ovoring tee nkaang pakupaku, ning amorompaukaꞌ, bane baie arekeeꞌ nkomuko.” </v>
<v b="HEB" c="13" v="7">Teing diikaning urantananka Kumponing bakaang kara diiꞌ nauraarikoꞌning napoꞌ noruꞌereriai. Jiisuuꞌkoo imaꞌariri biikaang domang tampaꞌ botu basiariruꞌnaꞌ norunoruꞌerira teeꞌ nariꞌ teinge masikaꞌantavaakoꞌnaꞌ paaraveri otoriai. </v>
<v b="HEB" c="13" v="8">Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang aarumo tee teeꞌ nariꞌ otomatoaing, aaꞌnoko keꞌmaakiꞌ, eꞌmung, eeꞌnoko ookara doong-koo. </v>
<v b="HEB" c="13" v="9">Teeꞌkoo amutemuriiꞌ dootuuꞌkoong karai masikeng deeainge avitoitoi baranturiaukaꞌ, taamang tovang-kooninge. Diiꞌ Kumponing bakaang piaae diikaang domang puring-anta-koo makosi, teinge taamang-koong botonankai nantoonge minkuaamainge deeaꞌ. Nantoong teing siompaamaing pakuvuriarukooꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="10">Niiꞌ teing paning-koo meepoꞌ otoꞌmemuring Kumponinge piaamuri otoko pakupaku nkavampimanooꞌ eeꞌnoko teing teva dootuuꞌnava kaandesi-koonava tarenukai teka pakupaku nka-koo makosiaavaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="11">Biikaninge piristiꞌ pankainankai Meepoꞌketa Aaꞌnaꞌ Meepoꞌ ereng poꞌantavaakoꞌ orara aarumo tontaꞌkoo, teka teinge kauꞌ karenaumonanka biikaning mononanka ereng dakoaarima tee-koo osi-koo taapoꞌke tai-antavaarikoꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="12">Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ Jiisuuꞌ osi pankamono-koo taapoꞌka baike kuneꞌuuꞌ nantoong meekaꞌantavuriiꞌnaang baka bakaang erenge. </v>
<v b="HEB" c="13" v="13">Teeꞌkoo niiꞌ pankavitu-eta urikung aarumo tareaamaing-eta taapoꞌ tee-anko merira tee porepooreꞌ toraꞌpampiaing teie toraꞌpuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="14">Aiꞌ anke tee osi pankamono teeꞌ nariꞌ dootuuꞌ okoraꞌarioꞌ otoainamono otoꞌmemuriaꞌ tero Jerusalemaꞌ noruꞌampikoꞌnaꞌ, teka niiꞌke besiꞌampimang temono osi pankamono damaꞌ tavoꞌaravainamono. </v>
<v b="HEB" c="13" v="15">Tee boontunang niikaang karange eꞌmung nkoampimatomaung tee sipampiaukaꞌnung niiꞌke, tee Kumponing-koo tampaꞌ tang-koong bakaang Pakoꞌpariꞌniiꞌke, Karistooꞌke, tampaꞌ nkomuruꞌnung-koo niiꞌ, bakaang miring siraꞌpampima. </v>
<v b="HEB" c="13" v="16">Teing kapooꞌ diiꞌ otoꞌderurining tankaamperima kapooꞌ tampeng nko-koo siꞌdariaukaꞌ. Tee eeꞌnung temuriiꞌ boontunang Kumponing dotuaramaung. </v>
<v b="HEB" c="13" v="17">Teing urantananka biikaning kara siomperimatoai eeꞌnoko teing-koo boong otorimaatoai, aiꞌ diiꞌ diikaang domang tee teinge tanatavai otong damaꞌke Ovoringe simpeꞌuriko makuꞌaavainaꞌ noruꞌai. Teing tauraꞌperereriko teinge dotuariri nkoaavaing, orarunsiariaꞌ. Teing orarunsi-antavereriaing deekoꞌ pakupaku-koo nkakiriaukaꞌnung. </v>
<v b="HEB" c="13" v="18">Kunsi-koo pakumererimaatoaing, aiꞌ niiꞌke tee noruꞌampiri otong domang kuaaꞌmori oꞌnorinaꞌ ookara kapooꞌkoo tampara aarumo narung nko-koo piamori. </v>
<v b="HEB" c="13" v="19">Ninge baruꞌ aaꞌnaꞌ kontampiri siꞌdamping teeꞌ nariꞌ kunsi-koo pakumerimatooꞌnaang diiꞌanko daꞌdeng meainaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="20">Teie Kumponinge niikaang Ovoring Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌuuꞌ sipisipiꞌnanka tarenara pankaing deemparaaꞌnaang bakaang erenge kara naroong-anta oꞌpaaꞌ pinkaꞌura mooꞌmuruꞌnung-koo; </v>
<v b="HEB" c="13" v="21">Teie eeꞌnarai Kumponinge mooa-poꞌnunge ookara kapooꞌnanka tampeng bakaang pia siomperi nkoveriaing-koo aruriaing. Eeꞌnoko tee ninka Jiisuuꞌ Karistooꞌ ninka niiꞌkoo mintoomparama kapooꞌ dotu-antavuaing nkovuuꞌnaang piamomaang meenasie araka ninka doong kante Jiisuuꞌ okovui otomatoainaꞌ. Teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="22">Diiꞌ mmaikoriꞌ, ning enang diiꞌkoo eentamaramaang diiꞌke tampaꞌ taaraveriiꞌnaang tee aung nkaang kara diiꞌ daarirerompiring pakururiaing teꞌ basinooꞌ baruꞌ isipoꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="HEB" c="13" v="23">Diiꞌke noruꞌeriaing tee niiꞌmaikoꞌ Timoti tee bakearing kiimata-doma-ita. Ning-anko dueꞌka pora deekoꞌ beeroꞌdarampeeꞌnaang neeꞌke. </v>
<v b="HEB" c="13" v="24">Tampara tamperiaing teing-koo diikaning urantanuka-koo, eeꞌnoko teing ookara Kumponing bakaning. Teing Itali-nameensiꞌketa porouꞌninge diiꞌkoo tampara tampaamaang. </v>
<v b="HEB" c="13" v="25">Tee biraanke tee diiꞌ ninka nariꞌ otomatoaing. Eeꞌ, masikung. </v>
<v b="JAS" c="1" v="1">Aung aneꞌ karavoto˜ ninge Jeemisie daariamang tee Kumponing eeꞌnoko tee Jiisuuꞌ Karistooꞌdaang beekaang botovotonaaꞌke. Tampaꞌ tampamang diiꞌkoo kivora-ita kenaanka muuꞌ Isireeli-nupoong-koo avitoitoi purarenkaꞌdariri otorimaing-koo. </v>
<v b="JAS" c="1" v="2">Ee mmaikoriꞌ, niꞌninka nariꞌ Jiisuuꞌkoo baitorarimaing, doturoturariri otorimaatoaing tenang kapooꞌ avutevuꞌ parapaarananka kuneꞌerima. </v>
<v b="JAS" c="1" v="3">Aiꞌ diiꞌke tee noruꞌeri otong tenang diikaang masikaꞌanta teie parapaarai paararuriko tee, daꞌdeng apukaruuꞌkiriaꞌ otorimaatoai. </v>
<v b="JAS" c="1" v="4">Eeꞌnoko teeꞌ pinkaꞌdariri otorikotaaꞌ koontoꞌ imaꞌdariai Kumponing bakaang pia narung tampaꞌ siomperima ookusiiꞌeri, niiꞌnooꞌ siperiaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="1" v="5">Diiꞌkoo naning narung matau-koo apukaꞌparara tee Kumponing niaꞌuaing, tee ookara nantoong-koo avusiroꞌ, domang mankiꞌoaꞌ, eeꞌnoko teie avuaing tee. </v>
<v b="JAS" c="1" v="6">Teka tee baito ninka eentavaravaing noruꞌ keekooꞌaravaꞌ, aiꞌ tee keekooꞌaramaung tee tee-pinaꞌ booꞌa dovinge avitoitoi bereravumaung. </v>
<v b="JAS" c="1" v="7-8">Teie naninge eeꞌ noruꞌuai: Naning noruꞌ kenaankai tee kapooꞌ nkavuarupeuꞌ Ovoring-eta, bakaang aarumo ookara naroꞌke pinkaꞌaravaung deemparako. </v>
<v b="JAS" c="1" v="9">Teing ataꞌoinku niiꞌmaikororiꞌ teing dotuariai Kumponinge deto kompurimaung-koo. </v>
<v b="JAS" c="1" v="10">Eeꞌnoko teing nantoong mmauꞌpoꞌnupoong tee dotuariai Kumponinge doonko otoromanooꞌ tasiꞌantavuruꞌnung-koo, aiꞌ teing tee-pinaꞌ kaakaaꞌ napoꞌ namuꞌke boomaung. </v>
<v b="JAS" c="1" v="11">Duaaꞌ tee uipaariiꞌ naapu ninka daaꞌaramaung eeꞌnoko baaꞌnanka maraꞌantavukooꞌ, napoꞌ kaakaaꞌnanka duaꞌarikooꞌ eeꞌnoko tampaꞌ oroꞌnooꞌ tenang paaꞌarakooꞌ. Teeꞌ nariꞌ napoꞌ teing nantoong mmauꞌ kavo-poꞌnupoong paaꞌariaing teing biikaning nko-nkonanka nkoaamaing. </v>
<v b="JAS" c="1" v="12">Biraanke-nupoong teing nantoong parapaaranankai apukaruuꞌantavuriaung-koo, aiꞌ teꞌmung ookara parapaarananka puruꞌaara teing tee biikaang mooꞌ nkasiiaavaing, tee domang-anta Kumponinge maraka-antavuruꞌnung teing-koo tee pankaruntoompaamaing-koo. </v>
<v b="JAS" c="1" v="13">Tenang naninge parapaara kuneꞌuma tosiarama aaꞌpuaukaꞌ, “Kumponinge orara nko-koo paaramumaang,” aiꞌ naninge Kumponing orara nko-koo paaravuarupeuꞌ eeꞌnoko teie baka naning teeꞌ paaravuarupeuꞌ. </v>
<v b="JAS" c="1" v="14">Teka tee nantoonge kantenaꞌ parapaara kuneꞌaako teie biikaang karaaꞌ orarai narunge teing tosivurima barampurikooꞌ orara aarumo nko-koo. </v>
<v b="JAS" c="1" v="15">Teka tee karaaꞌ domang-koo nareꞌukotaaꞌ orakaꞌnko basi-antavuuꞌnaang, eeꞌnoko teketa otokotaaꞌ orara aarumo pankaꞌparara booꞌ basiaraaꞌnaang. </v>
<v b="JAS" c="1" v="16">Ee mmaikoriꞌ piaarampimaing, tarerariai diiꞌka tosirarima niiꞌnaꞌ noruꞌeriꞌneeng, aiꞌ Kumponing tee orara nko-koo paaramuriaung. </v>
<v b="JAS" c="1" v="17">Ookara kapooꞌ paning-eta pomaing teing tampeng naing, eeꞌnoko ookara avuavuꞌnanka tampeng masikeng teing Kumponinge niiꞌkoo depeto poꞌantavumaing tee Ookara Araka Okonara deemparioꞌ. Tee aampariꞌaravaꞌ araka narung naumurimaung. Mutaananameng tee-koo otoaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="1" v="18">Teie niiꞌ baurukaaꞌ deeng-antamuruꞌ bakaang kara masikung taara-antamurira. Baka piavora teeꞌ nkomuruꞌ niiꞌ tutunaꞌnupoong oꞌnoriiꞌnaang ookara bakaning nkovuruꞌnanka-koo. </v>
<v b="JAS" c="1" v="19">Ee mmaikoriꞌ piaarampimaing, tee aung noruꞌeriaing: Ookara narunaꞌ narunaꞌ namuꞌke kara taaraverimaatoai, teka makuꞌkoo eeꞌnoko iira-koo iriꞌnaruntariaꞌ otoai, </v>
<v b="JAS" c="1" v="20">aiꞌ naning bakaang iirai aarumo koontoꞌ Kumponing bakaang narung tavoꞌantavuaung. </v>
<v b="JAS" c="1" v="21">Teeꞌkoo teing aing aaꞌning enang siperiai: aarumo kuꞌmiꞌ eeꞌnoko domang orarai maantoꞌui otoꞌ; eeꞌnoko tee kara Kumponing bakaang diiꞌkoo keempuko baroromperira arooꞌeriai, tee tenaarei diiꞌ domang-anta-koo makosinaare. </v>
<v b="JAS" c="1" v="22">Tee kara tamung taaraverima tosirariaukaꞌ, teka taaraverima nkoverimatoai. </v>
<v b="JAS" c="1" v="23-24">Aiꞌ diiꞌke ampaꞌdori siomperiaung deekoꞌ diiꞌ teing tee-pinaꞌ naning bakaang oing oorara-koo ooarama tenkenura namuꞌke ampaꞌopeuꞌ bakaang oing oroꞌoroꞌnaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="1" v="25">Teka tee Kumponing bakaang kara koontoꞌ unaa-anta-koong, eeꞌnoko baa tee naning tee kara kuung oovumatoaing kapooꞌ nauvumaung nko-koo ampaꞌoaꞌ, teie tee bakaang nko-nko-koo kuunge biraanke nkavuaing. </v>
<v b="JAS" c="1" v="26">Naning dootuuꞌnung tamparama bakaang karang makosinaꞌ minkuvuaung tee, bakaang domang tosi-antavarapeuꞌ eeꞌnoko bakaang dootuuꞌ daange. </v>
<v b="JAS" c="1" v="27">Tee dootuuꞌkoong aarumo kiiroraaꞌ masikung eeꞌnoko pituaravaung Niuma Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke tee aung: Naning maantuaaraꞌ eeꞌnoko teing naaroonku beeroꞌurima pakuvurimatoai eeꞌnoko naning baka tanatavari otoai kansiꞌ bakaang aarumo orari-antavuꞌneeng-koo. </v>
<v b="JAS" c="2" v="1">Ee mmaikoriꞌ, niikaang Ovoring Jiisuuꞌ tee eeꞌnara urikamuꞌketa Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌ domamurira taremuriainooꞌkoong, tee daurarong˜ meenasi okoraꞌ. Teeꞌ masikaꞌantaveri otori nantoong daunaroꞌ oovererima siivenkeꞌereriaꞌ otoriaing. </v>
<v b="JAS" c="2" v="2">Aaꞌnoko deekoꞌ, naning tampaꞌ nepunepuꞌniiꞌ diing tovang kooro-kooning kuruniiꞌ dootuuꞌnava-koo kuung poko, napoꞌ naning ataꞌoiꞌ nariꞌ porepeuꞌ teꞌ, mononopaꞌ dereꞌ kuruniiꞌ. </v>
<v b="JAS" c="2" v="3">Eeꞌnoko tenaanka-koo tee tampaꞌ nepunepuꞌniiꞌkoo doororaripeuꞌ eeꞌnoko mooniꞌ mmauꞌ duaꞌupeuꞌnaꞌ noruꞌerima aaꞌperipeuꞌ, “Pinau, aaꞌ pora tampaꞌ baꞌnaniai,” tee ataꞌoiꞌ aaꞌperima, “A, duukuꞌdaravaꞌ basi baꞌnaniai.” </v>
<v b="JAS" c="2" v="4">Teeꞌ nkoverima nantoong tankaamperima makotuaꞌnaꞌ simpeꞌ nkonuka˜ deeng-antararimaung daang matau orakaꞌ siomperi siivenkeꞌererima. </v>
<v b="JAS" c="2" v="5">Ee mmaikoriꞌ, taarameriai, nantoong kansiꞌnupoonge ataꞌoiꞌnuka tampaarimaing biiꞌka duukuꞌnuka deeaꞌ, aiꞌ Kumponinge teing miruꞌuruꞌnung tee-koo aaꞌnaꞌ baito-niiꞌnuka otorooꞌnaang eeꞌnoko teeꞌkoo bakaang muuꞌ okovuriaing teeꞌ maraka-antavuruꞌnaꞌ teing-koo tee pankaruntoompaamaing-koo. </v>
<v b="JAS" c="2" v="6">Teka diiꞌke tamunsiꞌnupoong tamperererikooꞌ teing ataꞌoiꞌnuka. Teka ioꞌ noruꞌeriai, teing mmauꞌ kavopoꞌnupoong teing ikiꞌantaraarimaing eeꞌnoko diikaang komaaru˜ namuꞌke makuꞌeriaruko tuutunang˜koo donkong-antaraarikooꞌ. </v>
<v b="JAS" c="2" v="7">Eeꞌnoko Jiisuuꞌ bakaang miring pankaing akapeuꞌaakooꞌ, tee miring diiꞌ biraankerariruꞌnung. </v>
<v b="JAS" c="2" v="8">Daari Meekung-koo narung boto pankaing otong aaꞌpumaung, “Dake tee naning daꞌkoo dueꞌnung daka piaararamanaꞌ nariꞌ teeꞌ piaaveaing.” Tee tenaare makosinaꞌ dupe-antaverira deekoꞌ tampaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="2" v="9">Teka siivenkeꞌ nkoveriaing deekoꞌ tee diiꞌ orakaꞌ nkoraririning eeꞌnoko teie botoi tompinturi otong tee totoꞌperining deentariko. </v>
<v b="JAS" c="2" v="10">Aiꞌ baa tee naning ootukunung boto tampaꞌ siompuma niiꞌnavuꞌ totoꞌpura deekoꞌ teie tee ootukunung boto naroꞌka totoꞌpuinung. </v>
<v b="JAS" c="2" v="11">Tee eeꞌpinaꞌ, Kumponing bakaang boto-koo nampeesi orarieaukaꞌnaare nanaare minkuvuaꞌ, napoꞌ naning tavema dupisiꞌeaukaꞌnaare minkuvuuꞌ. Teka dake teing-koo aaꞌnopeuꞌ nampeesi orarieaꞌ naning tavema dupisiꞌepeuꞌ, teeꞌkoo daꞌ tee boto totoꞌ deentaring. </v>
<v b="JAS" c="2" v="12">Diiꞌ teing Karistooꞌ bakaang boto-koo kuunge unaarori otorimaing, teeꞌkoo tampaꞌ karerima unaa-antareerimatoaing, aiꞌ diiꞌ teing teie botoi Karistooꞌ bakaange simpeꞌruriaining. </v>
<v b="JAS" c="2" v="13">Kumponinge tee piaavuriaꞌ kiimatavuriaing teing nantoong piaa oroꞌantavaavaukaꞌning. Teka piaa oroꞌantavaako deekoꞌ teie napoꞌ piaavurira baariꞌantavuriaing kiimata-ita. </v>
<v b="JAS" c="2" v="14">Ee mmaikoriꞌ, naninge aaꞌpui dei, “Ning masikaꞌanta otoꞌmemung,” teka nko-nko otoaꞌ, tee-koong sinang aming? Temuriiꞌ masikaꞌantai ee domang-antavupeuꞌ? </v>
<v b="JAS" c="2" v="15-16">Niiꞌnooꞌ naning narung Karistooꞌkoo niiꞌmaikoꞌ aaꞌning-koo apukaꞌparako duaana-koo eeꞌnoko taamang-koo, eeꞌnoko diiꞌkoo narunge tamung aaꞌpupeuꞌ tee, “Pinau, bera duaanararavai eeꞌnoko pooruai,” teka kapooꞌ avuaꞌ tee mono-nameng-koo apukaꞌpari otoining-koo, tee-koo aming basiarapeuꞌ? </v>
<v b="JAS" c="2" v="17">Teeꞌkoo tee masikaꞌanta nko-nko otoꞌevuaung tee booꞌ. </v>
<v b="JAS" c="2" v="18">Naninge aaꞌmuko “Tamung masikaꞌantavanko Kumponinge domang-antamuaing,” ninge aaꞌpampeuꞌ, “Aiaꞌ ioꞌ dakaang masikaꞌanta nko-nkoropa baito masikung deekoꞌ naumeai, eeꞌnoko ninge nkaang masikaꞌanta naurampai nkaang nko-nko-koo siraꞌparioꞌ.” </v>
<v b="JAS" c="2" v="19">Dake tamung masikaꞌantavei aaꞌpemaung, “Kumponing tee narung,” teka temuriiꞌ masikaꞌanta makosi deeaꞌ. Teinge maꞌnarie teeꞌ nariꞌ masikaꞌantavai otorong, eeꞌnoko Kumponing meumeevanuka tasiꞌpariri dankusiꞌkaamaunge keraꞌpariainaꞌ noruꞌai. </v>
<v b="JAS" c="2" v="20">Daꞌ tee naning masikaꞌanta-koo daunaaꞌanta otoꞌderung arekeeꞌ, nau-antaramaꞌnaang piaromaang tee temuriiꞌ masikaꞌanta mantaꞌparavaung tamung sinangropa? </v>
<v b="JAS" c="2" v="21">Noruꞌeaꞌ ee tee niuma Eebaraamiꞌ nko-nko-koo Kumponinge naning koontoꞌ tampuuꞌnung tenang tee bauring Aisakeꞌ boontunampuuꞌnaang nkoaruꞌnang? </v>
<v b="JAS" c="2" v="22">Ooveko teie nko-nkoi masikaꞌanta dupe-antavura makosi-antavuuꞌ. </v>
<v b="JAS" c="2" v="23">Teeꞌ meumpuioꞌ tee Daari Meekung-koong kara dupearuꞌ aaꞌpumaung, “Eebaraamiꞌke Kumponing masikaꞌantavuioꞌ Kumponinge naning koontoꞌ tampuuꞌ.” Eeꞌnoko tee Kumponing bakaang navumai tampari otomaung. </v>
<v b="JAS" c="2" v="24">Ooveko, naning tee nko-nko ninka nariꞌ masikaꞌantavuko deekoꞌ Kumponinge naning koontoꞌ tampupeuꞌ, masikaꞌanta narung-koo deeaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="2" v="25">Eeꞌnoko napoꞌ teni Reeapi, orani, teeꞌ nariꞌke, nko-nko ninka nariꞌ masikaꞌantavui tenaanka Kumponing bakanaanka botovotonaaꞌka bokuvureta napoꞌ beekaning kare-nupoong-koo koono-antavuresi moꞌminge sivuresioꞌ Kumponinge koontoꞌnani tampuuꞌ. </v>
<v b="JAS" c="2" v="26">Toꞌbiiarioꞌ aaꞌpamaang, teeꞌ nariꞌ tee mono domaangropa tee booꞌ tee-pinaꞌ masikaꞌanta teeꞌke, nko-nkoropa tee booꞌ. </v>
<v b="JAS" c="3" v="1">Ee mmaikoriꞌ, nantoong mmauꞌ nau-antananka deeng-antarariaukaꞌ, aiꞌ diiꞌke tee noruꞌeri otong niiꞌ nau-antanuka teing deepoꞌ simpeꞌmuriaining. </v>
<v b="JAS" c="3" v="2">Niiꞌke ookarai amutemuriiꞌke bekoiꞌampimaung kara sikuriꞌke minkuampima, eeꞌnoko naninge karoma kapooꞌ orara minkuvuaukaꞌnung deekoꞌ tee tee naning koontoꞌ masikung, bakaang mono ootukunung tampaꞌ tarearamaung. </v>
<v b="JAS" c="3" v="3">Napoꞌ tevoroꞌ oosinavoroꞌ deekoꞌ, niiꞌke aini okiꞌnavuꞌ karang-koo dusiꞌampiko tevoroꞌkoo koinampira tee ootukunavoroꞌ niiꞌ piamorimanaꞌ nanukooꞌ tevuꞌ beetoꞌampima botoampipeuꞌnairue. </v>
<v b="JAS" c="3" v="4">Napoꞌ aarerinanka˜ ooveriai, aaꞌnaꞌ pankenanka, piong purintoꞌke biiꞌurimaing, teing teeꞌke, okiꞌnaventoꞌkoo booꞌe-naventoꞌkoo kaputeninukai koong-antavaarioꞌ nanaamaunge piavoromanooꞌke. </v>
<v b="JAS" c="3" v="5">Napoꞌ meneng teeꞌke, tee okiꞌnaa kapooꞌ, teka kapooꞌ pankeng nkovuma daangamparapeuꞌ. Poraꞌ pankaing tee okiꞌnamoꞌketa ntaꞌke taivumaung. </v>
<v b="JAS" c="3" v="6">Tee meneng teie ntaꞌke. Kapooꞌ orarai maantoꞌ mono-koo meuꞌke otomaung. Teke otoi toko-ita doompeto ookara mono orari-antavukooꞌ paroꞌuma mosianung okoraꞌarioꞌ. </v>
<v b="JAS" c="3" v="7">Ookara kapooꞌnanka amutemuriiꞌ kauꞌ karenaumo eeꞌnoko barennanka napoꞌ kakanaamaunanka eeꞌnoko pirung-koonanka teing data-anta-koo makosi; data-antavaarimaung nantoonge. </v>
<v b="JAS" c="3" v="8">Teka naning otoaꞌ meneng data-antavupeuꞌnung, tee dooroompari otoꞌ deeaung, orara, eeꞌnoko booꞌkooninge doparopai maantoꞌke. </v>
<v b="JAS" c="3" v="9">Teie narunge menenge niiꞌke Kumponing tee Niuma tampara tampampimaung eeꞌnoko napoꞌ teie narunge menenge nantoong barakosiꞌarampikooꞌ, teing Kumponing-pinaꞌ oroꞌantavuri nkovuruꞌning. </v>
<v b="JAS" c="3" v="10">Teka tee narung karang-eta tampaꞌ minkuampikooꞌ; napoꞌ barakosiꞌ minkuampikooꞌ. Ee mmaikoriꞌ, teeꞌ makosinaꞌ deeaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="3" v="11">Arekeeꞌ tee puꞌanta, dinkung narinkung-eta ntong tariiꞌ eeꞌnoko ntong tokaaꞌ naroꞌke bakoarepeuꞌ? </v>
<v b="JAS" c="3" v="12">Arekeeꞌ, mmaikoriꞌ, tuare-navari-koo ee mou-koong sinang biꞌupeuꞌ? Napoꞌ moꞌming-naving-koo ee bia-namoniꞌ teke biꞌupeuꞌ? Makotuaꞌ. Napoꞌ pirung-eta ntong tariiꞌ nkeꞌkoo makosi deeaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="3" v="13">Baa naning matau eeꞌnoko norukasiꞌ diiꞌkoo? Makosi, tampaꞌ otoi tee bakaang matau oroꞌantavuaing mataunaꞌ dooroompari tampaꞌ nkovuma. </v>
<v b="JAS" c="3" v="14">Teka diikaang domang-koo mamairo eeꞌnoko pankaing-pinaꞌ noruꞌ otoko deekoꞌ, diiꞌ matau-poꞌnupoong-pinaꞌ daangantarima kara masikung dakaꞌperiaukaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="3" v="15">Teeꞌ oroꞌ noruꞌnanka teing paning-eta poaꞌ, teka teing aing kansiꞌkooning noruꞌ; Tanuaang Meekung-etaning deeaꞌ, Sietaniꞌketaning. </v>
<v b="JAS" c="3" v="16">Aiꞌ areꞌ tokoo mamairo, baka-noruꞌ, eeꞌnoko pankaing-pinaꞌ noruꞌ oroꞌparavainooꞌke teke turang otong eeꞌnoko amutemuriiꞌ orakaꞌnko otong. </v>
<v b="JAS" c="3" v="17">Teka tee temuriiꞌ noruꞌ matau paning-etaing tutunaꞌ tee pituari otoꞌ deeaung, teketa mooa-anta, banainge otoꞌ, noruꞌ barorompari otoꞌ, piaae maantoꞌ, eeꞌnoko niiꞌning sinang tampeng, siivenkeꞌari noruꞌ otoaruko, ampirinung dovang nariꞌ. </v>
<v b="JAS" c="3" v="18">Eeꞌnoko teinge mooa nkonukai tee mooa-koong sinang keempaakotaaꞌ tee koompari otoꞌ sinang kavaavaing. </v>
<v b="JAS" c="4" v="1">Aminankai tee tataꞌ dovang turanturang, kare tavoꞌantavumaung diiꞌkoo meuꞌke? Tee aaꞌ tee teinge diikaning karaaꞌke narunaꞌ narunaꞌ domang mankiꞌantaruriko kare basiaramaung. </v>
<v b="JAS" c="4" v="2">Diiꞌke karaaꞌerimaing nka-koo makosiriaruma niiꞌning mamairorarima dupisiꞌerererimaung. Napoꞌ diiꞌke niiꞌning otoꞌevoromaing kong-koo keviꞌerima tavuꞌ tutumperimaung pariꞌereriiꞌnaang teing. Teka diiꞌke nkaveriaung aaꞌnoma: niiꞌnang Kumponing-koo eentarariaruma. </v>
<v b="JAS" c="4" v="3">Eeꞌnoko niiꞌnang bane niaꞌeriko Kumponinge aruriaung tamung karakaraaꞌkoo otoꞌderuriiꞌnaang piarorimaung-koo, Kumponing dotu-antanaꞌ noruꞌeriaruma. </v>
<v b="JAS" c="4" v="4">Diiꞌ bakei nampeesi orariaamaing-pinaꞌ makosinuka, aiꞌ diiꞌke Kumponing bakaning miruꞌniiꞌnukai kansiꞌ bakaang aarumo karaaꞌerima Kumponing ninka aaꞌnaꞌ munteꞌnupoong deeng-antararimaung. Eeꞌ, baa tee naning kansiꞌaapening piaavuaing tee baka Kumponing ninka turaniꞌ deemparing. </v>
<v b="JAS" c="4" v="5">Arekeeꞌ noruꞌerimang? Daari Meekunge ee daang minkuvuuꞌ aaꞌpuma, “Tee Tanuaang Meekung Kumponinge niiꞌkoo otooꞌnaang amuruꞌnunge tee niiꞌ karaaꞌmuri pia-antamurimaung Kumponing-koo narung-koo arooꞌmariri oꞌnoriiꞌnaang.”? </v>
<v b="JAS" c="4" v="6">Eeꞌnoko Kumponinge teeꞌ tampaꞌ nkomurima teie napoꞌ piaamuri bakanavung siong-koo pakumurimaung bakaning tampaꞌ nkonanka-koo dau pauꞌui. Teeꞌkoo Daari Meekunge aaꞌpumaung, “Kumponinge turampurimaung teing baka daanganuka, eeꞌnoko piaavuri pakuvurikooꞌ teing boonko noruꞌariri otoromaing.” </v>
<v b="JAS" c="4" v="7">Teeꞌkoo Kumponing-koo boonko otori tee Sietaniꞌ turamperimatoai diiꞌankoita mmaruainaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="4" v="8">Kumponing-koo dueꞌantarariai eeꞌnoko tee Kumponing dueꞌaravai diiꞌkoo. Diiꞌ orakaꞌ nkorarimaing bereꞌdarira tampaꞌ nariꞌ nkorarimatoaing, eeꞌnoko diiꞌ tunsi paakanuka noruꞌ narung deentariri domang kiiroraaꞌpoꞌnupoong otorimaatoai. </v>
<v b="JAS" c="4" v="9">Orarunsirarima birontarimatoai diikaang orakaꞌ nkonanka tasiꞌperima. Teing-koo benkeng siperi maiaꞌdoriai. Doturotu siperima napoꞌ miꞌmiinkirorimatoai. </v>
<v b="JAS" c="4" v="10">Eeꞌnoko Ovoring-koo teeꞌ amaiaaꞌdoriko teie deto iꞌanturiai. </v>
<v b="JAS" c="4" v="11">Ee mmaikoriꞌ, diiꞌka orakaꞌ minkureeriaꞌ otoai. Baa tee naning baꞌmaikoꞌ orakaꞌ minkuvuma simpeꞌumaunge tee boto orakaꞌ minkuvuma simpeꞌumaung. Teka dake tee boto simpeꞌeaing deekoꞌ daꞌ boto siong deeaꞌ, daꞌ makotuaꞌnaꞌ boto simpeꞌ deeng-antararamang. </v>
<v b="JAS" c="4" v="12">Niiꞌ narung daurarong˜ boto amurimaung otoꞌmemuring, eeꞌnoko teie deekoꞌ simpeꞌmuriaing. Napoꞌ teie deekoꞌ makosi nantoong domang-anta-koo niiꞌnooꞌ orari-anta-koo. Aiꞌ daꞌ Kumponing-pinaꞌ basi noruꞌdarama ee teeꞌ simpeꞌerimaunge nantoong? </v>
<v b="JAS" c="4" v="13">Arerai daꞌ aaꞌpemaatomaung, “Eꞌmung niiꞌnooꞌ taneꞌ deekoꞌ temono-ita temono-koo meeꞌnaang eeꞌnoko namareꞌ teke oꞌnoai baavenang-koo mooniꞌ barampama.” </v>
<v b="JAS" c="4" v="14">Dake aaꞌ taneꞌ noruꞌeaꞌ dakaang otootoꞌkoo otoainaꞌ, aiꞌ daꞌ tee tee-pinaꞌ kamoꞌ batei okiꞌnamuꞌkoo oroꞌparama namuꞌke paaꞌaramaung-pinaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="4" v="15">Teka dake aaꞌpei dei makosi, “Ovoring bakaang pia-koo deekoꞌ niiꞌ domamariri aunanka nkoarampiaing.” </v>
<v b="JAS" c="4" v="16">Teka diiꞌ eeꞌ nkorarimaung, miring pankaintarima daangantarimaung. Tee teeꞌ oroꞌ baka daangang tee orara. </v>
<v b="JAS" c="4" v="17">Teeꞌkoo tee naning aarumo koontoꞌ noruꞌui, teka nkovuaꞌ otong, tee tee orakaꞌ nkoaramang. </v>
<v b="JAS" c="5" v="1">Enang ooveriko diiꞌ kavo mmauꞌpoꞌnupoong, enang bairarima birontariaing arikananka kuneꞌeriaining-koo. </v>
<v b="JAS" c="5" v="2">Ookara kapooꞌ diikaning teing deraꞌoroaining eeꞌnoko diikaning mononopaꞌnanka pumpuꞌke taiaavaininge. </v>
<v b="JAS" c="5" v="3">Eeꞌnoko diikaang kooro eeꞌnoko silivaꞌnanka takarauꞌoroaing, eeꞌnoko teie takarauꞌnooꞌke tee diikaang mosiiꞌ siraꞌduriko toraꞌkiriaing ntaꞌke kateꞌduring-pinaꞌ. Diiꞌke tamung oosierimaung-koo teinankai tuumpiruriaing asiꞌnaꞌmung Ovoringe simpeꞌ nkovuko. </v>
<v b="JAS" c="5" v="4">Ooveriko, teing diiꞌkoo mintoomparimaing mintoong daakaꞌderaariko tosiererima mooꞌ pinkaꞌevurererikooꞌ, eeꞌnoko tee eeꞌnara mooniꞌ bakuꞌerimaung Ovoring Iirakuta-koo punkang-koo biromparamang, teing kavuꞌnupoong biikaang birovirong ninka. </v>
<v b="JAS" c="5" v="5">Eeꞌnoko diiꞌ teing nantoong koontoꞌnuka tuutunampererima dupisiꞌerererimaing biiꞌka avoꞌavoꞌdaariaruko; </v>
<v b="JAS" c="5" v="6">Anke kansiꞌkoo otoritaaꞌ tee diiꞌ ookara kapooꞌnanka piarorimaing otoꞌderurimaung, eeꞌnoko teing-koo doturarima otorikooꞌ Ovoringe tuutunanturima mosianung-aape botoruriainaꞌmung nemperi, pooroꞌ pinaꞌ tamung doreng-antavarima teꞌmung domang tampeꞌaariainaꞌmung nempaamanaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="5" v="7">Teeꞌkoo, ee mmaikoriꞌ, teinge teeꞌ orakaꞌ nkoraariko miiꞌkiri otoriai poainaꞌmung nemperi. Ooverimang tee naning mintoong bauko sinang petaaꞌoainooꞌ nempui kaꞌduuari otomaung tee taamang tampara kansiꞌketa nkavuainaꞌmung noruꞌui. Tutuntoma-ita bera oꞌdomai basi tampaꞌ tarevumaung. </v>
<v b="JAS" c="5" v="8">Diiꞌ teeꞌke, imaꞌdariri kaꞌduurariri otorimaatoai, aiꞌ Ovoring poainaꞌmung tee doong dueꞌuing. </v>
<v b="JAS" c="5" v="9">Minkuminkureeriaꞌ otoai, ee mmaikoriꞌ, tuumpiruriꞌneenga. Ooveriko, tee Simpeꞌnko˜ tee karanaang-koo donkonui otong. </v>
<v b="JAS" c="5" v="10">Ee mmaikoriꞌ, teing urikupoong nakaro-nupoong˜ ioꞌ oovereriaing, tee Ovoring bakaang miring ninka kareaakoꞌning. Teinge arikung kuneꞌaama kaꞌduuariri otorokoꞌnaꞌ tampaꞌ tasiꞌperira siomperiaing. </v>
<v b="JAS" c="5" v="11">Enang noruꞌereriaing, teing turampaariko domang tampaꞌ nariꞌ otorokoꞌning biraankenuka tamparampimaing. Narung tee Jop, bakaang domang maamuari otokoꞌnaꞌ taaraverimaunge amutemuriiꞌ mankiꞌanta ninka, eeꞌnoko teeꞌ Ovoringe tampaꞌ botu basi-antavuuꞌnaꞌ tasiꞌperi otong. Teie Ovoringe niiꞌ napoꞌ teeꞌ nkomurimaung piaae maantoꞌ deemparitaaꞌ. </v>
<v b="JAS" c="5" v="12">Ee mmaikoriꞌ, ookara-koo daua eeꞌ noruꞌeriai, oꞌnori marakamariaꞌ otoai paning-aape eeꞌnoko kansiꞌaape niiꞌnooꞌ niiꞌning kapooꞌ tampampima, teka masikung deekoꞌ tamung “eeꞌ” tamperiai, eeꞌnoko masikung deeaung deekoꞌ tamung “a” tamperiai, tuumpi kuneꞌeriꞌneenga. </v>
<v b="JAS" c="5" v="13">Diiꞌkoo niiꞌnung mankiꞌ kuneꞌumaung deekoꞌ kunsiaravaing. Napoꞌ niiꞌnung domang kuaaꞌoi otoꞌ otomaung deekoꞌ Ovoring kenavuma daangampuaing. </v>
<v b="JAS" c="5" v="14">Napoꞌ diiꞌkoo niiꞌnung siipavomaung deekoꞌ dootuuꞌkoo urantanuka-koo botoaravaing, eeꞌnoko teinge tee kunsiaavaing duunie sisiꞌaama Ovoring bakaang miring-koo. </v>
<v b="JAS" c="5" v="15">Eeꞌnoko baitoariri kunsiariko Ovoringe domampura deto iꞌampuai tee. Eeꞌnoko orara nko-nko nkovuuꞌnung deekoꞌ tontaꞌantavevuai. </v>
<v b="JAS" c="5" v="16">Teeꞌkoo diikaang orakaꞌ nkonanka sirasiraꞌdarimatoai niiꞌning diiꞌmaikororiꞌkoo. Eeꞌnoko napoꞌ kunsi-koo pakureerimaatoai taarevoroainaꞌ. Aiꞌ tee kunsi naning koontoꞌ bakaang tee aaꞌnaꞌ purintoꞌpoꞌnung kapooꞌ nko-koo. </v>
<v b="JAS" c="5" v="17">Eliasi tee naning teeꞌ oroꞌ niiꞌpinaꞌ bakaang aarumo, niiꞌnaꞌmung tee aaꞌnaꞌ kunsiaruꞌ apoꞌuarooꞌnaang beenaumo mareꞌkoo bera ˜nau-taa kaara, eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ apoꞌuaruuꞌ kansiꞌ. </v>
<v b="JAS" c="5" v="18">Teketa napoꞌ damaꞌke kunsiarioꞌ paning-eta apoꞌ pouꞌ, eeꞌnoko kansiꞌke bakaning sinananka tavoꞌantavuruꞌ. </v>
<v b="JAS" c="5" v="19">Ee mmaikoriꞌ, diiꞌkoo narung tampara aarumo sipui pooarako deekoꞌ, narunge koong-antavuaing tee. </v>
<v b="JAS" c="5" v="20">Noruꞌeriaing, baa tee naninge tee pooaruꞌnung koong-antavuaing teie tee bakaang tanuaang booꞌparapeuꞌnooꞌketa domampuing. Bakaning mmauꞌ orananka tontaꞌaravaing deeng-antavuing. Basi teꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="1">Ninge Piitai teie Jiisuuꞌ Karistooꞌkoong kara-okomui-nkai daarirerompimang diiꞌ Kumponing bakaning miruꞌnisinuka-anko, damisimainku deentariri otorimaing anke kansiꞌkoo, Jerusalemaꞌketa bataꞌdaariko aaꞌnairu-koo otori: Poontusi, Kalesia, Kapadosiaꞌ, Eesia eeꞌnoko Bitinia. </v>
