\NormalFont\ShortTitle{RUTTI}

{\MT Rutti citaaboo

\par }{\IS Citaaboo fahamandiroo

\par }{\IP {\IT{Fillaa kaŋ ga šelaŋ Rutti ga sʼir ka koy kala waatoo ra kaŋ alkaaley ga Izirayel jamaa juwal. Citaaboo addalil beerey affoo manʼti kala ka cebe takaa kaŋ nda woy yaw huru Irkoy jamaa ra. A gʼir cebe Rutti laadirtaraa nga kurɲoo hugoo borey here nda Izirayel Koyoo here. Citaaboo ga cebe ir se takaa kaŋ nda Irkoy na Rutti laadirtaraa bana: zaraboo kaŋ ra Rutti nda Nawomi cindi bere ka tee i se gomni nda duuray beeri.}}

\par }{\IP {\IT{Rutti ga duu izʼaru kaŋ ga tee Dawda kaagaa. Rutti Mowab boraa maaɲoo goo Isa Almasihu hayragey ra (Matiyu 1.5).}}

\par }{\IE \par }


\ChapOne{1}{\SH Bonawey kaŋ na Elimelek hugoo borey kar
\par }
{\PP \VerseOne{1}Zamanoo kaŋ ra alkaaley no ma laama Izirayel gandaa ra, heray beeri foo tee no din. Heraa woo sabbu se aru foo kaŋ ti Betelehem koyraa boro, Žuda gandaa ra, naaru ka goro ka waati tee Mowab hawsaa ra. A gana, nga nda nga wandoo nda nga izʼaru hinkaa.

\VS{2}Aroo woo maaɲoo ti Elimelek, wandoo maaɲoo ti Nawomi, izʼaru hinkaa maaɲey ti Mahiloŋ nda Kiliyoŋ. Ngi koyra-izoo maaɲoo ti Efrata kaŋ goo Betelehem, Žuda gandaa ra. I cindi Mowab hawsaa ra.

\VS{3}Waatoo kaŋ i goo no din Elimelek buu kaŋ ti Nawomi kurɲoo. Nawomi cindi, nga nda nga izʼaru hinkaa hinne.

\VS{4}Nga izʼaru hinkaa hiiji Mowab woyyaŋ. Woy faa maaɲoo ti Orpa, affaa maaɲoo ti Rutti. I goro no din haya kaŋ too jiiri woy (10).

\VS{5}Woo banda ga, Mahiloŋ buu, Kiliyoŋ buu. Nawomi hinne ka cindi, a jaŋ kurɲoo, a jaŋ izey.


\par }{\SH Rutti hanga Nawomi ka koy Betelehem
\par }
{\PP \VS{6}Hanoo kaŋ Nawomi maa kaŋ Abadantaa hinna nga gandaa borey ga ka heraa sanbu i ga, Nawomi soola ka hun Mowab ka yee nga koyra žeenaa ra, nga nda nga nzura woy hinkaa.

\VS{7}I na fondaa zaa cere bande ka dira ka koy Žuda gandaa ra.

\VS{8}Nawomi nee nga nzura hinkaa se: «War si willi war do wala? War affoo kul ma koy nga ɲaa hugoo do. Ay gʼa ŋaaray Abadantaa ga, a ma gomni tee war se, takaa kaŋ nda war nʼa tee agay nda aru bisantey se.

\VS{9}Abadantaa ma war affoo kul noo hiijay taaga kaŋ ga war biney yaynandi.» Šennoo woo banda ga, kaŋ a ga baa ka šerre, a na affoo kul summu. De nzura woy hinkaa hẽe ka mundi doori.

\VS{10}De i nee Nawomi se: «Kalaa, kalaa, ir si hun ni bande, ir ga hanga ni ka koy ni gandaa ra.»

\VS{11}Nawomi zaabi ka nee i se: «Ay ize woyey, wa willi war do. Macin se war ga baa war ma hanga ay bande? Ay žen, ay si hay koyne, soko ya hin ka duu izʼaruyaŋ kaŋ ma war hiiji.

