\NormalFont\ShortTitle{Yu Bugithin}

{\MT Yu Bugithin

\par }{\SHB A

\par }
{\PP {\K{Abib}} Bin m’on e pul ko kalendar ko Hebrew, gonpan lukngun e March nge mada’ ko lukngun e April; ma ku yima yog ni Nisan.

\par }{\PP {\K{Acacia}} Ba gek’iy nma yib e flores riy ma ba el e ren riy.

\par }{\PP {\K{Adar}} Bin ragag nge l’agruw e pul ko kalendar ko Hebrew, gonpan lukngun e February nge mada’ nga lukngun e March.

\par }{\PP {\K{Agate}} Bmit e malang nib stotolang pulwon ma ba yo’or ra’en, machane ba ga’ nga daken e wechwech nge mare’niw.

\par }{\PP {\K{Alabaster}} Bmit e malang nib munguy maba ra’en milik, ni yima ngongoliy yochi rume’ riy.

\par }{\PP {\K{Aloe}} Ban’en ni bfel’ bon ni yima fek u bmit e pan. Yima fanay ni falay nge florida.

\par }{\PP {\K{Alpha nge Omega}} Fithingan e bin m’on nge bin tomur e yol ni Greek, ni be yip’ fan e tabolingin nge tungun, bin m’on nge bin tomur, nge feni langob nge feni dariy thibngin Got.

\par }{\PP {\K{Amethyst}} Bmit e malang nib stotolang pulwon ma ba (purple ara violet) ra’en.

\par }{\PP {\K{Armor}} Madan e mael nib el el ni dabi kur ko saydon.

\par }{\PP {\K{Artemis}} Fithingan ba got ni bpin nu Greece nma yong’olnag yin e ppin ngi i diyen.

\par }{\PP {\K{Asherah}} Ba got ko yong’ol ni be’ ni bpin nma meybil yu Kanaan ngak; ma puluwon ko got ni pumo’on e Baal. Tomuren ni kol e Hebrew yu Kanaan ma bo’or i yad e i meybil ko gali got ney.

\par }{\PP {\K{Astarte}} Ba got ko yong’ol nge mael ni un ta’fan kakrom u u Near East.

\par }{\SHB B
\par }
{\PP {\K{Baal}} Ba got ko yongo’ol ni i meybil piyu Kanaan ngay, ma puluwon ko got ni bpin e Asherah. Tomuren nike kol e Hebrew e nam nu Kanaan ka ra pired ngay ma yad tabab i meybil ko gal got ney.

\par }{\PP {\K{Baal ko M’ag}} Fithingan Baal nma yog e girdi’ nu Shekem.

\par }{\PP {\K{Balsam}} Bmit i gek’iy ni yima fek bogi ban’en riy ni bfel’ bon ni yima fanay ni falay nge florida.

\par }{\PP {\K{Barley}} Bmit e
{\ADD{grain}} ni ku yima yung ni bod e
{\ADD{wheat}} ma ku yima kay.

\par }{\PP {\K{Beelzebul}} Ba ngachal u lan e
{\ADD{Bin Be’ech e M’ag}} ni fithingan fare mo’oniyan’ ni pilung ko gubin e kan ni kireb.

\par }{\PP {\K{Binaw ku David}} (David’s City) Ulan e
{\ADD{Bin Kakrom e M’ag}} e be yip’ fan bang u Jerusalem ni kol David ko mael nge fek u pa’ e girdi’ nu Jebus. Ma ulan e
{\ADD{Bin Be’ech e M’ag}} e be yip’ fan yu Betlem.

\par }{\PP {\K{Breastplate}} Bang ko madan e mael nma upnguy ngorngorey, ma yungyal’ e keru’uy e yima upnguy ngay nge ayuwegey ko gan e gat’ing nge saydon.

\par }{\PP {\K{Bronze}} Bmit e wasey ni ba dake m’areniw ra’en.