<v b="1PE" c="1" v="2">Diiꞌ teing Kumponinge Niumai temuꞌketa tasiꞌdurira miruꞌruruꞌning, eeꞌnoko teie Tanuaang Meekunge meekaꞌantaruruꞌ, Jiisuuꞌ Karistooꞌ meumperiiꞌnaang, eeꞌnoko bakaang erenge kiiroraaꞌ antaruriiꞌnaang. Biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo beremparavaing. </v>
<v b="1PE" c="1" v="3">Biraankeampiai tee Kumponing, Bauma teie niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ. Teie aaꞌnaꞌ piaamurira baurukaaꞌ deeng-antamuri pontoꞌantamuruꞌ nerakung domaang-koo domang purimariri nooruupiampiiꞌnaang maneenaꞌ oꞌnoriainaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="4">Teie tee, Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌantavuuꞌnooꞌka teeꞌ nkomuruꞌ, baurukaaꞌkoong barenku kompampiainaꞌ tasiꞌantamurima, tee eeꞌnung deraꞌpaaꞌ, orariaravaung eeꞌnoko paaꞌaravaunge. Kumponinge tee tampaꞌ tarereruri otokooꞌ teka paning-koo. </v>
<v b="1PE" c="1" v="5">Eeꞌnoko masikaꞌantaveriko teie bakaang iriꞌke diiꞌ napoꞌ tarerurimatooꞌnaang bera tee domaang otoi-otoꞌ oko-antaruriainooꞌke basi. Aaꞌnung neriari otomaung Kumponinge siraꞌkoo teꞌmung asiꞌnaꞌmung sirakuraꞌ oko-antamurira. </v>
<v b="1PE" c="1" v="6">Teeꞌkoo doturoturariri otoriaing tee doturotu pankaing damaꞌnung noruꞌeri bane parapaara arikananka kuneꞌerima anke kansiꞌkoo. </v>
<v b="1PE" c="1" v="7">Teing arikananka teing diikaang masikaꞌanta paara-kooning, diiꞌ diikaang baito taaꞌniꞌpoi otoaing deekoꞌ. Kooro tee paaꞌkoo makosi bane ntaꞌke ivaiꞌuma paara-antavaamaunge tee taaꞌniꞌanta-koo, teka diikaang masikaꞌanta kooro-koo dau basinooꞌ tampara Kumponing-koo, eeꞌnoko teeꞌkoo teie parapaarai ntaꞌpinaꞌ paararuriko diikaang baito taaꞌniꞌpoi otoaing deekoꞌ tee aaꞌnoaing: daangang, meenasi eeꞌnoko miring pankaing aruriaing Jiisuuꞌ Karistooꞌ toroaravainaꞌmung. </v>
<v b="1PE" c="1" v="8">Diiꞌke tee, bane ooveriarukoꞌnunge, nka pankaruntomperimaung tee. Napoꞌ teeꞌke enang ooveriaꞌ otoring tee, teka masikaꞌantaveri otong eeꞌnoko karange minku-paaꞌnaꞌ deto doturarima doturoturarimaung. </v>
<v b="1PE" c="1" v="9">Aiꞌ diiꞌ teing tee kapooꞌ Jiisuuꞌkoo baitorarima piarorimaung nkaverimaing, tee tee diikaang uraang˜koong domang-anta. </v>
<v b="1PE" c="1" v="10">Tee domang-anta tee, teinge nakaro-nupoonge˜ urikupoonge Kumponinge avusiroꞌari biraankemuriainaꞌ naumaarikoꞌninge tampaꞌ tasiꞌkoo eentavarima besiꞌaakoꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="11">Tanuaang Meekunge Karistooꞌketainge eeꞌnara baikearara eeꞌnoko damaꞌke meenasi nkavuainaꞌ siraꞌpuma karantavuriko˜ bateinang eeꞌnoko naninooꞌ noruꞌkoo piavorokoꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="12">Teka Kumponinge nauvuruꞌ tavoꞌkuarooꞌnaang tenang teing otoroko, teka damaꞌke, enang-pinaꞌ diiꞌ otorimaatomanang makosinang. Eeꞌnoko enang Kumponinge tee Tanuaang Meekung paning-eta botovuioꞌ pakuvuriko niiꞌninge tee doorenang tampara siraꞌpaama nauraarieeng, teing nakaro-nupoong biikaang minkunaa ninka mantaꞌpai. Aing teing, bakei, koosinunankai aaꞌnaꞌ tampaꞌ oo-koo piavorokooꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="13">Teeꞌkoo diikaang onou maamurariri otoriaing Kumponing dotu-antaveriainaꞌ besiꞌeri, tarerariritaaꞌ, teꞌmung Jiisuuꞌ Karistooꞌ siraꞌpari poainaꞌmung Kumponinge avusiroꞌari biraankemuriaing tee narung nooruupieri. </v>
<v b="1PE" c="1" v="14">Eeꞌnoko Kumponing baurukaaꞌ kara sionuka deentariri tee aarumo mono bakaang pia siong tero amakorariri nkorarikoꞌnung nkoveriaukaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="15">Teka teeꞌ eeꞌnaꞌ tee eeꞌnara diiꞌ bokururuꞌnung meekaꞌpari otomanaꞌ nariꞌ diiꞌ meekaꞌdariri otoriaing ookara nkoveriaining-koo. </v>
<v b="1PE" c="1" v="16">Teeꞌ Daari Meekung-koo Kumponinge aaꞌpumanaꞌkoo, “Diiꞌ meekaꞌdariri otoriaing, aiꞌ ning tee meekung.” </v>
<v b="1PE" c="1" v="17">Kumponing Diuma tamperima tee tanatarariaing, aiꞌ tee tee eeꞌnara Kumponing Simpeꞌnko˜ ookara-koo biikaang nko-nkonanka-koo makosinaꞌ, bane aremuriiꞌ naning. Aing batei-koo ootukuning-koo damisimainooꞌke otorimaing-koo diikaang aarumo koontariri otoriaing tee-koo meerupirariri. </v>
<v b="1PE" c="1" v="18">Diiꞌke noruꞌeriaing diiꞌ teing napoꞌ mooꞌduruꞌning tevung-eta tampooꞌ beꞌkoo kaariꞌdarikoꞌnavung-eta diikakatauro biikaang minkunaa sintokosintoi-koong siomperiko, eeꞌnoko tamung mooꞌduriaꞌ kapooꞌke orariaramaing-pinaꞌ oroꞌke, aaꞌnoko kooro eeꞌnoko silivaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="19">Teka teie erenge makuꞌpaaꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoonge mooꞌduruꞌ teu kampianu orooꞌdopanu kiiroraaꞌnu ereng parekavaakoꞌnu-pinaꞌ nariꞌ miruꞌari. </v>
<v b="1PE" c="1" v="20">Tee tee temuꞌketa miruꞌniiꞌ kansiꞌ pupuꞌaravaruko-ita, teka teie Kumponinge oroꞌantavuuꞌ tenang tee-koo batei-koo asiꞌnooꞌke diiꞌ paku-koo. </v>
<v b="1PE" c="1" v="21">Tee-koo eeꞌnung-koo diiꞌke Kumponing masikaꞌantaverimaung, tee aaꞌnung tee Jiisuuꞌ booꞌketa daaꞌantavura meenasi avuuꞌ. Teeꞌkoo diikaang masikaꞌanta eeꞌnoko nenneng Kumponing-koo otoaing. </v>
<v b="1PE" c="1" v="22">Enang tee diiꞌ tee kara masikung siomperira diikaang domang tee kiiroraaꞌdariring eeꞌnoko diiꞌ piaa masikung ninka piaareeri otoring. Teeꞌkoo narunaꞌ narunaꞌ aaꞌnaꞌ piaareeriai diikaang domang-eta namaiaꞌpinaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="1" v="23">Diiꞌ teing nerakaꞌdaririning, tee booaukaꞌnung-eta pontoꞌdariruꞌning, booaing-eta deeaꞌ, teka teieta Kumponing bakaang kara-ita domampari otoꞌketa. </v>
<v b="1PE" c="1" v="24">Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, “Ookara nantoong biikaang domaang tee baaꞌ pinaꞌ namuꞌke booꞌ, eeꞌnoko biikaang meenasi tee iiooꞌ pinaꞌ namuꞌke maraꞌoma tankavarakooꞌ, teka tee Kumponing bakaang kara tee teeꞌ nariꞌ otomatoaing.” </v>
<v b="1PE" c="1" v="25">Tee aung kara tee eeꞌnung doorenang tampara diiꞌkoo daankiampimaung. </v>
<v b="1PE" c="2" v="1">Teeꞌkoo diiꞌke taapoꞌ tontaꞌeriaing teing aing aaꞌning: tooꞌdeng, tositosi, kara narunge navu, mamairo eeꞌnoko amutemuriiꞌ miring orari-anta. </v>
<v b="1PE" c="2" v="2">Teka diiꞌ aaꞌnaꞌ peera-antarariaing tee-koo kara-koo pituaravaung-koo nerakauꞌnuka noonooꞌkoo narung-koo peeravoromanaꞌ, tee diiꞌ pankaꞌantaruriaing diikaang nerakung domaang-koo makosinaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="2" v="3">Aiꞌ teie domang-antaruriko diiꞌke tee Ovoring tampaꞌ mantomperuꞌnung. </v>
<v b="1PE" c="2" v="4">Tee-anko pori otomatoaing tee eeꞌnara boiaꞌ domantooꞌanko nantoonge tompimpauꞌnung-anko, teka Kumponing-koo dutakanooꞌka tee miruꞌnisi eeꞌnoko domange daiꞌ. </v>
<v b="1PE" c="2" v="5">Eeꞌnoko diiꞌ teeꞌke tee-pinaꞌ kapang domantooꞌnuka otoriaininge tanuaang-aapenava pava-koo tee ninka nariꞌ kanirariri meekaꞌnisinuka piristiꞌnavitu deentariri teeꞌ tanuaang-aapenaꞌ boontunantarima Kumponing dotu-antaveriainaꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="1PE" c="2" v="6">Aiꞌ Daari Meekunge eeꞌ minkuvui otong, “Ee aing, Saioni-namono-koo tee boiaꞌ domantooꞌ eꞌmaniang tumanung bempansing, tereꞌ eeꞌnareꞌ kunkuꞌdoiꞌkoo miruꞌnisi-nareꞌ eeꞌnoko makuꞌpaaꞌnareꞌke, eeꞌnoko baa tee naning tee masikaꞌantavuaing tee maiaꞌanta-koong deeaꞌ.” </v>
<v b="1PE" c="2" v="7">Diiꞌkoo eeꞌning-koo tee, Jiisuuꞌ Karistooꞌ, masikaꞌantaverimaing-koo tee eeꞌnara domange daiꞌ eeꞌnoko makuꞌpaaꞌ, teka teing-koo tee masikaꞌantavaavaing-koo tee tee maiaꞌanta, teeꞌ Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, “Tereꞌ eeꞌnareꞌ kapanareꞌ pava kaninukai pooreꞌaama duaꞌauꞌnareꞌ ookutunava-koo eꞌmanianareꞌ tumanareꞌ deemparioꞌ tasiꞌpauꞌ damaꞌke.” </v>
<v b="1PE" c="2" v="8">Eeꞌnoko “Tereꞌ tereꞌ eeꞌnareꞌ nantoong tupang-antavurira duaꞌantavuriainareꞌ teing.” Teing tupampariainooꞌ tee teinge kara meumpaavaung-koo teeꞌ, teing teeꞌ oroꞌnuka duaꞌkoo miruꞌuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="2" v="9">Teka diiꞌ teing eeꞌning Dauraronge˜ miruꞌniiꞌnuka piristiꞌkoo, meekavitu, Kumponing baka bakanupoong, diiꞌke kapooꞌ bakaang nko-nkonanka tampeng siraꞌantaevurimatoaining, tee eeꞌnara diiꞌ mutaanang-eta bokururira bakaang araka taꞌnimpaariiꞌaape siꞌduruꞌ. </v>
<v b="1PE" c="2" v="10">Tero tee diiꞌ nantoong deeaing, teka enang tee diiꞌ teing Kumponing bakaning nantoong deentaririning. Tenang eeꞌnang tee Kumponing bakaang piaa komperiarukoꞌning, teka enang komperi otong tee piaa. </v>
<v b="1PE" c="2" v="11">Ee mmaikoriꞌ, diiꞌ teing tavora-nupoong eeꞌnoko damisimainku-pinaꞌ anke kansiꞌkoo otoriko ninge eturampiri aaꞌdampimang: Dontaꞌdariri otoriai mono-aapening piananka-ita teing diiꞌ domang turanturi otorimaing-eta. </v>
<v b="1PE" c="2" v="12">Mutaanang-nupoong-ankoi tampaꞌ mataurariri otorimaatoai eeꞌnoko orakaꞌ nkonuka tantaariaing deekoꞌ tenang Kumponinge kansiꞌ beeroꞌuainang diikaang nko-nko tampara tasiꞌpaara Kumponing daangampaavaing teinge. </v>
<v b="1PE" c="2" v="13">Ookara-koo teing-koo nantoong-koo pankenanka-koo boong otorimaatoai Kumponing dotu-antaveriiꞌnaang, aaꞌnoko tee daurarong, eeꞌnoko teing ovoꞌmaꞌnuka, </v>
<v b="1PE" c="2" v="14">aiꞌ teing teing Kumponinge botovuruꞌning oreng meroꞌaarima eeꞌnoko tampeng daangampaariiꞌnaang. </v>
<v b="1PE" c="2" v="15">Aiꞌ Kumponing bakaang pia tee eeꞌ otongꞌ: Diiꞌke tampaꞌnkoi dooroong-antavereriaing teing mutaanang-nupoong kara tamunsiꞌnung minkuaamaing. </v>
<v b="1PE" c="2" v="16">Masikaꞌ diiꞌ Moosesi bakaang botoi daiꞌdariaꞌ otong, teka ninge aaꞌdampimang diiꞌke kapooꞌ orara nkoveriaukaꞌ dakarakaꞌperi aaꞌperima, “Karistooꞌke Moosesi bakaang boto-ita unaa-antamuioꞌ ning tauraꞌmari oꞌnong.” A, teeꞌ deeaꞌ. Karistooꞌke unaa-antamuruꞌnung niiꞌke kapooꞌ tampeng naing nkoampiiꞌnaang. Kumponing bakaning botovotonaaꞌnuka makosinaꞌ otorimaatoaing. </v>
<v b="1PE" c="2" v="17">Nantoong ookara makosinaꞌ deto basi-antavererimaatoai. Teing Karistooꞌkoo diiꞌmarang piaaverererimaatoai. Kumponing-koo aaꞌnaꞌ amaiaaꞌdori otoriai, eeꞌnoko kansiꞌkoong daurarong deto basi-antaverimatoai. </v>
<v b="1PE" c="2" v="18">Diiꞌ bautaranuka diikaning pankeng tanataraarimaing-ankoi boong-koo otorimaatoai teing pankaing-antaverereri, tampaꞌ nkoraarimaing naing-koo deeaꞌ, teka teing orakaꞌ nkoraarimaing-koo nariꞌ. </v>
<v b="1PE" c="2" v="19">Naning tamung sisikeera-antavaako tauraꞌparavaing deekoꞌ Kumponing dotu-anta-koo noruꞌui, Kumponinge tee biraankevuaing tee. </v>
<v b="1PE" c="2" v="20">Mooꞌ aming nkaveriaing kapooꞌ orara nkoveriko muraꞌdaariko tauraꞌdariaing deekoꞌ? Teka kapooꞌ tampara nkoverima baike kuneꞌeriiꞌnaang dooroontariri otoriaing deekoꞌ Kumponinge biraankeruriaing tee-koo. </v>
<v b="1PE" c="2" v="21">Aiꞌ diiꞌ teing teeꞌkoo Kumponinge bokururuꞌning. Karistooꞌ tee diiꞌkoo baike kuneꞌuuꞌnung diiꞌ teeꞌ nariꞌ tee siomperi nkorariiꞌnaang nau-antarurima. </v>
<v b="1PE" c="2" v="22">Teie tee orakaꞌnko nkovuaꞌ, bakaang beꞌduuꞌkoo tosi minkuvuko taaravaavaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="2" v="23">Tenang teinge tee pooreꞌaako teie tee teing pooreꞌuriaꞌ makuꞌkoo. Sisikeera napoꞌ toraꞌpura mauꞌuriaꞌ teing, teka tee Kumponing-koo baka arooꞌaruꞌ koontoꞌnaꞌ simpeꞌnko˜ noruꞌui. </v>
<v b="1PE" c="2" v="24">Teie tee baka bakaang monoi ookara orakaꞌ nkonanka nkavuuꞌ teka aaꞌbarataꞌkoo, niiꞌ tee-koo orakaꞌ nko-koo moompira tee-koo aarumo koontoꞌ narung-koo domamariri oꞌnoriiꞌnaang. Diiꞌ teing teie datoꞌnankai tee-koonge unaa-antarurining. </v>
<v b="1PE" c="2" v="25">Aiꞌ diiꞌ teing poorariruꞌning sipisipiꞌpinaꞌ, teka enang tororaririning tee-anko diikaang tanuaang sipisipiꞌpinaꞌ tanatarurimaung-anko. </v>
<v b="1PE" c="3" v="1">Diiꞌ manikuꞌ teeꞌke, diiꞌunkaampi-koo boong otorimaatoainge eeꞌnoko teing-koo niiꞌning Kumponing bakaang kara siompaavaing deekoꞌ teie tampara aarumoi diiꞌ biiꞌankaampi diikaange Kumponing-aape barampereriaing, karai deeaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="3" v="2">Tenang teinge ooaama tee diikaang meeꞌduꞌpiari nariꞌ otoꞌ teing bereꞌariaing. </v>
<v b="1PE" c="3" v="3">Diikaang tampaꞌ oroꞌnaꞌ mono-koo damaꞌdunooꞌ deemparavaukaꞌ tampaꞌ simpiꞌdovantarima diikaning dapo eeꞌnoko kapooꞌ tampeng kooro dovang-kooning siꞌdarima napoꞌ mononopaꞌ tampaꞌ oroꞌ kuruntarima. </v>
<v b="1PE" c="3" v="4">Teka nepunepuꞌ diikaang tee tee-koo naning-koo domang-koo kuung otoai teing ninka kapooꞌ aarumo tampeng paaꞌkoo makosi deeaing ninka aaꞌning ninka: banainge otoꞌ eeꞌnoko domang dooroontoꞌ. Aing teing eeꞌning Kumponing-koo dutakanooꞌke bakei dakausiꞌ masikeng. </v>
<v b="1PE" c="3" v="5">Teeꞌ nariꞌ otorimaatoaing teing temuꞌnupoong manikuꞌ meekupoong Kumponing-koo baitoarikoꞌning nepuꞌarikoꞌnaꞌ biiꞌunkaampi-koo boong otoroi. </v>
<v b="1PE" c="3" v="6">Teeꞌ eeꞌnaꞌ Seeraꞌke Eebaraamiꞌ kara taaravuma siompukoꞌnaꞌ ovoring tampuma tee. Eeꞌnoko diiꞌ teing eeꞌning teni baurukaaꞌ diiꞌke tampaꞌ nkorarimatoaing deekoꞌ baruꞌ aroreriaꞌ otori. </v>
<v b="1PE" c="3" v="7">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ diiꞌ biiꞌunkaampi teing ninka diiꞌankaampi ninka mataurariri otorimaatoai makosinaꞌ deto deeng-antavereri teing baruꞌ iriꞌoroaing deempariko, aiꞌ teing teinge diiꞌ ninka nariꞌ tee barenku okovuriaining biraankerurira domang-antaruriaing-koo. Teeꞌ nkorariaing diikaang kunsi avoꞌaravarooꞌnaang. </v>
<v b="1PE" c="3" v="8">Tee-koo asiꞌnooꞌke aaꞌdampimang: Diiꞌ ookara nariꞌ marireeri otorimaatoaing, nariꞌ mantonteeri namaiaꞌpinaꞌ mantontariri tampaꞌ domang piaareerima eeꞌnoko doonko noruꞌdariri. </v>
<v b="1PE" c="3" v="9">Orara orarai makuꞌeriaukaꞌ, barakosiꞌ barakosiꞌke makuꞌeriaukaꞌ, teka aampariꞌeri biraanke-antareerimaatoai, aiꞌ diiꞌ teing teeꞌ nko-koo bokururuꞌning diiꞌke bakaang biraanke nkaveriiꞌnaang. </v>
<v b="1PE" c="3" v="10">Teeꞌ Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, “Baa tee naning domampari otoꞌkoo piavoi otoing doong tampeng oovuuꞌnaang piavora, tee orakaꞌ karoaukaꞌ eeꞌnoko teie tee daang minkuvuaukaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="3" v="11">Eeꞌnoko orakaꞌ nko-eta bereꞌarara tampaꞌnko nkovuaing, eeꞌnoko teie tee mooa besiꞌuma siompui otoaing. </v>
<v b="1PE" c="3" v="12">Aiꞌ teie Ovoringe teing koontoꞌnuka tampaꞌ oovuri tarevurimaung eeꞌnoko bakaang punkaaꞌ tee daateꞌari otomaung teing biikaang kunsi tampaꞌ taara-koo. Teka Ovoring bakaang oing tee teing-eta kapooꞌ orara nkoaamaing-eta munteꞌuri akoꞌ toroari otong.” </v>
<v b="1PE" c="3" v="13">Diiꞌ enang baie baikeruriiꞌnaang diiꞌ kapooꞌ tampara narung siomperimaing deekoꞌ? </v>
<v b="1PE" c="3" v="14">Teka bane kapooꞌ tampara nkoverima baike kuneꞌeriaing deekoꞌ diiꞌ teing Kumponinge tee-koo biraankeruriaining. Teeꞌ Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, “Nantoonge mauꞌdaariko arorerima domang mankiꞌdoriaukaꞌ.” </v>
<v b="1PE" c="3" v="15">Teka diikaang domange Karistooꞌ pankaing-antaveri otorimaatoai diikaang Ovoring deeng-antaveri. Ookara batei-koo maamurariri otorimaatoai nantoong niaꞌdaariaining nauereriainaꞌ okoraꞌnooꞌ diiꞌke tee Ovoring bokururiaing nemperi otorimaung-koo, teka dooroontariri doonko noruꞌdariri teeꞌ nauereriai. </v>
<v b="1PE" c="3" v="16">Eeꞌnoko tarerariri otoriai diikaang domang kiiroraaꞌari otoꞌkoo teing diikaang tampara aarumo Karistooꞌkoo kuunge nkoverimaung orakaꞌ minkuaamaing maiaꞌoroainaꞌ teeꞌ nkoraarimaung-koo. </v>
<v b="1PE" c="3" v="17">Kapooꞌ tampara nkoverima baike Kumponinge tauraꞌpuing kuneꞌkoo tee tampaꞌ, teka kapooꞌ orara nkoverima deekoꞌ orakaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="3" v="18">Aiꞌ Karistooꞌ tee teeꞌ nariꞌ bouꞌ nantoong biikaang orakaꞌ nkonanka-koo. Terong-koo ookara dakaꞌpui namuꞌke pareka bakevuuꞌ, tee eeꞌnara koontoꞌ deemparitaaꞌ niiꞌ koontoꞌnuka deeaing Kumponing-koo tavoꞌmuriiꞌnaang teie. Mono nameng dupisiꞌaioꞌ teeꞌ booꞌparuꞌ, teka Kumponing bakaang Tanuaange daaꞌuioꞌ domampari otong. </v>
<v b="1PE" c="3" v="19">Tenang bakaang mono booꞌpari otoko tanuaang-naung tee booꞌnuka-koo daankiaruꞌ kiimatanooꞌke. </v>
<v b="1PE" c="3" v="20">Aing teing eeꞌning tanuaananka nantoong urikupoong-kooning Kumponing taaravaavarukoꞌ ning, teing bereꞌariiꞌnaang Kumponinge pankaroong nempurikoꞌning tenang Nooaꞌke tee aakaꞌnareng taꞌnampukoꞌnang. Teka okiꞌning nantoong ˜beenaumo-taa naing aareri˜koo ntong-koo daue otorouꞌning domampariruꞌ. </v>
<v b="1PE" c="3" v="21">Ntonge aareri-koo kuung otoroko tampooꞌaape domampariainooꞌ taaꞌbakavuruꞌnaꞌ niiꞌ teeꞌ nariꞌ kompampima Karistooꞌkoo kuung oꞌnori domamariainooꞌ basimariiꞌnaang bakaang iriꞌke booꞌketa daaꞌantavuuꞌnunge pakumuriko. Tee tee ntong-koo minkie meekaꞌanta nkavampimaung kuꞌmiꞌ mono-ita kui-anta-koong deeaꞌ Kumponinge tampeng-pinaꞌ oomuriiꞌnaang, teka tee domang kiiroraaꞌketa maraka-anta Kumponing-koo Karistooꞌ baitoampiri nariꞌ otoꞌkoong teie domang-antamuriiꞌnaang. </v>
<v b="1PE" c="3" v="22">Tee tee eeꞌnara booꞌketa daaꞌarara paning-koo deto bera Kumponing-koo tampavine-koo otomaung, ookara kapooꞌkoo dau, aaꞌning-koo: koosinunanka, arekeeꞌ oroꞌning ovontung eeꞌnoko iriꞌpoꞌnupoong. </v>
<v b="1PE" c="4" v="1">Enang tee, Karistooꞌke bakaang monoi baike toraꞌpuuꞌnung-koo diiꞌ teeꞌ nariꞌ uroꞌkanooꞌka purintariri arooꞌdariaing temuriiꞌ baike kuneꞌkoo, aiꞌ baa tee naning baike kuneꞌuma tee tee enang orakaꞌ nko-ita bakearing. </v>
<v b="1PE" c="4" v="2">Tee tee enang bakaang mono ninka domampari otoi emuꞌketa deto mono bakaang pia siompuaukaꞌ, teka Kumponing bakaang pia siompuaing. </v>
<v b="1PE" c="4" v="3">Tee tee diiꞌke teing-pinaꞌ nariꞌ mutaanang-nupoong piavoromanaꞌ aing aaꞌning nkoveriaukaꞌ temuꞌ nkoverikoꞌnaꞌ: maimaiaꞌnaꞌ otoꞌ, mono bakaang pia siong, purintoꞌ naruꞌke kanuꞌanta, taamang tovang nainai nai-koo deikooꞌ, eeꞌnoko daang-koong dootuuꞌ, tee maarekusiꞌ. Batei temuriiꞌ nko-koo tero tankinuing botu teꞌ. </v>
<v b="1PE" c="4" v="4">Teing teing enang taꞌnimparirining diiꞌ teing ninka nariꞌ tapoꞌdariaruioꞌ tamung iriꞌ oꞌanta-koo, eeꞌnoko orakaꞌ minkuraarikooꞌ. </v>
<v b="1PE" c="4" v="5">Teka teinge tee teka damaꞌ toosiaavaing Kumponing ninka ookara nantoong simpeꞌkoo maamuari otoing ninka: booꞌnuka eeꞌnoko domantooꞌnuka nariꞌ. </v>
<v b="1PE" c="4" v="6">Aiꞌ teie Kumponinge teing temuꞌ boorouꞌning teeꞌ nariꞌ tampara doorenang taara-antavuruꞌ teing teing biikaang tanuaang domampariri otorooꞌnaang Kumponing domampari otomanaꞌ nariꞌ. Ookara nantoong ninka nariꞌ biikaang mono booꞌkoo barakosiꞌniiꞌnuka deempariko teie tee daankinang taara-antavuruꞌnung. </v>
<v b="1PE" c="4" v="7">Ookara kapooꞌnanka aung kansiꞌkoonanka oꞌdoma dueꞌumaang. Teeꞌkoo mataurariri tarerariri otoriaing tampaꞌ kunsirariainaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="4" v="8">Ookara-koo daua narunaꞌ narunaꞌ diikaang domang-eta tampaꞌ piaareeri otorimaatoai, aiꞌ niiꞌke nantoong piaavarampima deekoꞌ biikaang orakaꞌ nkonanka mmauꞌ dakaꞌpampipeuꞌ. </v>
<v b="1PE" c="4" v="9">Diikaning pavananka-koo tampaꞌ onkeonkeꞌdeerimaatoaing baruꞌ poreꞌpinaꞌ noruꞌerima munkumunkureeriaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="4" v="10">Kumponinge avuavuꞌ narunaꞌ narunaꞌ aruruꞌnaꞌ makosinaꞌ komperi pakureerimaatoai. Teeꞌkoo diiꞌ teing kapooꞌ amutemuriiꞌ Kumponinge aruruꞌning tampeng tare-nupoong deentariaing. </v>
<v b="1PE" c="4" v="11">Kara siraꞌperima deekoꞌ teeꞌ Kumponinge naururiainaꞌ masikaꞌ siraꞌperiai. Nantoong pakuererima deekoꞌ Kumponinge iriꞌ arurimanaꞌ siomperi pakuereriai, ookara-koo kapooꞌ nanka-koo Kumponing pankaimparavainaꞌ Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuunge. Miring eeꞌnoko meenasi pankaing okovui otomatoaing ookutunung batei-koo oꞌdomaropa-koo. Eeꞌ, masikung. </v>
<v b="1PE" c="4" v="12">Ee maikoriꞌ, taꞌniniriaukaꞌ diiꞌ tee-koo ntaꞌpinaꞌ mantong-koo parapaara-koo diiꞌkoo poing-koo paararurima. Tee kapooꞌ taꞌnimpaariiꞌpinaꞌ noruꞌeriaukaꞌ. </v>
<v b="1PE" c="4" v="13">Teka baruꞌnooꞌ doturariaing diiꞌke Karistooꞌ siomperima arikung kuneꞌuuꞌnaꞌ nariꞌ, eeꞌ noruꞌerima teeꞌ nkomarimaung-koo dotumariaing tenang tee bakaang meenasi oroꞌparavainang. </v>
<v b="1PE" c="4" v="14">Karistooꞌnung miring komperimaung-koo orakaꞌ minkuraariko tee doturariaing, aiꞌ teeꞌ minkuraarima siraꞌpaamaung tee Tanuaang Meekung Kumponing bakaang meenasi-poꞌnung diiꞌkoo otomaung. </v>
<v b="1PE" c="4" v="15">Teka diiꞌ orara aarumo siomperi sisikeerang-antarariko taara-koo bakei piamoaꞌ aing eeꞌ oroꞌ nkoverima: dupisiꞌanta, bakiaaꞌnko, orakaꞌnko, niiꞌnooꞌ kakaruaꞌdorima. </v>
<v b="1PE" c="4" v="16">Teka Karistooꞌkoo kuung otoritaaꞌ baike kuneꞌerima maiaꞌdoriaꞌ Kumponing pankaing-antaveriaing Karistooꞌ bakaang miring komperimaung-koo. </v>
<v b="1PE" c="4" v="17">Aiꞌ batei tee poi otong teie bakanavaꞌkooning paara-anta-koong. Eeꞌnoko niiꞌketa tutumparavaing deekoꞌ teing Kumponing bakaang doorenang tampara siompaavaꞌ otomaing areꞌke botu deempariaing? </v>
<v b="1PE" c="4" v="18">Teeꞌ Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, “Teing koontoꞌnuka kakaue domampariaing deekoꞌ, teing nantoong oreng Kumponing piavoroaing areꞌke oroꞌpariaing?” </v>
<v b="1PE" c="4" v="19">Teeꞌkoo teing nantoong Kumponing bakaang pia-koo otoroi baike kuneꞌaavaining, makosi tampaꞌ nariꞌ nkoaamatoaing biiꞌka avariri tee-koo teing nkovuruꞌnung bakaang tare-koo, biikaang tarenara mutekaroꞌ masikaꞌantavai. </v>
<v b="1PE" c="5" v="1">Teeꞌkoo diiꞌ dootuuꞌkoo urantanuka tasiꞌantarampimang nkorariainaꞌ ninge diiꞌ ninka nariꞌ oroꞌke dootuuꞌkoo urantai, ninge eeꞌnara Karistooꞌ bakaang baike koontoꞌ ooamira siraꞌpamaunge, eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ diiꞌ ninka kompampainge tee meenasi Karistooꞌ bakaang oroꞌantavuainang. </v>
<v b="1PE" c="5" v="2">Aaꞌdampimang: Kumponing bakanavitu tampaꞌ tanataverererimaatoai teing diiꞌke tanata-koo siꞌduruꞌning, tamung konteroritaaꞌ deeaꞌ, teka pia-ita nkoveriai Kumponinge piavomanaꞌ. Mooꞌ narung noruꞌeri tanataverereriaukaꞌ, teka arooꞌketa tanataverereriai. </v>
<v b="1PE" c="5" v="3">Apoapooꞌerereriaukaꞌ teing tanataverererimaing teka tampaꞌ ooraari siontaariainaꞌ nkorariai. </v>
<v b="1PE" c="5" v="4">Eeꞌnoko tenang tee Tanatanara Pankaing oroꞌparavainang diiꞌke mooꞌ tee meenasi-poꞌnung paaꞌaravaukaꞌnung nkaveriaing. </v>
<v b="1PE" c="5" v="5">Eeꞌnoko diiꞌ napoꞌ nemaaꞌ teie diikaning urantanuka-koo boong otorimaatoai amaiaaꞌdori diiꞌka-koo meuꞌke, aiꞌ Daari Meekunge eeꞌ minkuvui otong: Kumponinge tee teing biiꞌka daangamparimaing tooꞌdempurima teing boonko noruꞌarimaing avusiroꞌari pakuvurikooꞌ. </v>
<v b="1PE" c="5" v="6">Boonkorariri otorimaatoai diiꞌka-koo tee-koo Kumponing-koo tankaꞌ purintoꞌkoo kuung otori, tee batei makotuko tee deto siꞌduriaing diiꞌ. </v>
<v b="1PE" c="5" v="7">Diikaang ookara mankiꞌnanka tee narung-koo siperimaatoai, aiꞌ diiꞌ teing teie piaaruri tanataruri otong. </v>
<v b="1PE" c="5" v="8">Teka tanatarariri eeꞌnoko tarerariri otorimaatoai. Tee diikaang karenung Sietaniꞌ tee laioni-pinaꞌ kururuuꞌkuma avitoitoi nanumaung besiꞌuma naning avoroꞌantavura dunkumpuaing. </v>
<v b="1PE" c="5" v="9">Tankaꞌniꞌperiai tee diikaang masikaꞌanta-koo eꞌmaniri, eeꞌ noruꞌerima Karistooꞌkoo niiꞌmaikororiꞌ teeꞌ nariꞌ sisikeera kuneꞌaama Sietaniꞌ bakaang avoroꞌanta dimpaꞌaakooꞌ. </v>
<v b="1PE" c="5" v="10">Aꞌnooꞌ okiꞌning batei-koo sisikeera toraꞌperiaing. Teketa teie Kumponinge piaa baukoi baka unaa-antarurira eeꞌnoko eꞌmang-antarurira puring-antaruriaing diiꞌ, aiꞌ teie tero bokururuꞌnung diiꞌke domaang oparavaung meenasi-poꞌnung nkaveriiꞌnaang Karistooꞌkoo kuunge. </v>
<v b="1PE" c="5" v="11">Tee tee teeꞌ nariꞌ tanatavari otoaing ootukunung batei-koo oꞌdomaropa-koo. Masikung. </v>
<v b="1PE" c="5" v="12">Aung aneꞌ karavoto˜ apukaneꞌ ninge minkuanko Sivanusie pakumui daarivuing, teie mmaikoꞌke ninge masikaꞌantavamaunge, diiꞌ puring-anta-koo eeꞌnoko aung tee Kumponing bakaang piaa diiꞌkoo siraꞌanta-koo. Eeꞌnung-koo purintariri otoriaing. </v>
<v b="1PE" c="5" v="13">Aing dootuuꞌnupoong Karistooꞌnavitu anke Babiloniꞌke oꞌnorimanavitue, Kumponinge diiꞌpinaꞌ nariꞌ miruꞌmuruꞌnavitue tampara tampampimaang diiꞌkoo, tee ninka nnuring tampamaung ninka Maakaꞌ ninka nariꞌ. Onkeonkeꞌdeeriai diiꞌ narunaꞌ narunaꞌ piaa taaꞌniꞌantaveri. </v>
<v b="1PE" c="5" v="14">Mooa tee diiꞌkoo ookara-koo teeꞌ nariꞌ otoaing diiꞌkoo Karistooꞌkoo otorining-koo. Teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="2PE" c="1" v="1">Aung tee aneꞌ karavoto˜ ninge Saimoniꞌ Piitai daariamang Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang botovotonaaꞌke, eeꞌnoko tee bakaang kara-okomui-nka ning. Diiꞌ eeꞌning daarirerompimang tee aung amuriiꞌ masikaꞌanta niiꞌpinaꞌ nariꞌ otoꞌderurining Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang aarumo koontoꞌkoo kuunge oko-antamuruꞌnung, eeꞌnara niikaang Kumponing eeꞌnoko Domang-anta. </v>
<v b="2PE" c="1" v="2">Tee biraanke eeꞌnoko mooa diiꞌkoo beremparavaing Kumponing tampaꞌ kenkumperi otoriko eeꞌnoko tee niikaang ovoring Jiisuuꞌ. </v>
<v b="2PE" c="1" v="3">Aiꞌ tee tee niiꞌke tee tampaꞌ kenkumpampiko teie tee teieta bakaang iriꞌ pankaing-eta ookara kapooꞌnanka makosinaꞌ amuriaing tampaꞌ domamariri siompampiaing-koo. Aiꞌ teie bakaang meenasi eeꞌnoko bakaang tampara aarumo niiꞌ ninka nariꞌ oroꞌanta-koo bokumuruꞌ. </v>
<v b="2PE" c="1" v="4">Eeꞌnoko teeꞌ nkomurima teing bakei pankeng avuavuꞌnanka mooꞌdopa amuruꞌ tero maraka-antamuruꞌning. Kansiꞌ bakaang deraꞌketa mmarumpiaꞌnaang amuruꞌ, tero karaaꞌampiko doomamurikoꞌnung-eta bera Kumponing-pinaꞌ nariꞌ datamori oꞌnoriai. </v>
<v b="2PE" c="1" v="5">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo diiꞌ aaꞌnaꞌ paararariaing diikaang masikaꞌanta ninka tampaꞌ otoꞌkoo, eeꞌnoko teeꞌ tampaꞌ otori Kumponing tampaꞌ kenkumperi otoriaing. </v>
<v b="2PE" c="1" v="6">Eeꞌnoko teeꞌ noruꞌeritaaꞌ diikaang mono bakaang pia dakaꞌperi tanatarariai. Eeꞌnoko teieta napoꞌ teeꞌ nariꞌ nko-koo pinkaꞌdariri otorimaatoai, eeꞌnoko pinkaꞌdarima Kumponing-koo arariri otoriaing. </v>
<v b="2PE" c="1" v="7">Eeꞌnoko Kumponing-koo arariri otori teing diiꞌmaikororiꞌkoo napoꞌ navurariri otoriai, eeꞌnoko teeꞌ navurariri otoritaaꞌ piaa oroꞌantaverimatoai. </v>