\VS{12}Ay ize woyey, wʼay naŋ, war ma willi war do. Ay hanse ka žen hiijay se. Ba nda ay hiiji, de hõ cijinoo hunday ra ay duu izʼaruyaŋ,

\VS{13}war ga hongu kaŋ war ga hin kʼi batu hala i ma beeri? Woo se war ga wanji ka hiiji jina wala? A si hin ka tee, ay ize woyey! Abadantaa kaboo kʼay kar, ay doroo ga hanse ka bisa war wanoo.»


\par }{\PP \VS{14}Orpa nda Rutti yee ka hẽe ka mundi doori. Woo banda ga, Orpa na Nawomi naagu nga gandoo ra kʼa summu-summu, de a willi. Amma Rutti wanji ka hun Nawomi bande.

\VS{15}Nawomi nee Rutti se: «Nʼga dii ni albora woyoo Orpa yee nga dumoo nda nga koyey do kaŋ a gʼi gana. Ni mo ma hanga a bande ka willi ni borey do.»


\par }{\PP \VS{16}Rutti nee Nawomi se: «Masʼay gaabi ya hun ni bande, ka yee ay do. Nongu kul kaŋ ra nʼga koy, nga ra ay ga koy. Nongu kaŋ ra nʼga goro, nga ra ay ga goro. Ni dumoo ga tee ya ne dumi. Koyoo kaŋ nʼgʼa gana ga tee ya ne Koy.

\VS{17}Nongu kaŋ ra nʼga buu nga ra ay ga buu, no din mo ra ay ga suturandi. Abadantaa ma goy goy ay ga nda ay hun ni bande, nda manʼti buuyan kʼir kaa cere ga.»


\par }{\PP \VS{18}Nawomi dii kaŋ Rutti kayandi nga ma hanga nga, woo se a mana yee ka šendandi a ga.

\VS{19}I dira cere bande ka koy hala Betelehem. Waatoo kaŋ i too Betelehem, koyraa borey kul miɲey cindi i ga hay. Koyraa woyey ga cere hãa ka nee: «Nawomi da ti woo?»

\VS{20}A tuuru i se ka nee: «War masʼay cee nda Nawomi (maanaa ‹anneema›). Wʼay cee nda Mara (maanaa ‹hottay›). Zama haya kaŋ se Hini-kul-koyoo nʼay hunaroo hottandi ay ga.

\VS{21}Kaŋ ay ga hun ne, borotaray goo ay ga, amma Abadantaa nʼay yeeti kate ay kabe kooney. War masʼay cee koyne nda Nawomi, zama Abadantaa bere ay ga, de Hini-kul-koyoo nʼay kar.»


\par }{\PP \VS{22}Takaa woo nda Nawomi kaa ka hun Mowab hawsaa ra. Nga nda nga nzura woyoo Rutti kaŋ ti Mowab boro. I mana kaa Betelehem kala
oržoo hegaa waati.




\par }\Chap{2}{\SH Rutti huru Bowazu faaroo ra
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nawomi goo nda nga kurɲoo Elimelek boro foo kaŋ maaɲoo ti Bowazu. Almankoyni no kaŋ goo nda addawla.

\VS{2}Han foo Rutti kaŋ ti Mowab boro, nee Nawomi se: «Nʼsi naŋ ya koy faarey ra ka jeeney kurma kaŋ hegaykey ga bisa i ga. Ay ga tammahã ya duu boro kaŋ ma yadda ya kurma nga dumaa ga.» Nawomi nee a se: «A boori, ay izoo, koy.»


\par }{\PP \VS{3}Rutti koy faari foo ra hegaykey dumawey ga. De a šintin ka jeeney kurma kaŋ hegaykey ga bisa i ga. A kaa ka gar mo kaŋ faaroo kaŋ ra Rutti koy kurma, Elimelek baaba-ize foo kaŋ maaɲoo ti Bowazu wane nda a.

\VS{4}Hala a ga gay kayna kul Bowazu hunday hun Betelehem ka kaa nga faarey ra. A too kate, kul a sallam hegaykey ga ka nee: «Abadantaa ma war gaa.» I tuuru ka nee a se: «Abadantaa ma albarka daŋ ni ra.»