\par }{\PP {\K{Bul}} Fithingan e bin meruk e pul ko kalendar ni Hebrew, ni gonpan a lukngun e October nge mada’ nga lukngun e November.

\par }{\SHB C
\par }
{\PP {\K{Calamus}} Bmit e gerger ni bfel’ bon.

\par }{\PP {\K{Camp}} Bang i ban’en nike yan i gif ba ulung i girdi’ ngay u tanggin e
{\ADD{tent}} ara yochi na’un boch ngiyal’.

\par }{\PP {\K{Carnelian}} Bmit e malang nib stotolang puluwon ma ba row ra’en.
444

\par }{\PP {\K{Cart}} Ba karro ni l’agruw e tayapyap riy nma girngiy e os fa garbaw.

\par }{\PP {\K{Cassia}} Ban’en ni yima fek u keru’ bmit e gek’iy ngu’un fanay ya bfel’ lamean.

\par }{\PP {\K{Chalcedony}} Bmit i malang nib stotolang puluwon nib pathethaw ra’en ara ba ra’en milik.

\par }{\PP {\K{Circumcise}} (Maad’ad ni bod ni yog e Motochiyel rok Moses) Ngan th’ab e biyach u taban e n’en ko pumo’on; Gubin e bitir ni pumo’on nu Israel ni yima maad’adnag, ko rofen ni gamen e meruk e rran yangren, nib pow ko m’ag u thilin Got nge girdi’ rok.

\par }{\PP {\K{Coral}} Bmit e lugoch ni bfel’ ra’en ni yima fanay ni churwo’ nge ku boch e nunuw.

\par }{\PP {\K{Couch}} Bangi chiya nib munguy ma ba ga’ radan ni yima par ara yima thig nga daken.

\par }{\PP {\K{Cush}} Bang i binaw ni tabab ko yimuch u Egypt nge mada’ ko gin bay yu Ethiopia ngu Sudan riy e chiney.

\par }{\SHB D
\par }
{\PP {\K{Dagon}} Fithingan e bin th’abi ga’ e got rok piyu Filistia.

\par }{\PP {\K{Dead Sea}} Bang i day ni ragag nge nel’ e mayel ko ngek u Jerusalem ni dariy ban’en riy ni bfos ya ir e th’abi buday ko day nu fayleng.

\par }{\PP {\K{Demon}} Ba kan ni kireb ni bay gelngin ni nge gafgownag e girdi’, yima leamnag ni ir e tapigpig nge tamol’og ku Mo’oniyan’.

\par }{\PP {\K{Desert}} Bang i ban’en nib mlik’ ma ba yan’yan’ ni ba ga’ nder tugul ban’en riy.

\par }{\PP {\K{Dipper}} Fithingan ba ulung i t’uf ni bod ya’an ba nim nib n’uw kolen.

\par }{\PP {\K{Dongki}} (Donkey) Ba gamanman ni bod bochi os nib achig nma fek e chugom nge girdi’.

\par }{\PP {\K{Dove}} Bmit e bulogol nib wechwech ma ir e pow ko gapas.

\par }{\PP {\K{Dragon}} Ba gamanman ni bay ko yat ni bod ba galuf nib ga’, ir e pow ku Mo’oniyan’ ko Revelation 12:3–13.

\par }{\PP {\K{Duwan e Felfelan’}} (Year of Restoration) ara (Jubilee) Gubin e wugem e duw u Israel, mra be’ ma nge sul e tirok ngak. U lan re duw ney e yima sulweg e binaw fa na’un fa chugom ko an som’on ni tafen ara fen, ma yima pag e sib ni Jew nge yan nike puf mat’won, ma dab ni woldug u lan re duw nem.

\par }{\SHB E
\par }
{\PP {\K{Efod}} Yu yang u Bible e de tamilang fan e re bugithin ney riy, machane yu yang e be yip’ fan bang ko mad rok fare Prist Th’abi Ga’. Ma yu yang e be yip’ fan ban’en ni yima fanay ngan nang e tin bayib nga m’on.