<v b="2PE" c="1" v="8">Eeꞌkoo, teing aing aarumo oroꞌantaveri otoaing deekoꞌ eeꞌnoko diiꞌkoo berempari otoai, teinge tee diiꞌ tanataruriaing tamung sinangropanuka iriꞌ oꞌdariꞌneeng-koo tee Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ noruꞌeri. </v>
<v b="2PE" c="1" v="9">Aiꞌ tee naning aing eeꞌning otoꞌevuaukaꞌnung tee kaputuꞌ, noruꞌ apukung, eeꞌnoko noruꞌuaꞌ otong teie tee urikeng oreng aarumonanka-ita kiiroraaꞌantavuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="2PE" c="1" v="10">Teeꞌkoo, diiꞌ mmaikoriꞌ, okoꞌokoruriaing tee Kumponinge miruꞌduri bokururuꞌnung taaꞌniꞌantarariri. Teeꞌ eeꞌnaꞌ nkorariaining deekoꞌ diiꞌ teing duaꞌdariaukaꞌning. </v>
<v b="2PE" c="1" v="11">Eeꞌnoko diiꞌ teing maneenaꞌ onkeonkeꞌduriaing teka eeꞌnooꞌka paning-koo niikaang Ovoring Domang-antai Jiisuuꞌ Karistooꞌke teeꞌ nariꞌ taremurimato-ainooꞌka. </v>
<v b="2PE" c="1" v="12">Teeꞌkoo ninge maroita uatepa noruꞌantarampimatoaing diiꞌ teing aing ookara kapooꞌnanka naurampimaing, bane diiꞌke noruꞌerioꞌ eeꞌnoko tee kara masikung otoꞌderurimaung-koo imaꞌdariri otorikooꞌ. </v>
<v b="2PE" c="1" v="13">Eeꞌ noruꞌamaang, makosi ninge diiꞌ enang ning aung mono ninka oꞌnoitaaꞌ tee ninge diiꞌ tante-antarampimatoai napoꞌ noruꞌantarampima. </v>
<v b="2PE" c="1" v="14">Ninge eeꞌ noruꞌansitaaꞌ: Batei tee nkaang mono tontaꞌuainaꞌmung dueꞌari otong teeꞌ nariꞌ niikaange Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌke naumuuꞌnaꞌ. </v>
<v b="2PE" c="1" v="15">Teeꞌkoo ninge aaꞌnaꞌ tautaurampimang ning tenkenanko tee diiꞌ makosiri otoriainaꞌ aing kapooꞌnanka napoꞌ noruꞌkoo batei piaroriaining-koo. </v>
<v b="2PE" c="1" v="16">Niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ iriꞌ ninka pouꞌnaꞌkoong minkunaa naurampiruꞌnung kumponaang-koo biꞌaravaꞌ, nantoonge aavamaari minkuaapeuꞌning-koo, teka niiꞌke tee niikaange dutai ooampiruꞌnung minkuampimaung teeꞌ meenasi ninka daurarong˜ otomanooꞌketa neramparuꞌnaꞌ. </v>
<v b="2PE" c="1" v="17">Aiꞌ tenang teie tee pankaing-anta eeꞌnoko meenasi Bauma Kumponing-eta nkavuko teie auronge narunge karavuuꞌ teketa paning-eta daurarompari bakaang meenasi oroꞌantavumanooꞌketa eeꞌ minkuvuma, “Aung tee nnuring ninge piaavamaung. Eeꞌnara-koo ning tampaꞌ dotumaramaung.” </v>
<v b="2PE" c="1" v="18">Aung kara anaare niiꞌke paning-eta poko taaravampiruꞌ, aiꞌ niiꞌ teing tee ninka nariꞌ oꞌnoruꞌning teke meekamii-koo. </v>
<v b="2PE" c="1" v="19">Eeꞌnoko nakaro-nupoong˜ urikupoong biikaang kara Jiisuuꞌke dupe-antavuioꞌ aaꞌnaꞌ masikung oroꞌparioꞌ kompampiri otong niikaang kara puring-anta-koo. Diiꞌ tee noruꞌ eꞌmaniri otoriaing tee-koo biikaang kara-koo tee-pinaꞌ araka mutaananooꞌke arakavaramaung-pinaꞌ noruꞌeritaaꞌ bera taneꞌpuko tee maatara daaꞌaravainooꞌke basi diikaang domang-koo. </v>
<v b="2PE" c="1" v="20">Tutunaꞌ tee aung tasiꞌperira eꞌmaniriaing Daari Meekung-koo: Ookara kara Daari Meekung-koo nakaro-nupoonge tarampeeaakoꞌning˜ teing nantoonge biiꞌka siraꞌkoo makosi deeaing. </v>
<v b="2PE" c="1" v="21">Aiꞌ nanaare otoaꞌ naninung pia-ita tavoꞌkuuꞌnaare Daari Meekung-koo, teka Tanuaang Meekunge karantavuriko˜ Kumponing-eta nantoonge minkuaama daariaakoꞌ. </v>
<v b="2PE" c="2" v="1">Teka niiꞌning nakaro-nupoong daang Kumponing-etaining tamparima daaꞌarikoꞌ Juꞌnupoong-koo meuꞌke, eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ daang-koonanka nau-antanuka daaꞌariainge diiꞌkoo meuꞌke. Teeꞌ nkoarima nantoong makenge orari-antavaariaing biikaning noruꞌketa daang nau-antavaarima, biikaang Ovoring teing mooꞌuruꞌnung sipai. Teeꞌkoo biiꞌka namuꞌke orari-anta kuneꞌaavaing. </v>
<v b="2PE" c="2" v="2">Aꞌnooꞌ tee mmauꞌke siompaariaing biikaang aarumo amutemuriiꞌ maimaiaꞌnanka-poꞌnung. Teketaꞌ teing teeꞌ nkoariko tevung Karistooꞌnung kara masikung sionavung niiꞌninge orakaꞌ minkuaavaing. </v>
<v b="2PE" c="2" v="3">Eeꞌnoko teeꞌ nkoarima mooniꞌ barang-koo okovuriai kara menaankavarima. Nka tee teie Simpeꞌnkoi˜ tuutunang˜ miruꞌevuruꞌnung nempari otong. Teing orari-antavuriainge keeroorovuri otong. </v>
<v b="2PE" c="2" v="4">Niiꞌke noruꞌampiri otong teeꞌ nkoaravainooꞌ aaꞌnung-koo: Niiꞌning koosinunanka orakaꞌ nkoariko tamung oovuriaruuꞌ, teka kansiꞌkoo tumang duaꞌuruꞌ isipoꞌ masipoꞌ mutaananooꞌ doonko teke daiꞌariri otorooꞌnaang bera simpeꞌuriainaꞌmung-koo basi. </v>
<v b="2PE" c="2" v="5">Napoꞌ urikavarang orara aarumo ninka nariꞌ kansiꞌ maantoꞌaakoꞌning tamung oovuriaruuꞌ, teka doua-koo minki-antavurira opuruꞌ, Nooaꞌ narung deekoꞌ aarumo koontoꞌ daankivukoꞌnung domampuuꞌ, niiꞌning nantoong ˜kenaanka-taa ninka nariꞌ. </v>
<v b="2PE" c="2" v="6">Napoꞌ osi pankeng kevuntuꞌka Sodom eeꞌnoko Komoraꞌ sipung deeng-antavuretuꞌ otorearooꞌnaang tampureta damaꞌnavarange Kumponing siompaavaukaꞌninge nkovuriainaꞌ ooaavaꞌnaang. </v>
<v b="2PE" c="2" v="7">Eeꞌnoko teka napoꞌ naning koontoꞌ, Looteꞌ, domang-antavuuꞌ, tee eeꞌnara orakaꞌ deeꞌokoꞌnung teing oreng Sodom-nupoong maimaiaꞌnaꞌ nkoariko. </v>
<v b="2PE" c="2" v="8">Tee eeꞌnara naning koontoꞌ deempari domang mankiꞌokoꞌnung teing tee ninka otorokoꞌning boto-koo kuung otoroaꞌpinaꞌ noruꞌai nkoarikoꞌning ninka doong kante oovurima eeꞌnoko teing-koo taaravuma. </v>
<v b="2PE" c="2" v="9">Teeꞌ nkovuruꞌnaꞌkoo tee siraꞌpari otong tee Ovoring noruꞌkui otong nantoong tee siompaamaing parapaara arikung-eta domang-antanaꞌkoo eeꞌnoko napoꞌ teing siompaavaukaꞌning kiimatavuriiꞌnaang pinkaꞌuri otoꞌnaꞌkoo bera teꞌmung simpeꞌuriainaꞌmung-koo basi. </v>
<v b="2PE" c="2" v="10">Deepoꞌ masipoꞌ bakei kiimatavuriaing teing nau-antanuka daang Kumponing-etaining tamparimaing. Mono bakaang pia orara deraꞌ siompaamaing Ovoring tompimpai. </v>
<v b="2PE" c="2" v="11">Aing amuriiꞌ nantoong derareranuka, boreꞌ kapanuka, anutua avoreaavaꞌ avutevuꞌari dauraronanka orakaꞌ minkuaarimaing, teka teing ookara noruꞌpoꞌnupoong, bane koosinunanka deekoꞌ, teeꞌ nkoariaung. Bane teing koosinunanka nantoong-koo dau basinaꞌ iriꞌ eeꞌnoko iirakutapoꞌnupoonge orakaꞌ minkuaarima tuumpiaariaung biikaning kare-nupoong Ovoring-koo uroꞌkanooꞌke. </v>
<v b="2PE" c="2" v="12">Teka aing tosi nkonuka kauꞌ karenaumonanka-pinaꞌ oroꞌnuka, noruꞌ papaaravari otoꞌnuka, matauropanuka, tamung doonko tavuꞌkoo makosinanka-pinaꞌ oroꞌnuka. Noruꞌaavaꞌ pooreꞌ nkoaamaing. Biikaang deraꞌke booꞌantavuriko keraꞌpariaining. </v>
<v b="2PE" c="2" v="13">Tee tee eeꞌnara biikaang mooꞌ orara orakaꞌ nkoarikoꞌnung-koo, aaꞌnoma: doong ookutunaꞌmung maiaꞌoroaꞌ tamung sirakuraꞌ mono bakaang pia orara siong-koo keiꞌorokooꞌ. Teing teing diiꞌ ninka nariꞌ otori diikaang miring orari-antaraarimaung eeꞌnoko diikaang navunavu daang deeng-antavaakooꞌ. Diiꞌ ninka nariꞌ Ovoring bakaang taamang naierima aavaraarikooꞌ moru-pinaꞌ noruꞌai. </v>
<v b="2PE" c="2" v="14">Biikaang duta tee karakaraaꞌke maantoꞌnuka manikuꞌkoo, orara aarumo besiꞌui otoꞌnuka, aruaruꞌnuka daꞌdeng duaꞌantavaarimaing, eeꞌnoko biikaang domang aarumo okoꞌoko-koo bareari otoꞌnukai. Kumponinge barakosiꞌniiꞌnuka teing. </v>
<v b="2PE" c="2" v="15">Koontoꞌnavung sipaara pooariruꞌning. Tee nakaronara Baalamu, Beeoo bauring, bakanavung siompaamaing, mooniꞌ nka-koo piavora orakaꞌ nkoaruꞌnung. </v>
<v b="2PE" c="2" v="16">Teka tee bakaang doonkiiꞌke amakoi naning-pinaꞌ karoma orokovuuꞌnung danto nariꞌ orakaꞌ nkoaraꞌneeng-koo, tee nakaronara bakaang aarumo kanukanuꞌ potevui. </v>
<v b="2PE" c="2" v="17">Teing daang-koong nau-antanuka tee tee-pinaꞌ ntong dakau-pinaꞌ oroꞌnuka, eeꞌnoko napoꞌ tee kamoꞌ dovinge avitoitoi nkavui nanumaung-pinaꞌ oroꞌnukai, Kumponinge mutaananooꞌ tumang masipoꞌ miruꞌevuruꞌning teke otoꞌkoo. </v>
<v b="2PE" c="2" v="18">Aiꞌ teing daang pankaing-antavarima buiaꞌarimaing maimaiaꞌnaꞌ nkoarima, eeꞌnoko baankaꞌ nempaama mono bakaang piai beana-antavaakooꞌ niiꞌning nantoong teing-eta oraruꞌkiai otoromanavitu-eta kooꞌariko biꞌanta-koo. </v>
<v b="2PE" c="2" v="19">Opampaarima tuumpi-eta unaavoroi otoroaining tampaarimaung, teka teing biiꞌka deraꞌantanameng-koo daiꞌariri otoroi, aiꞌ aming kapooꞌ tee naning kuung deempui otoing-koo, tee tee, tee-koo eeꞌnung-koo daiꞌari otong. </v>
<v b="2PE" c="2" v="20">Eeꞌnoko enang teing aaꞌnaꞌ daiꞌariri otorong, ioꞌ teieta kansiꞌ bakaang aarumo orara-ita mmariaara, tee niikaang Ovoring eeꞌnoko Domang-anta Jiisuuꞌ Karistooꞌ siompaakotaaꞌ, teketa napoꞌ enang kuung duaꞌarira daiꞌaririnamuꞌ oramuꞌ. Tutunaꞌnamuꞌ divuꞌui otong. </v>
<v b="2PE" c="2" v="21">Baruꞌ tampaꞌnaꞌ deeaꞌ tee teing koontoꞌnavung-koo noruꞌkaavarupeuꞌnung-koo, eeꞌnoko bakei orakaꞌ tutung noruꞌaara napoꞌ bereꞌariring-koo teieta doorenang aaꞌnaꞌ tampara, Karistooꞌketaing boto meekung tutung taaravauꞌnung-eta. </v>
<v b="2PE" c="2" v="22">Tee teeꞌ teing-koo nkoaramaung tee niikaang mirumiruꞌ tampui otoinaꞌ, aaꞌpumanaꞌ, “Mosiꞌke tee napoꞌ bakaang kurinaꞌkoo toroarama maaꞌumaung,” niiꞌnaꞌ eeꞌ, “Pooroꞌ duuꞌpaako napoꞌ metoꞌkoo novuuaramaung.” </v>
<v b="2PE" c="3" v="1">Aung aneꞌ karavoto keneꞌka-naneꞌ diiꞌ mmaikoriꞌ masikupoong daarirerompimang. Eeꞌnoko aing-koo ookaneꞌka-koo ninge diikaang noruꞌ tante-antarampimang nariꞌ piturariaꞌ otoriiꞌnaang. </v>
<v b="2PE" c="3" v="2">Teeꞌkoo aing kapooꞌ unampansi naurampimang teinge urikupoonge nakaro-nupoonge Kumponing-etaininge miruꞌai minkuauꞌning napoꞌ norunoruꞌeriai eeꞌnoko niikaang Ovoring Domang-anta bakaang boto nariꞌ tero niiꞌke kara okomuri nkanukai naurarampiruꞌnaꞌ. </v>
<v b="2PE" c="3" v="3">Aming-koo teeꞌ naurampimang? Nnaꞌ doong asiꞌ dueꞌuko teing nantoonge tee bakei benkentaariaining diiꞌ, biikaang mono-koong pia siompai. </v>
<v b="2PE" c="3" v="4">Aaꞌpaavaing, “Tee napoꞌ toroaravaing tamparuꞌnung arerai? Aiꞌ teing niikakatauro teeꞌ nariꞌ naumaarikoꞌning boorouꞌnooꞌketa ookara kapooꞌ nariꞌ otong kansiꞌ pupuꞌaruꞌnooꞌketa otomanaꞌ.” </v>
<v b="2PE" c="3" v="5">Teka teeꞌ minkuaama narung kapooꞌ maroita beiꞌbeiꞌaamaung aaꞌnouꞌnung: Kumponinge karoko paning tavoꞌaruꞌ tero, eeꞌnoko kansiꞌ pirung-eta bakoarara taꞌnamparuꞌ. </v>
<v b="2PE" c="3" v="6">Napoꞌ Kumponing karoko tee kansiꞌ tero otokoꞌnung douai pirung-pinaꞌ dunkumpura orarivuuꞌ Nooaꞌ bakaang batei-koo. </v>
<v b="2PE" c="3" v="7">Eeꞌnoko tenaarei eeꞌnaarei napoꞌ paning eeꞌnoko kansiꞌ enang otomatomaing ntaꞌke paroꞌkoo miruꞌura sipuuꞌ, eeꞌnoko teka pinkaꞌui otong bera teꞌmung doong nantoong oreng simpeꞌurira keraꞌantavuriainaꞌmung-koo basi. </v>
<v b="2PE" c="3" v="8">Teka ee mmaikoriꞌ, beiꞌbeiꞌeriaukaꞌ aung kapooꞌ: Ovoring-koo tee mareꞌ kivora daakuꞌ naꞌmung doong-pinaꞌ otong, eeꞌnoko naꞌmung doong tee mareꞌ kivora daakuꞌpinaꞌ otong. </v>
<v b="2PE" c="3" v="9">Ovoringe tee bakaang maraka-anta dupe-koo tamung anaꞌaravaung niiꞌninge tampaamanaꞌ. Teka teie piaavuri nempuri otong teing beiꞌbeiꞌarimaing-koo naning narung keraꞌparaꞌneeng-koo, teka ookara bereꞌariiꞌnaang piavorora batei makosinooꞌ avuriiꞌnaang. </v>
<v b="2PE" c="3" v="10">Aiꞌ teꞌmung Ovoring bakanaꞌmung bateinanaꞌmung teꞌmung bakiaaꞌ nko-pinaꞌ poainaꞌmung, eeꞌnoko tenang paning kurunkurunkaanang paaꞌaravai eeꞌnoko ookara kapooꞌ paning-koonanka ntaꞌke taivurira taꞌdaꞌpurira ntong deeng-antavuriaing, eeꞌnoko kansiꞌ teing ninka bakaning nko-nkonanka naroꞌka parosinampurira opuriaing. </v>
<v b="2PE" c="3" v="11">Enang tee diiꞌ aing-koo ookara kapooꞌnanka-koo bakei okiꞌnooꞌ biꞌdariaukaꞌ taivurira taraꞌpuriaining noruꞌeritaaꞌ, eeꞌnoko meekaꞌdariri Kumponing-koo arariri otoriai. </v>
<v b="2PE" c="3" v="12">Teeꞌ nariꞌ nemperi Kumponing poainaꞌmung duerueꞌantaveri otoriai, teꞌmung eeꞌnaꞌmung Kumponinge paning paroꞌuko taraꞌpura tuuvuainaꞌmung, teing ookara kapooꞌnanka teke otoromaing nariꞌ. </v>
<v b="2PE" c="3" v="13">Teka tee kapooꞌ masikung nempampiri oꞌnorimaung tee paning eeꞌnoko kansiꞌ nerakeng tavoꞌkureaing maraka-antamuruꞌnaꞌ, teꞌ aarumo koontoꞌ narung otoainooꞌ. </v>
<v b="2PE" c="3" v="14">Teeꞌkoo diiꞌ mmaikoriꞌ masikupoong, teꞌmung nemperimaing deentariko eeꞌ naurampimang, purintariri otoriaing kuꞌmiꞌdopanuka, niiꞌnooꞌ tuumpi otoriaing, Kumponinge tee ninka mooa-koo otoꞌnuka meuꞌduriainaꞌ. </v>
<v b="2PE" c="3" v="15">Eeꞌnoko noruꞌeriaing aming-koo teeꞌ pankaroong nemurimaunge. Tee aaꞌ batei amurima bakaang doorenang domang-anta-koong noruꞌanta-koo teeꞌ nemurimaung. Teeꞌ eeꞌnaꞌ niiꞌmaikoꞌ piaavampimaunge, Paulaꞌke daarirerurima naururuꞌnaꞌ Kumponinge onou avuioꞌ. </v>
<v b="2PE" c="3" v="16">Ookara karavoto bakaning-koo teeꞌ nariꞌ daarivukooꞌ. Aꞌnooꞌ tee niiꞌning kapooꞌ teing-koo karavotonanka-koo ivekeng otong noruꞌkoo, eeꞌnoko teinge noruꞌdopanukai teing mareꞌaama biiꞌka orari-antavarimaung teeꞌ napoꞌ niiꞌning Daari Meekung-kooning kara mareꞌaamanaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="2PE" c="3" v="17">Teeꞌkoo diiꞌke mmaikoriꞌ masikupoonge tutung aing eeꞌ oroꞌ kapooꞌnanka tasiꞌperira tarerariri otoriaing boto siompaavaininge taapoꞌke barantaariꞌneenga kara koontoꞌ deeaung nauraarima eꞌmantoma dekopiꞌantaraari. </v>
<v b="2PE" c="3" v="18">Teka deto duꞌduriaing Karistooꞌ noruꞌkoo, tee niikaang Ovoring Domang-anta, eeꞌnoko bakaang piaa nka-koo. Tee eeꞌnara meenasi ookara okovui otoaing enang-eta deto bera teꞌmung doong oparavaukaꞌnaꞌmung. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="1JN" c="1" v="1">Niiꞌ teing kara siraꞌnuka tee-koo kapooꞌ tutunaꞌ masipoꞌketa otoi otomaung-koo, eeꞌnung naning-naumpura poko ooampiring, tee Kumponing Bakaang Kara Domang-anta-koong Okovenung. </v>
<v b="1JN" c="1" v="2">Eeꞌ, tee Domaang Otoi-otoꞌ tampaꞌ siraꞌparioꞌ niikaang dutai ooampima taaravampikoꞌ, eeꞌnoko birenge kompampiri keerooroampiruꞌ. Teeꞌkoo diiꞌ naurarampima daankiampimaung tee Karistooꞌ Domang-anta teeꞌ nariꞌ otoi otomaung. Bauma ninka otokoꞌ eeꞌnoko depeto niiꞌanko siarara siraꞌparuꞌ. </v>
<v b="1JN" c="1" v="3">Tee niiꞌke ooampira eeꞌnoko taaravampiruꞌnung daankiampimaung diiꞌkoo, diiꞌ niiꞌ ninka nariꞌ tapoꞌmeerira tampaꞌ masikaꞌ onkeonkeꞌmeeriiꞌnaang, eeꞌnoko Niuma ninka eeꞌnoko Bauring Jiisuuꞌ Karistooꞌdaang ninka nariꞌ. </v>
<v b="1JN" c="1" v="4">Tee aung aneꞌ karavoto˜ ninge daariansing niiꞌ ookara teeꞌ nariꞌ minkuamaatomanaꞌ nkomarira doturotue maantoꞌmuriiꞌnaang. </v>
<v b="1JN" c="1" v="5">Aung tee doorenang niiꞌke taaravampiruꞌnung teieta Bauring-eta diiꞌ naurarampimaung: Kumponing tee araka eeꞌnoko tee tee-koo okiꞌnooꞌ mutaanang otoaꞌ bakei. </v>
<v b="1JN" c="1" v="6">Niiꞌkoo baata aaꞌparimaing, “Niiꞌ tee ninka miirunanka,” nka mutaanang-koo otoroitaaꞌ teing teing tosiarimaing eeꞌnoko kapooꞌ masikung narung sionaꞌ otoroaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="1" v="7">Teka baata teing araka-koo otoromaing tee Jiisuuꞌ araka-koo otoinaꞌ nariꞌ teing teing oovuning ninka miirumpei otoromaung, eeꞌnoko teie erenge Kumponing Bauring Jiisuuꞌ Karistooꞌkoonge tee tontaꞌurima biikaning orakaꞌ nkonanka-ita kiiroraaꞌantavuripeuꞌ. </v>
<v b="1JN" c="1" v="8">Teeꞌkoo aaꞌmariri dei, “Niiꞌ orakaꞌ nkonanka otoꞌmemuriaꞌ,” niiꞌ niiꞌka tosimaripeuꞌ eeꞌnoko kara masikung niiꞌkoo otoarupeuꞌ. </v>
<v b="1JN" c="1" v="9">Niiꞌ niikaning orakaꞌ nkonanka siraꞌmariko deekoꞌ teie tee bakaang maraka-anta siompui tampaꞌ makosinaꞌ nkomuriaing eeꞌnoko orakaꞌ nkonanka tontaꞌmemurira kiiroraaꞌantamuriai ookara kapooꞌnanka koontoꞌ deeaing-eta. </v>
<v b="1JN" c="1" v="10">Niiꞌ orakaꞌ nkonanka otoꞌmemuriaung tammariri dei niiꞌ teing tosimaripeuꞌ eeꞌnoko Kumponing tosi-bauko tampampipeuꞌ, eeꞌnoko bakaang kara niiꞌkoo otoarupeuꞌ. </v>
<v b="1JN" c="2" v="1">Ee aing nkaning toirekaaꞌ, aung kara tee ninge diiꞌ daarirerompimang diiꞌke orakaꞌnko nkoveriarooꞌnaang, teka diiꞌkoo narunge orara nkovuko deekoꞌ, niiꞌ teing tee meerooꞌnara otoꞌmemuring Bauma-anko tampo-antamurimaung, tee naning koontoꞌ tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ. </v>
<v b="1JN" c="2" v="2">Tee eeꞌnara niikaning orakaꞌ nkonanka-koo Kumponing-nung iira oꞌantavuuꞌnaang tontaꞌmemurima booꞌparuꞌnung. Eeꞌnoko niiꞌ naing deeaꞌ teeꞌ oꞌantamemuruꞌ, teeo ookara kansiꞌnupoong teeꞌke. </v>
<v b="1JN" c="2" v="3">Niiꞌke teing bakaning botonanka siompampima niiꞌ teing eeꞌ noruꞌampimatoaing: Niiꞌke doma tee Kumponing noruꞌampiri otong. </v>
<v b="1JN" c="2" v="4">Baie teie naninge aaꞌpumaung, “Ninge tee noruꞌansi oꞌnong,” teka teie tee bakaang botonanka siompuaꞌ, tee tee tosi-bauko eeꞌnoko tee kara masikung tee-koo otoaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="2" v="5">Teka tee naning bakaang kara pinkaꞌumaung, teie tee tee-koo tee Kumponing bakaang piaa dupearamaung. Eeꞌnoko teeꞌkoo niiꞌ Kumponing-koo oꞌnorining noruꞌmarimaung. </v>
<v b="1JN" c="2" v="6">Baa tee naning aaꞌpuaing, “Ning Kumponing-koo oꞌnomaung,” teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ Jiisuuꞌpinaꞌ koontoꞌ otoaing. </v>
<v b="1JN" c="2" v="7">Ee diiꞌ mmaikoriꞌ, ninge tee diiꞌanko nerakung boto naurampima daariampaꞌ, teka tee urikung boto narung tee diiꞌke Karistooꞌ komperira tutuntoma-ita otoꞌderurimaung, tee urikung botonooꞌ tero tareveruꞌnung. </v>
<v b="1JN" c="2" v="8">Teka tee aung boto ninge enang daarirerompimatomaung tee deekaꞌpari nerakung boto bakaang masikeenooꞌ tee tee tee-koo Karistooꞌkoo ooampiruꞌnung eeꞌnoko napoꞌ diiꞌkoo ooampimaunge. Aiꞌ tee mutaanang tee tankinumaang eeꞌnoko tee araka masikung tero arakavaring. </v>
<v b="1JN" c="2" v="9">Baa tee naning aaꞌpuaing, “Ning araka-koo oꞌnong,” eeꞌnoko baꞌmaikoꞌ munteꞌuma, tee tee mmeꞌ mutaanang-koo otong. </v>
<v b="1JN" c="2" v="10">Teka tee naning baꞌmaikoꞌ piaavumaung tee araka-koo otong, eeꞌnoko tee tee teꞌ araka-koo otoko kapooꞌke duaꞌantavuarupeuꞌ. </v>
<v b="1JN" c="2" v="11">Teka tee naning baꞌmaikoꞌ munteꞌuaing tee tee mutaanang-koo otong, eeꞌnoko teie mutaanange nanumang tokoo nanumatomanooꞌ noruꞌuaꞌ, teie mutaanange kaputuꞌantavuioꞌ tee bakaang duta. </v>
<v b="1JN" c="2" v="12">Ee aing nkaning toireꞌ, Kumponinge tee diikaang orakaꞌ nkonanka tontaꞌderuring-koo Karistooꞌ bakaang miring-koo; teeꞌkoo ninge tee aung kara diiꞌanko daariamang. </v>
<v b="1JN" c="2" v="13">Diiꞌke biumatakaampie noruꞌeri otong tee eeꞌnara naning uripoꞌketa otomaung. Teeꞌkoo ninge tee aung kara diiꞌanko daariamang. Napoꞌ diiꞌanko nemaaꞌanko daariamang diiꞌke tee orara naning puruꞌeruꞌnung-koo. Napoꞌ diiꞌanko toirekaaꞌanko daariamang, diiꞌke Niuma Kumponing noruꞌeri otomaung-koo. </v>
<v b="1JN" c="2" v="14">Diiꞌke biumatakaampie noruꞌeri otong tee eeꞌnara naning uripoꞌketa otomaung; teeꞌkoo ninge diiꞌanko daariamang. Eeꞌnoko napoꞌ diiꞌanko nemaaꞌanko daariamang, aiꞌ diiꞌ teing purintariri otoring, eeꞌnoko Kumponing bakaang kara tee diiꞌkoo otomaunge eeꞌnoko diiꞌke puruꞌeruꞌ tee naning orara. </v>
<v b="1JN" c="2" v="15">Aung kansiꞌ teing ninka bakaning kapooꞌnanka ninka karaaꞌeriaukaꞌ. Baa tee naning aung kansiꞌ karaaꞌuainge tee Niuma Kumponing piaavuaꞌ otong eeꞌnoko Kumponing bakaang piaa tee-koo otoaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="2" v="16">Aing teing ookara aarumonanka kansiꞌkooning aaꞌning: mono bakaang pia siong eeꞌnoko dutai karaaꞌ eeꞌnoko naning baka daangang. Aing teing Kumponing-etaining deeaꞌ, teka tee tee kansiꞌ bakaang. </v>
<v b="1JN" c="2" v="17">Eeꞌnoko tee kansiꞌ teing ninka bakaning karakaraaꞌnanka tee paaꞌaravaing, teka tee naning Kumponing bakaang pia siompuaing tee, teeꞌ nariꞌ domampari otoaing ookara batei-koo. </v>
<v b="1JN" c="2" v="18">Ee aing nkaning toireꞌ, batei dueꞌumaang tee Karistooꞌ bakaang karenung pankaing pooꞌnaang teeꞌ eeꞌnaꞌ taaraveruꞌnaꞌ. Enang teeꞌke mmauꞌ Karistooꞌ bakaning kare-nupoong porora otorong. Teeꞌkoo niiꞌke noruꞌampimaung aung tee asiꞌnung batei. </v>
<v b="1JN" c="2" v="19">Aing teing nantoong niiꞌkooning deempariaꞌ tero siꞌmaaruꞌning. Niiꞌkooning dei teing niiꞌ ninka nariꞌ otoropeuꞌ, teka teing tero tenkenauꞌnooꞌkoo tasiꞌparampiri otong teing niiꞌkooning deeaing. </v>
<v b="1JN" c="2" v="20">Teka diiꞌ Tanuaang Meekung nkaveruꞌning eeꞌnoko diiꞌke tee kara masikung noruꞌeri otong. </v>
<v b="1JN" c="2" v="21">Diiꞌke tee kara masikung noruꞌeriaung tampama daariampaꞌ, teeo diiꞌke noruꞌeri otomaung-koo teeꞌ, diiꞌ pinkaꞌantarampima, aiꞌ tee kapooꞌ tositosi tee ninka kara masikung ninka nariꞌ otoreaung noruꞌeri otong diiꞌke. </v>
<v b="1JN" c="2" v="22">Tee tosi-nko baie? Tee eeꞌnara naning aaꞌpumaung, “Jiisuuꞌ tee Kumponinge Tero Pakoꞌpariꞌniiꞌ deeaꞌ niiꞌ domamurira taremurianooꞌkoo.” Tee tee eeꞌnara naning Karistooꞌkoo karenung. Teie tee tekang ookakang Bauma eeꞌnoko Bauring daang-antavuremaung. </v>
<v b="1JN" c="2" v="23">Naning otoaꞌ Jiisuuꞌ Kumponinge Baurinooꞌ penkempuma Kumponing baurukaaꞌkoong deempari otopeuꞌnung, teka baa tee naning aaꞌpumaung, “Jiisuuꞌ tee Kumponing Bauring,” tee eeꞌnara Kumponing baurukaaꞌkoong deempari otomaung. </v>
<v b="1JN" c="2" v="24">Tee tampara doorenang diiꞌke tutuntoma-ita taaraveruꞌnung tee Jiisuuꞌ tee teroita Kumponinge Pakoꞌpariꞌniiꞌkoong tee tampaꞌ pinkaꞌeriaing eeꞌnoko teeꞌkoo diiꞌ teing Bauring-koo eeꞌnoko Bauma tekang-koo otori otoriaing. </v>
<v b="1JN" c="2" v="25">Eeꞌnoko tee tee kapooꞌ niiꞌkoo maraka-antavuuꞌnung kompampiaing, tee eeꞌnara domaang oparavaung. </v>
<v b="1JN" c="2" v="26">Aung tee diiꞌanko daariamatomaung teing eeꞌning diiꞌ tosiraarimaing biikaning aarumo nau-antarampima teeꞌ. </v>
<v b="1JN" c="2" v="27">Teka tee Tanuaang Meekung Karistooꞌke aruruꞌnung tee diiꞌ ninka nariꞌ otomatoaing, eeꞌnoko diiꞌ teing niiꞌnung naninge kapooꞌ nau-anta-koo keviꞌdariaung. Tee Tanuaang Meekung narung makosi diiꞌ nau-anta-koo ookara kapooꞌnanka eeꞌnoko tee bakaang kara masikung, daang deeaꞌ. Teeꞌ eeꞌnaꞌ Tanuaang Meekunge nau-antaruruꞌnaꞌ Karistooꞌkoo pinkaꞌdariri otoriai. </v>
<v b="1JN" c="2" v="28">Eeꞌnoko enang tee diiꞌ nkaning toireꞌ tee ninka nariꞌ otoriaing, tenang tee oroꞌparavainang dotumariainaꞌ eeꞌnoko maiaꞌke dakaꞌmuriaukaꞌ tee poko. </v>
<v b="1JN" c="2" v="29">Diiꞌke noruꞌeri otong Karistooꞌ tee koontoꞌ eeꞌnoko teeꞌkoo eeꞌ masikaꞌ noruꞌeriaing ookara tampaꞌ koontoꞌnaꞌ otoromaing teing Kumponinge paravuruꞌning. </v>
<v b="1JN" c="3" v="1">Ooveriko arekeeꞌ Niumai Kumponinge aaꞌnaꞌ masikaꞌ piaamurira baurukaaꞌ marimuruꞌnung. Nka tee niiꞌ tamung baurukaaꞌ deeaing, teka baurukaaꞌ masikeng. Nantoonge kansiꞌkoo-nupoonge teeꞌ tasiꞌmaariaꞌ, aiꞌ teinge tee Karistooꞌ noruꞌaavaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="3" v="2">Ee mmaikoriꞌ, niiꞌ teing enang Kumponing baurukaaꞌ, eeꞌnoko tee damaꞌke niiꞌ oꞌnoriainaꞌ mmeꞌ siraꞌparavaruko noruꞌampiaꞌ. Teka eeꞌ noruꞌampiri otong niiꞌke: Tee toroarako niiꞌ teing tee-pinaꞌ nariꞌ oroꞌmariainge, aiꞌ meenaꞌpoi otoinaꞌ ooampira paarimariaing. </v>
<v b="1JN" c="3" v="3">Eeꞌnoko teing ookara nantoong aing kapooꞌnanka nkoaravainaꞌ nooruupiai nempaamaing teing domang kiiroraaꞌantavarimaing tee Karistooꞌ teeꞌ kiiroraaꞌari otomanaꞌ nariꞌ otorooꞌnaang. </v>
<v b="1JN" c="3" v="4">Teing nantoong orakaꞌnko nkoaamainge tee boto totoꞌpaamaung, aiꞌ orakaꞌnko tee boto-totoꞌ. </v>
<v b="1JN" c="3" v="5">Teka diiꞌke noruꞌeri otong tee Karistooꞌ tee siraꞌparuꞌ niikaning orakaꞌ nkonanka tontaꞌuaꞌnaang, eeꞌnoko tee-koo tee orakaꞌnko otoaung. </v>
<v b="1JN" c="3" v="6">Naning tee Karistooꞌkoo kuung otomaung tee orakaꞌnko danto nariꞌ nkovui otoaung, eeꞌnoko teie naninge orakaꞌ nko-koo bakearavaunge tee Karistooꞌ tasiꞌpuaung eeꞌnoko noruꞌuaꞌ tee. </v>
<v b="1JN" c="3" v="7">Ee aing diiꞌ nkaning toireꞌ okiꞌnarekaꞌ, naninge diiꞌ aava-koo tauraꞌdariaukaꞌ. Baa tee naning aarumo koontoꞌ nkovumaung tee koontoꞌ tee-pinaꞌ Karistooꞌ koontoꞌ otomanaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="3" v="8">Eeꞌnoko baa tee naning orara aarumo nkovumaung tee Sietaniꞌ bakaang, aiꞌ tee tee eeꞌnara Sietaniꞌ tutuntoma-ita orakaꞌnko nkovui otomaung. Tee Kumponing Bauring siraꞌparuꞌnooꞌ tee tee-koo nko-nko Sietaniꞌ bakaang orari-anta-koo. </v>
<v b="1JN" c="3" v="9">Baa tee naning Kumponing-koo nerakaꞌpari pontoꞌaravainge tee orara nko-nko nkovuaꞌ otoaing, aiꞌ tee-koo tee Kumponing bakaang domaang otong. Teeꞌkoo teie orara nko-nko nko-koo makosi deeaꞌ Kumponinge nerakaꞌantavui pontoꞌantavuuꞌnung-koo, bakaang aarumo tee-koo kuung sipuma. </v>
<v b="1JN" c="3" v="10">Enang tee, eeꞌ niiꞌke tasiꞌpampiaing baata teing Kumponing baurukaaꞌ eeꞌnoko baata teing Sietaniꞌ baurukaaꞌ: baa tee naning koontoꞌnaꞌ nkovuaung eeꞌnoko baꞌmaikoꞌ piaavuaung, tee tee Kumponing bakaang naning deeaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="3" v="11">Aung tee naunau diiꞌke tutuntoma-ita taaraveruꞌnung, niiꞌ narunaꞌ narunaꞌ piaameerimatoaing. </v>
<v b="1JN" c="3" v="12">Eeꞌnoko niiꞌ tee-pinaꞌ Keiniꞌ nkomariaukaꞌ Sietaniꞌ bakaang naning-pinaꞌ, tee baaraꞌmaꞌnung dupisiꞌuuꞌnung. Aming-koo dupisiꞌuuꞌ tee? Tee aaꞌ bakaang nko-nko orara deemparioꞌ, tee baaraꞌmaꞌnung munteꞌuuꞌ bakaang nko-nko tampara deemparako. </v>
<v b="1JN" c="3" v="13">Taꞌniniriaukaꞌ diiꞌ mmaikoriꞌ nantoonge kansiꞌkoo-nupoonge munteꞌdaariko. </v>
<v b="1JN" c="3" v="14">Niiꞌke tee niiꞌmaikororiꞌ piaavarampimaung-koo eeꞌ tasiꞌmarimaung: niiꞌ tanuaang booꞌnameng-eta domamaririning. Baa tee naning baꞌmaikoꞌ piaavuaung tee booꞌaapenameng-koo mmeꞌ otong. </v>
<v b="1JN" c="3" v="15">Tee naning baꞌmaikoꞌ munteꞌumaung tee eeꞌnara dupisiꞌnko eeꞌnoko tee diiꞌke noruꞌeri otong teing nantoong dupisiꞌ nkonuka teing ookara domaang oparavaung okovuriaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="3" v="16">Eeꞌnoko piaa masikung niiꞌke tasiꞌpampimaung Karistooꞌke niiꞌkoo booꞌparara naumurioꞌ, eeꞌnoko napoꞌ niiꞌ teeꞌke niiꞌmaikororiꞌ paku-koo moompiainge. </v>
<v b="1JN" c="3" v="17">Teka naning narung kapooꞌnanka aung kansiꞌkoong otoꞌevui deekoꞌ, eeꞌnoko baꞌmaikoꞌ ataꞌkuko teie tamung dutai oovumatopeuꞌ, arekeeꞌ Kumponing bakaang piaa tee-koo kuung otoing tamparapeuꞌ? Makotuaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="3" v="18">Ee aing diiꞌ nkaning toireꞌ okiꞌnarekaꞌ, kara narunge karompima piaavarampiaukaꞌ, teka nko-nko ninka nariꞌ masikaꞌ piaavarampiaing. </v>
<v b="1JN" c="3" v="19">Niiꞌ masikaꞌ piaameerima niiꞌka tasiꞌmariri oꞌnoriaing niiꞌ teing kara masikung okonara bakaning, eeꞌnoko bane teie niikaang domange tokoonaꞌ tuutunamuriko deekoꞌ, niikaang domang kuaaꞌmoriaing Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke. </v>
<v b="1JN" c="3" v="20">Aiꞌ bakaang kara tee niikaang domang karomanaꞌkoo dau basi, eeꞌnoko teie tee ookara kapooꞌnanka noruꞌui otong. </v>