\VS{5}Bowazu na hegaykey jineboraa hãa ka nee: «May ti woyoo woo?»

\VS{6}Hegaykey jineboraa nee a se: «Woyoo woo Mowab gandaa boro no. Nga ti boraa kaŋ hanga Nawomi bande ka kaa ka hun Mowab.

\VS{7}A nkʼa wiri ir ga nga ma jeeney kaŋ ir ga bisa i ga kurma. Za subbaahoo hala sohõ da cewey ga a goo, a ga goy nda manʼti waati kayna kaŋ a hunanzam.»


\par }{\PP \VS{8}Bowazu na Rutti cee ka nee a se: «Ay izoo, haŋajer ya ne, masi koy kurma faari kul ra nda manʼti ne. Ni nda ay goykaw woyey ma goy cere bande.

\VS{9}Ma lakkal daŋ ka bay nongoo kaŋ ra i ga hegay. De ma hanga woyey kaŋ ga goy bande. Ay bayrandi ay goykey se kaŋ i masi haya futu kul tee ma ne. Nda jaw na ni dii, ma koy hari haŋ kusey kaŋ i nʼi too ra.»

\VS{10}Kaŋ Bowazu šelaŋ ka ben, Rutti gunguma, a na nga ndumoo sinji laboo ra jina, a nee a se: «Macin se nʼga borohennataraa woo kul tee ya ne? Agay kaŋ yaw de ti agay!»

\VS{11}Bowazu nee a se: «I na takaa kul filla ya ne kaŋ nʼnʼa tee ni nzura woyoo se ni kurɲoo buuyanoo banda ga. Ay ga bay kaŋ ni hun ni baabaa nda ni ɲaa do, nda ni gandaa ra, ka kaa dumi waani do kaŋ mana bay kʼa bay.

\VS{12}Ay ga Abadantaa ŋaaray kaŋ ti Izirayel Koyoo. A ma ni bana. A ma ni noo nga sufuraa, nga kaŋ fatawey cire ni kaa ka talfi.»

\VS{13}Rutti nee a se: «Aru beeroo, ni tee ya ne boro henna. Nʼnʼay binoo yaynandi. Šenni henney kaŋ nʼnʼi har ya ne, nʼay binoo daŋ, agay kaŋ si too ba ni goykey affoo.»


\par }{\PP \VS{14}Kaŋ cirkosaa waatoo too Bowazu nee Rutti se: «Kaa ka ŋaa. Takula zaa ka sufa maafaa ra.» Rutti goro goykey jerey ga. Bowazu na taasu gurunbu haagante šerre a se. A ŋaa hala a kungu, de a na cindoo jisi.

\VS{15}Waatoo kaŋ Rutti yee ka tun ka jeeni kurma, Bowazu na nga goykey yaamar ka nee i se: «Wa naŋ a ma kurma ba jeeni hawarey nda cere game. War masi haya laala kul tee a se.

\VS{16}War ma muray ka jeeniyaŋ kaŋandi hala a mʼi kurma. De mo war masi šenni laala kul har a se.»


\par }{\PP \VS{17}Takaa woo nda Rutti cindi a ga kurma faaroo ra hala almaaroo ra. A na jeeney kar ka
orž kaa i ra. Orž kaŋ a duu a, ga koy too kokondo mee foo kaŋ ga sawa nda kilo waranza (30).

\VS{18}A nʼa jere ka koy hugey do. A na taasoo kaŋ a nʼa kurma cebe nga nzuraa se. A yee ka nga cirkosaa cindoo kaŋ a kate a nga bande noo Nawomi se.

\VS{19}Nawomi nʼa hãa ka nee: «Faari foo ra ni koy kurma hõ? Man ra ni goy? Abadantaa ma albarka daŋ boraa ra kaŋ na borohennataray cebe ma ne.» Rutti šintin ka deede Nawomi se kaŋ nga mana goy kala faari foo ra kaŋ koyoo maaɲoo ti Bowazu.

\VS{20}Nawomi nee nga nzuraa se: «Abadantaa ma albarka daŋ aroo woo ra, nga kaŋ gomnoo ga hanga hundikoyney nda bukawey kul.» Nawomi yee ka nee a se: «Aroo woo ti ir boro maana. A goo mo borey ra kaŋ ga hima kʼir zaa.»