\par }{\PP {\K{Elul}} Bin nel’ e pul ko kalendar ni Hebrew; gonpan lukngun e August nge mada’ nga lukngun e September.

\par }{\PP {\K{Emperor}} Ba pilung nib yo’or e binaw nge nam ni bay u tan lungun.

\par }{\PP {\K{Epicurean}} Pi’in ur folgad ko machib rok Epicurus, ni be’ u Greece ni i yog ni felfelan’ e ir e th’abi tolang ko tin ni bfel ko yafos.

\par }{\PP {\K{Epileptic}} Be’ ni bay ba m’ar ko thamthaem rok’ nma da’da’ me thig nga but’.

\par }{\PP {\K{Ethanim}} Bin medlip e pul ko kalendar ni Hebrew, lukngun e September nge mada nga lukngun e October, boch e ngara’ ma kunog ni Tishri.
445

\par }{\PP {\K{Ethiopia}} (mu guy e Cush)

\par }{\PP {\K{Eunuch}} Be’ nib pumo’on ni kan maad’adnag ni dabkiyag ni ngar pirew e ppin.

\par }{\SHB F
\par }
{\PP {\K{Fayleng ko Yam’}} Bangi ban’en nma leamnag e girdi’ nra yim’ e girdi’ me yan ngay nib talumor ni bay u tane but’ u ar.

\par }{\PP {\K{Feldspar}} Ba malang nib el mab yo’or ra’en ma ba galgael.

\par }{\PP {\K{Fig}} Ba gek’iy ni yima kay wom’ngin. Ngiyal’nem e
{\ADD{Fig}} e pow ko flaab nge gapas. Yima fal’eg e kek nge wayin riy, ma yuwan e yima lifith ni dug, pilet, nge ambrela, ma ku yima fanay ni flay.
{\ADD{Fig}} e reb e ban’en nrib t’uf ko Filistine.

\par }{\PP {\K{Filosofer}} (Philosopher) Be’ nma be’eg nge fil bokum ban’en u fayleng ni nge nang fan e yafos.

\par }{\PP {\K{Flax}} Yoch ke waldug ni yima yung ni tha’an keru’ e yima fal’eg e mad ni linen riy.

\par }{\PP {\K{Frankincense}} Ba incense nib tolang puluwon mab t’uf nni fek ko logwen kenggin bmit e gek’iy ni yira urfiy ma bfel’ bon.

\par }{\SHB G
\par }
{\PP {\K{Gachalpen}} (Apostle) Reb fa ragag nge l’agruw i pumo’on ni mel’eg Jesus ni ngu’ur leked ma yad be ayweg. Ku yima yog ku Paul nge ku boch e Kristiano u lan e
{\ADD{Bin Be’ech e M’ag}}.

\par }{\PP {\K{Gapgepnag}} (Anoint) Ngani liyef ara ni pu’og e gapgep ko
{\ADD{olive}} nga daken be’ ni yibe ta’fan ara yibe ta’ nga ba liw ni nge rin’ ba marwel.

\par }{\PP {\K{Garnet}} Bmit e malang nib stotolang puluwon ma ba row ra’en ni yima fanay ko nunuw.

\par }{\PP {\K{Gazelle}} Bmit e deer nra mithmith ma rib towrug ni bfel’ i yaliy.

\par }{\PP {\K{Gentile}} Demutrug be’ ni gathi ba Jew.

\par }{\PP {\K{Gin Ba Thothup}} (Holy Place) Bang u lan e Tempel nib ga’ ma bmigid ko Gin Th’abi Thothup ni bangi kateng e bay u thilin e gal senggil ney.