<v b="1JN" c="3" v="21">Ee mmaikoriꞌ, enang niikaang domange tuutunamuriaruko niiꞌ teing avoroꞌ oꞌnoriaꞌ Kumponing-koo dutakanooꞌke. </v>
<v b="1JN" c="3" v="22">Eeꞌnoko tee niiꞌke teing kapooꞌnanka, aremuriiꞌ eentavampimaatopeuꞌning teing nkavampimatopeuꞌ tee bakaang boto siompampimaung-koo, tee dotu-antaning kapooꞌnanka nkoampima. </v>
<v b="1JN" c="3" v="23">Eeꞌnoko bakaang boto tee aung: Niiꞌke tee Bauring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang miring tasiꞌpampira masikaꞌantavampiaing tee tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ domamuri taremuriainooꞌkoo, eeꞌnoko narunaꞌ narunaꞌ piaameerimatoai teeꞌ eeꞌnaꞌ botomuruꞌnaꞌ nko-koo. </v>
<v b="1JN" c="3" v="24">Ookara teing bakaang boto siompaamatomaing teing tee-koo kuung otoromaing eeꞌnoko tee teing-koo kuung otomaunge. Eeꞌnoko niiꞌke tee noruꞌampiri otong tee niiꞌkoo kuung otomaung teie Tanuaang Meekunge amuruꞌnunge noruꞌantamuriko. </v>
<v b="1JN" c="4" v="1">Ee aing mmaikoriꞌ piaarampimaing, ookara tanuaananka naroꞌketa masikaꞌantaverereriaꞌ otoai, teka ioꞌ nantoong karantavaariko˜ paaraverererimaatoai teing tanuaananka tasiꞌkoo teing Kumponing-etaning deekoꞌ, aiꞌ aung-koo kansiꞌkoo tee mmauꞌ oreng tanuaananka otorong nakaro-nupoong˜ karantavurimaing, eeꞌnoko teing nakaro-nupoong tosiarima Kumponing-etaining tamparimaung. </v>
<v b="1JN" c="4" v="2">Tee eeꞌpinaꞌ tasiꞌperiaing tee tanuaang kara okoraꞌ Kumponing bakaang deekoꞌ: ookara tanuaananka Kumponing-etaining teing tanaꞌeriko arooꞌaara siraꞌpariri aaꞌpaavaining, “Eeꞌ, tee Jiisuuꞌ, tee Kumponinge teroita Pakoꞌpariꞌniiꞌ nantoong domampurira tarevuriainooꞌ koo masikaꞌ pouꞌnung koontoꞌ naning-naumpui.” </v>
<v b="1JN" c="4" v="3">Teka ookara tanuaananka Jiisuuꞌkoo teeꞌ minku-koo makosi deeaing teing Kumponing-etaning deeaꞌ. Teing tee Karistooꞌkoo karenung pankaing bakaning, tee eeꞌnara tero diiꞌke poaing taaraveruꞌnung, eeꞌnoko tee bakaang tanuaang tee enang anke kansiꞌkoo tero pora otong. </v>
<v b="1JN" c="4" v="4">Ee aing mmaikoriꞌ, toirekaaꞌ, diiꞌ teing Kumponing bakaning eeꞌnoko diiꞌke tee teing nakaro-nupoong tositosinanka boong deempereruꞌ, aiꞌ tee Kumponing diiꞌkoo otoing tee aaꞌnaꞌ purintoꞌ tee-koo teing kansiꞌnupoong-koo otomaung-koo. </v>
<v b="1JN" c="4" v="5">Teing nakaro-nupoong tositosinanka teing kansiꞌkoo-nupoong, teeꞌkoo kapooꞌ teinge minkuaamaing teing kansiꞌaapening eeꞌnoko ookarai kansiꞌkoo-nupoonge teing taaravaarima siompaarimaung. </v>
<v b="1JN" c="4" v="6">Niiꞌ teing Kumponing bakaning. Baa tee naning Kumponing noruꞌui otomaung teie tee niiꞌ taaramurimaung eeꞌnoko teie naninge Kumponing bakaang deeaunge tee niiꞌ taaramuriaung, eeꞌnoko teeꞌkoo niiꞌke tasiꞌpampimaung tee Tanuaang kara masikung minkuvumaung eeꞌnoko tee tanuaang tosi minkuvumaung. </v>
<v b="1JN" c="4" v="7">Ee mmaikoriꞌ piaarampimaing, narunaꞌ narunaꞌ piaameeri oꞌnorimaatoai, aiꞌ tee aarumo piaa-koong tee Kumponing-etaing, eeꞌnoko tee naning piaa bauko tee Kumponing-koo nerakaꞌpari pontoꞌaruꞌnung, eeꞌnoko teie Kumponing noruꞌui otong. </v>
<v b="1JN" c="4" v="8">Teie naninge piaa noruꞌuaunge tee Kumponing noruꞌuaꞌ, aiꞌ Kumponing tee piaa okonara. </v>
<v b="1JN" c="4" v="9">Kumponinge tee bakaang piaa niiꞌkoo eeꞌpinaꞌ nau-antamuruꞌ: Teie tee Bauring narung masikung kirokai botovuuꞌ aꞌ niiꞌanko kansiꞌkoo niiꞌ tee-koo domamariiꞌnaang. </v>
<v b="1JN" c="4" v="10">Teeꞌkoo eeꞌnaꞌkoo piaa masikung niiꞌke oo-koo makosi, niiꞌke Kumponing piaavampiruꞌnung-koo deeaꞌ, teka teie niiꞌ tutung piaamurira Bauring botovuuꞌnung-koo tee iira Kumponing-etaing niikaning orakaꞌ nkonanka-koo oꞌantamemuriiꞌnaang. </v>
<v b="1JN" c="4" v="11">Ee mmaikoriꞌ, teeꞌ nariꞌ Kumponinge piaamuruꞌnung deemparako niiꞌ teeꞌke narunaꞌ narunaꞌ piaameeriainge. </v>
<v b="1JN" c="4" v="12">Naninge tee Kumponing niiꞌnaꞌmung oovuaꞌ; teka niiꞌ narunaꞌ narunaꞌ piaameerimaing deemarima niiꞌka tasiꞌmariai Kumponing tee niiꞌkoo otomaung eeꞌnoko bakaang piaa tee niiꞌkoo dupeari otong. </v>
<v b="1JN" c="4" v="13">Aiꞌ teie tee bakaang Tanuaang Meekung niiꞌ tankaang-antamurioꞌ niiꞌke tasiꞌpampimaung niiꞌ tee ninka nariꞌ oꞌnorimaung eeꞌnoko tee niiꞌkoo otokooꞌ. </v>
<v b="1JN" c="4" v="14">Eeꞌnoko niiꞌke tee ooampiruꞌ eeꞌnoko siraꞌpampima daankiampima eeꞌ nauarampikooꞌ, “Baumai tee Bauring botovuuꞌ nantoong kansiꞌnupoong ootukuning mooꞌuriiꞌnaang.” </v>
<v b="1JN" c="4" v="15">Baa tee naning Jiisuuꞌ siraꞌpui Kumponing Bauring tampumaung, Kumponing tee tee-koo kuung otomaung eeꞌnoko tee Kumponing-koo kuung otokooꞌ. </v>
<v b="1JN" c="4" v="16">Teeꞌkoo niiꞌ bakaang piaa naumuriko niiꞌke tasiꞌpampima arooꞌampimaung, aiꞌ Kumponing tee piaa okoraꞌ, eeꞌnoko baa tee piaa-koo otomaung tee teeꞌ nariꞌ Kumponing-koo otomaung eeꞌnoko Kumponing tee-koo otokooꞌ. </v>
<v b="1JN" c="4" v="17">Kumponing bakaang piaa tee niiꞌkoo dupearamaung niiꞌ maiaꞌmoriaꞌ eeꞌnoko papaaramariaꞌ oꞌnoriaꞌnaang teꞌmung tuutunan-naꞌmung tee-koo uroꞌkanooꞌke donkonampira, Karistooꞌpinaꞌ oroꞌmariritaaꞌ anke kansiꞌkoo oꞌnoruꞌnung-koo. </v>
<v b="1JN" c="4" v="18">Piaa-koo tee avoroꞌ otoaꞌ, teka teie piaae dupe-antaniiꞌke tee avoroꞌ bataꞌumaung. Aiꞌ avoroꞌ tee nantoonge kiimata noruꞌai avoreaamaung. Eeꞌnoko baa-koo tee-koo avoromaung-koo piaa tee dupe-antaniiꞌ otoaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="4" v="19">Niiꞌke tee Kumponing piaavampimaung niiꞌ tutung teie piaamuruꞌnung-koo. </v>
<v b="1JN" c="4" v="20">Naning narunge aaꞌpupeuꞌ, “Ninge tee Kumponing piaavansi oꞌnong,” teka baꞌmaikoꞌ munteꞌuma tee tee tosi bauko. Baa tee naning tee baꞌmaikoꞌ oovui nariꞌ otoremaung piaavuaung teie tee Kumponing piaavuarupeuꞌ tee teie dutai oovuaung. </v>
<v b="1JN" c="4" v="21">Eeꞌnoko aung tee boto niiꞌ teie amuruꞌnung, “Baie tee Kumponing piaavuainge tee baꞌmaikoꞌ teeꞌ nariꞌ piaavuainge.” </v>
<v b="1JN" c="5" v="1">Baata teing ookara nantoong tee Jiisuuꞌ tee eeꞌnara Kumponinge uripoꞌketa Pakoꞌpariꞌniiꞌ niiꞌ domamuri taremuriainooꞌkoo masikaꞌantavaamaing teing eeꞌning Kumponing baurukaaꞌ, eeꞌnoko baa tee naning tee Bauma piaavuainge teie teing baurukaaꞌ nariꞌ piaavuriainge. </v>
<v b="1JN" c="5" v="2">Niiꞌke tee Kumponing piaavampima eeꞌnoko bakaang boto siompampima eeꞌ noruꞌampipeuꞌ, niiꞌke teing baurukaaꞌ nariꞌ piaavarampiri otong. </v>
<v b="1JN" c="5" v="3">Aiꞌ tee Kumponing piaa tee miruꞌnooꞌ tee niiꞌke Kumponing bakaning boto siompampimatoaing. Eeꞌnoko teing bakaning boto teing poreꞌ deeaing niiꞌkoo. </v>
<v b="1JN" c="5" v="4">Aiꞌ baata teing Kumponing baurukaaꞌ teing tee tee siong-koo makosinuka bakaang aarumo kompaamaung-koo, eeꞌnoko teing tee kansiꞌ bakaang aarumo tee puruꞌai otorong. Tee-koo eeꞌnung-koo Karistooꞌkoo baitomariri puruꞌampimaung tee kansiꞌ bakaang aarumo. </v>
<v b="1JN" c="5" v="5">Baie aung kansiꞌ bakaang aarumo puruꞌupeuꞌ? Tee aaꞌ teie naninge deekoꞌ Jiisuuꞌ tee Kumponing Bauring masikaꞌantavuainge puruꞌkoo makosi. </v>
<v b="1JN" c="5" v="6">Tee eeꞌnara Jiisuuꞌ tee Pakoꞌpariꞌniiꞌ Kumponing Bauring taaꞌniꞌantavari pouꞌnung, aaꞌnoko: auronge paning-eta kemuꞌkanaꞌ karoma taaꞌniꞌantavuuꞌ aaꞌnouꞌnooꞌkoo: ntong-koo minkiaruꞌ eeꞌnoko booꞌaapearama ereng tuuvuuꞌ. Nka ntong-koo minkiaruꞌnooꞌke naroꞌke deeaꞌ, teka ookenge aaꞌnouꞌnooꞌka ntong-koo minkiaruꞌnooꞌke eeꞌnoko ereng tuuvuuꞌnooꞌke teeꞌ nariꞌ auronge paning-eta karoma taaꞌniꞌantavuuꞌ. </v>
<v b="1JN" c="5" v="7">Eeꞌnoko teie Tanuaang Meekunge teeꞌ nariꞌ masikaꞌantavui taaꞌniꞌantavumaunge, eeꞌnara Tanuaang Meekung kara masikung okoꞌbosiꞌ deemparitaaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="5" v="8">Eeꞌ, teinge eeꞌninge beenaumoi siraꞌpaamaung aaꞌninge tee Tanuaang Meekung, tee aurong ntong-koo karouꞌnung, eeꞌnoko tee aurong ereng tuuvuuꞌnooꞌke karouꞌnung. Aing teing beenaumo biikaang noruꞌ narung eeꞌ oroꞌ minkuai otong Jiisuuꞌ tee Kumponing bauring. </v>
<v b="1JN" c="5" v="9">Nantoonge kapooꞌ siraꞌpaako masikaꞌantavampimaung, teka Kumponing bakaang kara siraꞌ tee deto basinaꞌ masikaꞌanta-koo makosi, eeꞌnoko aung kapooꞌ ninge naurampimatomaung Kumponinge eeꞌnarai siraꞌpuuꞌnung Jiisuuꞌ Bauring tampuma. </v>
<v b="1JN" c="5" v="10">Baa tee naning Kumponing Bauring masikaꞌantavumaunge tee eeꞌ noruꞌui otong bakaang domange, Jiisuuꞌ tee Kumponing Bauring Kumponinge naumuruꞌnaꞌ. Eeꞌnoko teie masikaꞌantavuaunge tee Kumponing tee daang minku tampumaung, aiꞌ teie tee daang-antavumaung masikaꞌantavuaruma tee kara Kumponinge siraꞌpuuꞌnung bauring-koong. </v>
<v b="1JN" c="5" v="11">Eeꞌnoko tee kara Kumponinge siraꞌpuuꞌnung tee aung: Kumponinge tee niiꞌ domaang oparavaukaꞌnung amuruꞌ, eeꞌnoko tee domaang tee Bauring-koo otong. </v>
<v b="1JN" c="5" v="12">Baa tee naning Bauring otoꞌevumaung tee-koo tee domaang otong, eeꞌnoko baa tee naning Bauring otoꞌevuaung tee-koo tee domaang otoaꞌ. </v>
<v b="1JN" c="5" v="13">Aung tee ninge diiꞌkoo daariamang tee Kumponing Bauring bakaang miring masikaꞌantaverimaung-koo diiꞌke noruꞌeriiꞌnaang diiꞌ teing tee domaang oparavaung otoꞌderuring. </v>
<v b="1JN" c="5" v="14">Eeꞌnoko niiꞌ eeꞌ noruꞌampima toꞌbiimariri oꞌnoring: Niiꞌke kapooꞌ eentavampiko bakaang pia siompampiri deekoꞌ teie tee taaramuriaing. </v>
<v b="1JN" c="5" v="15">Eeꞌnoko niiꞌke eeꞌ noruꞌampira deekoꞌ, “Teie tee taaramurimaung tenang eentamariko,” niiꞌke tee napoꞌ eeꞌ noruꞌampiaing, “Niiꞌke masikaꞌ nkavampiaing teing eentavampimananka tee.” </v>
<v b="1JN" c="5" v="16">Diiꞌkoo narunge baꞌmaikoꞌ tee orakaꞌnko koontoꞌ booꞌkoo makosinamuriiꞌ deeaung nkovuko oovura deekoꞌ teie tee kunsi-koo pakuvuaing, eeꞌnoko Kumponinge tee domampuai. Aung tee teing nantoong orakaꞌnko, koontoꞌ booꞌkoo makosinamuriiꞌ deeaung-nko nkoaavaining-koo nkoaravaing. Namuriiꞌ orakaꞌnko koontoꞌ booꞌkoo makosi masikaꞌ otomang, eeꞌnoko ninge aaꞌpampaꞌ temuriiꞌkoo kunsirariai. </v>
<v b="1JN" c="5" v="17">Ookara amutemuriiꞌ nko-nkonanka koontoꞌ deeaing teing oreng, teka temuriiꞌkoo orakaꞌnko koontoꞌ booꞌkoo makosinamuriiꞌ deeaung-koo kunsirariiꞌnaang tampamang. </v>
<v b="1JN" c="5" v="18">Niiꞌke tee noruꞌampiri oꞌnoring teie naninge Kumponing-koo pontoꞌniiꞌke tee orara aarumo danto nariꞌ nkovuaung teie Kumponing Bauringe tampaꞌ tarevuioꞌ. Eeꞌnoko teie Sietaniꞌke tee tee kompuaung. </v>
<v b="1JN" c="5" v="19">Niiꞌ niiꞌka tee noruꞌmariri oꞌnoring, niiꞌ teing Kumponing Baurukaaꞌ, eeꞌnoko ootukunung kansiꞌkoo-nupoong teing tee naning orara bakaang iriꞌkoo kuung otorong. </v>
<v b="1JN" c="5" v="20">Eeꞌnoko niiꞌke tee noruꞌampiri oꞌnoring teie Kumponing Bauringe tee tero poraiꞌnange noruꞌ amuruꞌ, niiꞌke tee Kumponing Masikung tasiꞌpampiiꞌnaang eeꞌnoko niiꞌ teing enang tee-koo masikung-koo kuung oꞌnorimaung Bauring-koo Jiisuuꞌ Karistooꞌkoo kuung oꞌnori, tee aung tee eeꞌnara Masikung Kumponing, domaang oparavaung okoraꞌ. </v>
<v b="1JN" c="5" v="21">Diiꞌ eeꞌning toirekaaꞌ okiꞌnarekaꞌ teieta kumponinanka daang-koong-eta tontaꞌdariri otoriai. Eeꞌ, eeꞌnaꞌ. </v>
<v b="2JN" c="1" v="1">Aung aneꞌ karavoto˜ ninge dootuuꞌkoo urantai daariamang daꞌ eeꞌnani ovorinaang Kumponinge miruꞌduuꞌnani-anko eeꞌnoko teing daurukaaꞌ. </v>
<v b="2JN" c="1" v="2">Diiꞌdovo tevo ninge aaꞌnaꞌ masikaꞌ piaarampimanavo eeꞌnoko ning narunge deeaꞌ, teka teing nariꞌ tee kara masikung noruꞌaining, aiꞌ tee kara masikung niiꞌ ookara-koo dupui otomaung eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ niiꞌ ninka otomatoai ookara doong-koo. </v>
<v b="2JN" c="1" v="3">Teie Kumponing Niumai tee ninka Bauring Jiisuuꞌ Karistooꞌ ninka aaꞌning oko-antamaariaing: biraanke mooꞌdopa, piaa unaa-anta, eeꞌnoko mooa, tee ninka kara masikung eeꞌnoko tee aarumo piaa. </v>
<v b="2JN" c="1" v="4">Ning tee bakei dotumaramang ninge ooaramira niiꞌning teing-koo daurukaaꞌkoo tampaꞌ siompaako tee kara masikung, teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ Niumai botomuruꞌnaꞌ. </v>
<v b="2JN" c="1" v="5">Eeꞌnoko enang tee aaꞌdamaang daꞌ eeꞌnani, niiꞌ ookara narunaꞌ narunaꞌ piaameerimatoai. Aung tee nerakung boto deeaꞌ daꞌ daarireromaatomaung, teka tee aung tee boto tutuntoma-ita otoꞌmemurimaung: Narunaꞌ narunaꞌ piaameeriaing. </v>
<v b="2JN" c="1" v="6">Kumponing-koo piaa eeꞌ siraꞌkoo makosi: Niiꞌke teeꞌ nkoampiaing tee kapooꞌ naumurimaung. Eeꞌnoko teie tee niiꞌ tutuntoma-ita narunaꞌ narunaꞌ piaameerimatooꞌnaang naumuruꞌ. </v>
<v b="2JN" c="1" v="7">Bakei, mmauꞌ nantoong tosi nkonuka aunge kansiꞌke avitoitoi nanaamaung, teing tanaꞌeriko penkemparima aaꞌpaamaing, “A, tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ naning-naumpui poaruuꞌnung.” Teing teing eeꞌning tosi nkonuka eeꞌnoko Karistooꞌkoo tooꞌde-nupoonge teing. </v>
<v b="2JN" c="1" v="8">Tarerariri otoriai tee kapooꞌ poreꞌdorimaung nkaveriaruꞌneenga, aaꞌnaꞌ teka ootukuarioꞌ tee mooꞌ nkaveriai. </v>
<v b="2JN" c="1" v="9">Baa tee naning Karistooꞌ bakaang naunau divuꞌui niiꞌnung siompumaung tee Kumponing bakaning-koo narung deeaꞌ, teka baa tee naning tee kara pinkaꞌui otoing tee, tee tekang ookakang beekaning-koo narung deempari otong aaꞌnoko Bauma eeꞌnoko tee Bauring. </v>
<v b="2JN" c="1" v="10">Niiꞌnung naning oovunamuriiꞌ naunau ninka diiꞌanko poko deekoꞌ diikanooꞌ pava-koo bokueriaukaꞌ, eeꞌnoko onkeonkeꞌeriaukaꞌ. </v>
<v b="2JN" c="1" v="11">Baa tee naning tee onkeonkeꞌuaing tee, tee bakaang orakaꞌ nko-koo kantoꞌparamaung. </v>
<v b="2JN" c="1" v="12">Ning tee kapooꞌnanka mmauꞌ diiꞌ daarirerompipeuꞌning otoꞌmemung, teka ninge teing ookara aneꞌkoo daari-koo piamoaꞌ. Teka eeꞌ noruꞌamaang diiꞌanko pa dueꞌka mora oing oomeeri karompiaing doturotue maantoꞌmuriainaꞌ. </v>
<v b="2JN" c="1" v="13">Teinge toireꞌke teni daꞌmaikoꞌ Kumponinge miruꞌuuꞌnani baurukaaꞌke tampaꞌ tang daꞌanko botoaamang. Otoko, ee. </v>
<v b="3JN" c="1" v="1">Aung aneꞌ karavoto˜ ninge dootuuꞌkoo urantai daarireromaang daꞌ mmaikoꞌ Kaiasi, ninge aaꞌnaꞌ masikaꞌ piaaramaung. </v>
<v b="3JN" c="1" v="2">Ee mmaikoꞌ, kunsimaramaung ning teing ookara kapooꞌnanka dake nkovemaing tampaꞌ nkovemaatooꞌnaang eeꞌnoko daꞌ tampaꞌ domantari otoai, daꞌ teeꞌ Tanuaang-aapei tampaꞌ otomanaꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="3">Ning bakei aaꞌnaꞌ dotumaruꞌnung tenang niiꞌning niiꞌmaikororiꞌ poroma naumaama minkuraako tee dake kara masikung tampaꞌ siompemaung temuꞌketa siompemanaꞌ nariꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="4">Tenang ninge taaravama, nkaning toireꞌke tee kara masikung tampaꞌ siompaamaung-koo ning tee bakei aaꞌnaꞌ dotumaramaung dau basinooꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="5">Ee mmaikoꞌ, dake bakei tampaꞌ nariꞌ nkovemaung tenang dake teing niiꞌning Karistooꞌkoonavitu pakuerima, baruꞌnooꞌ teing damisimainku tampara doorenang osi kanteai berempaamaing dake pakuerimaung-koo. </v>
<v b="3JN" c="1" v="6">Teinge tee dakaang piaa teing piaaverimaung tee siraꞌpauꞌ ookara Karistooꞌ bakanavitu-koo anke oꞌnorimaing-koo. Teka tenang temuriiꞌ nantoong diiꞌankoita tenkenaako niiꞌnooꞌke daankiariiꞌnaang, tenang napoꞌ dake pakueriai nanuꞌkoo Kumponing dotuaravainaꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="7">Aiꞌ teing teing osi sipauꞌnung Karistooꞌkoong miring berempaavaꞌnaang mutaanang-nupoong-eta paku piavoroaꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="8">Eeꞌnoko niiꞌke teing eeꞌning teeꞌ oroꞌnuka nantoong pakuarampiaing teing ninka nariꞌ pakumeeriainaꞌ tee kara masikung nau-anta-koo. </v>
<v b="3JN" c="1" v="9">Ninge tee karavotonaneꞌ temuꞌ daariantuꞌnung niiꞌning kara minkuama diiꞌ Karistooꞌ bakanavitu teke otorimaing-koo. Teka tee naning Dioterepisi tevitu-koo baka pankaing-koo piavomaunge teing-koo, tee nkaang kara minkuantuꞌnung taaramuaruuꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="10">Teeꞌkoo ning diiꞌanko meaing deekoꞌ mera tee siraꞌpampaing tee temuriiꞌ aarumo teie nkovumaung niiꞌ orakaꞌ minkumurima daang-koong tuumpimurima. Eeꞌnoko tee narung deeaꞌ, niiꞌnung tee teie teing niiꞌmaikororiꞌ daankiaama nanaamaing diikanooꞌ basiariko bakanava-koo bokuvuriaung, eeꞌnoko diiꞌ dootuuꞌnupoong-koo niiꞌning orokovurikooꞌ teing damisimainku pava-koo kuung boku-koo piavoroko, eeꞌnoko orokovurima kato bataꞌurikooꞌ Karistooꞌnavitu-eta. </v>
<v b="3JN" c="1" v="11">Ee mmaikoꞌ, Kaiasi, naning orakaꞌ nkoarako tee bakaang aarumo siong-koo paaraveaukaꞌ, tampaꞌ nkoarako deekoꞌ siong-koo paaraveai. Baa tee naning kapooꞌ tampara nkovumaung tee tee naning Kumponing-etaing eeꞌnoko baa tee naning orara aarumo nkovumaung tee Kumponing tasiꞌpuaꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="12">Ookarai nantoonge tee Demitereasi tee tampaꞌ minkuaamaung eeꞌnoko Ovoring bakaang kara masikung siompuko nariꞌ siraꞌparamaung. Napoꞌ niiꞌke teeꞌ nariꞌ minkuampimaunge eeꞌnoko tee dake noruꞌei otong tee niiꞌ niikaang kara tee masikung. </v>
<v b="3JN" c="1" v="13">Ning tee kapooꞌnanka mmauꞌ otoꞌmemung daꞌ daarirerompeuꞌning, teka ninge teing ookara aneꞌkoo daari-koo piamoaꞌ. </v>
<v b="3JN" c="1" v="14">Teka eeꞌ noruꞌamaang, ning pa dueꞌka daꞌanko mooꞌnaang, eeꞌnoko nariꞌ oing oomeeresi karompeaing. </v>
<v b="3JN" c="1" v="15">Mooa tee daꞌkoo otoaing. Ainge daꞌmaikoriꞌke tampara tampaamaang daꞌkoo. Dake napoꞌ teeꞌ tampara tampema naueriai teing ookara mmaikoriꞌ miring tamperima. Basi teꞌ. </v>
<v b="JUD" c="1" v="1">Ning tee Juudeꞌ, tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang botovotonaaꞌ eeꞌnoko Jeemisi baaraꞌmaꞌnung. Ninge aung karavoto˜ daariamang diiꞌanko diiꞌ Kumponinge piaarurira bokururuꞌning, teie Jiisuuꞌ Karistooꞌke tarerurimaing. </v>
<v b="JUD" c="1" v="2">Tee piaa unaa-anta, mooa, eeꞌnoko piaa Kumponing-etaing maneenaꞌ okoruriaing. </v>
<v b="JUD" c="1" v="3">Ee mmaikoriꞌ, tero tee ninge Jiisuuꞌke niiꞌ ookara nariꞌ domamuruꞌnaꞌ daarirerompiiꞌnaang noruꞌankoꞌ, teka enang noruꞌ paarimarara niiꞌnung kapooꞌkoo daarirerompimang diiꞌ puring-antarampiiꞌnaang Kumponing bakaang kara niiꞌninge pituaaꞌneeng-koo orokoverereriiꞌnaang, aiꞌ naroꞌka bakevui amuruꞌnung niiꞌke tare-koo, eeꞌnoko paari-koo makotuaꞌ. </v>
<v b="JUD" c="1" v="4">Ninge teeꞌ naurampimang niiꞌning nau-antanuka Kumponing noruꞌaavaing diiꞌkoo makenge tumpariko, aaꞌpaama, “Tenang niiꞌ Karistooꞌnavitu deemarira niiꞌ makosi tamung kato piamoriainaꞌ nko-koo, Kumponinge kiimata-koo amorompiaꞌ, teie piaamurimaung-koo.” Teing teeꞌ minkuaama Karistooꞌ penkempaamaung tee eeꞌnara daurarong˜ masikung, niikaang Ovoring makosi, niiꞌnung otoaꞌ. Kumponinge tero siraꞌpuuꞌnung Daari Meekung-koo kuunge teeꞌ teinge temuriiꞌ nantoonge barakosiꞌ kompaavainaꞌ botu basiarima. </v>
<v b="JUD" c="1" v="5">Teie Kumponinge naumurimaung aaꞌnouꞌnunge: Iisipiꞌketa nantoong domang-antavurira napoꞌ teing-koo niiꞌning tee masikaꞌantavaavaruuꞌning damaꞌke booꞌantavuruꞌ. Teeꞌ eeꞌnaꞌ tero tampaꞌ noruꞌeruꞌnaꞌ napoꞌ nauramping tasiꞌperiiꞌnaang. </v>
<v b="JUD" c="1" v="6">Napoꞌ teing koosinunanka naumurimaunge. Tero bonoꞌ Kumponinge sipevuruꞌnooꞌ dintuꞌaara biiꞌka tauraꞌparirioꞌ Kumponinge teꞌ biikanooꞌ otoꞌdoma masipoꞌketa bataꞌuruꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge taaviꞌurioꞌ doong kante-koo tunumparavaꞌnooꞌke doonko otoromaung bera teꞌmung pankaꞌmung simpeꞌuriainaꞌmung-koo basiariaing. </v>
<v b="JUD" c="1" v="7">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ teing osi pankeng Sodom, Komoraꞌ, eeꞌnoko niiꞌning teke dueꞌke otorokoꞌning orakaꞌ nkoarikotaaꞌ keraꞌpariruꞌ. Kaukauro nkoaama bakiaaꞌeema donkaang donkaang ninka nariꞌ orakaꞌ nkoarikoꞌ. Teeꞌkoo Kumponinge kiimata-koo ntaꞌke tai-antavurira oꞌantavuruꞌ niiꞌke noruꞌkoo. </v>
<v b="JUD" c="1" v="8">Teka bane temuriiꞌkoong kiimata siraꞌpari otoko, teing aing nantoong tamung noone narung nau-antaraarima teeꞌ nariꞌ biiꞌka biikaang mono orari-antavarimaung teing Sodom-nupoong nkoarikoꞌnaꞌ. Teinge dimpaꞌaamaung tee Ovoring, eeꞌnoko pooreꞌaarikooꞌ teing koosinunanka˜ Kumponinge nerampurima nkovuruꞌning. </v>
<v b="JUD" c="1" v="9">Teka tee tero koosinung pankaing Maikol teeꞌ nkoaravaꞌ. Tenang Sietaniꞌ ninka Moosesi bakaang mono booꞌparioꞌ nka-koo tataꞌeerema, bane pankainge, teka boonkoaritaaꞌ teie Sietaniꞌ pooreꞌuma kiimata-koo tampuaꞌ tee, teka aaꞌpuuꞌ, “Ovoringe orokorui bake-antaruaing daꞌ.” </v>
<v b="JUD" c="1" v="10">Teka teinge ainge nau-antanukai aming kapooꞌ noruꞌaavaung tamung kato pooreꞌaakooꞌ. Eeꞌnoko teing kauꞌ karenaumonanka matauropananka-pinaꞌ onouaamanaꞌ onouaakooꞌ. Eeꞌnoko kapooꞌ mono-aapenung onoue narunge noruꞌaamaing tamung kato nkoaama orariarikooꞌ. </v>
<v b="JUD" c="1" v="11">Piaaruꞌnuka teing, aiꞌ teing teing Keiniꞌ bakanavung siompaamaing baaraꞌmaꞌnung dupisiꞌura barakosiꞌ nkavuuꞌnung. Napoꞌ Beelamu mooniꞌ nka-koo daanameng-koo baka avarioꞌ dupisiꞌauꞌnaꞌ avarikooꞌ. Eeꞌnoko Koora bakaning-pinaꞌ nariꞌ Kumponing-koo beiꞌbeiꞌarikooꞌ, eeꞌnoko nariꞌ orari-anta kuneꞌaakooꞌ teeꞌ urikamuꞌ Koora dovang doonko tumpariruꞌnaꞌ kansiꞌ kamaankuioꞌ. </v>
<v b="JUD" c="1" v="12">Ookara batei-koo Ovoring bakaang taamang diiꞌke navurariri nkoverimaung-koo domang orara ninka poroma tee orari-antavaamaung tee diikaang navunavu. Diiꞌ ninka nariꞌ taamanirima amaiaaꞌoroaꞌ biiꞌka toonaakooꞌ duukuꞌarima. Teing aaꞌning-pinaꞌ oroꞌnuka: kamoꞌ kovere-pinaꞌ, pionge avitoitoi nkavuko apoꞌuarukooꞌ. Napoꞌ tee koiꞌ sinang biꞌuaruioꞌ bitaꞌauꞌnung bakei booꞌ. </v>
<v b="JUD" c="1" v="13">Napoꞌ booꞌa pirung-koong taꞌdaꞌparama koikoiri nkavuma avitoitoi sipuko orakaꞌ oroꞌparamanaꞌ biikaang orara aarumo ninka teeꞌ oroꞌnuka. Napoꞌ teu-pinaꞌ beentoꞌnu-pinaꞌ koontoꞌnavunge nanuau-pinaꞌ oroꞌnuka tero miruꞌuruꞌning tunumparavaꞌnooꞌke doong kante otoꞌkoo. </v>
<v b="JUD" c="1" v="14">Napoꞌ teeꞌ nariꞌ Iinokei tarampeearama˜ teing aing minkuvuruꞌ tenang Aadama-ita depeto parapara ˜kenaanka-taa navarang-koo basiarako aaꞌpuuꞌnooꞌka, “Ooveriko, Ovoring tee bakaning koosinunanka karinga ninka nariꞌ poroaing. </v>
<v b="JUD" c="1" v="15">Teie nantoong ookara simpeꞌuriiꞌnaang eeꞌnoko teing Kumponing-koo kupiꞌnuka oreng tampurira toraꞌantavuriai tee-koo biikaang ookara orakaꞌ nkonanka-koo bakei Kumponing tooꞌdenaꞌ nkoaamaing-koo, napoꞌ ookara kara ariꞌaririꞌnanka Kumponing-koo minkuaakooꞌ eeꞌninge bakaning kare-nupoonge.” </v>
<v b="JUD" c="1" v="16">Aing teing minkuminkuru eeꞌnoko naroꞌketa tuumpi nkonuka, biikaang noruꞌ karakaraaꞌkoong pia narung sionuka, ampirinumpariri kareaamaing, eeꞌnoko auraiarima bautaꞌ tamung eentanuka. </v>
<v b="JUD" c="1" v="17">Teka ee mmaikoriꞌ, diiꞌke norunoruꞌeriaing tee kapooꞌnanka niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaninge kara okovuri nkanukai damaꞌke nkoaravaing siraꞌpauꞌnaꞌ. </v>
<v b="JUD" c="1" v="18">Aaꞌdaaruꞌ, “Damaꞌke asiꞌnamuꞌ poroaing teing Kumponing daang-antavai benkempaavaining Kumponing-koo kupiꞌoroitaaꞌ biikaang noruꞌ karakaraaꞌkoong pia narung siompai.” </v>
<v b="JUD" c="1" v="19">Teing aing eeꞌning tankatankaang nkoaamaing, kansiꞌ bakaang onou-koo otoromaing, Tanuaang Meekung otoroaing. </v>
<v b="JUD" c="1" v="20">Teka diiꞌ, mmaikoriꞌ, diiꞌka deto kanirariaing diikaang masikaꞌanta aaꞌnaꞌ meekung-koo. Kunsirariri tee ninka iriꞌ ninka Tanuaang Meekung-etaing ninka. </v>
<v b="JUD" c="1" v="21">Otori teꞌ otoriai Kumponing bakaang piaae kuung deempui otoinooꞌke, banainge nemperi tee Domang-anta niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ piaarurira domaang oparavaukaꞌnooꞌ basi-antaruriainaꞌ. </v>
<v b="JUD" c="1" v="22">Teing daang-koong nau-antanuka taaravaarima papaaravarimaing piaaverereri onou koong-antavererimaatoai. </v>
<v b="JUD" c="1" v="23">Niiꞌning tampaꞌ taararaariaining namuꞌke mosianung-koong ntaꞌketa batusiꞌerererima domang-antavereriai. Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning Ovoring-anko bokuereriai tampaꞌ nkoverererima, teka biikaang aarumo mono bakaang pia sionaꞌkoo maarerori pinkaꞌdariaing, baaroꞌduriko teing pinaꞌ nariꞌ duaꞌdariꞌneenga. </v>
<v b="JUD" c="1" v="24">Enang siꞌnooraꞌdampima tee Piikonara bakaang tanata-koo napoꞌ siꞌdamping diiꞌ duaꞌdariarooꞌnaang. Eeꞌnoko teie diiꞌ kiiroraaꞌantarurira bakanooꞌ osi meenasi-poꞌnooꞌ basi-antaruriai doturotu ninka. </v>
<v b="JUD" c="1" v="25">Tee tee narung Kumponing masikung, niikaang domang-anta, tee ninka niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ ninka. Otoaing tee meenasi tee Kumponing-koo, tee daurarong anka-ankang deempari, teing ookara kapooꞌ tanata tee, iriꞌ okoraꞌ – urikamuꞌ, enang, eeꞌnoko damaꞌke ookara batei-koo. Eeꞌ, teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="REV" c="1" v="1">Aung tee Jiisuuꞌ Karistooꞌke siraꞌpuuꞌnung Kumponinge nauvuioꞌ kapooꞌ daꞌdeng tavoꞌkuaing-koong bakaning botovotonaaꞌnuka nau-anta-koo. Eeꞌnoko bakaang koosinung˜ botovuioꞌ sirakaꞌantamuuꞌnaang ning-koo Jooni-koo bakaang botovotonaaꞌ deemarako. </v>
<v b="REV" c="1" v="2">Eeꞌnoko teing kapooꞌnanka ning-koo sirakaꞌantavuioꞌ ooamira tee Kumponing bakaang kara masikaꞌantavantuꞌ. Teeꞌkoo siraꞌpamaang ninge, tee kara masikung Jiisuuꞌ Karistooꞌke sirakaꞌantavuuꞌnanka. </v>
<v b="REV" c="1" v="3">Baa tee naning aung kara tarampee-koong˜ deeruvuaing dootuuꞌdomai tee biraanke nkavuaing, eeꞌnoko teing taaravaara pinkaꞌaavaining teing biraankeariainge teing kapooꞌ daariari otoining pinkaꞌaara, aiꞌ batei tee dueꞌumaang. </v>
<v b="REV" c="1" v="4">Aung kara ninge Joonie daariamang diiꞌkoo ˜kevuntuꞌka-taa osi-koo dootuuꞌnupoong otorimaing Eesia-nameensiꞌkooning-koo. Kumponinge teie aaꞌnunge, teroita otouꞌnunge, eꞌmung teeꞌ otong, eeꞌnoko damaꞌke teeꞌ nariꞌ otoi poainge, teie piaaruri mooaruriaing. Napoꞌ teinge ˜kenaanka-taae Tanuaange Kumponing baꞌnanumanooꞌ uroꞌkanooꞌke otoromainge piaaraari mooaraariainge. </v>
<v b="REV" c="1" v="5">Napoꞌ Karistooꞌke teeꞌ nariꞌ piaaruri mooaruriai. Teie eeꞌnarai motekaroꞌari kara masikung siraꞌpuuꞌnunge bera booꞌparuꞌnooꞌke basi. Tee tutunaꞌnung booꞌketa daaꞌaruꞌnaꞌkoo, napoꞌ Ovoringe dauraronuka tanatavurimaung kansiꞌnupoong. Tee Jiisuuꞌ Karistooꞌ tee eeꞌnara niiꞌ piaamurira bakaang erenge simpiriꞌantamuruꞌ niikaning orakaꞌ nkonanka-ita. </v>
<v b="REV" c="1" v="6">Eeꞌnoko niiꞌ bakanamuiaang deeng-antamurira napoꞌ Bauma Kumponing bakanavitu pirisitiꞌnuka deeng-antamuruꞌ tee-koo ookara meenasi eeꞌnoko purintoꞌ doong kante okovui otoi otoaing. Eeꞌ, masikung. </v>
<v b="REV" c="1" v="7">Ooveriaing tee tee pooꞌnaang kaꞌmoꞌ ninka nariꞌ ookarai tee ooaavaꞌnaang. Teing tee tooꞌpauꞌning eeꞌnoko ookara nantoong kansiꞌnupoong teing birompariiꞌnaang tee poko ooaara. Eeꞌ, teeꞌ eeꞌnaꞌ. </v>