\VS{21}Rutti kaŋ ti Mowab boro, yee ka nee nga nzuraa se: «Bowazu nee ya ne, ya cindi ka kaa ka kurma nga goykey dumawey ga hala hegaa ma ben.»

\VS{22}Nawomi nee Rutti se: «A boori, ay izoo. Cindi ka koy goy Bowazu goykaw woyey bande hala boro kul masi ni žilla.»


\par }{\PP \VS{23}Rutti cindi a ga koy kurma Bowazu goykaw woyey bande, hala i na orž jinaa nda alkamaa kul hegay ka ben. Woo kul ra, Rutti cindi nga nzuraa Nawomi do.




\par }\Chap{3}{\SH Rutti kani Bowazu ceetaamey cire hala moo boo
\par }
{\PP \VerseOne{1}Han foo Nawomi nee Rutti se: «Ay izoo, ay ga baa ya ni hoyray. Ay ga hima ka ceeci hala ay meešennoo ma tee ma ne sabbu kaŋ ga ni moɲoo yaynandi.

\VS{2}Nʼga bay kaŋ Bowazu kaŋ ni nda nga goykaw woyey cindi ka goy cere bande, ir boro no? Aywa! Hõ cijinoo no, a ga koy nongu foo ra ka
orž faaru kaŋ a nʼa marga farroo ra.

\VS{3}Sohõ ɲumay, ma turaari daŋ, ma ni darbay henney daŋ. Woo banda ga, ma koy farroo kaŋ ra a ga hima ka faara. Nda ni too no din masi naŋ a ma bay wala ni goo no kala waati kaŋ a ŋaa, a haŋ ka ben.

\VS{4}Waati kaŋ a koy kani, ma hanse ka nga kanidogoo laasaabu. Nda a kani, ni dii kaŋ a jirbi kul, ma koy a do ka nga gumtaafaa kaa ceetaamey ga.\FTNT{*}{{\FR 3:4 }{\FR{3.4
}}{\FT{Ka talfiyan wiri a ga.}}} De ma kani cewey cire. Nda a tun, kul a ga hayaa har ma ne kaŋ no nʼga hima kʼa tee.»

\VS{5}Rutti na nga nzuraa zaabi ka nee: «Ay ɲaa, haya kul kaŋ nʼnʼa har ya ne ay gʼa tee.»


\par }{\PP \VS{6}Woo banda ga, Rutti tun ka koy farroo kaŋ ra Bowazu ga nga taasoo feetu. De a na takaa kul tee kaŋ nga nzuraa nʼa har a se.

\VS{7}Kaŋ Bowazu ŋaa, a haŋ ka ben, binoo ɲaali. A koy kani nga taasoo kaŋ a nʼa marga jeroo ga. Waatoo kaŋ a jirbi, Rutti moolimooli ka koy gumtaafaa hibi Bowazu ceetaamey ga ka kani i cire.


\par }{\PP \VS{8}Cijinoo gamoo ra Bowazu jiti, de a fuuni nga cewey here, a dii kaŋ woy foo bara no ma kani nga cewey cire.

\VS{9}De Bowazu nʼa hãa ka nee: «May ti ni?» Rutti nee a se: «Agay no Rutti, ni koŋŋaa. Tee ya ne talfikaw, zama haya kaŋ se ni goo ir boro maanawey ra kaŋ ga ay goo nda alhaku.»

\VS{10}Bowazu nee a se: «Ay izoo, Abadantaa ma albarka daŋ ni ra. Woo kaŋ ni ne kʼa tee ga cebe ir se takaa kaŋ nda nʼga hanse ka baa ni nzura woyoo hugey borey ka bisa ba cee jinaa. Mana aru sooga almankoyni wala woo kaŋ sii nda alman ceeci a ma baa ni.

\VS{11}Sohõ ay izoo, ni lakkaloo ma kani. Haya kul kaŋ nʼnʼa har, ay gʼa tee, zama koyraa kul ga bay kaŋ woy atabiya hennakoyni ti ni.