\par }{\PP {\K{Gin Th’abi Thothup}} (Most Holy Place) Ba senggil u Tempel ni rib ga’fan, ya tagil’ e
{\ADD{Kahol ko M’ag}}. Go’ fare
{\ADD{Prist ni Th’abi Ga’}} e ra yan nga langgin e re senggil ney nri ta’abyay u reb e duw ko rofen ni
{\ADD{Yaran e Bayul}}.

\par }{\PP {\K{Girngiy e pow}} (Cast lots or draw lots) Rogon ni yima Duwgiliy ban’en e yima girngiy baley lek u fithik’ bthum nib thilthil n’umngin, ara non’ yochi malang nga but’ ni bay e pow riy, nge ku boch nma rin’ yu Israel ni yalenrad nib thilthil rogon.

\par }{\PP {\K{Grain}} Yochi awoch ni bod e komey ni yima kay.

\par }{\PP {\K{Grape}} Bmit e woldug nma garawraw ni yu punug wom’ngin ni yima kay, yima gilk’ad ngeb e raisin riy ma kuyma ngongliy e wayin riy.

\par }{\SHB H
\par }
{\PP {\K{Hades}} Thin nu Greece ni bay ko
{\ADD{Bin Be’ech e M’ag}} ni be yip’ fan e fayleng ko yam’.

\par }{\PP {\K{Harp}} Ba talin e musik ni dalip e tabthung riy ma bay bogi seng u thilin ni ir e yima chubeg nga buguli pa’ey.

\par }{\PP {\K{Hebrew}} Girdi’ nu Israel, boch ngara’ ma kunog e Jew ngorad.

\par }{\PP {\K{Hermes}} Fithingan ba got nu Greece ni ir e tamol’og ko pi got.

\par }{\PP {\K{Honey}} Ba ggan nib athib ma ba mulogguy nma kunuy e ngul ko flores.
446

\par }{\PP {\K{Hyssop}} Bmit e gerger nib tapa’pa’ ni yima fenay ni ngu’un lithag ko gapgep fa ran ngan atngiy u nap’an e pi gam’ing ko taliw.

\par }{\SHB I
\par }
{\PP {\K{Incense}} Ban’en ni yima urfiy nge yan bon ni bfel’. Ma urfiy piyu Israel u nap’an e meybil.

\par }{\SHB J
\par }
{\PP {\K{Jackal}} Bochi gamanman ni malboch ni bod ya’an bmit e pilis ni
{\ADD{fox}} fithingan.

\par }{\PP {\K{Javelin}} Ba sarey nib ngoch mma ba’ud ni i fek e salthaw kakrom.

\par }{\PP {\K{Jasper}} Bmit e malang nib stotolang pulwon ni bo’or ra’en; bin nnog u Bible e gonpan ba galunglung ara ba tamilang ra’en.

\par }{\PP {\K{Jebusites}} Ba ulung i girdi’nu Kanaan ni ur pired u Jebus niki yima yog e re gin’em ni Jerusalem.

\par }{\PP {\K{Jews}} Girdi’ nu Judah ara chon e genong ku Judah, me boch ngara’ minog ngak demutrug be’ ko fa ragag nge l’agruw i genong nu Israel.

\par }{\SHB K
\par }
{\PP {\K{Kahol ko M’ag}} (Covenant Box) Ba kahol ni ren ni kan ing ko gol ntagil’ fa gal raba’ i malang ni kan yoloy fa ragag i Motochiyel nga daken.

\par }{\PP {\K{Kislev}} Bin mereb e pul ko kalendar ni Hebrew, i tabab u lukngun e November nge mada’ nga lukngun e December.

\par }{\PP {\K{Kerubim}} Ban’en nib fos ni bay pon ni kan weliy rogon ko Ezekiel 1:5–13.

\par }{\SHB L
\par }
{\PP {\K{Leviathan}} Fithingan ba kokow nu maday ni bay ko yat ni be yip’ fan e togopaluw nge kireb; ku bay murung’agen ko babyor rok yu Kanaan kakrom.