<v b="REV" c="1" v="8">“Ning tee tutunaꞌnaare eeꞌnoko napoꞌ asiranaare, napoꞌ uroꞌnunge eeꞌnoko damaꞌnunge.” Teeꞌpumaung teie Ovoring Kumponinge. “Teroita oꞌnouꞌnung, eꞌmung teeꞌ oꞌnong, eeꞌnoko damaꞌke teeꞌ nariꞌ oꞌnoi moainge. Ning tee Piikonara, ookara kapooꞌ nko-koo makosi.” </v>
<v b="REV" c="1" v="9">Ning tee Jooni diiꞌmaikoꞌ diiꞌ ninka nariꞌ baike kompampiruꞌnung miiꞌkampiritaaꞌ Karistooꞌ bakaang muuꞌkoo. Eeꞌnoko muiꞌ miring Patimos-koo siꞌmauꞌ tee kara Kumponing bakaang daankianko Jiisuuꞌ siraꞌpama. </v>
<v b="REV" c="1" v="10">Tee-koo doong Ovoring bakaang-koo ning tee teie Tanuaang Meekunge korimuioꞌ ning-koo damaꞌdua aurong pankaing taaravantuꞌ tuuviri-pinaꞌ karoma aaꞌpuko, </v>
<v b="REV" c="1" v="11">“Kapooꞌ dake ooveing buuku-koo daariera teing dootuuꞌnupoong-anko botoveai, teing ˜kevuntuꞌka-taa osi-koo otoromaing aaꞌning-anko: Epeses, Simeena, Peekamamiꞌ, Taiataira, Saadis, Piladelepiaꞌ, eeꞌnoko Leodesiaꞌ.” </v>
<v b="REV" c="1" v="12">Tenang tee aurong ning karamukoꞌnung ooamaꞌnaang tee-aape bereꞌmaruꞌ, eeꞌnoko bereꞌmarama ˜kenaanka-taa daamu baꞌnang-kooning kooro-koo nkoniiꞌ ooantuꞌ. </v>
<v b="REV" c="1" v="13">Eeꞌnoko teenanka daamu baꞌnananka-koo meerooꞌke narung naning-naumpoꞌ teke otoko, mononopaꞌ isikung kauꞌkoo basi kurumpari, eeꞌnoko tokoniiꞌkoo kooronanka naꞌnaniiꞌ murukeue kapeto keemoomparitaaꞌ. </v>
<v b="REV" c="1" v="14">Bakaang boreꞌ eeꞌnoko dapo aaꞌnaꞌ kakaara sipisipiꞌkoong dapo-pinaꞌ eeꞌnoko kaꞌmoꞌkoo tuꞌbetuꞌbe-pinaꞌ oroꞌ. Bakaang duta ntaꞌpinaꞌ urung. </v>
<v b="REV" c="1" v="15">Bakaang kauꞌ baraasi˜ ntaꞌke ivaiꞌniiꞌpinaꞌ oroꞌ, eeꞌnoko bakaang aurong ntonanka uutuaramanaꞌ taara. </v>
<v b="REV" c="1" v="16">Bakaang bireng tampanaange beentoꞌ ˜keura-taa kompuri otokoꞌ, eeꞌnoko karang-eta bainatu ookamenta irintoꞌ basiaruꞌ, eeꞌnoko bakaang oing duaaꞌpinaꞌ aaꞌnaꞌ sisisiisi. </v>
<v b="REV" c="1" v="17">Tenang ninge ooamira tee, ning tee-koo kauꞌkanooꞌ duaꞌmaruꞌ booꞌpinaꞌ mantomari. Teka teie ning-koo bireng tampanaang panteꞌmura, aaꞌmuuꞌ, “Aroreaukaꞌ. Ning tee tutuntoma eeꞌnoko napoꞌ oꞌdomai. </v>
<v b="REV" c="1" v="18">Eeꞌnoko ning tee napoꞌ Domantooꞌ. Ning tee moomira napoꞌ daaꞌmaruꞌnung. Eeꞌnoko teeꞌ nariꞌ domamari oꞌnoi oꞌnomaaꞌnoaing ookara batei-koo. Eeꞌnoko ninge tee kiiꞌnanka kompansi oꞌnong aaꞌnoko: booꞌkoong eeꞌnoko tutueu-aapenung. </v>
<v b="REV" c="1" v="19">Enang tee kapooꞌnanka dake ooveining daarieaing enang otoining eeꞌnoko damaꞌke tavoꞌkuaining nariꞌ. </v>
<v b="REV" c="1" v="20">Aung tee mirumiruꞌ aing aaꞌning oovemaatomaing-koong: ˜keura-taa beentoꞌ ning-koo tampanaang-koo otoining eeꞌnoko napoꞌ ˜kenaanka-taa daamu baꞌnananka kooro-koo nkoniiꞌ otoining. Aing ˜keura-taa beentoꞌ teing teing koosinunanka makosining, teing dootuuꞌnupoong ˜kevuntuꞌka-taa osi-koo otoromaing tanatanuka. Eeꞌnoko teing napoꞌ ˜kenaanka-taa daamu baꞌnananka kooro-koo nkoniiꞌ oovemaatomaing teing nkaning ˜kevitura-taa dootuuꞌnupoong.” </v>
<v b="REV" c="2" v="1">Eeꞌnoko aaꞌmuuꞌ ning Jooni, “Narung karavoto daarieai tee-anko koosinung Epesesie dootuuꞌnupoong tanatavurimaung-anko. Aaꞌpeaing, ‘Aung kara tee ˜keura-taa beentoꞌ tampanaange kompuri otomaung bakaang eeꞌnoko teing-koo ˜kenaanka-taa araka baꞌnang kooro-kooning-koo meuꞌke nanukooꞌ. Teie aaꞌpuing, </v>
<v b="REV" c="2" v="2">“Ninge tee dakaang nko-nkonanka noruꞌansi oꞌnong poreꞌ kompemanaꞌ aaꞌnaꞌ mintoontarama iirauꞌdaravaꞌ. Eeꞌnoko orenanka ninka otori domang aaꞌnaꞌ mankiꞌdoma dake baakeeneveri siraꞌperikooꞌ teing biiꞌka daang kara okovuri nkanuka tamparimaing. </v>
<v b="REV" c="2" v="3">Ninge noruꞌansi oꞌnong pankaroong banainge mankiꞌ kompeuꞌnaꞌ mintoontarama iirauꞌdaravaꞌ poreꞌ kompema nkaang miring-koo, eeꞌnoko teeꞌ nkorarama tee konteroaung. </v>
<v b="REV" c="2" v="4">Teka daꞌ narung kapooꞌ ning-koo orakaꞌ apukaꞌdari otong, dake ning tee piaamekoꞌnaꞌ enang piaameaꞌ otong. </v>
<v b="REV" c="2" v="5">Norunoruꞌeai teeꞌ tero otokoꞌnaꞌ enang duaꞌdarara otoinooꞌketa eeꞌnoko enang napoꞌ bereꞌdarara teing nko-nko tero nkovekoꞌning nkoveai. Tee tee bereꞌdaravaruko ning mera tee dakaang daamu baꞌnang tontaꞌampaing otomanooꞌketa. </v>
<v b="REV" c="2" v="6">Aung tampara aarumo daꞌkoo otong, dake tee munteꞌemaung teing nko-nko oreng Nikolas-nupoonge nkoaamaing, tee aarumo tee ninge munteꞌamaunge. </v>
<v b="REV" c="2" v="7">Baa tee naning punkang-poꞌnunge tee tampaꞌ taaravuaing tee kapooꞌ Tanuaang Meekunge minkuvumaung dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo. Baata teing parapaara puruꞌaavaining tee tauraꞌ avorompaing tee koiꞌ domang-anta-koong sinang maaꞌaavaꞌnaang teke Kumponing bakanamono-koo meerooꞌke otomaung-koong.” ’” </v>
<v b="REV" c="2" v="8">“Napoꞌ narung karavoto daarieai tee-anko koosinung Simeenai dootuuꞌnupoong tanatavurimaung-anko. Aaꞌpeaing, ‘Teie ookara kapooꞌkoo tutuntoma eeꞌnoko oꞌdoma otomaunge, eeꞌnoko boora napoꞌ domamparuꞌ aaꞌnunge aaꞌpuing, </v>
<v b="REV" c="2" v="9">“Ninge tee dakaang nko-nkonanka, arikananka eeꞌnoko ataꞌoiꞌdari otomanaꞌ noruꞌansi oꞌnong, teka daꞌ tee tanuaang-aape maneenara. Napoꞌ teinge Juꞌnupoong tamparimainge orakaꞌ minkuraamanaꞌ noruꞌansi oꞌnong, teka teinooꞌ Juꞌnupoong masikeng deeaꞌ. Teing teing Sietaniꞌ bakanavitu-kooning. </v>
<v b="REV" c="2" v="10">Aroreaukaꞌ teing-koo kapooꞌ arikananka dake kuneꞌeaining-koo. Ee aung, Sietaniꞌke tee paara-anta-koo diiꞌkoo niiꞌning kiimatanava-koo sipuriiꞌnaang, kivora doong-koo arikung-koo otoriiꞌnaang, teka tee arooꞌdariri motekaroꞌnuka otoriaing bane booꞌ dovang-koo, eeꞌnoko makuꞌkoo ninge tee diiꞌ piiko-nupoong avuavuꞌ tampara arompima tee baakopo domampari otoꞌkoong kuruntampiaing. </v>
<v b="REV" c="2" v="11">Baa tee naning punkang-poꞌnunge tee tampaꞌ taaravuaing tee kapooꞌ Tanuaang Meekunge minkuvumaung dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo. Baata teing parapaara puruꞌaavaining teinge tee kemuꞌkanung booꞌpari otoꞌ toraꞌpaavaukaꞌnung.” ’” </v>
<v b="REV" c="2" v="12">“Napoꞌ narung karavoto daarieai tee-anko koosinung Peekamamiꞌke dootuuꞌnupoong tanatavurimaung-anko. Aaꞌpeaing, ‘Teie bainatu ookamenta irintoꞌ kompui otomaunge aaꞌpuing, </v>
<v b="REV" c="2" v="13">“Ninge dakaang nko-nkonanka eeꞌnoko teꞌ daꞌ otoinooꞌ noruꞌansi oꞌnong, teꞌ eeꞌnooꞌ Sietaniꞌ daurarong˜ deempari otomanooꞌ. Teka dake tee nkaang miring pinkaꞌei otomaung eeꞌnoko dakaang masikaꞌanta ning-koo teeꞌ nariꞌ pinkaꞌari otomaunge, bane tee Antipas ning-koo arooꞌari motekaroꞌari kara tampaꞌ siraꞌpukoꞌnung diiꞌkoo meuꞌka tavaioꞌ teka eeꞌnooꞌka Sietaniꞌ otomanooꞌka. </v>
<v b="REV" c="2" v="14">Teka daꞌkoo kapooꞌ ninge niiꞌning okiꞌning aarumo oreng otoko ooamaang, aaꞌnoko diiꞌkoo niiꞌninge tee Beelamu bakaang nau-anta kompai otorong, teie eeꞌnarai Baalakaꞌ Isireeli-nupoong duaꞌantanaꞌ nau-antavuuꞌnung. Aaꞌnoko tee taamang kumponing daang-koong-koo dariniiꞌ naiaavaꞌnaang aavavuruꞌ, eeꞌnoko napoꞌ kaukauro-koong aarumo nkoaavaꞌnaang siong-antavuruꞌ. </v>
<v b="REV" c="2" v="15">Napoꞌ niiꞌninge diiꞌkoo Nikolas-nupoong biikaang nau-anta kompai otorong, tee ninge munteꞌamaung. </v>
<v b="REV" c="2" v="16">Temuriiꞌketa bereꞌdariai. Bereꞌdariaruko deekoꞌ tee ning namuꞌke diiꞌanko mora turamparamaꞌnaang teing teie bainatue nkaang karang-etainge. </v>
<v b="REV" c="2" v="17">Baa tee naning punkang-poꞌnunge tee tampaꞌ taaravuaing tee kapooꞌ Tanuaang Meekunge minkuvumaung dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo. Baata teing parapaara puruꞌaavaining ninge tee taamang koreꞌnang paninung avorompaing kansiꞌnupoong-eta bakuꞌniiꞌ, napoꞌ tee kapang kakaara avorompainge narunaꞌ narunaꞌ, nkanooꞌ kuung tung-koo tauraꞌniiꞌ taaꞌniꞌanta, tee miring nerakung biikaang daariniiꞌ tereꞌkoo. Naninge noruꞌuaꞌ tee miring, teka teie tereꞌ nkavuainge baka noruꞌui otong.” ’” </v>
<v b="REV" c="2" v="18">“Napoꞌ narung karavoto daarieai tee-anko koosinung Taiatairai dootuuꞌnupoong tanatavurimaung-anko. Aaꞌpeaing, ‘Teie Kumponing Bauringe duta ntaꞌpinaꞌ urung naning tupuꞌui ooe, eeꞌnoko bakaang kauꞌ baraasi˜pinaꞌ ntaꞌke iivaiꞌniiꞌ pinaꞌ oroꞌnaꞌ aaꞌpumaang, </v>
<v b="REV" c="2" v="19">“Ninge tee dakaang nko-nkonanka noruꞌansi oꞌnong, napoꞌ tee dakaang piaa eeꞌnoko tee masikaꞌanta eeꞌnoko napoꞌ teing nantoong pakuerimanaꞌ. Eeꞌnoko parapaara-koo iirauꞌdaravarukooꞌ, eeꞌnoko enang noruꞌansi oꞌnong aaꞌnaꞌ masikaꞌ mintoontaramaang tutunaꞌnooꞌ divuꞌantavei. </v>
<v b="REV" c="2" v="20">Teka aung kapooꞌ ninge daꞌkoo ooamaang, dake teni manikuma Jesabel baka nakaronani˜ tamparamai tauraꞌpeioꞌ nau-antavarama nkaning botovotonaaꞌnuka akoꞌke beꞌantavurimaung. Eeꞌnoko aaꞌning-koo barevurikooꞌ: kaukauro nko eeꞌnoko kumponing daang-koong-koo darimpaamaung taamang nai-koo. </v>
<v b="REV" c="2" v="21">Ninge tee teni batei avonsing bereꞌaraaꞌnaang, teka teni piavoaruing bereꞌkoo, teieta bakaang aarumo kaukauro nko-ita. </v>
<v b="REV" c="2" v="22">Ee aung, teni teni ninge enang sisikeera pankaing-koo sipamaꞌnaang eeꞌnoko teing teni ninka nariꞌ nampeesi orariaamaing kiimata pankaing-koo siparamaꞌnaang, teing biikaang orara nko-nko-ita bereꞌariaruko deekoꞌ. </v>
<v b="REV" c="2" v="23">Eeꞌnoko tenie baurukaaꞌ dupisiꞌarampainge, ookara dootuuꞌnupoonge osi kante-koo noruꞌmaavainaꞌ ning tee eeꞌnara nantoong biikaang onou domang-koo noruꞌansi oꞌnoing. Eeꞌnoko ninge eeꞌnarai nantoong narunaꞌ narunaꞌ kante nkoverimanaꞌkoo bariꞌdampiaing. </v>
<v b="REV" c="2" v="24">Teka diiꞌ niiꞌning Taiataira-nupoong tee temuriiꞌ nau-anta siomperiaung, napoꞌ barerariarukooꞌ tee-koo niiꞌninge Sietaniꞌ bakaang makensiꞌnung tampaamaung-koo. Ninge aaꞌdampimang diiꞌkoo tee niiꞌning kapooꞌ mankiꞌ panteꞌampaukaꞌnung. </v>
<v b="REV" c="2" v="25">Teka tee kapooꞌ enang komperi otoing tee tampaꞌ pinkaꞌeri otoaing bera ning moainooꞌke basi. </v>
<v b="REV" c="2" v="26">Baata teing parapaara puruꞌaama nkaang nko-nko kompai otoroaining bera botu basinooꞌke, ninge tee teing iriꞌpoꞌnupoong deeng-antavarampaing ookara nantoong-koo amutemuuꞌkoo daua teing tanata-koo. </v>
<v b="REV" c="2" v="27">Ning tee Mmaꞌke temuriiꞌ iriꞌ amuuꞌnung Daari Meekunge aaꞌpumanaꞌ, ‘Teie tanatavuriaing aini-koong ninka donsiꞌ ninka. Eeꞌnoko teie kansiꞌkoong utau-pinaꞌ puturaꞌuriaing.’ </v>
<v b="REV" c="2" v="28">Napoꞌ tee ninge avorompainge teing tee maatara. </v>
<v b="REV" c="2" v="29">Baa tee naning punkang-poꞌnunge tee tampaꞌ taaravuaing tee kapooꞌ Tanuaang Meekunge minkuvumaung dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo.” ’” </v>
<v b="REV" c="3" v="1">Eeꞌnoko aaꞌmuuꞌ ning Jooni, “Napoꞌ narung karavoto daarieai tee-anko koosinung Saadisie dootuuꞌnupoong tanatavurimaung-anko. Aaꞌpeaing, ‘Aung tee kara teie ˜kenaanka-taa Kumponing bakaning tanuaang-poꞌnunge eeꞌnoko napoꞌ ˜keura-taa beentoꞌ tampanaange kompui otomaunge aaꞌpumaang, “Ninge tee dakaang nko-nkonanka noruꞌansi oꞌnong eeꞌnoko nantoonge domantooꞌ tantaamanaꞌ noruꞌansi oꞌnong, teka daꞌ booꞌpinaꞌ ooramaang. </v>
<v b="REV" c="3" v="2">Deto tanteraravai! Teing kapooꞌ otoining puring-antaveai mmeꞌ booꞌparavaruko, aiꞌ dakaang nko-nko koomparavaung ooreronsing nkaang Kumponing-koo dutakanooꞌke. </v>
<v b="REV" c="3" v="3">Norunoruꞌeai dake tee kapooꞌ taaravera nkaveuꞌnung, eeꞌnoko pinkaꞌeai tee. Bereꞌdaravai dakaning orarananka-ita. Daꞌ tanterari otoaukaꞌnung deekoꞌ tee ning daꞌanko tee bakiaaꞌ nko-pinaꞌ tavoꞌkampaing dake noruꞌeaukaꞌnung batei-koo. </v>
<v b="REV" c="3" v="4">Diiꞌkoo niiꞌning Saadisie otorining-koo biikaning mononopaꞌnanka kuꞌmiꞌantavaavaꞌ otoroining. Eeꞌnoko teing eeꞌning teing makosinuka niꞌninka nariꞌ nanampiaining mononopaꞌ kakaara kurumpariri. </v>
<v b="REV" c="3" v="5">Baata teing parapaara puruꞌaavaining teing teing-pinaꞌ nariꞌ kurumpariaining mononopaꞌ kakaara, eeꞌnoko ninge biikaang miring tee piuꞌampaukaꞌnung teieta buuku domantooꞌ domampariaining biikaang miring daariniiꞌketa. Eeꞌnoko ninge tee biikaang miring Mmaꞌkoo eeꞌnoko koosinunanka-koo dutaka-nooꞌke siraꞌpampaing nkaning tamparama. </v>
<v b="REV" c="3" v="6">Baa tee naning punkang-poꞌnunge tee tampaꞌ taaravuaing tee kapooꞌ Tanuaang Meekunge minkuvumaung dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo.” ’” </v>
<v b="REV" c="3" v="7">“Napoꞌ narung karavoto daarieai tee-anko koosinung Piladelepiaꞌke dootuuꞌnupoong tanatavurimaung-anko. Aaꞌpeaing, ‘Aung kara tee tee Naning Meekung eeꞌnoko Paariaravaung bakaang, tee Deevitaꞌ bakaang kiiꞌ kompui otomaung teriꞌke daateꞌuko niiꞌnung naninge napoꞌ daꞌpuarupeuꞌ, napoꞌ daꞌpuko deekoꞌ niiꞌnung naninge daateꞌuarupeuꞌ. </v>
<v b="REV" c="3" v="8">Teie aaꞌpumaang, “Ninge tee dakaang nko-nkonanka noruꞌansi oꞌnong daꞌ iriꞌnavu otoꞌderuko nkaang kara pinkaꞌei siompemaung. Eeꞌnoko nkaang miring penkempeaunge. Teeꞌkoo ninge karanaang daateꞌderomira sipansing daꞌ tung-koo niiꞌnung naninge kumpiꞌkoo makotuaꞌ. </v>
<v b="REV" c="3" v="9">Ee aung, niiꞌning teke Sietaniꞌ bakanavitu otorong daang Juꞌnupoong tamparimaing nka Juꞌnupoong deeaꞌ, tosi baukonuka. Ee aung, teing teing eeꞌning daꞌanko botoaranko daꞌkoo kauꞌkanooꞌ kinkinaara pankaing-antaraavaꞌnaang, eeꞌnoko daꞌ ninge piaaramanaꞌ noruꞌaavai. </v>
<v b="REV" c="3" v="10">Eeꞌnoko dake tee nkaang kara boonko miiꞌkii pinkaꞌemanooꞌkoo daꞌ tee ninge tampaꞌ tarerampaing tee-koo batei parapaara arikung-koo ookara nantoong kansiꞌnupoong-koo tavoꞌkuaing-koo, paaravurima ookara. </v>
<v b="REV" c="3" v="11">Ning tee daꞌdeng mooꞌnaang, tee kapooꞌ kompei otoing tee pinkaꞌei otoko, naninge pariꞌduꞌneenga tee dakaang baakopo. </v>
<v b="REV" c="3" v="12">Baata teing parapaara puruꞌaavaining tee ninge pava pankava-koo natuku pinaꞌ keeng-antavarampaing nkaang Kumponing bakanava-koo. Eeꞌnoko teketa tee tee tenkenuaukaꞌnung, eeꞌnoko ninge tee tee-koo nkaang Kumponing-koong miring daariampaing. Napoꞌ tee nkaang Kumponing bakaang osi pankamono-koong miring tee-koo daariampai, tee nerakung Jerusalemaꞌ paning-eta depeto poaing eeꞌnoko nkaang Kumponing-eta poainge. Eeꞌnoko napoꞌ koontoꞌ nkaang miring nerakung tee-koo daariampainge. </v>
<v b="REV" c="3" v="13">Baa tee naninge punkang-poꞌnunge tee tampaꞌ taaravuaing tee kapooꞌ Tanuaang Meekunge minkuvumaung dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo.” ’” </v>
<v b="REV" c="3" v="14">“Napoꞌ narung karavoto daarieai tee-anko koosinung Leodesiaꞌke dootuuꞌnupoong tanatavurimaung-anko. Aaꞌpeaing, ‘Teie Miruꞌ Paariaravaunge, Motekaroꞌari Kara Masikung Tampaꞌ Siraꞌke Kumponinge nkovuruꞌning-koo okonarai aaꞌpumaang, </v>
<v b="REV" c="3" v="15">“Ninge tee dakaang nko-nkonanka noruꞌansi oꞌnong, daꞌ tee baruꞌ kaꞌmatoong deeaꞌ eeꞌnoko baruꞌ uipaariiꞌ deeaꞌ. Teeꞌkoo ning piamomaang daꞌ tokoonaꞌ nariꞌ deentari otoꞌkoo, aaꞌnoko uipaariiꞌ deekoꞌ niiꞌnooꞌ kaꞌmatoong. </v>
<v b="REV" c="3" v="16">Teka daꞌ mantong-koo meuꞌ basi, baruꞌ uipaariiꞌ deeaꞌ eeꞌnoko baruꞌ kaꞌmatoong deeaꞌ, teeꞌkoo ninge daꞌ nkaang karang-eta kuripiorampaing. </v>
<v b="REV" c="3" v="17">Dake enang aaꞌpemaang, ‘Ning tee enang ookara-koo kavo-koo makotunsi oꞌnong; enang kapooꞌkoo pia oꞌnoaꞌ.’ Teka dake noruꞌeaꞌ tanuaang-aape daꞌ tee piaaruꞌ papovuruꞌ, ataꞌoiꞌ, kaputuꞌ, eeꞌnoko simpenoiꞌ. </v>
<v b="REV" c="3" v="18">Ninge koontoꞌ nauramaang daꞌ, ning-koo tee kooro ntaꞌke simpeꞌura kiiroraaꞌantavuuꞌnung mooꞌsiiaing, tanuaang kavo-poꞌnung deentaraaꞌnaang. Napoꞌ mononopaꞌ kakaara ning-koo mooꞌeai simpenoiꞌ ooraamaung nopaꞌdaravainaꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ marasini mooꞌeainge ning-koo, duta-koo siꞌdarara tampaꞌ oomeainaꞌ. </v>
<v b="REV" c="3" v="19">Ninge tee teing nantoong piaavaramaing teing orakaꞌ nkoaako akaꞌparansi koong-antavaramaung. Teeꞌkoo nkaning meekupoong deentariri otoriiꞌnaang keviꞌdarima bereꞌdariai! </v>
<v b="REV" c="3" v="20">Ooveriko, ning tee aung karanaange donkonansi karomang. Baie naninge nkaang aurong taaravura karanaang daateꞌuko deekoꞌ ning tee tee-anko tumarara tee ninka nariꞌ taamanampeaing. </v>
<v b="REV" c="3" v="21">Baata teing parapaara puruꞌaavaining ninge tee makosi-antavarampaing nkanooꞌ baꞌnavaꞌnaniꞌdomai miirinkanooꞌke nariꞌ baꞌnanui otoꞌkoo, teeꞌ nariꞌ ninge puruꞌamira Mmaꞌ bakanooꞌ baꞌnaniꞌdomai miirinkanooꞌke nariꞌ baꞌnanunsi oꞌnoremanaꞌ. </v>
<v b="REV" c="3" v="22">Baa tee naninge punkang-poꞌnunge tee tampaꞌ taaravuaing tee kapooꞌ Tanuaang Meekunge minkuvumaung dootuuꞌnupoong-koo osi kante-koo.” ’” </v>
<v b="REV" c="4" v="1">Teketa napoꞌ ooama narung karanaang daateꞌari otoko paning-koo ooantuꞌ, eeꞌnoko teketa tee narung aurong tutunaꞌ taaravantuꞌ aaꞌnunge tuuviri-pinaꞌ karoma aaꞌmuuꞌ, “Doompeto aꞌ poai. Kapooꞌ aung-koo damaꞌke basiaraaꞌnaang otoing nauramaꞌnaang.” </v>
<v b="REV" c="4" v="2">Teketa tenang namuꞌke Tanuaang Meekunge kurunkemuioꞌ teka paning-koo narung Daurarong bakaang ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌ ooantuꞌ teke narung naning baꞌnanuioꞌ tee-koo. </v>
<v b="REV" c="4" v="3">Tee teke baꞌnanui otokoꞌnung bakaang oing oo-koo tee-pinaꞌ kapang jasipaꞌpinaꞌ pipiꞌdaari, eeꞌnoko konilian aaꞌning-pinaꞌ arakavari otokoꞌ, eeꞌnoko teꞌ eeꞌnooꞌ baꞌnaniꞌdoma eeravoi korovui otokoꞌ, kapikapiaꞌumaunge tee-pinaꞌ kapang eemaroli-pinaꞌ oroꞌ. </v>
<v b="REV" c="4" v="4">Teꞌ napoꞌ tee daurarong baꞌnanui otokoꞌnooꞌ kenaanka kivora-ita karenaumo ovontumpariri baꞌnavaꞌnaniꞌnankai koroai otorokoꞌ. Teing-koo baꞌnavaꞌnaniꞌnanka-koo kenaiꞌka-ita karenaumo niiꞌning ovontung baꞌnaniai otorokoꞌ, mononopaꞌ kakaara kuruniiꞌnuka eeꞌnoko boreꞌkoo kooro-koong baakopo kuruniiꞌnuka. </v>
<v b="REV" c="4" v="5">Teketa tee daurarong baꞌnanui otokoꞌnooꞌketa pipirakai ninka ninininimpuma kurung-kurung tompooꞌkukoꞌ. Eeꞌnoko teke ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌkoo uroꞌkanooꞌke napoꞌ puu ˜kevuura-taa urumparikoꞌ, teing teing eeꞌning ˜kevuura-taa Kumponing bakaning Tanuaang. </v>
<v b="REV" c="4" v="6">Eeꞌnoko Daurarong baꞌnaniꞌdomai uroꞌkanooꞌke narung kapooꞌ otokoꞌ pirung-pinaꞌ oroꞌ, aaꞌnaꞌ neenkirooꞌ oorara pinaꞌ oroꞌ. Eeꞌnoko teꞌ Daurarong baꞌnaniꞌdoma kapooꞌke karenaumoi domantoiai koroai otorokoꞌ dutai mmauꞌke maantoꞌ ookamenta-koo, uroꞌkanooꞌ eeꞌnoko damaꞌukanooꞌ. </v>
<v b="REV" c="4" v="7">Tutunaꞌnung teing-koo kapooꞌkoo domantoia-koo laioni-pinaꞌ oroꞌ. Kenaanka-nung napoꞌ boromakaꞌkoo baarinung-pinaꞌ oroꞌ. Beenaumo-nung napoꞌ oinooꞌ naning-pinaꞌ oroꞌ, eeꞌnoko karenaumo-nung kapooꞌ mareoiꞌ purerenui otoing-pinaꞌ oroꞌ. </v>
<v b="REV" c="4" v="8">Eeꞌnoko teing-koo ookara kapooꞌ domantoia-koo narunaꞌ narunaꞌ biikaang kupaꞌ ˜narung-taa. Eeꞌnoko napoꞌ duta mmauꞌke maantoꞌke bera kupaꞌka boonge, aaꞌnoko uroꞌkanooꞌnairu eeꞌnoko damaꞌdukanooꞌnairu nariꞌ. Eeꞌnoko muung eeꞌnoko doong kenavariri otorokooꞌ aaꞌpaama, “Meekung, meekung, meekung tee Ovoring Kumponing, ookara-koo dau basie piikonara. Teroita otouꞌnung, eꞌmung teeꞌ otong, eeꞌnoko damaꞌke teeꞌ nariꞌ otoi poainge.” </v>
<v b="REV" c="4" v="9">Eeꞌnoko teing kapooꞌnanka domantoia teeꞌ nariꞌ kenavarima Kumponing meenaꞌantavaakooꞌ biivimpaama eeꞌnoko dotuarima eeꞌnara-koo teke ovorimpari baꞌnaniꞌdomai baꞌnanui otomaung-koo tee teeꞌ nariꞌ otoi otomaung ookara doong-koo. </v>
<v b="REV" c="4" v="10">Eeꞌnoko tenang teeꞌ nkoariko teing kenaiꞌka-ita karenaumo ovontung teꞌ tee-anko teke ovorimpari baꞌnaniꞌdomai baꞌnanui otomaung-anko uroꞌkanooꞌ miinge keemparima daangampaakooꞌ, tee teeꞌ nariꞌ otoi otomaung. Biikaang baakopo teꞌ tee-koo baꞌnavaꞌnaniꞌkoo uroꞌkanooꞌ sipaarima kenavarima aaꞌpaakooꞌ, </v>
<v b="REV" c="4" v="11">“Ovoring ee, Kumponing, daꞌ bakei makosi nka-koo tee meenasi eeꞌnoko tee biiving eeꞌnoko tee purintoꞌ, aiꞌ daꞌ tee ookara kapooꞌnanka nkoveuꞌnung. Teing teing dakaang pia-koo dake nkoverioꞌ domampariri otoromaing.” </v>
<v b="REV" c="5" v="1">Eeꞌnoko tee-koo daurarong˜ bakaang baꞌnavaꞌnaniꞌkoo teke baꞌnanui otouꞌnung-koo tampanaang-koo ninge narung buuku ooantuꞌ ookamenta-koo daariniiꞌ, kuunge eeꞌnoko damaꞌdue, teketa dau-eta ˜kemuꞌka-taae pinkaꞌniiꞌ teie pinkapinkaꞌke, aaꞌnaꞌ meekunge. </v>
<v b="REV" c="5" v="2">Teketa narung koosinung˜ purintoꞌ ooantuꞌ teie aaꞌnaꞌ bokuma aaꞌpuko, “Baa miring-poꞌnung aneꞌ buuku bereꞌkoo makosi? Baa kansiꞌ okonara taaꞌniꞌantavari aing pinkapinkaꞌnanka kaapeꞌupeuꞌ?” </v>
<v b="REV" c="5" v="3">Bakei makotuaꞌ naning miring otoaunge tee aung aneꞌ buuku dapaꞌuma kuung oo-koo, eeꞌnoko teeꞌ oroꞌ naning miring-poꞌnung otoaruuꞌ aaꞌnoko paning-koo otoromaing-koo napoꞌ kansiꞌkoo oꞌnorimaing eeꞌnoko kansiꞌka kuunge otoromaing-koo. </v>
<v b="REV" c="5" v="4">Eeꞌnoko ning bakei aaꞌnaꞌ biromaruꞌ naning teneꞌ buukunaneꞌ bereꞌura kuung oovuaing otoaruioꞌ. </v>
<v b="REV" c="5" v="5">Teketa tenang teing-koong ovontung-koonge narunge aaꞌmuuꞌ, “Birontaravaukaꞌ, ee aung. Tee Laioni Juda bakanamuiaang-koong boreꞌ, napoꞌ Deevitaꞌ bakanaving-koonge, teie tee parapaara puruꞌuing. Teie eeꞌnarai tee pinkaꞌnisi kaapeꞌura tee aung aneꞌ buuku bereꞌuuꞌnaang.” </v>
<v b="REV" c="5" v="6">Teketa napoꞌ ookama sipisipiꞌnu Kampianu ooantuꞌnung teke tee ovorimpari baꞌnaniꞌdomai, eeꞌnoko teing karenaumo kapooꞌ domantoia otorokoꞌnooꞌke donkonuioꞌ teing-koo ovontung-koo meuꞌke. Teu eeꞌnu dupisiꞌauꞌnu-pinaꞌ oroꞌnu. Eeꞌnoko kaintananka eeꞌnoko dutananka ˜kenaanka-taa otoinu, teing teing ˜kenaanka-taa teing Kumponing-etaning tanuaang ookara kansiꞌkoo botovuruꞌning. </v>
<v b="REV" c="5" v="7">Teketa tenang teue Kampianue bera tee buuku nkavuuꞌ tee-koo ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌdomai baꞌnampari otomaung-koo bireng-koo tampanaang-koo. </v>
<v b="REV" c="5" v="8">Eeꞌnoko tenang teie tee buuku nkavuko teing kapooꞌ karenaumo domantoia eeꞌnoko napoꞌ teing kenaiꞌka-ita karenaumo ovontung teꞌ teu-anko Kampianu-anko kauꞌkanooꞌ dapuuꞌkai duaꞌariruꞌ. Eeꞌnoko teing ovontung aing aaꞌninge kanteariri kompai: kapooꞌ kiita-pinaꞌ oroꞌning eeꞌnoko napoꞌ utau kooro-kooning kanteng paroꞌniiꞌ tampaꞌ nuuraaꞌke maantoꞌ. Teing teing kunsinanka nantoong meekupoong biikaning. </v>
<v b="REV" c="5" v="9">Teketa kena nerakung kenavaama aaꞌpaakoꞌ, “Bakei daꞌ tee makosi tee aung aneꞌ buuku nka-koo eeꞌnoko tee pinkapinkaꞌ kaapeꞌera bereꞌepeuꞌ, aiꞌ daꞌ tee dupisiꞌdauꞌnung eeꞌnoko dakaang erenge Kumponing-aape nantoong mmauꞌ mooꞌeruꞌ avi-tevitu-eta eeꞌnoko ookara kara amutemuriiꞌketa eeꞌnoko ookara nantoong amutemuriiꞌketa, eeꞌnoko ookara nantoong kansiꞌnupoong amutemuuꞌketa. </v>
<v b="REV" c="5" v="10">Dake narung muuꞌ deeng-antaverining napoꞌ piristiꞌnanka miruꞌeri niikaang Kumponing bakaning kansiꞌkoo tanatavariiꞌnaang.” </v>
<v b="REV" c="5" v="11">Teketa napoꞌ ooama kena-koong aurong taaravantuꞌ koosinunanka bakei dakuraakuꞌ deeru-paaꞌke koroai kenavariko teke eeꞌnooꞌke Daurarong˜ baꞌnanui otokoꞌnooꞌke teing ninka ovontung eeꞌnoko teing kapooꞌ domantoia ninka nariꞌ otorokoꞌnooꞌke. </v>
<v b="REV" c="5" v="12">Aaꞌpaakoꞌ aaꞌnaꞌ bokiaama kenavarima, “Makosi tee Kampia dupisiꞌauꞌnung teing aing aaꞌning nka-koo: purintoꞌ, kavokavoro, matau, iriꞌ, biiving, meenasi, eeꞌnoko tee biraanke.” </v>
<v b="REV" c="5" v="13">Teketa napoꞌ auronanka taaravantuꞌ ookara kapooꞌ domantoia-ita aaꞌnoko paning-kooning, kansiꞌkooning, kansiꞌka kuunge otoromaing eeꞌnoko pirung-kooning. Teing ookara tenairu-koo otoromainge kenavarima aaꞌpaakoꞌ, “Biraanke eeꞌnoko biiving napoꞌ meenasi eeꞌnoko tee purintoꞌ tee tee-koo Daurarong deempari baꞌnanui otomaung-koo otoi otoaing ookara batei-koo, eeꞌnoko napoꞌ tee-koo Kampia-koo otoainge.” </v>
<v b="REV" c="5" v="14">Eeꞌnoko teinge kapooꞌ domantoia karenaumoi aaꞌpaakoꞌ, “Eeꞌ, masikung.” Eeꞌnoko teing ovontung doonko dapuuꞌkai duaꞌarima dootuuꞌarikoꞌ tee-koo. </v>
<v b="REV" c="6" v="1">Teketa tenang ooansioꞌ teue sipisipiꞌ kampianue tutunaꞌnung pinkapinkaꞌ kaapeꞌuuꞌ teing-koo ˜kenaanka-taa pinkapinkaꞌnanka-koo, eeꞌnoko taaravansi oꞌnoko teing-koo karenaumo kapooꞌ domantoia-koo narunge kurunkurung-pinaꞌ karoma aaꞌpuuꞌ, “Poai.” </v>
<v b="REV" c="6" v="2">Eeꞌnoko ooama navoroꞌ oosinavoroꞌ kakaaranavoroꞌ ooantuꞌ, naning tevoroꞌkoo baꞌnanui otouꞌnunge mpaang kompui otoko. Eeꞌnoko piikonara deemparako baakopo tee-koo kurumpaioꞌ bera napoꞌ dau basinooꞌ pinivurima boong deempuruꞌ. </v>
<v b="REV" c="6" v="3">Teketa napoꞌ kenaanka-nung pinkapinkaꞌ kaapeꞌuuꞌ, eeꞌnoko napoꞌ taaravansioꞌ kenaanka-nung kapooꞌ domantoia-koonge aaꞌpuuꞌ, “Poai.” </v>
<v b="REV" c="6" v="4">Teketa napoꞌ kevoroꞌka-navoroꞌ oosi-koo urumpuma navoroꞌ bakoaruꞌ, tevoroꞌkoo daue naning baꞌnanui otoko. Bainatu isikung kong-antavauꞌ eeꞌnoko tauraꞌ nantoong kansiꞌnupoong-eta mooa pariꞌuriko turampeema dupisiꞌeeaing-koong avauꞌ. </v>
<v b="REV" c="6" v="5">Teketa napoꞌ beenaumo-nung pinkapinkaꞌ kaakeꞌuko beenaumo-nunge kapooꞌ domantoia-koonge aaꞌpuko taaravantuꞌ, “Poai.” Teeꞌpuko oosinavoroꞌ mutaanuꞌnavoroꞌ poko ooantuꞌ, tevoroꞌkoo naning baꞌnanui otoko birenge sikeere kompui. </v>
<v b="REV" c="6" v="6">Eeꞌnoko narung aurong taaravantuꞌ teing-koo kapooꞌ karenaumo domantoia-ankoita karoma aaꞌpuko, “Taamang apukaꞌparako nauꞌ bauꞌnuꞌ naꞌmung doong-koong mooꞌ siompei sikeereveai, eeꞌnoko beekuri aane teeꞌ nariꞌ siompei sikeereveaing, teka mou dovang koiꞌ sinampoꞌning orarieaukaꞌ.” </v>
<v b="REV" c="6" v="7">Teketa napoꞌ tee karenaumo-nung pinkapinkaꞌ kaapeꞌuko napoꞌ tee karenaumo-nung kapooꞌ domantooꞌ karoma aaꞌpuko taaravantuꞌ, “Poai.” </v>
<v b="REV" c="6" v="8">Teketa ooama oosinavoroꞌ booruraaꞌnavoroꞌ ooantuꞌ. Naning tevoroꞌkoo dau baꞌnanui otouꞌnung bakaang miring Booꞌ. Eeꞌnoko damaꞌketa tutueue siompui nanukoꞌ. Eeꞌnoko iriꞌ tenaanka avaaretuꞌ nantoong kansiꞌnupoong karevituri-koo tankaampaareta teing-koo navitu dupisiꞌkoo aaꞌninge: bainatue dupisiꞌkoo, peerai booꞌkoo, doovaninkainge siipai dupisiꞌkoo eeꞌnoko kauꞌkarenaumo-nankai dupisiꞌaariai. </v>
<v b="REV" c="6" v="9">Teketa napoꞌ tenang teie Sipisipiꞌ Kampiai paꞌnokoꞌnung pinkapinkaꞌ kaapeꞌuko teka boonturoma-koo boonga nantoong Kumponing bakaang kara pinkaꞌai siraꞌpaako dupisiꞌaaruꞌning biikaang tanuaang ooantuꞌ. </v>
<v b="REV" c="6" v="10">Teinge aaꞌnaꞌ bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Ovoring purintoꞌ, meekung eeꞌnoko paariraravaung, batei arenang dake ookara nantoong kansiꞌnupoong simpeꞌerira teing niiꞌ dupisiꞌmaaruꞌning makuꞌeriaing?” </v>