\VS{12}Cimi no, ay goo borey ra kaŋ ga hima ka ni zaa. Amma aru foo goo no kaŋ ga man war baaba-izetaray ra ka bisa agay.

\VS{13}Sohõ kani ne hala moo ma boo. Nda moo boo, ir ga kaa ka bay wala aroo din kaŋ ga man ni baaba-izetaray ka bisa agay, ga baa nga ma ni zaa jina. Nda a yadda, a boori, a mʼa tee. Amma nda a si kan a se, ay ga žee nda Abadantaa kaŋ ga huna maaɲoo kaŋ ay ga ni zaa. Kani hala moo ma boo.»


\par }{\PP \VS{14}Rutti cindi ka kani Bowazu cewey cire, amma a tun za alfazar. Bowazu si baa boro kul ma bay kaŋ woy kani no din ra.

\VS{15}Waatoo kaŋ Rutti too koyyan Bowazu nee a se: «Ni sanfitoo kaa, de mʼa dii ya ne.» Rutti nʼa kaa, de Bowazu na orž kilo waranka (20) cine doori a ra, kʼa jerandi a se. Woo banda ga, Bowazu koy hugey do.


\par }{\PP \VS{16}Waatoo kaŋ Rutti too hugey, nga nzuraa nʼa hãa ka nee: «Ay izoo, taka foo ka tee?» Rutti na hayey kul filla a se kaŋ Bowazu nʼi tee nga se.

\VS{17}A yee ka nee Nawomi se kaŋ Bowazu nee nga se: «Rutti, nʼsi hima ka yee ni nzuraa do nda ni kabe kooney.» De a nʼay noo orž kaŋ ga too kilo waranka (20) cine.

\VS{18}Nawomi nee Rutti se: «Dangay ka batu, ay izoo, hala ma dii hayey wey kul kokoroo, zama ay ga bay kaŋ Bowazu lakkaloo si kani nda a mana šennoo woo benandi hõ zaaroo.»




\par }\Chap{4}{\SH Bowazu huga nda hayey kaŋ Elimelek buu kʼi naŋ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Bowazu koy goro nongoo kaŋ ra koyraa borey ga marga kaŋ sii kala koyraa miɲoo jeroo ga. Bowazu goo ma goro no din da, kaŋ aroo kaŋ ga man Rutti baaba-izetaray ra ka bisa a da ne ma kaa. Bowazu ciya a se ka nee: «Armaa aroo, kaa ka goro ne ra.» Aroo kaa, a goro Bowazu jeroo ga.

\VS{2}Woo banda ga, Bowazu na boro beeri woy (10) cee koyraa alwakiiley ra. A nʼi gorandi i ma seede.

\VS{3}Waatoo din Bowazu šelaŋ ka nee Rutti boro maanaa se: «Nawomi kaa ka hun Mowab, de sohõ a ga baa nga mʼir armaa Elimelek faaroo kaŋ a buu kʼa naŋ yeeti hugey borey affoo se.

\VS{4}Ay baa ya ni bayrandi kaŋ, nda nʼga baa ma faaroo zaa ka huga nda a, mʼa zaa koyraa alwakiiley nda borey kaŋ goo ne kul jiney ra. Nda nʼga bagʼa, mʼa zaa. Nda nʼsi bagʼa mo, mʼa har ya ne, ya bay. Zama nda nʼsʼa zaa, kul agay ti boro maanaa kaŋ ga kaa ni dumaa ga kaŋ ga hima kʼa zaa.» Aroo nee Bowazu se: «Ay gʼa zaa.»

\VS{5}Bowazu yee ka nee a se: «Nda nʼna Nawomi faaroo zaa ka huga nda a, nʼga Rutti mo sanbu kʼa hiiji kaŋ kaa ka hun a bande Mowab. Hala a ma hin ka duu izʼaru, kurɲoo kaŋ buu maaɲoo masi dere.»

\VS{6}Rutti boro maanaa nee Bowazu se: «Nda takaa woo no, ay tun a ga. Ay si faaroo zaa, ay si Rutti hiiji. Zama takaa woo ra ay zankey tuboo ra haya ga kaa ka hun. Agay hunday ngi zaayanoo si tee ya ne, i zaa ay dogoo ra.»