<v b="REV" c="6" v="11">Teketa teing mononopaꞌ kakaarai kantevurira niiꞌnaroong napoꞌ uaavoroi otorooꞌnaang tampuruꞌ bera napoꞌ niiꞌning biiꞌmaikororiꞌ teing-pinaꞌ tavaarima dupisiꞌaariaininge deerunooꞌ makotuainooꞌke basi. </v>
<v b="REV" c="6" v="12">Teketa napoꞌ ˜narung-taa-nung pinkapinkaꞌ kaapeꞌuko ooama uꞌmiꞌ pankaing nkoarako ooantuꞌ, eeꞌnoko duaaꞌ mutaanampura baarong mutaanuꞌpinaꞌ oroꞌparuꞌ, eeꞌnoko kaara pankaveraaꞌouꞌnooꞌka koontoꞌ ereng-pinaꞌ oroꞌparuꞌ. </v>
<v b="REV" c="6" v="13">Eeꞌnoko beentoꞌnanka paning-kooning kavarima kansiꞌkoo duaꞌariruꞌ, karikauꞌkoong sinananka pionge darampuriko kavarima duaꞌarimanaꞌ. </v>
<v b="REV" c="6" v="14">Eeꞌnoko paning tamung taniꞌpinaꞌ kaiꞌaruꞌ, eeꞌnoko ookara iuꞌnanka napoꞌ muiꞌnanka diiriꞌariruꞌ otomanairu-eta. </v>
<v b="REV" c="6" v="15">Teketa aing aaꞌning dauraronanka ookara kansiꞌkoo-nupoong, nantoong pankenanka, tavuꞌkoo urantanuka, nantoong kavo-poꞌnupoong, eeꞌnoko iriꞌpoꞌnupoong, eeꞌnoko napoꞌ niiꞌning nantoong, botovotonaaꞌnuka eeꞌnoko osikaiaang, iuꞌnanka-koo meuꞌnairu-aape kooꞌarima kuvinanka-koo kuung eeꞌnoko boiaꞌnanka-koo boong bakuꞌarima aaꞌpaakoꞌ, </v>
<v b="REV" c="6" v="16">“Niiꞌkoo dau duaꞌdarara neeꞌmeriai teie Ovoringe baꞌnavaꞌnaniꞌkoo baꞌnanui otoinge oomuriꞌneeng. Napoꞌ teieta Sipisipiꞌ Kampia bakaang iira-ita bakuꞌmeriai. </v>
<v b="REV" c="6" v="17">Teꞌmung beekaang iira orara aarumo-koo oroꞌantavureainaꞌmung eꞌmung basiaring. Bakei naning tekang doompuresi donkonui otoaing otoaꞌ!” </v>
<v b="REV" c="7" v="1">Teketa napoꞌ tee tankinuko koosinung karenaumo ooarantuꞌ aung-koo kansiꞌkoo karenaumo kunkuꞌdoiꞌkoo donkonai otoroko doving avoꞌai aing aaꞌning uupuvuriarooꞌnaang: kansiꞌ, pirung, eeꞌnoko koiꞌnanka. </v>
<v b="REV" c="7" v="2">Teketa napoꞌ narung koosinung duaaꞌ pomanooꞌketa deto beko ooantuꞌ tee Kumponing Domantooꞌ bakaang taaꞌniꞌanta kompui, eeꞌnoko teie aaꞌnaꞌ bokuma teing karenaumo koosinung kansiꞌ eeꞌnoko pirung orari-koo purintoꞌ avuruꞌning aaꞌpuruꞌ, </v>
<v b="REV" c="7" v="3">“Kansiꞌ dovang pirung eeꞌnoko koiꞌnanka mmeꞌka orari-antaveriaruko ioꞌ niikaang Kumponing bakaning botovotonaaꞌnuka oing-koo taaꞌniꞌantavarampiko deekoꞌ.” </v>
<v b="REV" c="7" v="4">Teketa taaravantuꞌ deerunooꞌ teing taaꞌniꞌantavuruꞌning naroꞌka: narung daakuꞌketa karenaumo kivora-eta karenaumo kokoreiꞌ 144,000, ainooꞌ teing ookara Isireeli baurukaaꞌketa muuꞌ kante-ita: </v>
<v b="REV" c="7" v="5">Juda bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Ruben bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Kaataꞌ bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. </v>
<v b="REV" c="7" v="6">Asa bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Napitalai bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Manase bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. </v>
<v b="REV" c="7" v="7">Simioniꞌ bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Liivaiꞌ bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Iisakaa bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. </v>
<v b="REV" c="7" v="8">Sebulon bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Josepaꞌ bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. Bensimani bakanaving-eta taaꞌniꞌantavuruꞌ kivora-ita kenaanka kokoreiꞌ. </v>
<v b="REV" c="7" v="9">Teketa napoꞌ tee-koo damaꞌdue ooama bakei nantoong miatara ooarantuꞌ naninge deeru-koo makotuaꞌ, aaꞌning-eta porouꞌning: ookara kansiꞌnanka-ita, muuꞌketa, nantoong amutemuriiꞌketa, kara amutemuriiꞌketa, teke Ovoring baꞌnaniꞌdomai eeꞌnoko napoꞌ tee-koo Kampia-koo uroꞌkanooꞌke donkonai otoroko mononopaꞌ kakaara kuruniiꞌnuka eeꞌnoko birenge moupaao-koong paraꞌ kompai. </v>
<v b="REV" c="7" v="10">Eeꞌnoko aaꞌnaꞌ kareaama aaꞌpaakoꞌ, “Domang-anta tee niikaang Kumponing-eta baꞌnavaꞌnaniꞌdomai baꞌnanui otomaung-eta poaing eeꞌnoko napoꞌ teieta Sipisipiꞌ Kampia-ita.” </v>
<v b="REV" c="7" v="11">Teketa teinge koosinunankai koroai otoroko teing ovontung eeꞌnoko teing kapooꞌ karenaumo domantoia teꞌ ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌdoma uroꞌkanooꞌ dapuuꞌkai duaꞌarima daangampaakoꞌ tee Kumponing, aaꞌpaama, </v>
<v b="REV" c="7" v="12">“Eeꞌ, tee-koo niikaang Kumponing-koo otoaing teing aing aaꞌning: biraanke, meenasi, matau, tampaꞌ tang, biiving, iriꞌ, eeꞌnoko puring-anta ookara batei-koo. Masikung.” </v>
<v b="REV" c="7" v="13">Teketa narunge teing-koo ovontung-koonge ning niaꞌmuma aaꞌmuuꞌ, “Aing baata mononopaꞌ kakaarai nopaꞌniiꞌnuka? Napoꞌ areketa poroininge?” </v>
<v b="REV" c="7" v="14">Eeꞌnoko ninge aaꞌpantuꞌ, “Aung ee, ning aaꞌ noruꞌampaꞌ. Dake pa noruꞌei otong.” Teketa teie aaꞌmuuꞌ ning, “Aing teing nantoong tee batei aaꞌnaꞌ arikung puruꞌaara porouꞌning. Eeꞌnoko tee biikaang mononopaꞌ tee tee-koo ereng-koo tee Sipisipiꞌ Kampia bakaang-koo duuꞌpaioꞌ aaꞌnaꞌ kakaaravouꞌ. </v>
<v b="REV" c="7" v="15">Teeꞌkoo teing Kumponing bakanooꞌ baꞌnavaꞌnaniꞌdoma uroꞌkanooꞌ donkonai tee dootuuꞌaamaung doong eeꞌnoko muung bakanava meekava-koo, eeꞌnoko teie teke ovorimpari baꞌnaniꞌdomai baꞌnanui otomaunge kuung kooꞌuri nariꞌ otoromaung. </v>
<v b="REV" c="7" v="16">Teke tee teing peeravoroaꞌ otoroaing, napoꞌ ntong-koo nukaaꞌoroaꞌ otoroai, duaaꞌke uiꞌurima baikevuriaukaꞌ eeꞌnoko napoꞌ naaꞌeeravoroaukaꞌ. </v>
<v b="REV" c="7" v="17">Aiꞌ tee Sipisipiꞌ Kampia teke ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌdomai meuꞌke otomaung tee biikaang tanata-nko, eeꞌnoko teie teing teꞌ ntong puꞌanta domantooꞌaape beꞌantavurimatoaing, eeꞌnoko Kumponinge tee biikaang taꞌdu duta-ita piuꞌevuriaing.” </v>
<v b="REV" c="8" v="1">Teketa napoꞌ teie Kampiai ˜kenaanka-taa-nung pinkapinkaꞌ kaapeꞌuko ookara kapooꞌ paning-koo okiꞌnooꞌ kaꞌduuariruꞌ namarang aua-pinaꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="2">Teketa ˜kenaanka-taa koosinung ooarantuꞌ Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke donkonai otoromaing, eeꞌnoko teinge tuuviri ˜kerenta-taa nkavauꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="3">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnung koosinung kooro-koong tapeng kompui pora boonturoma donkonuuꞌ. Eeꞌnoko tee kanteng tampaꞌ nuuraaꞌ mmauꞌ avauꞌ pitu-koo teing ninka kunsinanka ookara nantoong meekupoong biikaang ninka nariꞌ boontunamparaaꞌnaang teke kooro-koo nkoniiꞌnooꞌke boonturomai, ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌdoma-koo uroꞌkanooꞌke. </v>
<v b="REV" c="8" v="4">Eeꞌnoko tee kanteng paroꞌuioꞌ teꞌ ninka ii-nooꞌ kunsinanka ninka kompeereta teing meekupoong biikaang ninka deto daaꞌaruꞌ Kumponing-anko koosinung-koong bireng-eta. </v>
<v b="REV" c="8" v="5">Teketa teie koosinunge tee tapeng nkavura ntaꞌke maantoꞌantavuuꞌ boonturoma-ita nkavuuꞌnunge, eeꞌnoko terempoꞌ kansiꞌaape baiꞌuuꞌ, teketa aaꞌnouꞌ pipirakai kurung-kurung ninininimpuma uꞌmiꞌ nkoaruꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="6">Teketa tenang teing ˜kenaanka-taa koosinung teing tuuviri puumpaavaꞌnaang maamuariruꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="7">Eeꞌnoko tutunaꞌnunge bakanareng tuuviri puumpuko apoꞌ kamaarie moomparama kapang kaaꞌomanaꞌ kaaꞌora kansiꞌkoo doonko tumputumpurunang duaꞌaruꞌ eeꞌnoko napoꞌ ntaꞌ erenge mavoꞌ teeꞌ nariꞌ kansiꞌkoo duaꞌaruꞌ. Eeꞌnoko kansiꞌkoo beevorai navoraꞌ taivuuꞌ, koiꞌnanka-koo beevorai-koo navoraꞌkooning taivuuꞌ, napoꞌ ookara baaꞌ okiꞌnarekaꞌ taivuruꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="8">Teketa napoꞌ kenaanka-nung koosinunge bakanareng tuuviri puumpuuꞌ, eeꞌnoko kapooꞌ iuꞌ pankaing-pinaꞌ oroꞌ ntaꞌke taivuko pirung-koo duaꞌaruꞌ. Eeꞌnoko pirung-koo beeruꞌpi naruꞌ ereng narung deemparuꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="9">Eeꞌnoko kapooꞌ pirung-koo domampariri otoromaing-koo beemantori-koo namanto boorouꞌ, eeꞌnoko aarerinanka-koo beemantori namanto ntaꞌke taivurira opuruꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="10">Teketa napoꞌ beenaumo-nunge koosinunge bakanareng tuuviri puumpuuꞌ, eeꞌnoko narung beentoꞌ pankaing paning-eta duaꞌaruꞌ, puu-pinaꞌ arakavari ntaꞌke taivuko, eeꞌnoko aaꞌning-koo dau duaꞌaruꞌ: ntong-koo beeriiru-nari-koo eeꞌnoko puꞌantanairu-koo teeꞌ nariꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="11">Tee-koong beentoꞌkoong miring Dopa Tokaaꞌ. Teketa teing ntonanka beentoꞌ duaꞌaruꞌning tokaaꞌ doparopa-poꞌnung deemparioꞌ nantoong mmauꞌke naiaama booꞌpariruꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="12">Teketa napoꞌ karenaumo-nunge koosinunge bakanareng tuuviri puumpuuꞌ eeꞌnoko aaꞌnouꞌ: duaaꞌkoo okiꞌnameng paparovuuꞌ, napoꞌ kaara-koo okiꞌnameng paparovuuꞌ, eeꞌnoko beentoꞌnanka-koo niiꞌnamanto paparovuruꞌ. Eeꞌnoko aaꞌnouꞌ: teꞌmung doong apukaꞌparuꞌ. Napoꞌ teꞌmung muunga teeꞌ, beentoꞌnanka-ita kaara okiꞌnameng-koo araka otoaruuꞌ. </v>
<v b="REV" c="8" v="13">Teketa napoꞌ ooama narung mareoiꞌ aaꞌnaꞌ karoma auviꞌaue puraanuma aaꞌpuko taaravantuꞌ, “Oi, oi, bakaꞌ, bakaꞌ piaaruꞌnuka kansiꞌkoo otoromaatomaing. Teinge asiꞌninge beenaumoi koosinunankai biikaning tuuviri puumpaako teing-koo bakei sisikeera pankaing tavoꞌaraaꞌnaang.” </v>
<v b="REV" c="9" v="1">Teketa napoꞌ paꞌnokoꞌnunge koosinunge bakanareng tuuviri puumpuuꞌ. Teketa ninge narung beentoꞌ ooantuꞌ paning-eta kansiꞌkoo duaꞌaruꞌnung. Eeꞌnoko kiiꞌ kong-antavauꞌ tee teꞌnung dinkung tumangropa-koong. </v>
<v b="REV" c="9" v="2">Eeꞌnoko teie tee dinkung tumangropa daateꞌuko teieta ii kutekuteivuuꞌ ntaꞌ pankaing-eta popeuꞌnaꞌ. Eeꞌnoko teie iie teketa dinkung-eta kutekuteivuma aaꞌnouꞌ: duaaꞌ mutaanampura aanarooꞌ deto tunumparavaruuꞌ. </v>
<v b="REV" c="9" v="3">Eeꞌnoko teieta ii-eta ntaaꞌnanka bakoarira kansiꞌkoo kato bereravariruꞌ purintoꞌnanka kaki-koo bakei oroveiꞌpinaꞌ naapunanka teing; eeꞌnoko munkeita-koong iriꞌ kong-antavaaruꞌ. </v>
<v b="REV" c="9" v="4">Eeꞌnoko tee baaꞌnanka kansiꞌkoong napoꞌ teing koiꞌkooning paraꞌnanka orari-koo tauraꞌpaariaꞌ, teka nantoong naing deekoꞌ ookara kaki-koo makosi teing Kumponing bakaang taaꞌniꞌanta otoroaing biikaang oing-koo. </v>
<v b="REV" c="9" v="5">Tee-nooꞌ paꞌnokoꞌ kaara-koo kuunge sisikeera-antavaariiꞌnaang tauraꞌpaaruꞌ, teka dupisiꞌkoo deeaꞌ, tee tamung naapuaarima sisikeera-anta-koo. Naapunooꞌkoo teeꞌ oroveiꞌ pinaꞌ mantong tenang naning taivuko. </v>
<v b="REV" c="9" v="6">Teketa teing-koo paꞌnokoꞌ kaara-koo kuunge tee nantoonge booroaing taung besiꞌaama poreꞌoroaing, teka taung ooaavaukaꞌnung bakei. Booꞌkoo aaꞌnaꞌ piavoroko booꞌke tee teing meumpuriaꞌ tokoi mmaruaing. </v>
<v b="REV" c="9" v="7">Tee ntaaꞌnanka tee oo-koo oosi-pinaꞌ oroꞌnanka tavutavuꞌkoo maamuariri otoroining-pinaꞌ, eeꞌnoko biikaang boreꞌkoo kapooꞌ baakopo kooro-koong-pinaꞌ oroꞌ otong. Eeꞌnoko oinooꞌ naning-koong-pinaꞌ oroꞌnanka. </v>
<v b="REV" c="9" v="8">Eeꞌnoko biikaang dapo manikuma-koong-pinaꞌ isikananka, napoꞌ siꞌdaꞌnooꞌ laioni-koong-pinaꞌ kepeꞌniiꞌnuka. </v>
<v b="REV" c="9" v="9">Eeꞌnoko biikaang murukeu-neeꞌ aini-koong-pinaꞌoroꞌ, eeꞌnoko tenang puraanaako kupaꞌkoong aurong kaarisinanka mmauꞌ oosinankai tavutavuꞌkoo kuaꞌparima kurunkurunkaanaamanaꞌ taara. </v>
<v b="REV" c="9" v="10">Teing eeꞌning teing baring tairoꞌnukai munkeita-pinaꞌ, eeꞌnoko teꞌ biikaang baring-koo purintoꞌ otong nantoong baike-koong teing-koo paꞌnokoꞌ kaara-koo kuunge. </v>
<v b="REV" c="9" v="11">Eeꞌnoko teing tee narung dauraronge˜ tanatavurimaing. Tee daurarong tee narung koosinung tee dinkung tumangropa tanatavumaung. Bakaang miring Iiburu-naꞌkoo tee Abadon, eeꞌnoko Kirikiꞌnaꞌkoo Apolion, miruꞌnooꞌ Tooreere. </v>
<v b="REV" c="9" v="12">Narung kapooꞌ arikung tee tankinuing. Ee aing, enang tee kenaanka kapooꞌ arikeng mmeꞌ otomang damaꞌke tavoꞌkureeꞌnaang otoining. </v>
<v b="REV" c="9" v="13">Teketa napoꞌ ˜narung-taa-nung koosinunge bakanareng tuuviri puumpuuꞌ, eeꞌnoko narung aurong karoko taaravantuꞌ teketa boonturoma-ita Kumponing-koo uroꞌkanooꞌ kooro-koo nkoniiꞌnooꞌketa, ookamenta karenaumo kunkuꞌdoiꞌketa. </v>
<v b="REV" c="9" v="14">Eeꞌnoko teie auronge tee ˜narung-taa-nung koosinung tuuviri kompui otokoꞌnung nauvuma aaꞌpuuꞌ, “˜Karenaumo-taa koosinung daiꞌariri otorong teke tee ntong pankarei Iuperetisi-ankoi. Teinge tee batei Kumponinge miruꞌuuꞌnung nempaamaang maamuariri nantoong-koo beenaumo nariong dupisiꞌaariiꞌnaang; </v>
<v b="REV" c="9" v="15">Aiaꞌ, tee batei tee amareꞌ, au kaaranu eeꞌnoko eꞌmung eeꞌnaꞌmung deemparioꞌ dipiꞌeriko berora Kumponinge miruꞌuruꞌnaꞌ nkoaavai.” Teketa teie koosinunge taaravura teing karenaumo koosinunanka dipiꞌuruꞌ. </v>
<v b="REV" c="9" v="16">Teketa tavuꞌnupoong oosinanka-koo baꞌnaniauꞌning-koong deerunooꞌ taaravantuꞌ kenaanka daakuꞌ kokokokoreiꞌ 200,000,000. </v>
<v b="REV" c="9" v="17">Eeꞌnoko napoꞌ noone-koo oosinanka-koo nantoong baꞌnaniꞌaioꞌ ooarantuꞌ biikaang murukeu-neeꞌ niiꞌnooꞌ ntaꞌpinaꞌ urung, niiꞌnooꞌ iinau-pinaꞌ oroꞌ, eeꞌnoko niiꞌnooꞌ piiko-pinaꞌ meraaꞌ. Eeꞌnoko oosinanka-koong boreꞌnooꞌ laioni-pinaꞌ oroꞌ, eeꞌnoko biikaang karang-eta aaꞌning kuripioaakoꞌ: ntaꞌ, ii, eeꞌnoko tee piiko karauviaana. </v>
<v b="REV" c="9" v="18">Eeꞌnoko ookara nantoong-koo beenaumo-nariong aing beenaumo doovaange dupisiꞌaaruꞌnung, aaꞌninge: ntaꞌ, ii, napoꞌ tee piiko karauviaana, karang-eta kuripioauꞌnunge. </v>
<v b="REV" c="9" v="19">Aiꞌ tee purintoꞌ oosinanka-koong aaꞌning-koo otong: karang eeꞌnoko baring. Eeꞌnoko teing biikaang barinanka tee boruꞌpinaꞌ oroꞌ, napoꞌ botu boreꞌpoꞌnunge, eeꞌnoko temarange nantoong taiaarima baikeaaruꞌ. </v>
<v b="REV" c="9" v="20">Teka teing nantoong beenaumo doovaange dupisiꞌuriaruuꞌning teing teeꞌ nariꞌ bereꞌariaruuꞌ teing-eta biikaning orakaꞌ nkonanka-ita, aaꞌnoko maꞌnari dovang-koo boontu, eeꞌnoko daang-koong kumponinanka biiꞌka taꞌnampauꞌning-koo dootuuꞌ nko aaꞌning-koo: kooro, silivaꞌ, boronsi˜, kapang, eeꞌnoko koiꞌ; teing eeꞌning kapooꞌ oo noruꞌaavaꞌ, taarakaavarupeuꞌ, nanuꞌkoo makosiaavaꞌ. </v>
<v b="REV" c="9" v="21">Napoꞌ aing eeꞌ oroꞌ nko-nko-ita bereꞌariaruuꞌ: naning dupisiꞌ, doparopa, kaukauro-nko, eeꞌnoko kapooꞌ avutevuꞌnanka bakiaaꞌ. </v>
<v b="REV" c="10" v="1">Teketa narung koosinung bakei purintoꞌ paning-eta siarako ooantuꞌ kamoꞌke mononopaꞌpinaꞌ nopaꞌari, eeꞌnoko boreꞌkoo daue eeravo otoing, eeꞌnoko bakaang oing duaaꞌpinaꞌ oroꞌ, eeꞌnoko bakaning kauꞌ ookanauꞌka ntaꞌpinaꞌ urumparioꞌ. </v>
<v b="REV" c="10" v="2">Eeꞌnoko birenge okiꞌnaa buuku bereꞌarioꞌ kompui pouꞌ. Eeꞌnoko pora aaꞌnouꞌ bakaang kauꞌ tampanauꞌ pirung-koo donkonuuꞌ eeꞌnoko mareꞌanauꞌ kansiꞌkoo donkonuuꞌ. </v>
<v b="REV" c="10" v="3-4">Teketa aaꞌnaꞌ bokuvuꞌ laioni-koong aurong-pinaꞌ karoma, teketa tee karoko kurunkurung ˜kenaanka-taa tompooꞌkaama kareaako ninge daariamaꞌnaang nkomarako narunge auronge paning-eta karoma aaꞌpuko taaravantuꞌ, “Siraꞌpeaukaꞌ tee kapooꞌnanka teinge ˜kenaanka-taa kurunkurunge minkuainanka, eeꞌnoko daarieaukaꞌ!” </v>
<v b="REV" c="10" v="5">Eeꞌnoko tee eeꞌnara koosinung pirung naanka-koo kansiꞌ donkonuioꞌ ooantuꞌnung deto paning-aape toonuuꞌ bireng tampanaang. </v>
<v b="REV" c="10" v="6">Eeꞌnoko teie maraka-anta nkovuuꞌ tee-koo Kumponing teeꞌ nariꞌ otoi otomaung bakaang miring-koo, aaꞌnung paning, kansiꞌ, pirung eeꞌnoko teing ookara kapooꞌnanka tenairu-koo otoromananka nkovuuꞌnung-koo; aaꞌpuuꞌ, “Batei neng-koo makotuaꞌ. </v>
<v b="REV" c="10" v="7">Aing-koo doonanka-koo tee ˜kenaanka-taa-nara koosinung maamuarama otoko bakanareng tuuviri puung-koo, Kumponinge tee bakaang makensiꞌnung maromaro oroꞌantavuuꞌnaang, teeꞌ eeꞌnaꞌ teing bakaning nakaro-nupoong˜ tero nauvuruꞌnaꞌ.” </v>
<v b="REV" c="10" v="8">Teketa napoꞌ teie auronge paning-eta karoko taaravantuꞌnunge karoma aaꞌpuuꞌ, “Bera tee buuku nkaveai bereꞌari otoing koosinung-koo bireng-koo, tee-koo pirung naanka-koo kansiꞌ donkonui otoing-koo.” </v>
<v b="REV" c="10" v="9">Teketa ninge mera tee koosinung eentavantuꞌ amuuꞌnaang tee okiꞌnaa buuku. Eeꞌnoko teie aaꞌmuuꞌ ning, “Nkavera maaꞌeai. Karang-koo davainta-pinaꞌ tariiꞌdooꞌnaang, teka damaꞌke maaꞌera tee dakaang pakosiiꞌkoo tee tokaaꞌdooꞌnaang.” </v>
<v b="REV" c="10" v="10">Teketa ninge tee okiꞌnaa buuku koosinung-koo bireng-koo nkavamira maaꞌantuꞌ. Maaꞌamira karang davainta-pinaꞌ tariiꞌmouꞌ, teka dunkumpamira pakosiiꞌ tokaaꞌmouꞌ. </v>
<v b="REV" c="10" v="11">Teketa aaꞌmuuꞌ, “Bera napoꞌ tarampeerarama˜ siraꞌpeaing kapooꞌ damaꞌke tavoꞌkuaining teing-koo nantoong mmauꞌkoo osi kante-nupoong-koo, napoꞌ kara amutemuriiꞌkoo eeꞌnoko napoꞌ ookara dauraronanka-koo.” </v>
<v b="REV" c="11" v="1">Teketa teie koosinunge purintoꞌke ning Jooni narung donsiꞌpinaꞌ oroꞌ paaranang-nko amuuꞌ, eeꞌnoko amuma aaꞌmuuꞌ, “Deto donkonira Kumponing bakanava pankava dootuuꞌnava oovei otoinava paaranampeai eeꞌnoko boonturoma nariꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ teing teke dootuuꞌarimaing deerueriai. </v>
<v b="REV" c="11" v="2">Teka damaꞌdu-navaro pava dootuuꞌnava pankava-koo paaranampeaukaꞌ. Tamung sipeai tevaro, aiꞌ tevaro tevaro Juꞌdeeaing biikanavaro. Teinge mmemmeꞌaavaꞌnaang teꞌ osi meekamono, Jerusalemaꞌnamono karenaumo kivora-ita keura kaara-koo. </v>
<v b="REV" c="11" v="3">Eeꞌnoko ninge napoꞌ kenaanka nakaronaanka˜ nkanaanka kara-siraꞌka iriꞌ avompeta botoampeko tarampeearema daankiareaing narung kokoreiꞌketa kenaanka daakuꞌ eeꞌnoko ˜narung-taa kivora 1260 doong-koo, baarong mutaange duaanavaresi. </v>
<v b="REV" c="11" v="4">Tenaanka eeꞌnaanka temuꞌ Daari Meekung-koo kevarira oliveꞌke miruꞌuretuꞌnaanka, eeꞌnoko napoꞌ kenaanka daamu-baꞌnange miruꞌuretuꞌ teke Ovoring ookara kansiꞌ tarevumaung-koo uroꞌkanooꞌke donkonuresi otoremanaanka. </v>
<v b="REV" c="11" v="5">Eeꞌnoko niiꞌninge tenaanka tavaareeꞌnaang nkoaareko deekoꞌ tenaanka-koo karang-eta ntaꞌ bakoarara taivuriaing teing. Teeꞌ eeꞌnaꞌ nariꞌ booroaing teing tenaanka orakaꞌ nko-koo piavoroaining. </v>
<v b="REV" c="11" v="6">Napoꞌ tee tenaanka iriꞌpoꞌnaanka aaꞌning nko-koong: paning avoꞌkoong apoꞌuarooꞌnaang tenang tee doorenang Ovoring bakaang siraꞌpurema nanureko, ntonanka ereng deeng-anta-koong, eeꞌnoko ookara kansiꞌnupoong-koo amutemuriiꞌ doovaang tavoꞌanta-koong beeꞌka piavoreainaꞌ. </v>
<v b="REV" c="11" v="7">Eeꞌnoko tenang tenaankai nakaronaanka bakevureko tee beekaang kara siraꞌ, tee biiko teieta dinkung tumangropa-ita bakoaravainge tee tavuꞌ tutumpuaing tenaanka-koo, eeꞌnoko tavurema puruꞌureta bakei dupisiꞌureeꞌnaang tenaanka. </v>
<v b="REV" c="11" v="8">Eeꞌnoko beekaang mono taꞌmonkoꞌ teke taung-koo pankamono-koo miring Jerusalemaꞌ tampaamanamono-koo bemparesi otoreaing, temono eeꞌnamono-koo beekaang Ovoring aaꞌbarataꞌkoo taakavaara booꞌantavauꞌnamono-koo, niiꞌnaꞌ miruꞌaama Sodom eeꞌnoko Iisipiꞌ tampaakooꞌ. </v>
<v b="REV" c="11" v="9">Doong beenang eeꞌnoko namaranooꞌ aaꞌning-koo nantoonge tenaanka teka ooaareaing aaꞌning-eta: nantoong amutemuuꞌketa, nantoong avitevitu-eta, kara amutemuriiꞌketa eeꞌnoko napoꞌ nantoong ookara kansiꞌnanka-ita. Eeꞌnoko tauraꞌpaariaukaꞌ dakoꞌkoo. </v>
<v b="REV" c="11" v="10">Eeꞌnoko teing nantoong kansiꞌkoo otoromaing dotuarima baravaraeariai˜ tenaanka booꞌpareaing-koo, asiara aveema, tenaankai eeꞌnaankai nakaronaankai poreꞌantavaarimanooꞌkoo.” </v>
<v b="REV" c="11" v="11">Eeꞌnoko teie koosinunge tee kapooꞌ nkoaravaing kato naumuko ooansioꞌ tee domaang Kumponing-eta pora tumparuꞌ tenaanka-koo, teing beenang doong-eta namarang tankinuko. Eeꞌnoko tenaanka deto donkonuretuꞌ, eeꞌnoko ookara nantoong ooaarekoꞌning bakei aaꞌnaꞌ avoreauꞌ. </v>
<v b="REV" c="11" v="12">Eeꞌnoko teketa teinge nantoonge auronge paning-eta aaꞌnaꞌ bokuma karavureko taaravauꞌ aaꞌpuko, “Doompeto poreai.” Eeꞌnoko teinge beekaning kare-nupoonge tee ooaaresioꞌ teketa deto paning-aape koinuretuꞌ kamoꞌkoo meuꞌke. </v>
<v b="REV" c="11" v="13">Teketa tee-koo batei-koo pankaing uꞌmiꞌ nkoarara osi pankamono-koo narung kivora-koo pavananka pesiꞌarako ooantuꞌ, eeꞌnoko nantoong ˜kenaanka-taa kokoreiꞌ tavurira dupisiꞌuruꞌ, eeꞌnoko sipariruꞌninge avoreaara Kumponing paning-koong daangampauꞌ. </v>
<v b="REV" c="11" v="14">Tee kenaanka-nung arikung teeꞌ bakearavaing, eeꞌnoko teketa dueꞌka beenaumo-nung arikung tavoꞌkuaing. </v>
<v b="REV" c="11" v="15">Teketa ˜kenaanka-taa-nunge koosinunge bakaang tuuviri puumpuko ooantuꞌ, eeꞌnoko paning-eta niiꞌning auronankai bokiaama aaꞌpauꞌ, “Teing ookara muuꞌnanka kansiꞌkooning teing enang tenaanka tee niikaang Ovoring Kumponing eeꞌnoko tee bakaang Pakoꞌpariꞌniiꞌ beekaning deempariring, eeꞌnoko ookara batei-koo oꞌmeeva-koo tarevurematoaining.” </v>
<v b="REV" c="11" v="16">Eeꞌnoko teinge kenaiꞌka-ita karenaumo ovontunge biikaning baꞌnavaꞌnaniꞌnairu-koo baꞌnaniꞌai otoromainge Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke dapuuꞌkai duaꞌarima tee Kumponing daangampauꞌ, aaꞌpaama, </v>
<v b="REV" c="11" v="17">“Ovoring, daꞌ tee Kumponing ookara purintoꞌpoꞌnung, tee teeꞌ nariꞌ otomaung-teroita otouꞌnunge, eꞌmung teeꞌ otong, eeꞌnoko damaꞌke teeꞌ nariꞌ otoi poainge. Dakaang iriꞌ pankaing kompei daurarong˜ deentari otomaung. Teeꞌkoo niiꞌke tampara tampampimaang daꞌkoo. </v>
<v b="REV" c="11" v="18">Teing nantoong ookara mutaanang-nupoonge tee daꞌ aaꞌnaꞌ iirareraamaung, teka enang dakaang iira mantompaavaꞌnaang teinge, eeꞌnoko batei tee emuꞌ makotuing teing booꞌnuka teing enang daꞌkoo uroꞌkanooꞌ donkonaako simpeꞌeriiꞌnaang. Eeꞌnoko enang tee teinge dakaninge botovotonaaꞌnukai mooꞌ nkavaavaꞌnaang, aaꞌninge: nakaro-nupoong, eeꞌnoko teing koontoꞌnuka, eeꞌnoko napoꞌ teing daꞌkoo amaiaaꞌoroma daꞌ siontaamainge nkavaavaꞌnaang, ookenge aaꞌnoko teing miring-poꞌnupoong eeꞌnoko miringropanuka nariꞌ. Eeꞌnoko teing kansiꞌ orari-antavaamaing teing enang orari-antaveriiꞌnaang.” </v>
<v b="REV" c="11" v="19">Teketa Kumponing bakaang pava meekung paning-koo daateꞌarako ooantuꞌ, eeꞌnoko tee Kumponing bakaang kara naroong-anta koong bokita sirapoꞌke otouꞌ teke pava meekava-koo kuunge, eeꞌnoko teꞌ otoko pipirakaie arakavuko kurunkurung ninka ninininimpuma uꞌmiꞌ nkoaruꞌ eeꞌnoko apoꞌ kamaarie moomparama kapang kaaꞌomanaꞌ kaaꞌora kansiꞌkoo doonko tumputumpurunang duaꞌaruꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="1">Teketa tee paning-koo kapooꞌ pankaing taꞌnimpaariiꞌ taaꞌniꞌanta oroꞌparuꞌ, nani manikuma duaaꞌke mononopaꞌpinaꞌ nopaꞌniiꞌ, kaara-koo dau donkonuioꞌ, eeꞌnoko kivora-ita keura beentoꞌke boreꞌ koroaioꞌ baakopo-pinaꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="2">Teni teni tootoꞌpoꞌnani eeꞌnoko parooꞌnang dueꞌuma sisikeeravoma baiarakoꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="3">Eeꞌnoko teketa napoꞌ niiꞌnung taaꞌniꞌanta oroꞌparuꞌ teke paning-koo, narung kapooꞌ pakia-pinaꞌoroꞌ aaꞌnaꞌ pankaing urumpumaung, boreꞌ ˜kenaanka-taa eeꞌnoko kaintang kivora otoing, eeꞌnoko napoꞌ baakopo ˜kenaanka-taa kuruniiꞌ boreꞌkoo. </v>
<v b="REV" c="12" v="4">Eeꞌnoko bakaang baringe beentoꞌnanka paning-kooning-koo beenaumo-nariong-koo nariong kiiꞌniꞌpuruꞌ depeto kansiꞌaape. Teketa tee pakia teni-anko manikuma-anko uroꞌkanooꞌ donkonuuꞌ tee bauring tootoꞌ teka paravuko maaꞌuuꞌnaang. </v>
<v b="REV" c="12" v="5">Teketa tenie tee bauring tootoꞌ donkaani paravuuꞌ ookara nantoong kansiꞌkoo-nupoong tanatavuriaing tee ninka donsiꞌ aini-koo nkoniiꞌ kompui, eeꞌnoko tee tootoꞌ tee Kumponing-anko kooꞌantavauꞌ teꞌ bakanooꞌ baꞌnavaꞌnaniꞌdoma. </v>
<v b="REV" c="12" v="6">Teni manikuma meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌaape kooꞌaruꞌ teꞌ Kumponinge teni maamu-antaevuuꞌnooꞌ teka tareaavaꞌnaang doong narung kokoreiꞌketa kenaanka daakuꞌ bera ˜narung-taa kivora-koo 1260. </v>
<v b="REV" c="12" v="7">Teketa paning-koo kare pankaing tavoꞌkuuꞌ. Tee Maikol bakaning koosinunanka ninka eeꞌnoko napoꞌ tee pakia bakaning koosinunanka ninka nariꞌ taveuꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="8">Teka tee pakia boong deempaara teing-ninka bakaning koosinunanka-ninka napoꞌ paning-koo otoꞌkoo tauraꞌpaavaꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="9">Teketa tee pakia pankaing kansiꞌaape doonko duaꞌauꞌ, tee tee boruꞌ tee uripoꞌketa otomaung miring maꞌnaang Sietaniꞌ tampaakooꞌ, tee ookara nantoong kansiꞌnupoong poo-antavurimaung. Tee kansiꞌkoo doonko duaꞌaaruꞌ bakaning koosinunanka tee ninka nariꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="10">Teketa narung aurong aaꞌnaꞌ karoko teke paning-koo taaravantuꞌ aaꞌpuko, “Enang tee niikaang domang-anta poing tee ninka iriꞌ eeꞌnoko tee muuꞌ tee niikaang Kumponing bakaang, eeꞌnoko teie tero Pakoꞌpariꞌuuꞌnunge˜ bakaang purintoꞌ siraꞌparing. Aiꞌ tee niiꞌmaikororiꞌ tooꞌdempurimaung teke niikaang Kumponing-koo uroꞌkanooꞌke aaꞌning-koo doong eeꞌnoko muung tee doonko duaꞌaing. </v>
<v b="REV" c="12" v="11">Teinge tee Sietaniꞌ puruꞌauꞌnooꞌ tee tee ninka ereng Kampia bakaang eeꞌnoko napoꞌ karai siraꞌpaama tee kapooꞌ koontoꞌ teie teing-koo nkovuuꞌnung koontoꞌ booꞌkoo aaꞌnaꞌ tauraꞌpariri. </v>
<v b="REV" c="12" v="12">Teeꞌkoo doturaravaing daꞌ paning, eeꞌnoko diiꞌ teke otorining. Teka piaaruꞌ daꞌ kansiꞌ eeꞌnoko teke otorining eeꞌnoko daꞌ pirung teing ookara kapooꞌnanka daꞌkoo otoroining ninka, aiꞌ Sietaniꞌ tee doonko diiꞌanko siaring koontoꞌ iiravoi otong, bakaang batei apukung noruꞌui.” </v>
<v b="REV" c="12" v="13">Teketa tenang teie pakiai kansiꞌkoo doonko duaꞌaioꞌ ooarara teie tee teni manikuma tee tootoꞌ donkaani paravuuꞌnani mankiꞌanta tutumpuuꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="14">Teketa tee teni manikuma mareoiꞌ pankaing-kooning kupaꞌ kenaanka avauꞌ purerenuuꞌnaang. Eeꞌnoko purerenura teꞌ teni otoꞌkoo miruꞌniiꞌnooꞌ meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo beuꞌ teka tareaavaꞌnaang mareꞌ beemareu-koo eeꞌnoko namaranooꞌ teie pakiai kompuꞌneeng-koo. </v>
<v b="REV" c="12" v="15">Teketa teie pakiai karang-eta ntong pankarei kurimpuuꞌ teni manikuma siompuma nkavuuꞌnaang teie douai. </v>
<v b="REV" c="12" v="16">Teka kansiꞌke teni manikuma pakuvuma kamaankura tee ntong teie pakiai karang-eta kurimpuko teka dunkumpuuꞌ. </v>
<v b="REV" c="12" v="17">Teketa tee pakia aaꞌnaꞌ iiravora kare tutumpuuꞌ teing niiꞌning teni eeꞌnani baurukaaꞌ tavuꞌkoo, teing eeꞌning Kumponing bakaang boto siompaamaing, teing aaꞌning Jiisuuꞌ bakaang kara siraꞌpuuꞌnung pinkaꞌai otoromaing. </v>