\par }{\PP \VS{7}Zamanoo din Izirayel gandaa ra ngi alaadaa ti nda boro ga baa nga ma hayayaŋ yeeti boro foo maaɲoo ga, wala ka huga nda hayayaŋ cere se, affoo mma nga taami cala faa kaa kʼa noo affaa se. Woo no ma cebe kaŋ waafakay tee.

\VS{8}Woo se waatoo kaŋ Rutti boro maanaa nee Bowazu ma huga nda faaroo, kul a na nga taami cala faa kaa kʼa noo Bowazu se.


\par }{\PP \VS{9}Woo banda ga, Bowazu nee koyraa alwakiiley nda borey kul kaŋ goo no se: «Hõ war ga seede kaŋ ay duu Nawomi ga Elimelek hayey kul kaŋ goo Kiliyoŋ nda Mahiloŋ maaɲey ga.

\VS{10}Faaroo zaayanoo banda ga, Rutti kaŋ ti Mowab boro kaŋ Mahiloŋ buu kʼa naŋ, ay gʼa sanbu hiijay se. Takaa woo ra faaroo ga cindi bukaa borey maaɲey ga. De mo ize kaŋ Rutti nʼa hay ga tee Mahiloŋ tubukaw, hala bukaa maaɲoo masi dere armey ra nda gandaa ra. War kul ga seede hõ.»

\VS{11}Alwakiiley kaŋ cindi no din nda alžamaa kul tuuru Bowazu se ka nee: «Ir ga seede. Ir gʼa ŋaaray Abadantaa ga, a ma albarka daŋ woyoo ra kaŋ ni ne kʼa zaa. A ma tee Rašel nda Leya cine kaŋyaŋ ti Izirayel hugoo borey kul ɲaa! Ni almanoo ma boobo koyra-izoo ra kaŋ se i ga nee Efrata. De Abadantaa ma ni maaɲoo mo jer Betelehem koyraa ra.

\VS{12}Abadantaa ma ni noo ize boobo woyoo woo ga, hala ni hugoo ma beeri ka tee Peres kaŋ ti Žuda nda Tamar izʼaroo, wanoo cine.»


\par }{\SH Bowazu hiiji Rutti; Obed hayyanoo
\par }
{\PP \VS{13}Bowazu na Rutti hiiji. Abadantaa doonandi Rutti se, a tee boro hinka. A duu nga boŋ, a duu izʼaru.

\VS{14}Waatoo kaŋ woo tee Betelehem woyey nee Nawomi se: «Albarka ma bara Abadantaa se kaŋ na ni noo talfikaw hõ! Irkoy ma ni haamaa noo maa Izirayel gandaa ra.

\VS{15}Zankaa woo ga ni hunaroo noo addalil. A ga ni faaba ni ženyanoo ra, zama ni nzura woyoo kaŋ ga hanse ka baa ni ka duu ma ne izoo woo. Ni nzuraa woo bisa ma ne izʼaru boro iyye.»

\VS{16}Nawomi na zankaa taanaa zaa nga gandoo ra. Nga no ka zankaa biiri.

\VS{17}Nawomi taalamma woyey, nongoo kul ra i nee cere se: «War ga bay kaŋ Nawomi duu izʼaru.» De i na zankaa maaɲoo daŋ Obed. Waatoo kaŋ Obed beeri, a duu izʼaru kaŋ a na maaɲoo daŋ Yišay. Yišay woo, nga ti Dawda baabaa.


\par }{\SH Dawda kaagey
\par }
{\PP \VS{18}Kaagey kaŋ ga Dawda hun maaɲey ti wey, kʼa zaa za Peres ga. Peres ti Hesroŋ baabaa;

\VS{19}Hesroŋ ti Ram baabaa; Ram ti Aminadab baabaa;

\VS{20}Aminadab ti Nahišoŋ baabaa; Nahišoŋ ti Salmuni baabaa;

\VS{21}Salmuni ti Bowazu baabaa; Bowazu ti Obed baabaa;

\VS{22}Obed ti Yišay baabaa; Yišay ti Dawda baabaa.

\par }