<v b="REV" c="13" v="1">Teketa napoꞌ pirung dueꞌke piisiꞌkoo donkonansi oꞌnoi narung kapooꞌ kauꞌ karenaumo biiko pirung-eta bakoarako ooantuꞌ, boreꞌ ˜kenaanka-taa eeꞌnoko kainta kivora otoing, eeꞌnoko baakopo kivora kainta kante otoing eeꞌnoko boreꞌnanka-koo mirinanka otorong Kumponing pooreꞌkooning. </v>
<v b="REV" c="13" v="2">Tee eeꞌnara kapooꞌ biiko ooantuꞌnung leepatiꞌpinaꞌoroꞌ, teka kauꞌnooꞌ beeaꞌpinaꞌoroꞌ, eeꞌnoko karannooꞌ laioni-pinaꞌoroꞌ. Teie pakiai iriꞌ avura napoꞌ bakanooꞌ ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌdoma baꞌnang-antavuuꞌ. Eeꞌnoko nantoong boto-koo makosi-antavuuꞌ. </v>
<v b="REV" c="13" v="3">Naveu teing-koo biiko-kooning-koo boreꞌnanka-koo tee tokoonaꞌpinaꞌ oroꞌpari otoko ooantuꞌ, temuꞌ tavaara booꞌantavaako napoꞌ domamparuꞌnaveu-pinaꞌ oroꞌ. Eeꞌnoko ookara nantoonge kansiꞌnupoonge teveu-koo teu pentanu tempaꞌouꞌnu ooaara taꞌnimparima siompauꞌ tee biiko. </v>
<v b="REV" c="13" v="4">Nantoonge tee tee pakia dootuuꞌauꞌ teie pakiai tee biiko makosi-antavuioꞌ nantoong boto-koo, eeꞌnoko teinge tee biiko napoꞌ dootuuꞌaakooꞌ aaꞌpaama, “Baa niiꞌnung naning aung biiko-pinaꞌ oroꞌ otong, eeꞌnoko baie pa tavuma aung boong deempupeuꞌ? Naning otoaꞌ, bakei!” </v>
<v b="REV" c="13" v="5">Teketa teie pakiai makosi-antavuioꞌ teie biikoi baka biivimparama Kumponing aaꞌnaꞌ pooreꞌukoꞌ. Eeꞌnoko Kumponinge kaara karenaumo kivora-ita keura-koo basinooꞌ naroꞌ tauraꞌpuuꞌ teeꞌ nkoaraaꞌnaang. </v>
<v b="REV" c="13" v="6">Eeꞌnoko karoma Kumponing pooreꞌukoꞌ. Napoꞌ Kumponing bakaang miring pooreꞌukoꞌ, teꞌ otomanooꞌ nariꞌ, eeꞌnoko napoꞌ teing paning-koo otoromaing. </v>
<v b="REV" c="13" v="7">Eeꞌnoko teie pakiai makosi-antavuioꞌ teie biikoi Kumponing bakaning meekupoong ninka kare nakaꞌura puruꞌuruꞌ teing. Eeꞌnoko napoꞌ teie pakiai makosi-antavuioꞌ nantoong ookara muuꞌ tarevurikoꞌ aaꞌning naroꞌka: muuꞌnanka, nantoong ookara kansiꞌkoo-nupoong, kara amutemuriiꞌ, eeꞌnoko ookara dopaꞌ amutemuriiꞌ. </v>
<v b="REV" c="13" v="8">Ookarai nantoonge kansiꞌnupoonge tee biiko dootuuꞌaavaing, aaꞌninge teing Kumponinge biikaang miring daarievuriaruuꞌning tee-koo Buuku Domantooꞌnuka-koong-koo, tee Kampia bakananeꞌkoo, tee kansiꞌ pupuꞌaravaruko-ita Kumponinge miruꞌuioꞌ dupisiꞌauꞌnung. </v>
<v b="REV" c="13" v="9">Baa naning punkang-poꞌnunge tee bakei taaravuaing. </v>
<v b="REV" c="13" v="10">Baa naning daiꞌkoo miruꞌniiꞌ tee daiꞌaavaing, eeꞌnoko baa naning bainatue dupisiꞌkoo miruꞌniiꞌ teie, bainatue dupisiꞌaavainge. Teka tee aung mankiꞌ eeꞌ oroꞌ tavoꞌkuko diiꞌ teing Kumponing bakaning meekupoong miiꞌkiritaaꞌ arooꞌdariri otoriaing. </v>
<v b="REV" c="13" v="11">Teketa napoꞌ niiꞌnung biiko kansiꞌketa doompeto bakoarako ooantuꞌ kainta kenaanka otoing sipisipiꞌkoo kampianu-pinaꞌ basi, eeꞌnoko kara-koo tee-pinaꞌ pakia-pinaꞌ karokoꞌ. </v>
<v b="REV" c="13" v="12">Tee tutunaꞌnung biiko-pinaꞌ iriꞌ oroꞌantavukoꞌ tutunaꞌnung biiko bakaang miring-koo, eeꞌnoko teie kenaanka-nung biikoi ookara nantoong kansiꞌkoo ootukunairu-koo otoromaing etuvuruꞌ tutunaꞌnung biiko dootuuꞌaavaꞌnaang, tero penta orara tempaꞌouꞌnung aaꞌnung. </v>
<v b="REV" c="13" v="13">Eeꞌnoko teie kenaanka-nung biikoi taaꞌniꞌantananka taꞌnimpaariiꞌ nkovukoꞌ ntaꞌ dovang paning-eta depeto kansiꞌkoo bokuvuma nantoong-koo dutakanooꞌke. </v>
<v b="REV" c="13" v="14">Eeꞌnoko teing ninka taaꞌniꞌantananka taꞌnimpaariiꞌ ninka tee tutunaꞌnung biiko bakaang miring-koo nkovuuꞌning ninka teie kansiꞌnupoong tosivurima siong-antavuruꞌ. Eeꞌnoko botovuriko baka-oo taꞌnampauꞌ tee biiko tutunaꞌnung paara-antavai, aaꞌnung tee tooꞌpauꞌnung teka mmeꞌ domampari otong. </v>
<v b="REV" c="13" v="15">Eeꞌnoko napoꞌ teeꞌ nariꞌ tauraꞌ nkavura tee biiko tutunaꞌnung-koong baka-oo domang-antavuuꞌ tee baka-oo karooꞌnaang. Eeꞌnoko nantoonge dootuuꞌaavaruko deekoꞌ tee baka-oo tee biiko-koong teie kenaanka-nung biikoi teing dupisiꞌantavurikoꞌ. </v>
<v b="REV" c="13" v="16">Eeꞌnoko teie ookara nantoong etuvurikoꞌ mooꞌdoꞌanta nkavaavaꞌnaang aaꞌnairu-koo: bireng-koo tampanaang-koo deekoꞌ niiꞌnaꞌ oing-koo. Aing aaꞌninge nkavaavaꞌnaang etuvuruꞌ: nantoong pankenankai eeꞌnoko okiꞌnarekaꞌke, kavo-poꞌnupoonge, eeꞌnoko ataꞌoinkue, napoꞌ botovotonaaꞌnukai eeꞌnoko osikaiaange. </v>
<v b="REV" c="13" v="17">Teketa deto tee naninge kapooꞌ tamung mooꞌuaukaꞌnunge niiꞌnooꞌ baavevuaukaꞌ tee mooꞌdoꞌanta otoꞌevuaꞌ. Teenooꞌ tee mooꞌdoꞌanta tee tee biiko tutunaꞌnung-koong miring daariniiꞌ niiꞌnooꞌ bakaang taaꞌniꞌanta mirumiruꞌpoꞌnung. </v>
<v b="REV" c="13" v="18">Ee mmaikoriꞌ, tampaꞌ matau ninka norunoruꞌeriaing tee aung: baa tee naning noruꞌpoꞌnunge tee tasiꞌpuaing tee taaꞌniꞌanta, aiꞌ tee tee deerunooꞌ tee biiko bakaang miring-koo kuunge bakuꞌari otomaung tee aung: ˜Narung-taa daakuꞌ bera ˜narung-taa kivora-ita ˜narung-taa 666. Tee deerunooꞌ tee naning-naung-koo taaꞌniꞌanta makosi. </v>
<v b="REV" c="14" v="1">Teketa tee napoꞌ ooama ning-koo dutakanooꞌka tee Kampia Saioni-namii-koo donkonuioꞌ ooantuꞌ tee ninka nariꞌ teing narung daakuꞌketa karenaumo kivora-eta karenaumo kokoreiꞌ 144,000 donkonaioꞌ. Eeꞌnoko tee bakaang miring eeꞌnoko Bauma-koong miring daariniiꞌnuka biikaang oing-koo. </v>
<v b="REV" c="14" v="2">Eeꞌnoko teketa napoꞌ aurong paning-eta karoko taaravantuꞌ ntonanka-pinaꞌ aaꞌnaꞌ uutuarako napoꞌ kurunkurung-pinaꞌ aaꞌnaꞌ karoko, eeꞌnoko tee auronanka nepuꞌnaꞌ tampaꞌ taaravankoꞌ nantoonge kiitananka kopiꞌaako karopeuꞌnaꞌ karoko. </v>
<v b="REV" c="14" v="3">Eeꞌnoko tee teinge kena nerakung kenavaakoꞌ aaꞌning-koo uroꞌkanooꞌke Kumponing bakanooꞌ baꞌnaniꞌdomai, teing kapooꞌ karenaumo kupaꞌpoꞌning domantoia eeꞌnoko teing ovontung. Niiꞌnung naninge noruꞌuarupeuꞌ tee tevu kena, teinge narung daakuꞌketa karenaumo kivora-eta karenaumo kokoreiꞌ 144,000 nainge deekoꞌ noruꞌai otorong kansiꞌketa mooꞌuruꞌninge. </v>
<v b="REV" c="14" v="4">Teing aing teing nantoong manikuꞌ ninka bakiaaꞌkoo domang orariariaꞌ otoromaing. Otootoꞌkoo ootukunung-koo tampaꞌ tanatavariritaaꞌ kiiroraaꞌariri otoromaing. Tee Kampia tee teinge siompai nanaamaung areꞌ tokoo tee bemanooꞌ. Ainooꞌ teing tutunaꞌning ookara nantoong-koo Kumponinge mooꞌuruꞌning-koo. Teing aaꞌnaꞌ meekupoong Kumponing-koo, eeꞌnoko tee Kampia-koo. </v>
<v b="REV" c="14" v="5">Biikaang karang-koo naninge tosi minkuaako taaravuarupeuꞌ, napoꞌ kiiroraaꞌnukai. </v>
<v b="REV" c="14" v="6">Teketa napoꞌ narung koosinung aanarooꞌke purerenuko ooantuꞌ, tee doorenang tampara otoi otoꞌ kompui daankivuuꞌnaang kansiꞌkoo otoromaing-koo aaꞌning-koo: ookara dopaꞌ amutemuriiꞌ, muuꞌnanka, kara amutemuriiꞌ eeꞌnoko ookara nantoong kansiꞌnupoong. </v>
<v b="REV" c="14" v="7">Teke aaꞌnaꞌ bokuma aaꞌpuuꞌ, “Kumponing-koo amaiaaꞌroriai eeꞌnoko meenasie meeꞌnaꞌoi otoꞌ deeng-antaveriai, aiꞌ batei teie nantoong bireꞌkoong dueꞌumaang. Eeꞌnoko tee-koo dootuuꞌdariai aing aaꞌning ookara nkovuruꞌnung-koo: paning eeꞌnoko kansiꞌ, pirung eeꞌnoko ntong okiꞌnarekaꞌ.” </v>
<v b="REV" c="14" v="8">Teketa kenaanka-nung koosinunge napoꞌ siompui pouꞌ aaꞌpuma, “Duaꞌaring, duaꞌaring Babiloniꞌnamono, osi pankamono, nantoong ookara kansiꞌkoo-nupoong teruꞌ oraruꞌ uaininaruꞌ nai-antavuruꞌnamono. Tee uaini tee bakaang orara aarumo kaukauro nko-koong.” </v>
<v b="REV" c="14" v="9">Teketa napoꞌ beenaumo-nung koosinunge siompuresi damaꞌke poma bokuma aaꞌpuuꞌ, “Baa tee naning tee biiko-koo dootuuꞌaravaing, eeꞌnoko napoꞌ tee-koong bakaang baka-oo-koo, tee toraꞌpuaing, eeꞌnoko napoꞌ tee tee-koong mooꞌdoꞌanta nkavuaing bakaang oing-koo niiꞌnooꞌ bireng-koo. </v>
<v b="REV" c="14" v="10">Tee tee Kumponing bakaang uaini naivuaing, tee uaini tee Kumponing bakaang iira toraꞌanta-koong, ntong ninka bereꞌniiꞌ deeaꞌ, tamung teeꞌ otoko purintoꞌ kooꞌniiꞌ tee-koo iira-koong kaapu-koo teie toraꞌanta-koong-koo. Eeꞌnoko tee tee sisikeeravomatoaing tee-koo ntaꞌ kauoori piiko-koong-koo teing-koo koosinunanka meekupoong-koo uroꞌkanooꞌka eeꞌnoko tee napoꞌ Kampia. </v>
<v b="REV" c="14" v="11">Eeꞌnoko tee ii teing kiimatanuka taivuriaing-koong tee deto teeꞌ nariꞌ kutekuteivui tuuvui otomatoaing uaa otoaꞌ, doong kante, muung eeꞌnoko doong, teeꞌ nariꞌ. Teing eeꞌning tee-koo biiko-koo eeꞌnoko tee bakaang baka-oo-koo dootuuꞌarimaing eeꞌnoko napoꞌ baata teing bakaang miring-koo mooꞌdoꞌanta nkavauꞌning. </v>
<v b="REV" c="14" v="12">Enang tee noruꞌeriaing diiꞌke Kumponing bakaning meekupoonge, kapooꞌ arikananka diiꞌ paararurima tavoꞌkuko tee diiꞌ purintariri miiꞌkiri otoriaing, Kumponing bakaang boto siomperi eeꞌnoko Jiisuuꞌ masikaꞌantaveri.” </v>
<v b="REV" c="14" v="13">Teketa napoꞌ narung aurong paning-eta karoko taaravantuꞌ, aaꞌpuko, “Aung kara daarieai, ‘Enang-eta deto tee teing booꞌnuka Ovoring bakaning otoroitaaꞌ booꞌpariruꞌning teing biraankeariaining.’” Eeꞌnoko Tanuaang Meekunge makuꞌuma aaꞌpumaung, “Eeꞌ, bakei masikung. Uaavoroainaꞌ teing-eta biikaning iriꞌoꞌnanka. Ookarai aarumoi tampenge nkoauꞌninge tee teing meenaꞌpariri otoroaing.” </v>
<v b="REV" c="14" v="14">Teketa napoꞌ ooama ning-koo uroꞌkanooꞌka kamoꞌ kakaara ooantuꞌ, eeꞌnoko tee-koo kamoꞌkoo daue naning narung naning-naumpui baꞌnanui otoko boreꞌkoo baakopo kooro-koong kuruniiꞌ eeꞌnoko birenge narung naipeꞌ irintoꞌ kaiꞌniiꞌ uiteꞌ napuꞌ kompui. </v>
<v b="REV" c="14" v="15">Teketa narung koosinunge dootuuꞌnava pankava-ita siarara bokuma tee kamoꞌkoo baꞌnanui otokoꞌnung aaꞌpuuꞌ, “Teie dakaang naipeꞌke nkavera ookara sinananka napuraꞌema kaveai, aiꞌ batei kavuꞌkoong enang makotuing. Ookara sinananka kansiꞌkoong enang petaaꞌoroing.” </v>
<v b="REV" c="14" v="16">Teketa tee teie kamoꞌkoo baꞌnanui otokoꞌnunge tee bakaang naipeꞌ kansiꞌkoo toong-antavura namuꞌke ookara sinananka kansiꞌkoonanka kavuruꞌ. </v>
<v b="REV" c="14" v="17">Teketa napoꞌ niiꞌnung koosinung dootuuꞌnava pankava paning-koonava-ita siaruꞌ, teie napoꞌ naipeꞌnariꞌ irintoꞌnariꞌ kompui. </v>
<v b="REV" c="14" v="18">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnung koosinung teke boonturoma-ita, ntaꞌ tarevumanooꞌketa pouꞌ. Pora tee naipeꞌ irintoꞌ kompui otokoꞌnung bokuma aaꞌpuuꞌ, “Teie dakaange naipeꞌke ookara uaini-koong sinananka kansiꞌkoong napuraꞌerima kaverira oosieriai, aiꞌ tee sinananka tee enang neetovuring.” </v>
<v b="REV" c="14" v="19">Teketa teie koosinunge tee bakaang naipeꞌ kansiꞌkoo toong-antavura ookara uaini-koong sinananka kavurima oosivuruꞌ uaini miiꞌdoma pankaing-koo doonko duaꞌurima Kumponinge iiravoi kankosiꞌuriainooꞌ. </v>
<v b="REV" c="14" v="20">Eeꞌnoko osia damaꞌdua teka miiꞌdomaa doonko kankosiꞌuruꞌ, eeꞌnoko ereng taapoꞌ tuuvuuꞌ teketa uainimiiꞌdoma-ita doua-pinaꞌ aaꞌnaꞌ. Eeꞌnoko naninge tankimpuko ukaamauꞌkoo basiarapeuꞌnaꞌ basiaruꞌ. Eeꞌnoko naning nanuma doong ˜keꞌmunta-taae nanura basiarapeuꞌnaꞌ basiaruꞌ. </v>
<v b="REV" c="15" v="1">Teketa napoꞌ kapooꞌ pankaing taaꞌniꞌanta paning-koo ooantuꞌ ˜kenaanka-taa koosinunankai teeꞌning nariꞌ napoꞌ ˜kenaanka-taa arikananka kompaioꞌ. Teing eeꞌning asiꞌning eeꞌnoko teing arikananka ninka Kumponing bakaang iira nariꞌ bakearavaing. </v>
<v b="REV" c="15" v="2">Napoꞌ tanoonooꞌ naankuviraaꞌnooꞌ ooantuꞌ pirung-pinaꞌ neenkirooꞌnooꞌ, ntaꞌ kuunge aramoꞌarakooꞌ aaꞌnooꞌ. Eeꞌnoko teka eeꞌnooꞌka nantoong donkonai otoroko ooarantuꞌ, aing aaꞌning puruꞌauꞌning: biikonavoroꞌ, tee baka-oo, bakaang mooꞌdoꞌanta eeꞌnoko bakaang miring-koo deerunooꞌ; kiitananka ninka Kumponing daangang-koonanka ninka otoroko. </v>
<v b="REV" c="15" v="3">Kena-koo Moosesi, tee Kumponing-nung botovotonaaꞌ, eeꞌnoko tee Kampia beekaning kenavaakoꞌ, eeꞌ kena: “Dakaang nko-nko tee pankaing taꞌnimpaariiꞌ. Daꞌ tee bakei dau basinaꞌ aaꞌnaꞌ purintoꞌpoꞌnung Ovoring Kumponing, Ookara-koo nkovemaing-koo tee masikaꞌ koontoꞌnaꞌ oroꞌdaramaung. Daꞌ avatevarang-koong daurarong˜. </v>
<v b="REV" c="15" v="4">Naning baa masikung daꞌkoo amaiaaꞌoarupeuꞌ ee Ovoring? Eeꞌnoko baie daꞌkoo meenasi beꞌantavuarupeuꞌ miring pankaing-antaruma? Naning otoaꞌ, aiꞌ meekung tee daꞌ narung. Ookarai nantoonge amutemuuꞌke tee poroma daꞌ narung dootuuꞌdaavaing, tee dakaang nko-nko koontoꞌ ookarai siraꞌparioꞌ ooaara.” </v>
<v b="REV" c="15" v="5">Aung-koo damaꞌke napoꞌ paning-koo dootuuꞌnava-koo kuunga tevaro meekavaro daateꞌarioꞌ ooantuꞌ, tevaro Kumponing bakaang kara kapang-koo mooꞌdoꞌniiꞌ otoing-navaro. </v>
<v b="REV" c="15" v="6">Teketa dootuuꞌnava-ita ˜kenaanka-taa koosinunanka siariko ooarantuꞌ teeꞌning arikananka napoꞌ kompai. Mononopaꞌ aaꞌnaꞌ kiiroraaꞌ, pipiraarie nopaꞌniiꞌnuka eeꞌnoko murukeue kapeto tokoniiꞌ kooro-koo nkoniiꞌke keemouniiꞌnuka. </v>
<v b="REV" c="15" v="7">Eeꞌnoko teketa teing-koo domantoia karenaumo kupaꞌpoꞌning-koo narunge utaunankai kooro-koo nkoniiꞌke kantevuruꞌ ˜kerenta-taae teing ˜kenaanka-taa koosinung, teing utaunanka iirai maantoꞌnanka tee Kumponing Otoi-otoꞌ bakaange. </v>
<v b="REV" c="15" v="8">Eeꞌnoko tee dootuuꞌnava iie aaꞌnaꞌ maantoꞌuuꞌ Kumponing bakaang meenasi-eta eeꞌnoko napoꞌ bakaang iriꞌketa, naning tung-koo makotuaruuꞌ teva dootuuꞌnava-koo, bera teing ˜kenaanka-taa arikananka teinge ˜kenaanka-taa koosinunge tavoꞌaara bakeariainooꞌke basi. </v>
<v b="REV" c="16" v="1">Teketa narung aurong dootuuꞌnava-ita aaꞌnaꞌ karoko taaravantuꞌ aaꞌpuriko teing ˜kenaanka-taa koosinunanka, “Berira teing utaunanka ˜kerenta-taa Kumponing bakaang iirai maantoꞌning kansiꞌkoo piamperiai.” </v>
<v b="REV" c="16" v="2">Teketa tutunaꞌnunge koosinunge bera bakanareng utaunareng piampuuꞌ kansiꞌkoo, eeꞌnoko pentananka orakaꞌ oroꞌnanka sisikeera-poꞌnanka nantoong-eta taꞌdaꞌpuuꞌ, teing tee biiko-koong mooꞌdoꞌanta otoroining-koo eeꞌnoko bakaang baka-oo-koo dootuuꞌarikooꞌ aaꞌning-koo. </v>
<v b="REV" c="16" v="3">Teketa napoꞌ kenaanka-nung koosinunge bakanareng utaunareng pirung-koo dau piampuuꞌ, eeꞌnoko tee pirung ereng koonkuꞌumaung narung deemparuꞌ naning booꞌkoong-pinaꞌ, eeꞌnoko ookara kapooꞌ pirung-koo domampariri otoromaing boorouꞌ. </v>
<v b="REV" c="16" v="4">Eeꞌnoko napoꞌ beenaumo-nunge koosinunge bakanareng utaunareng ntonanka-koo dau piampuuꞌ eeꞌnoko puꞌantananka aaꞌning-koo, eeꞌnoko teing ntonanka ereng narunanka deempariruꞌ. </v>
<v b="REV" c="16" v="5">Teketa teie koosinunge ntonanka tanatavumaunge aaꞌpuko taaravantuꞌ, “Ee Ovoring, dake tee koontoꞌnaꞌ teing makuꞌeri nkovering. Aiꞌ daꞌ tee Meekung, teroita otouꞌnung, eꞌmung teeꞌ otong, eeꞌnoko damaꞌke teeꞌ nariꞌ otoi poainge. Dake tee koontoꞌ makosinaꞌ teing teeꞌ nkoverima makuꞌering. </v>
<v b="REV" c="16" v="6">Aiꞌ teing teinge eeꞌninge dakaning meekupoong eeꞌnoko teing nakaro-nupoong˜ dupisiꞌaarioꞌ biikaang ereng dakoaruꞌnung. Teeꞌkoo teing nantoong oreng tee ereng nai-antaveriko biikaang mooꞌ koontoꞌ makosinaꞌ nkavaavaing.” </v>
<v b="REV" c="16" v="7">Eeꞌnoko teketa boonturoma-ita narunge makuꞌuko taaravantuꞌ, aaꞌpuko, “Eeꞌ, Ovoring, Kumponing Purintoꞌ, masikung eeꞌnoko koontoꞌ tee dakaang simpesimpeꞌ.” </v>
<v b="REV" c="16" v="8">Teketa karenaumo-nunge koosinunge bakanareng utaunareng duaaꞌkoo piampuuꞌ, eeꞌnoko teie duaaꞌ aaꞌnaꞌ deekoronooꞌ biaꞌantavuuꞌ nantoong ntaꞌpinaꞌ taivuriiꞌnaang. </v>
<v b="REV" c="16" v="9">Eeꞌnoko nantoonanka uipaariiꞌke iirakutai taivuriko Kumponing bakaang miring barakosiꞌaakoꞌ tee teing eeꞌning arikananka okoraꞌ, napoꞌ bereꞌarira Kumponing pankaing-anta-koo piavoroaruuꞌ. </v>
<v b="REV" c="16" v="10">Teketa napoꞌ paꞌnokoꞌnunge koosinunge bakanareng utau piampuuꞌ teꞌ masipoꞌ tee biiko bakanooꞌ ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌdoma, eeꞌnoko bakaning otoromanairu mutaanampuuꞌ eeꞌnoko nantoonanka meneng siꞌdaie taiarikoꞌ aaꞌnaꞌ sisikeeravoroma. </v>
<v b="REV" c="16" v="11">Eeꞌnoko Kumponing paning-koong barakosiꞌaakoꞌ sisikeera dovang-eta eeꞌnoko pentanankai orakaꞌ mantomparima. Eeꞌnoko teeꞌ nkoarima napoꞌ bereꞌariaꞌ biikaang orara aarumo-ita. </v>
<v b="REV" c="16" v="12">Teketa napoꞌ ˜narung-taa-nunge koosinunge bakanareng utaunareng piampuuꞌ tee-koo ntong pankarei Iuperetisi eeꞌnoko tee ntong teri ootukunari siriꞌaruꞌ maamu-anta-koo tee taung teing dauraronanka duaaꞌ poma-nooꞌketa teke porooꞌnaang. </v>
<v b="REV" c="16" v="13">Eeꞌnoko teketa ooansioꞌ maꞌnari beenaumo oreng dokorokoꞌpinaꞌ oroꞌnuka bakoariruꞌ aing aaꞌning beenaumo biikaang karang-eta: tee pakia, tee biiko, eeꞌnoko tee nakaronung daang minku. </v>
<v b="REV" c="16" v="14">Aing teing maꞌnari Sietaniꞌke botovurioꞌ kapooꞌ taꞌnimpaariiꞌnanka ninka taaꞌniꞌantavarima porouꞌning teing dauraronanka ookara kansiꞌnupoong-kooning aavavaarima oosiaarima maamu-antavaariiꞌnaang kare tutung-koo Kumponing bakaning ninka, teka teꞌmung kare tutumpaavainaꞌmung teꞌmung Ovoring Kumponing Dau Basi Purintoꞌ bakanaꞌmung pinidaakuꞌuriainaꞌmung. </v>
<v b="REV" c="16" v="15">“Ee aing, teꞌmung eeꞌnaꞌmung bakiaaꞌnko-pinaꞌ taꞌninaꞌ moaing. Baa naning tanteari maamuari otoing tee biraankearavaing eeꞌnoko bakaang baarong duaampari nariꞌ otoaing simpenoiꞌ otoi nanuko ooaako maiaꞌoꞌneeng.” </v>
<v b="REV" c="16" v="16">Eeꞌnoko teinge maꞌnari orenge teing dauraronanka Iiburu-nupoonge Amakedon tampaamanooꞌ naroꞌaaruꞌ, miruꞌnooꞌ Mekido-namii. </v>
<v b="REV" c="16" v="17">Teketa tee teie ˜kenaanka-taa-nunge koosinunge bakanareng utaunareng bikiavuuꞌ aanarooꞌke danto, eeꞌnoko dootuuꞌnava-ita baꞌnavaꞌnaniꞌdoma-ita auronge aaꞌnaꞌ bokuma aaꞌpuuꞌ, “Enang bakearing.” </v>
<v b="REV" c="16" v="18">Teketa aing aaꞌning nkoaruꞌ: pipimpuma kurunkurung tompooꞌkukoꞌ, eeꞌnoko ninininimpuma uꞌmiꞌ pankaing nkoaruꞌ, tee uꞌmiꞌ tee bakei teroita kansiꞌkoo nantoong tavoꞌariruꞌnooꞌketa nkoaravaꞌnaꞌ nkoaruꞌ, aaꞌnaꞌ dau basi masikung tee aung. </v>
<v b="REV" c="16" v="19">Tee osi pankaing Babiloniꞌ beenaumo-koo keꞌmeꞌaruꞌ. Napoꞌ niiꞌning osi pankeng nantoong amutemuuꞌ biikaning doonko turampariruꞌ. Baruꞌnooꞌ tee osi pankaing, Babiloniꞌ bakaang orara aarumo Kumponinge noruꞌui teeꞌ turampuuꞌ bakaang iirai maantoꞌuioꞌ toraꞌantavurima uainie toraꞌantavurimanaꞌ. </v>
<v b="REV" c="16" v="20">Ookara muiꞌnanka paaꞌariruꞌ eeꞌnoko iuꞌnanka otoroaruuꞌ. </v>
<v b="REV" c="16" v="21">Eeꞌnoko apoꞌ kamaarie moomparama kapang kaaꞌomanaꞌ kaaꞌora paning-eta nantoong-koo dau kapang-pinaꞌ tumputumpurunang duaꞌariruꞌ, nareꞌnaꞌkoo mankiꞌnooꞌ naninge kakau nkavupeuꞌnooꞌ basi. Eeꞌnoko teinge Kumponing bakaang miring barakosiꞌaakoꞌ apoꞌke kapang-pinaꞌ nareꞌnaꞌ nareꞌnaꞌ aaꞌnaꞌ baikevuriko, tee tee arikananka-koo dau basi arikunge. </v>
<v b="REV" c="17" v="1">Narunge koosinunge teing-koo ˜kenaanka-taa-koonge utau kompui otouꞌnunge ning-anko pora aaꞌmuuꞌ, “Poko ioꞌ ninge naurampai temono osi pankamono ntonanka ariteri-koo dau otoinamono, teni auning-nko doore karomai makosinamono, eeꞌnoko kiimatavaavainaꞌ naurampai. </v>
<v b="REV" c="17" v="2">Teni teni dauraronanka ninka kansiꞌkoo-nupoong ninka aunimpeema otomai eeꞌnoko ookara nantoong kansiꞌnupoong kanuꞌantavurikooꞌ tee bakaang uaini auning-koong aarumo nai-antavurima.” </v>
<v b="REV" c="17" v="3">Teketa tee Tanuaang Meekunge korimuioꞌ teie koosinunge nkamura meeꞌboraꞌ sirakamaaꞌkoo beꞌantamuuꞌ, eeꞌnoko teka teni manikuma kapooꞌkoo biiko-koo urumpumaung-koo dau baꞌnanuioꞌ ooantuꞌ. Eeꞌnoko tee tee biiko mirinankai maantoꞌ ookara mono Kumponing akapeuꞌkoonankai eeꞌnoko boreꞌ tee biiko-koo ˜kenaanka-taa eeꞌnoko kaintananka kivora otoing. </v>
<v b="REV" c="17" v="4">Teni manikuma ovorinaang masikani taaꞌniꞌantavari otouꞌ baarong urumpumainge eeꞌnoko iiraampumaing kurumpari. Eeꞌnoko napoꞌ aaꞌninge bauniiꞌ: biiri kooro-koong eeꞌnoko dukuꞌ mooꞌ aaꞌnaꞌ pankeng-kooning. Eeꞌnoko birenge kaapu kooro-koo nkoniiꞌ kompui otokoꞌ, kuung kapooꞌke maarekusiꞌnankai maantoꞌ teni auning-koonankai. </v>
<v b="REV" c="17" v="5">Eeꞌnoko miring eeꞌ oroꞌ mirumiruꞌ teni-koo oing-koo daariari otong: TEE OSI PANKAMONO BABILONIꞌNAMONO, TEING AUNING NKONUKA BIOKO MAKOSINAMONO, EEꞌNOKO OOKARA AARUMO MAAREKUSIꞌ KANSIꞌKOONING-KOO OKORAꞌNAMONO. </v>
<v b="REV" c="17" v="6">Eeꞌnoko teni eeꞌnanie manikumai ereng naivura kanuꞌarioꞌ ooantuꞌ teing-koong mmauꞌkoong Kumponing bakaning meekupoong dupisiꞌuruꞌning-koong, teing eeꞌning Jiisuuꞌkoo miring siraꞌpaamaing. Eeꞌnoko tenang ninge ooamira teni, ning bakei aaꞌnaꞌ taꞌninantuꞌ. </v>
<v b="REV" c="17" v="7">Teketa teie koosinunge aaꞌmuuꞌ ning, “Daꞌ aming-koo taꞌninimaang? Ioꞌ sirakaꞌantavamaꞌnaang daꞌkoo tee mirumiruꞌ makensiꞌnung teni-koong eeꞌnoko napoꞌ tee biiko teni dau baꞌnanui otoing-koong, boreꞌ ˜kenaanka-taa eeꞌnoko kainta kivora aaꞌnung. </v>
<v b="REV" c="17" v="8">Tee biiko oovemaatomaung tee tero otokoꞌ, teka enang otoaꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ teieta dinkung tumangropa-ita bakoarara damaꞌke koontoꞌ keraꞌparara otoaukaꞌnunge. Eeꞌnoko teinge nantoonge ookarai kansiꞌnupoonge aung kansiꞌ mmeꞌ pupuꞌaravaruko-ita biikaang miring daariariaruuꞌninge tee-koo buuku domantooꞌ domampariaining biikaang miring daariariri otoroing-koo, tee biiko ooaara tee taꞌninaavaing. Tee aaꞌnung tero domampari otokoꞌ, teka enang otoaꞌ, teka napoꞌ damaꞌke oroꞌparavaing. </v>
<v b="REV" c="17" v="9">Aung naninge noruꞌpoꞌnunge tampaꞌ keperuuꞌui noruꞌkoo makosi. Teing ˜kenaanka-taa boreꞌ teing ˜kenaanka-taa iuꞌnanka teni eeꞌnani manikuma dau baꞌnanui otoining. </v>
<v b="REV" c="17" v="10">Napoꞌ niiꞌnaꞌkoo teing teing ˜kenaanka-taa boreꞌnanka teing dauraronanka. Teing-koo paꞌnokoꞌ tero duaꞌariruꞌ, narung enang otong, napoꞌ narung mmeꞌ tavoꞌkuaꞌ, teka tavoꞌkura tee tee okiꞌnaa batei-koo otoaing. </v>
<v b="REV" c="17" v="11">Teka tee biiko tero otokoꞌnung, eeꞌnoko enang otoaꞌ aaꞌnung tee ˜beenaumo-taa-nung daurarong˜ deemparavaing. Teka teenooꞌ tee teing-koong narung. Nka tee teie, napoꞌ teeꞌ keraꞌparavainge. </v>
<v b="REV" c="17" v="12">“Teing kaintananka oovemaatomaing teing kivora dauraronanka, teka mmeꞌ dauraronanka deempariaꞌ batei makotuaruko, teka narung doong-koo okiꞌning batei naing-koo, dauraronanka deempariaing tee ninka biiko ninka nariꞌ otoroi. </v>
<v b="REV" c="17" v="13">Teing aing dauraronanka noruꞌ narung ookara otoꞌevorong. Teinge tee biikaang iriꞌ eeꞌnoko tauraꞌ tee biiko avaavaing. </v>
<v b="REV" c="17" v="14">Teinge aing eeꞌninge dauraronankai tee kare nakaꞌaavaing Kampia-aape, teka teie Kampiai teing ninka bakaning miruꞌurira bokuvurioꞌ kakeꞌiiariri tee siompaamaing ninka teing tee boong deempuriaing, aiꞌ tee tee Kampia ovontung biikaang Ovoring eeꞌnoko napoꞌ dauraronanka biikaang Dauraronge.” </v>
<v b="REV" c="17" v="15">Teketa teie koosinunge aaꞌmuuꞌnung, “Teing ntong-nanka ariteri teni auning nkovumai dau baꞌnanuioꞌ oovemaatomaing tee teing ookara kansiꞌ kante-koo-nupoong miruꞌari otong, eeꞌnoko nantoong karinga, napoꞌ teing dopaꞌ amutemuriiꞌ eeꞌnoko ookara kara amutemuriiꞌnanka. </v>
<v b="REV" c="17" v="16">Eeꞌnoko tee biiko-kooninge kaintai kivorai oovemaatomainge tee teni auning-koo baka avaramai munteꞌaavaing. Eeꞌnoko napoꞌ teinge tee teni orakaꞌ nkoaavaing bera simpenoiꞌ deeng-antavaara sipaavai. Eeꞌnoko bioꞌ teni-koong tee maaꞌaama kato ntaꞌkoo tai-antavaavaing. </v>
<v b="REV" c="17" v="17">Aung tee noruꞌ Kumponinge biikaang domang-koo sipuko teeꞌ nkoaavaing bakaang pia nkoaraaꞌnaang, eeꞌnoko narung noruꞌ ninka tauraꞌpaako teie biikoi tanatavuriaꞌnaang bera tee Kumponing bakaang kara masikaꞌpuainooꞌke basi. </v>
<v b="REV" c="17" v="18">Eeꞌnoko teni manikuma oovemaatomai teni tee osi pankamono miruꞌari otong, dauraronanka ookara kansiꞌnupoong tarevurima-namono.” </v>
<v b="REV" c="18" v="1">Teketa temono auning-nko makosinamono duaꞌarako ooansi oꞌnoko napoꞌ narung koosinung paning-eta depeto siaruꞌ. Tee tee aaꞌnaꞌ purintoꞌ, eeꞌnoko aung kansiꞌ aaꞌnaꞌ arakavuuꞌ bakaang sisisiisie. </v>
<v b="REV" c="18" v="2">Eeꞌnoko aurong tee bakei aaꞌnaꞌ purintoꞌke bokuma aaꞌpuuꞌ, “Duaꞌaring, duaꞌaring, temono Babiloniꞌnamono, osi pankamono. Enang tee maꞌnari biikaang osi deemparing. Ookara tanuaang orananka eeꞌnoko bareng orananka otoꞌdoma deemparing. </v>
<v b="REV" c="18" v="3">Aiꞌ temono temono ookara kansiꞌ kante-koo-nupoong kara masikung oovunaare ninka pituvui uaini pituniiꞌpinaꞌ nai-antavuruꞌnamono maroita iriꞌ nka-koo. Tee aarumo auning-koong-pinaꞌ. Eeꞌnoko ookara dauraronankai kansiꞌkoo-nupoonge teeꞌ nariꞌ auning-koong aarumo nkoaakoꞌnung temono ninka nariꞌ, eeꞌnoko nantoong kansiꞌnupoong bavevaave nkoaakoꞌnung deepoꞌ kavonankai maantoꞌantavarikooꞌ temono bakaang aarumo karakaraaꞌkoong-koo.” </v>
<v b="REV" c="18" v="4">Teketa napoꞌ narung aurong paning-eta karoma aaꞌpuko taaravantuꞌ, “Temono-ita tontaꞌdariai diiꞌ nkaning nantoong, tee-koo temono-koong-koo aarumo orara-koo tapoꞌdariaukaꞌnaꞌ, eeꞌnoko napoꞌ teie bakananka kiimatanankai konturiaukaꞌ aaꞌnaꞌ. </v>
<v b="REV" c="18" v="5">Aiꞌ temono-koo nko-nko orarananka aaꞌnaꞌ dau basinooꞌ iꞌnumparako Kumponinge tasiꞌpuring. </v>
<v b="REV" c="18" v="6">Teeꞌ masikaꞌ Kumponing bakaning orakaꞌ nkovurimanaꞌ makuꞌkoo nkoveriaing-namono, kapooꞌnanka nkovuining-koo kemuꞌkai makuꞌeriai. Nkovurimanaꞌketa dau basinooꞌ nkoveriai-namono. </v>
<v b="REV" c="18" v="7">Tee-koo baka deto basi-antavaramaung-koo tamung kavonanka barampuma kaꞌnumparavaꞌ otoi temono maukoverima toraꞌantaveriaing bakaang taarapiika-koo makosinaꞌ. Baka eeꞌ noruꞌarakooꞌ biivimparama, aaꞌpukooꞌ, ‘Ning bakei ovorinaang, naaro deeaꞌ, orarunsimaravaꞌ oꞌnoainani.’ </v>
<v b="REV" c="18" v="8">Teeꞌkoo niiꞌnaꞌmung arikanankai kuung deempura toraꞌantavuainani, aaꞌninge: booꞌbooꞌ, orarunsi, eeꞌnoko peera. Eeꞌnoko ntaꞌke taivura opuai, aiꞌ tee Ovoring Kumponing tee purintoꞌ teni kiimatavuaing. </v>
<v b="REV" c="18" v="9">“Tenang teinge dauraronankai ookara kansiꞌkoo-nupoonge teni ninka nariꞌ aunimpeema kavo tankampeemainge ooaara tee ii teni taivuko teing teing orarunsiarima birompariaing teni-koo. </v>
<v b="REV" c="18" v="10">Teinge isipoꞌ donkonai aaꞌnaꞌ avoreai teni toraꞌantavuko aaꞌpaavaing, ‘Piaaruꞌ, piaaruꞌ, bakei, osi pankaing, Babiloniꞌ purintoꞌ. Bakei naꞌmung doong-koo okiꞌning batei-koo kiimata ninka keraꞌdari.’ </v>
<v b="REV" c="18" v="11">Ookara kansiꞌnupoong kavonanka teka mooꞌaama baaveaamaing teinge birompariaininge, orarunsiarima temono-koo napoꞌ biikaning kavonanka naninge teka mooꞌevuriaukaꞌnung noruꞌaama. </v>
<v b="REV" c="18" v="12">Teing aing aaꞌning kavonanka: kooro, silivaꞌ, kapananka tampeng mooꞌ aaꞌnaꞌ pankeng-kooning, eeꞌnoko dukuꞌ, napoꞌ baarong amutemuriiꞌ aaꞌning: mootuꞌnanka, naankuviraaꞌ, napoꞌ dauraronuka biikaning duaana-pinaꞌ iiraampumaing; eeꞌnoko ookara koiꞌnanka tampaꞌ nuuraaꞌnanka, eeꞌnoko ookara kapooꞌnanka kauꞌ karenaumonanka-koo kainta-koo nkoniiꞌnanka, napoꞌ koiꞌnanka-koo nkoniiꞌnanka mooꞌ pankeng-kooning, eeꞌnoko boronsi˜nanka, aininanka, napoꞌ kapang miring maabolo. </v>
<v b="REV" c="18" v="13">Napoꞌ nariong kavonanka aing eeꞌ oroꞌ: tampaꞌ nuuraaꞌ kapaꞌnung sinamong-koong, napoꞌ mono-sisiꞌkooning, eeꞌnoko amutemuriiꞌ kanteng parankinsensi dovang betuꞌkoo ii tampaꞌ nuuraaꞌnanka, napoꞌ niiꞌnamuriiꞌ duuni miring meea, napoꞌ uaini, eeꞌnoko oliveꞌkoong duuni, eeꞌnoko napoꞌ palaua, uiteꞌ, boromakaꞌnanka, eeꞌnoko sipisipiꞌ, oosinanka, napoꞌ kaarisinanka, eeꞌnoko nantoong botovotonaaꞌnuka biikananka tanuaananka ninka baaveaarimaing. </v>
<v b="REV" c="18" v="14">Teinge bavevaave-nupoonge temono aaꞌpaavaing, ‘Teinge sinanankai dake domange aaꞌnaꞌ karaaꞌemainge tee enang siꞌdaing. Ookara kavokavoro-nanka dakaosiꞌnanka teinge enang doomoꞌuringe, napoꞌ dake kompeaukaꞌnung.’ </v>
<v b="REV" c="18" v="15">Eeꞌnoko teing kavonanka mooꞌaama eeꞌnoko baaveaama kavo konsiiaamaing temono-koo enang tee isipoꞌ donkonai avoroꞌ ninka otorooꞌnaang temono toraꞌkuko ooai, orarunsiarima birompaama. </v>
<v b="REV" c="18" v="16">Eeꞌnoko bokiaama aaꞌpaavaing, ‘Piaaruꞌ, piaaruꞌnamono! Bakei osi pankamono, baarong tampenge mooꞌ pankeng-kooninge nopaꞌdaramai iiraampumainge eeꞌnoko urunankai, eeꞌnoko aaꞌninge bauntarakooꞌ: kooro, kapananka mooꞌ aaꞌnaꞌ pankeng-kooninge eeꞌnoko dukuꞌnankai. </v>
<v b="REV" c="18" v="17">Ookara kavonanka teing bakei batei okiꞌnamuꞌkoo orariariring.’ “Teing aarerinanka oko-nupoong, eeꞌnoko nanuꞌantavaamaing, eeꞌnoko nariꞌ nanaamaing, eeꞌnoko teing pirung-koo avutevuꞌ akaravarimaing, teing isipoꞌ donkonaavaing. </v>
<v b="REV" c="18" v="18">Tenang tee ii ooai temono taievuko teinge aaꞌpaavaing, ‘Aremono pa osi pankamono amono-pinaꞌ basinamono otong?’ </v>
<v b="REV" c="18" v="19">Sipung tovange pooꞌarima eeꞌnoko biromparima orarunsiariri bokiaama aaꞌpaavaing, ‘Piaaruꞌ, piaaruꞌ, bakaꞌe osi pankaing. Nantoong pirung-nupoong aareri-poꞌnupoong kavonanka-poꞌnupoong deeng-antaveruꞌnamono dakananka kavonankai. Enang tee, batei okiꞌnamuꞌkoo orarirari.’ </v>
<v b="REV" c="18" v="20">“Teka Kumponing bakaninge aaꞌpaavai, ‘Doturaravai daꞌ paning, amono eeꞌ nkoaring-koo. Eeꞌ diiꞌ meekupoong, kara okovuri nkanuka eeꞌnoko nakaro-nupoong doturariai. Kumponinge tee enang kiimatavuing puing temonoi diiꞌ orakaꞌ nkoruruꞌnung-koo.’” </v>
<v b="REV" c="18" v="21">Teketa narung koosinunge bakei iirakutai kapang pankaing uiteꞌ putuꞌaamaung-pinaꞌ basi deto itaaꞌura pirung-koo duaꞌuma aaꞌpuuꞌ, “Eeꞌ, aung-pinaꞌ Babiloniꞌ biururuuꞌnang doonko duaꞌkoong, napoꞌ naninge oovuaukaꞌnunge. </v>
<v b="REV" c="18" v="22">Tee auronanka kiita-koonanka, teing nantoong kena nkonuka, kovi puunanka eeꞌnoko teing kururung puunuka, napoꞌ naninge taarareruriaukaꞌnunge. Naninge napoꞌ amutemuriiꞌ nko-nko nkovuko daꞌkoo ooaavaukaꞌnunge. Kaku-koong aurong karoko napoꞌ taaravaavaukaꞌnunge daꞌkoo. </v>
<v b="REV" c="18" v="23">Daamu-koong araka daꞌkoo napoꞌ arakavaravaukaꞌnunge. Napoꞌ nampeesiariko doturotu-koong aurong taaravaavaukaꞌnunge daꞌkoo. Teing dakaning bavevaave nkonuka teing ookara-koo kansiꞌkoo aaꞌnaꞌ purintoꞌnuka. Dake eeꞌnanie konoꞌerima akovetei siong-antaveruꞌ mmauꞌ nantoong kansiꞌ kante-kooning. </v>
<v b="REV" c="18" v="24">Babiloniꞌ tee kiimatavaravaing aaꞌning-koo: tee ereng Kumponing bakaning nakaro-nupoong-koong eeꞌnoko teing niiꞌning bakaning meekupoong-koong eeꞌnoko napoꞌ teing teroita kansiꞌkoo tavaarima dupisiꞌaarikoꞌning-koong, teing biikaang ereng teka temono-koo Kumponinge oovuuꞌnung-koo.” </v>
<v b="REV" c="19" v="1">Teketa napoꞌ damaꞌke paning-koo nantoong mmauꞌkoong aurong pankavaꞌarima bokiaama kareaako taaravantuꞌ aaꞌpaako, “Euravampima Kumponing daangampampiai tee Domang-anta meenasi-poꞌnung, iirakuta. </v>
<v b="REV" c="19" v="2">Nantoong makosinaꞌ masikaꞌ simpeꞌurimaung. Teie eeꞌnarai teni eeꞌnani auning bauko toraꞌantavuma dupisiꞌui aaꞌnara. Teni teni nantoong ookara kansiꞌnupoong orari-antavuruꞌnani teni ninka aunimpeema. Napoꞌ Kumponing bakaning botovotonaaꞌnuka dupisiꞌuruꞌnung-koo teeꞌ makuꞌuing.” </v>
<v b="REV" c="19" v="3">Napoꞌ bokiaama aaꞌpaakoꞌ, “Euraverima Kumponing daangamperiai. Tee ii teni taivuma teeꞌ nariꞌ kutekutei otomatoaing doong kante.” </v>
<v b="REV" c="19" v="4">Teketa teing kenaiꞌka-ita karenaumo ovontung eeꞌnoko napoꞌ teing kapooꞌ karenaumo domantoia kupaꞌpoꞌning, Kumponing-koo uroꞌkanooꞌ miinge keemparima Kumponing daangampauꞌ tee teke ovorimpari baꞌnavaꞌnaniꞌdomai baꞌnanui otomaung, aaꞌpaama, “Euravampiaing. Eeꞌ, teeꞌ eeꞌnaꞌ.” </v>
<v b="REV" c="19" v="5">Teketa napoꞌ auronge baꞌnavaꞌnaniꞌdoma-ita aaꞌpuuꞌ, “Tee niikaang Kumponing daangamperiai, diiꞌke bakaning botovotonaaꞌnukai, diiꞌke eeꞌninge tee-koo amaiaaꞌdorimainge, ookaviturai aaꞌnoko okiꞌnarekaꞌnankai eeꞌnoko pankenankai.” </v>
<v b="REV" c="19" v="6">Teketa napoꞌ aurong taaravantuꞌ nantoong karinga-koong-pinaꞌ karoko, niiꞌnooꞌke pupuꞌ pankaing kooꞌuma karomanaꞌ karoko, niiꞌnooꞌke kurunkurung-pinaꞌ karoma aaꞌpukoꞌ teie auronge, “Euraveriai, aiꞌ tee niikaang Kumponing Ovoring purintoꞌ tee Daurarong˜ masikung. </v>
<v b="REV" c="19" v="7">Aiaꞌ, dotumarima tampaꞌ tampampiai bakaang meenasi daangampevompima, aiꞌ batei tee Kampia nampeesiaravainooꞌ tee makotuing, eeꞌnoko baꞌaang tenie tero maamuari-nanie. </v>
<v b="REV" c="19" v="8">Teni teni baarong kiiroraaꞌ kakaara pipiꞌdaari avui-nani mono nopaꞌaraaꞌnaang.” Tee baarong kiiroraaꞌ tee nko-nko koontoꞌ teinge Kumponing bakaning meekupoonge nkoauꞌnung miruꞌari otoing. </v>
<v b="REV" c="19" v="9">Teketa teie koosinunge ning aaꞌmuuꞌ, “Eeꞌ daarieai, ‘Biraankeariaing teing tee-koo Kampia bakaang nampeesi-koong-koo taamang-koo paraꞌ avaariaining.’” Daua napoꞌ aaꞌpuuꞌ teie koosinunge, “Aing teing Kumponing bakaning kara masikeng.” </v>
<v b="REV" c="19" v="10">Teeꞌpuioꞌ ning tee-koo kauꞌkanooꞌ miinge keemarara pankaing-antavamaꞌnaang nkomarako teie aaꞌmuuꞌ, “A! Teeꞌ nkoraravaukaꞌ, aiꞌ ning tee narung botovotonaaꞌ daꞌpinaꞌ nariꞌ, eeꞌnoko napoꞌ teing daꞌmaikoriꞌpinaꞌ oroꞌke Jiisuuꞌkoong kara tampaꞌ kompai siraꞌpaamaing-pinaꞌ. Kumponing narung dootuuꞌeaing, aiꞌ tee doorenang masikung Jiisuuꞌke siraꞌpuuꞌnung tee eeꞌnung kara Tanuaang Meekunge miruꞌui minkuvukoꞌnung bakaning nakaro-nupoong˜ karantavurima˜.” </v>
<v b="REV" c="19" v="11">Teketa napoꞌ paning daateꞌarioꞌ ooantuꞌ eeꞌnoko teke ning-koo uroꞌkanooꞌke oosi kakaara donkonuioꞌ ooantuꞌ, tee naning teu-koo bananui otokoꞌnung miring Motekaroꞌ eeꞌnoko Masikung tampaamaung. Tee naning koontoꞌnaꞌ simpeꞌurimaung eeꞌnoko kare nkovukooꞌ. </v>
<v b="REV" c="19" v="12">Bakaang duta ntaꞌpinaꞌ urung eeꞌnoko boreꞌkoo baakoponanka mmauꞌ kuruniiꞌ. Eeꞌnoko bakaang miring baka-koo daariari otong, tee-koong miruꞌnooꞌ baka teie noruꞌui otong. </v>
<v b="REV" c="19" v="13">Eeꞌnoko mononopaꞌ tee-koo kurumpari otokoꞌnung ereng-koo duꞌmuniiꞌ, eeꞌnoko bakaang miring “Tee Kumponing Bakaang Kara Okonara.” </v>
<v b="REV" c="19" v="14">Teinge paning-nupoong tavuꞌnupoonge siompai nanaakoꞌ oosinanka kakaarananka-koo baꞌnaniai, eeꞌnoko mononopaꞌ kakaarai pipiraarie nopaꞌniiꞌnukai. </v>
<v b="REV" c="19" v="15">Eeꞌnoko bakaang karang-eta bainatu irintoꞌ bakoaruꞌ teriꞌ teriꞌ eeꞌnariꞌ ookara kansiꞌnupoong boong deempuriainariꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ teing ookara tanatavuriai aini-koonavanaꞌ donsiꞌnavanaꞌ kompui. Eeꞌnoko Kumponing Purintoꞌ bakaang iira oroꞌantavui bakei aaꞌnaꞌ toraꞌantavuriaing tamung uaini-koong sinang-pinaꞌ kankosiꞌurima. </v>
<v b="REV" c="19" v="16">Bakaang-koo mononopaꞌkoo eeꞌnoko napoꞌ kauꞌkoo miring aung eeꞌ oroꞌ kara daariari otong, “Dauraronanka Biikaang Daurarong eeꞌnoko Ovontung Biikaang Ovoring.” </v>
<v b="REV" c="19" v="17">Eeꞌnoko napoꞌ narung koosinung duaaꞌkoo donkonuioꞌ ooantuꞌ. Teketa ookara barennanka-koo auviꞌaue purerenaamaing-koo bokuma aaꞌpuuꞌ, </v>
<v b="REV" c="19" v="18">“Ookara porira naroꞌdariai Kumponing bakaang paroro-koo, aing aaꞌning-koong-koo bioꞌkoo maaꞌkiriainaꞌ: dauraronanka, tavuꞌnupoong-koo boreꞌnuka, nantoong kare-nupoong, oosinanka, napoꞌ oosi-koo baꞌnaniaamaing-koo, eeꞌnoko napoꞌ ookara nantoong, bane botovotonaaꞌnuka eeꞌnoko napoꞌ osikaiaang, ovontung eeꞌnoko tamunsiꞌnupoong.” </v>
<v b="REV" c="19" v="19">Teketa tee tee biiko dauraronanka ninka ookara kansiꞌnupoong ninka nariꞌ ooarantuꞌ eeꞌnoko biikaning tavuꞌnupoong nariꞌ naroꞌariko kare nakaꞌaavaꞌnaang tee ninka oosi-koo baꞌnanui nanukoꞌnung ninka, eeꞌnoko teing bakaning tavuꞌnupoong ninka. </v>
<v b="REV" c="19" v="20">Eeꞌnoko tee ooansioꞌ biiko mooꞌaara daiꞌauꞌ, tee ninka nakaronara daang minku ninka nariꞌ, tee biiko bakaang miring-koo taaꞌniꞌantananka taꞌnimpaariiꞌ nkovukoꞌ aaꞌnung ninka. Aiꞌ teie tee teinge eeꞌninge taaꞌniꞌantanankai tosidoꞌurikoꞌ teing nantoong tee biiko bakaang mooꞌdoꞌanta otoꞌevoroining eeꞌnoko dootuuꞌaakoꞌ tee bakaang baka-oo. Teketa tenaanka biiko eeꞌnoko tee nakaronara daangminku tee domamparesioꞌ dinkung ntaꞌpoꞌnung-koo doonko duaꞌaaretuꞌnung teka teie tai-koo ntaꞌ piiko-ninkainge. </v>
<v b="REV" c="19" v="21">Eeꞌnoko teie oosi-koo baꞌnanui otokoꞌnunge teing beekaning tavutavuꞌnupoong tavuruꞌ teie bainatue karang-eta bakoarakoꞌnunge. Eeꞌnoko biikaang mono booꞌ ookara barennanka kokopoariruꞌ. </v>
<v b="REV" c="20" v="1">Eeꞌnoko napoꞌ narung koosinung ooansioꞌ paning-eta depeto siaruꞌ, aing aaꞌning kompui: kiiꞌ tee-koong dinkung tumangropa-koong, eeꞌnoko sieena pankaing. </v>
<v b="REV" c="20" v="2">Teketa teie tee pakia pankaing mooꞌuuꞌ, tee boruꞌ uripoꞌketa otomaung, tee eeꞌnara tee maꞌnaang, niiꞌnooꞌ Sietaniꞌ. </v>
<v b="REV" c="20" v="3">Eeꞌnoko daiꞌura tee-koo dinkung tumangropa-koo kuung duaꞌura dau pinkaꞌuuꞌ narung kokoreiꞌ mareꞌkoo teke otooꞌnaang, napoꞌ nantoong muuꞌ kante-kooning napoꞌ tosivuriarooꞌnaang bera teing mareꞌ narung kokoreiꞌ oparavainooꞌke basi. Teketa napoꞌ tee batei okiꞌnamuꞌkoo sing-antavuaing. </v>
<v b="REV" c="20" v="4">Teketa napoꞌ ovontung teing-koo biikaning baꞌnavaꞌnaniꞌnairu-koo baꞌnamparirioꞌ ooarantuꞌ Kumponinge tauraꞌ avuruꞌning nantoong simpeꞌkoo. Eeꞌnoko napoꞌ nantoong-koong uraanooꞌ ooarantuꞌ teing-koong Kumponing bakaang kara ninka Jiisuuꞌ siraꞌpaako kuru napuꞌaaruꞌning-koong. Teing aaꞌning biiko-koo eeꞌnoko tee-koong baka-oo-koo dootuuꞌariaꞌ eeꞌnoko bakaang mooꞌdoꞌanta oroꞌparavaꞌ biikaang oing-koo niiꞌnooꞌ bireng-koo. Teing tee domamparira Karistooꞌ ninka nariꞌ tanatavariaining teing-koo mareꞌ narung kokoreiꞌkoo. </v>
<v b="REV" c="20" v="5">Aung tee tutunaꞌnung booꞌketa daaꞌdaaꞌ dootuuꞌnupoong daaꞌariainung. Napoꞌ niiꞌning booꞌnuka teing domampariaꞌ otoroaining bera teing mareꞌ narung kokoreiꞌ oparavainooꞌke basi. </v>
<v b="REV" c="20" v="6">Teing tutunaꞌnung daaꞌdaaꞌkoo booꞌketa daaꞌariaining teing meekupoong biraankeariaining. Aming-koo? Nnaꞌ kemuꞌkanung booꞌpari otoꞌke puruꞌuriaukaꞌning deempariri otorong, eeꞌnoko napoꞌ teing teing Kumponing-taang beekaning piristiꞌnuka deempariri otoroaininge, eeꞌnoko tee Karistooꞌ ninka nariꞌ tanatavariri otoroaining teing-koo mareꞌ narung kokoreiꞌkoo. </v>
<v b="REV" c="20" v="7">Tenang teing mareꞌ narung kokoreiꞌ oparako, Sietaniꞌ kiimata-ita sing-antavaavaing. </v>
<v b="REV" c="20" v="8">Eeꞌnoko teketa ookarai kansiꞌke muuꞌ kantei nanuaing tosivurima, aaꞌninge: Kouku eeꞌnoko Makouku, kare-koo maamu-antavurima. Bakei nantoong karinga oosivuriaing, deeru-koo paapaaꞌke, pirung-koong-pinaꞌ piisiꞌpinaꞌ. </v>
<v b="REV" c="20" v="9">Eeꞌnoko tee, teinge ootukunung kansiꞌ opai nanaavaing Kumponing bakaning meekupoong otoroainairu koroai, eeꞌnoko osi pankamono Kumponinge piaavumanamono koroaavai. Teka teeꞌ koroai otoroko ntaꞌke paning-eta depeto duaꞌarara taivuriaing teing. </v>
<v b="REV" c="20" v="10">Eeꞌnoko tee Sietaniꞌ teing tosivurimaung tee dinkung-koo ntaꞌ piiko ninka urumparamaung-koong-koo duaꞌaavaing, teꞌ eeꞌnooꞌ tee biiko eeꞌnoko tee nakaronara daang minku duaꞌaaresioꞌ otoremanooꞌ. Eeꞌnoko toraꞌkaamatoai ookara batei-koo muung eeꞌnoko doong. </v>
<v b="REV" c="20" v="11">Teketa pankaing baꞌnavaꞌnaniꞌ kakaara ooantuꞌ, eeꞌnoko teke tee-koo tee naning baꞌnanui otokoꞌ. Kansiꞌ eeꞌnoko paning tontaꞌaretuꞌ teieta taapoꞌ, napoꞌ oo-koo makotuaꞌ. </v>
<v b="REV" c="20" v="12">Eeꞌnoko teka ookara booꞌnuka tee-koo uroꞌkanooꞌke donkonaioꞌ ooarantuꞌ, ookara aaꞌnoko ovontung eeꞌnoko tamunsiꞌnuka, eeꞌnoko teka napoꞌ buukunanka bereꞌuko ooantuꞌ. Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnaneꞌ buuku domantooꞌnaneꞌ teka ooansi oꞌnoko bereꞌuuꞌ teing domampariaining biikaang miring daariari otoinaneꞌ. Eeꞌnoko booꞌnuka teing ookara kapooꞌnanka nkoauꞌning-koo makosinaꞌ simpeꞌuruꞌ teing-koo buukunanka-koo daariariri otoinaꞌ siomparioꞌ. </v>
<v b="REV" c="20" v="13">Pirunge teing nantoong pirung-koo boorouꞌning tavoꞌuruꞌ, eeꞌnoko napoꞌ Booꞌ naankai Tutueu teing teka booꞌnuka kompaaresi otoremaing tavoꞌaaretuꞌ, eeꞌnoko ookara narunaꞌ narunaꞌ simpeꞌuruꞌ kapooꞌ nkoauꞌnankai tampui otoinaꞌ. </v>
<v b="REV" c="20" v="14">Teketa tenaanka Booꞌ eeꞌnoko Tutueu nariꞌ dinkung-koo ntaꞌ kauoori-poꞌnung-koo duaꞌaaretuꞌ oꞌantavaarema, tee tee kemuꞌkanung booꞌpari otoꞌ, sisikeera oparavaung kontoma. </v>
<v b="REV" c="20" v="15">Baata nantoong biikaang miring oovuriaruuꞌning tee buuku domantooꞌkoo teing teneꞌkoo domampariaining biikaang miring daariari otoinaneꞌkoo teing teing tee-koo dinkung ntaꞌ kauoori-poꞌnung-koo doonko duaꞌaaruꞌning. </v>
<v b="REV" c="21" v="1">Teketa napoꞌ paning nerakung eeꞌnoko kansiꞌ nerakung ooantuꞌ, teing tutunaꞌning paning naanka kansiꞌ paaꞌaretuꞌ eeꞌnoko pirung otoaruuꞌ. </v>
<v b="REV" c="21" v="2">Teketa osi pankamono meekamono ooantuꞌ, osi tee nerakung Jerusalemaꞌ paning-eta depeto Kumponing-ankoita siarioꞌ neraiꞌnaꞌpinaꞌ kapooꞌ tampaꞌ oroꞌninge nepuꞌari baꞌung ninka nampeesi-koo maamu-antaniiꞌpinaꞌ. </v>
<v b="REV" c="21" v="3">Eeꞌnoko narung aurong teketa baꞌnavaꞌnaniꞌdoma-ita aaꞌnaꞌ karoko taaravantuꞌ aaꞌpuko, “Enang tee Kumponing otoꞌdoma nantoong ninka nariꞌ otong, tee tee enang teing ninka nariꞌ otorooꞌnaang osi nerakung-koo. Teing teing enang bakaning deempariiꞌnaang, eeꞌnoko tee eeꞌnara Kumponing baka teing ninka nariꞌ otoroaing biikaang Kumponing deempari. </v>
<v b="REV" c="21" v="4">Eeꞌnoko teie ookara biikaang taꞌdunanka duta-ita piuꞌevuriaing. Enang-eta deto tee teke teing aing aaꞌning otoaukaꞌnung: booꞌ, orarunsi, birong, eeꞌnoko sisikeera, aiꞌ ookara aarumo urikananka tee tero tankinuing.” </v>
<v b="REV" c="21" v="5">Teketa teie baꞌnavaꞌnaniꞌdoma baꞌnanui otomaunge aaꞌpuuꞌ, “Ninge tee ookara kapooꞌnanka nerakaꞌantavaransing.” Teketa ning aaꞌmuuꞌ, “Aing kapooꞌnanka daarieai, aiꞌ aing teing kara aaꞌnaꞌ masikeng, bakei masikaꞌanta-koo makosining.” </v>
<v b="REV" c="21" v="6">Teketa napoꞌ aaꞌmuuꞌ ning, “Teing teing tavoꞌkuing. Ning tee tutunaꞌnaare eeꞌnoko asiranaare, napoꞌ teie tutuntoma eeꞌnoko tee oꞌdoma. Baa tee naning nukaaꞌomaung ninge tee tee ntong mooꞌdopa nai-antavampaing teieta puꞌanta domaang okoraꞌketa. </v>
<v b="REV" c="21" v="7">Baa tee puruꞌuainung teie tee okovuaing ookara biraanke. Eeꞌnoko ning tee, tee bakaang Kumponing eeꞌnoko tee tee ninge nnuring. </v>
<v b="REV" c="21" v="8">Teka baata teing nantoong aing eeꞌ oroꞌnuka: kokoromaꞌnuka, masikaꞌantaropanuka, maremaare aarumo nkonuka, dupisiꞌ nkonuka, kaukauro nkonuka, dopa nkonuka, kumponing daang-koong dootuuꞌnuka, eeꞌnoko teing ookara daang minkunuka, biikanooꞌ osi teꞌ tee-koo dinkung-koo ntaꞌ karauviaana piikoninkaing-poꞌnung-koo teꞌ teꞌ eeꞌnooꞌ kemuꞌkanaꞌ booꞌpari otoꞌdoma.” </v>
<v b="REV" c="21" v="9">Teketa narung koosinung teing ˜kenaanka-taa-koong ning-anko pouꞌ teing aaꞌnouꞌning-koong: kapooꞌ arikeng asiꞌning ˜kenaanka-taa utau-eta piampauꞌning-koong. Tee ning-anko pora aaꞌmuuꞌ, “Poko ioꞌ ninge nau-antaramaꞌnaang teni neraiꞌnaꞌ tee Kampia baꞌaang.” </v>
<v b="REV" c="21" v="10">Eeꞌnoko Tanuaang Meekunge korimui oꞌnoko teie nkamura iuꞌ pankaing-koo deto isikung-koo beꞌantamuuꞌ eeꞌnoko teka temono osi pankamono meekamono nau-antamuuꞌ, osi tee Jerusalemaꞌnamono Kumponing-ankoita paning-eta depeto siarako Kumponing bakaang meenasie arakavari. </v>
<v b="REV" c="21" v="11">Temono bakaang pipiraari-nooꞌ tee-pinaꞌ kapang narung mooꞌ pankaing-pinaꞌ miring tee jasipaꞌ, kiiroraaꞌ tee-pinaꞌ kalaasi-pinaꞌ. </v>
<v b="REV" c="21" v="12">Eeꞌnoko bakaang parang bakei pankaing deto isikung, karanaang kivora-ita kenaanka otoing. Eeꞌnoko teke napoꞌ karanaananka-koo koosinung kivora-ita kenaanka otorokooꞌ, napoꞌ mirinanka daariari otorong karanaananka-koo, teing Isireeli-nupoong kivora-ita kenaanka muuꞌ kante. </v>
<v b="REV" c="21" v="13">Duaaꞌ pomanooꞌaapei beenaumo karanaang otorong, beenaumo napoꞌ duaaꞌ tumparamanooꞌaapei, napoꞌ beenaumo mareꞌaanavine-aapei, napoꞌ beenaumo tampavine-aapei otorong. </v>
<v b="REV" c="21" v="14">Teke parang osi pankamono-koong-koo eꞌmania-nanka kivora-ita kenaanka kapang pankeng otorong eeꞌnoko teing-koo teing nanaiꞌketa kenaanka kara okovuri nkanuka tee Kampia bakaning biikaang miring daariariri otorong. </v>
<v b="REV" c="21" v="15">Teie koosinunge niꞌninka karompetuꞌnunge kapooꞌ donsiꞌpinaꞌ oroꞌ kompui otokoꞌ kooro-koo nkoniiꞌ paaranang-nko, tee temono osi pankaing paaranang-koong, teing aaꞌning: tee parang eeꞌnoko karanaananka. </v>
<v b="REV" c="21" v="16">Tee temono osi pankamono tee paaranang-nooꞌ ookavetera naroꞌ basi aaꞌning: isikaꞌnooꞌ eeꞌnoko taveniꞌnooꞌ. Teketa teie koosinunge bakaang banaꞌke paaranampura oovuuꞌnung kenaanka kokoreiꞌketa karenaumo daakuꞌ (2400) kilomita ookavetera, aaꞌnoko isikaꞌnooꞌ, taveniꞌnooꞌ eeꞌnoko napoꞌ deto isikaꞌnooꞌ. </v>
<v b="REV" c="21" v="17">Teketa napoꞌ kuꞌnung-koo mootuꞌnooꞌ paaranampuuꞌ, eeꞌnoko paaravuioꞌ narung daakuꞌketa karenaumo kivora bera karenaumo (144) miita-koo makotuuꞌ. Paaranang-nooꞌ teeꞌ nariꞌ naninge paaravupeuꞌnaꞌ paaravuuꞌ teie koosinunge. </v>
<v b="REV" c="21" v="18">Tee kuꞌnung tee kapang jasipaꞌ narung-koo nkoniiꞌ, eeꞌnoko tee osi temono kooro narung-koo nkoniiꞌ, kalaasi-pinaꞌ kiiroraaꞌkoong-koo. </v>
<v b="REV" c="21" v="19">Teing kapananka pankainanka temono-koong parang-koo eꞌmaniananka neraniiꞌnanka teinge kapanankai biikaang mooꞌ aaꞌnaꞌ pankaing-kooning pipiꞌdaariomainge. Tutunaꞌnareꞌ kapang eꞌmaniang jasipaꞌke neraniiꞌnareꞌ. Kenaanka-nareꞌ saapaiaꞌke panimpanimpumaunge neraniiꞌnareꞌ. Beenaumo-nareꞌ aaket kakaara amutemuriiꞌnankai pituniiꞌke neraniiꞌnareꞌ. Eeꞌnoko karenaumo-nareꞌ eemaroli kapikapiaꞌke neraniiꞌnareꞌ. </v>
<v b="REV" c="21" v="20">Eeꞌnoko paꞌnokoꞌnareꞌ sadonikis urung meraaꞌke pituniiꞌke neraniiꞌ. Napoꞌ ˜nareꞌtaa-nareꞌ kaneliani-e neraniiꞌnareꞌ ereng naakiomaunge. Eeꞌnoko ˜kereꞌka-taa-nareꞌ kirisolaiteꞌke neraniiꞌnareꞌ meraaꞌ naansimpumaunge. Napoꞌ ˜beereꞌpi-taa-nareꞌ beerili-e neraniiꞌnareꞌ panimpanimpumaunge. Eeꞌnoko ˜karereꞌpi-taa-nung toopasi-e neraniiꞌ meraaꞌ aaꞌnaꞌ naansimpumaung pipiraarioitaaꞌ. Napoꞌ kivora-nareꞌ kirisoperesi-e neraniiꞌ baaꞌumaunge, eeꞌnoko kivora-itanareꞌ jeesini-e neraniiꞌ niiꞌnaꞌ napoꞌ urung kinimpumaunge pituniiꞌ. Eeꞌnoko kivora-ita kereꞌka-nareꞌ aametesi-e neraniiꞌ aaꞌnaꞌ iiraampumaung pipiraarioma. </v>
<v b="REV" c="21" v="21">Teing kivora-ita kenaanka karanaang-koong daꞌnava kivora-ita keura dukuꞌkoo nkoniiꞌ, navaro-koong daꞌnava nau pankau ookutunung dukuꞌnu-koo nkoniiꞌke. Eeꞌnoko tee taung temono-koong tee koontoꞌ kooro narung-koong, kalaasi narung-pinaꞌ oroꞌ. </v>
<v b="REV" c="21" v="22">Teka ninge tee dootuuꞌnava pankava temono-koo ooampaꞌ, aiꞌ teke tee temono-koo tee Ovoring Kumponing Purintoꞌ eeꞌnoko tee Kampia, tenaanka eeꞌnaanka beeꞌka dootuuꞌnava pankava makosira. </v>
<v b="REV" c="21" v="23">Tee temono osi pankaing tee duaaꞌ eeꞌnoko kaara aaꞌnaanka teke otoꞌkoo arakavarema makotureaꞌ, aiꞌ teꞌ teꞌ Kumponing bakaang meenasi narunge arakavumanooꞌ, eeꞌnoko tee Kampia tee teke temono-koong daamu. </v>
<v b="REV" c="21" v="24">Eeꞌnoko bakaang meenasie ookara nantoong amutemuuꞌ arakavurioꞌ nanaamatoaing, eeꞌnoko ookarai dauraronankai kansiꞌkooninge biikaang meenasinanka nkavai beroaing teꞌ. </v>
<v b="REV" c="21" v="25">Teing karanaananka temono-kooning teing teeꞌ nariꞌ otomatoaining ookara doong-koo daateꞌariri. Bakei daꞌpariaꞌ otoroaininge, aiꞌ teꞌ teꞌ muung otoaukaꞌnooꞌke. </v>
<v b="REV" c="21" v="26">Eeꞌnoko tee meenasi eeꞌnoko pankaing-anta ookara muuꞌ amutemuuꞌ kante-ita tee teꞌ beꞌantavaavaing. </v>
<v b="REV" c="21" v="27">Kapooꞌ kiiroraaꞌ deeaung temono-koo tumparavaukaꞌnunge, napoꞌ maimaiaꞌ nkonuka eeꞌnoko kara daang minkunuka tung-anta-koo makotuaꞌ teꞌ. Teka teing naing nantoong temono-koo tumpariaining tee Kampia bakaang buuku domantooꞌkoo domampariaining makosinaꞌ biikaang miring daariniiꞌnuka. </v>
<v b="REV" c="22" v="1">Teketa teie koosinunge tee ntong pankarei nau-antamuuꞌ tee ntong domang-anta, aaꞌnaꞌ kiiroraaꞌ kalaasi-pinaꞌ oroꞌ, teketa Kumponing eeꞌnoko tee Kampia beekanooꞌ ovorimparesi baꞌnavaꞌnaniꞌdoma-ita tuuvumaung meuꞌke teie taung pankaraunge doonko tee-koo osi pankamono-koo. </v>
<v b="REV" c="22" v="2">Tee-koo ntong pankarei-koo ookamenta-koo koiꞌ domang-anta-koong kemoꞌka donkonuresi otoreng, teing-koo sinang amutemuriiꞌ kivora-ita kemuꞌkai biꞌukooꞌ ookara mareꞌkoo kuunge kaara kante-koo. Eeꞌnoko teing paraꞌnanka teing-koong koiꞌkoonanka ookara nantoong amutemuuꞌ taare-anta-koong. </v>
<v b="REV" c="22" v="3">Teketa deto tee napoꞌ barakosiꞌ otoaukaꞌnunge, tee Kumponing eeꞌnoko tee Kampia beekanooꞌ baꞌnavaꞌnaniꞌdoma teꞌ teke temono-koo otoi otoaing eeꞌnoko Kumponing bakaninge botovotonaaꞌnukai tee teka dootuuꞌaaremaatoaing. </v>
<v b="REV" c="22" v="4">Eeꞌnoko teinge tee bakaang oing ooaavaing eeꞌnoko bakaang miring biikaang oing-koo otoainge teing bakaning taaꞌniꞌantavuri. </v>
<v b="REV" c="22" v="5">Eeꞌnoko muung tee teke otoaukaꞌnung, eeꞌnoko daamu-koong araka eeꞌnoko duaaꞌkoong araka napoꞌ piavoroaukaꞌnunge, aiꞌ teing teing teie Ovoringe Kumponinge araka-antavurimaatoaining. Eeꞌnoko teing teing daurarong deempariri ootukunung batei-koo teeꞌ nariꞌ otoromaatoaing. </v>
<v b="REV" c="22" v="6">Eeꞌnoko teie koosinunge aaꞌmuuꞌ ning, “Aing teing kara aaꞌnaꞌ masikeng, bakei masikaꞌanta-koo makosining. Teie eeꞌnarai Kumponing Ovoringe teing bakaning nakaro-nupoong karantavurikoꞌnunge˜ botovuing bakaang koosinung nau-anta-koo bakaning botovotonaaꞌnuka kapooꞌ tee batei dueꞌka tavoꞌkuuꞌnaang otoing.” </v>
<v b="REV" c="22" v="7">Jiisuuꞌke aaꞌpumaang, “Ooveai! Ning tee aung daꞌdeng mooꞌnaang. Biraankearavaing tee naning aung kara pinkaꞌui meumpuaing aneꞌkoo buukunaneꞌkoo otoing.” </v>
<v b="REV" c="22" v="8">Ninge eeꞌnarai Joonie taaravantuꞌ eeꞌnoko ooantuꞌ teing aing kapooꞌnanka. Eeꞌnoko tenang ninge taaravamira eeꞌnoko ooamira teing aing kapooꞌ ning tee teꞌ doonko miinge keemaruꞌ tee-koo koosinung-koo kauꞌkanooꞌ teing kapooꞌnanka nau-antamuuꞌnung-koo. </v>
<v b="REV" c="22" v="9">Eeꞌnoko tee daangampamaꞌnaang nkomarako teie aaꞌmuuꞌ, “A, teeꞌ nkoraravaukaꞌ. Ning tee narung daꞌpinaꞌ nariꞌ botovotonaaꞌ eeꞌnoko napoꞌ teing ninka daꞌmaikoriꞌ nakaro-nupoong ninka nariꞌ oroꞌke, eeꞌnoko teing aung aneꞌkoo otoing kara pinkaꞌai meumpaamaing. Kumponing narung-koo teeꞌ nkorarama daangampeaing.” </v>
<v b="REV" c="22" v="10">Teketa teie aaꞌmuuꞌ ning, “Tee aung kara tarampee-koong˜ aneꞌkoo otoing bakuꞌeaukaꞌ nantoong-koo, aiꞌ batei tee dueꞌumaang. </v>
<v b="REV" c="22" v="11">Baa tee naning kapooꞌ orara nkovumaatomaung tee teeꞌ nariꞌ kato nkovuko batei makotuaing, napoꞌ naning noruꞌ kuꞌmiꞌ teeꞌ nariꞌ kato noruꞌ kuꞌmiꞌoi otoainge. Napoꞌ baa tee kapooꞌ koontoꞌnaꞌ nkovumaa-tomaunge teeꞌ koontoꞌnaꞌ nariꞌ kato nkovuko batei makotuaing, eeꞌnoko meekaꞌpari otoing naning teeꞌ nariꞌ kato meekaꞌpari otoainge.” </v>
<v b="REV" c="22" v="12">Eeꞌnoko Jiisuuꞌke aaꞌpumaang, “Ooveai, ning tee aung daꞌdeng mooꞌnaang, mooꞌ nkaang nkavansi ookara nantoong avorompaing kapooꞌ narunaꞌ narunaꞌ nkoauꞌning-koo. </v>
<v b="REV" c="22" v="13">Ning tee tutunaꞌnaare eeꞌnoko napoꞌ asiranaare, napoꞌ uroꞌnung eeꞌnoko damaꞌnunge, eeꞌnoko ookara kapooꞌkoo tutuntomai napoꞌ oꞌdomai. </v>
<v b="REV" c="22" v="14">Biraankeariaining teing nantoong domang kiiroraaꞌariri bakaang boto meumpaamaing, aiꞌ teing teing makosiaavaining tung-koo teꞌ osi pankamono-koo teke karanaange, eeꞌnoko napoꞌ makosiaavainge tee-koong koiꞌ domang-anta-koong sinang maaꞌkoo. </v>
<v b="REV" c="22" v="15">Teing nantoong eeꞌ oroꞌnuka teing tee-koo osi pankamono-koo damaꞌdu otoroaining, aaꞌning: mosiꞌpinaꞌ nkoarimaing, dopa nkonuka, auning nkonuka, nantoong dupisiꞌnuka, kumponing daang-koong-koo dootuuꞌnuka, eeꞌnoko ookara daang minku baukonuka karai eeꞌnoko nko-nkoi. </v>
<v b="REV" c="22" v="16">Ninge Jiisuuꞌke, botoansing nkaang koosinung diiꞌ dootuuꞌnupoong nau-anta-koo osi kante-koo. Ning tee Okovosiꞌ Deevitaꞌ bakanaving-koong eeꞌnoko napoꞌ Bauringe. Eeꞌnoko ning tee napoꞌ maatara pinaꞌ aaꞌnaꞌ arakavari pomaung-pinaꞌ.” </v>
<v b="REV" c="22" v="17">Teie Tanuaang Meekunge eeꞌnoko teni Manikuma Kampiai Nampui-nani aaꞌpuremang, “Poai.” Aiaꞌ baie teie taaravuainge aaꞌpuai napoꞌ, “Poai.” Eeꞌnoko baa tee nukaaꞌoi otoing ntong-koo poai. Eeꞌ, baa tee ntong domang-anta nai-koo piavoi otoing pora naikuai, aiꞌ tee tee mooꞌdopa. </v>
<v b="REV" c="22" v="18">Ninge Joonie tee enang kara purintoꞌ minkuamaang diiꞌkoo tee tarampee-koong kara Kumponing bakaang aneꞌkoo otoing taaraveriaining-koo. Baie niiꞌnunge kara niiꞌnaare dau beꞌnuꞌuaing deekoꞌ tee-koo kara aneꞌkoo daariari otoing-koo, Kumponinge tee teing arikananka aneꞌkoo minkuariri otoroining tee-koo dau panteꞌuaing. </v>
<v b="REV" c="22" v="19">Eeꞌnoko napoꞌ niiꞌnunge narunge tee-koo kara Kumponing bakaang aneꞌkoo daariari otoing-koo namaranooꞌ duaꞌuaing deekoꞌ, tee tee Kumponinge pariꞌuaing bakaang sinang koiꞌ domang-anta-koong. Eeꞌnoko temono-koo osi meekamono-koo tee otoaukaꞌnunge, aneꞌkoo minkuari otoinamono-koo. </v>
<v b="REV" c="22" v="20">Teie aung karananka siraꞌpuinge aaꞌpumaang, “Eeꞌ, ning daꞌdeng diiꞌanko meeꞌnaang.” Eeꞌnoko makuꞌama aaꞌpamaang, “Eeꞌ, tampara; teeꞌ eeꞌnaꞌ poaing, Ovoring Jiisuuꞌ.” </v>
<v b="REV" c="22" v="21">Tee biraanke niikaang Ovoring Jiisuuꞌ Karistooꞌ bakaang tee diiꞌ ninka ookara Kumponing bakaning meekupoong ninka nariꞌ otomatoaing. Masikung. </v>
</verseFile>