\par }{\PP {\K{Levite}} Be’ ko genong ku Levi, fa be’ ni pumo’on nma ayuweg e prist ko pi farwol ko gam’ing u Tempel.

\par }{\PP {\K{Lily}} Bmit e giyab ni bfel’ ya’an e flores riy.

\par }{\PP {\K{Low nib to’ar}} (Abyss) Bang i ban’en nib to’ar u lan e fayleng ni kani kalbusnag e pi mo’onyan’ riy nge taw ko bin tomur e gechig.

\par }{\PP {\K{Lyre}} Bmit e
{\ADD{harp}} ni talin e musik.

\par }{\SHB M
\par }
{\PP {\K{Maad’ad ni bod ni yog e Motochiyel rok Moses}} Mu guy e
{\ADD{(Circumcise)}}.

\par }{\PP {\K{Madnom ko Flowa Ndariy e Is Riy}} (Festival of Unleavened Bread) Ba madnom rok yu Israel ni medlip e rran n’umngin nap’an ni yima tay nga tomur ko Paluk’af, ni fan ko fa ngiyal’ kakrom ni chuw e pi chitamangirad ko sib u Egypt. Re wik nem e dabni kay e flowa ni bay e is riy.

\par }{\PP {\K{Madnom ko M’ug e Pul}} (New Moon Festival) Yima tay re madnom ney ko rofen ni kafiniyag ni ngan guy e pul nri kab gilgith. Rofen ney e danir maruwel ya ngan toffan, mini meybil, mini pi’ e maligach, mini abich ngan madnom.

\par }{\PP {\K{Madnom ko T’ar Wom’engin e Woldug}} (Harvest Festival) Ba madnom rok yu Israel ko ngiyal’ ni ngan th’ab e
{\ADD{wheat}} ni yima tay u tungun e May ma wugem e rran nga tomuren e Paluk’af.

\par }{\PP {\K{Madnom ko Temple}} (Festival of Dedication) fa (Hanukkah) Nap’an e ra’ay nge nel’ i ragag nge lal e duw nga m’on ni dawori yib Kristus me cham yu Israel ngar li’ed e pi to’ogor rorad ni ka’ar koled fare Tempel u Jerusalem; me sul fare Tempel
447

\par }{\MM ngak yu Israel mra madnom niged ni meruk e rran. Re madnom nem ni thin ni Hebrew e “Hanukkah” fithingan.

\par }{\PP {\K{Madnom ko Yochi Na’un}} (Festival of Shelters) Ba madnom rok yu Israel ni yima tay u tungun e mt’ar wom’engin e woldug, ni nge pugworan e pi duw ni i malekag e pi chitamangirad ni kakrom u daken e ted i yan. Yima toy yochi na’un ngu’un par riy u nap’an re madnom ney.

\par }{\PP {\K{M’ag}} (Covenant) Yalen ba tha’ nike ta’reb an’uy ngay; u thilin l’agrow ni’ ara l’agruw ke girdi’, ara thilin Got nge be’ ara Got nge bake girdi’. Re bugithin ney ko
{\ADD{Bin Kakrom e M’ag Rok Got}} e be yip’ fan rogon e tha’ni nge par u thilin Got nge girdi’ nu Israel ni ta’reban’rad ngay u nap’an Moses.

\par }{\PP {\K{Maligach ko Denen}} (Sin Offering) Ba maligach ni nge chuweg e denen ko prist.

\par }{\PP {\K{Maligach ni Grain}} (Grain Offering) Ba maligach ni grain e yima pi’ ni yibe og e magaer ngak Got.

\par }{\PP {\K{Maligach nma Gapaseg Thilin Got nge Girdi’}} (Fellowship Offering) Ku reb e maligach ni be dag nike fel’ thilin Got nge girdi’. Bang ko fare gamanman e ir e kan urifiy u daken e altar; ma gin ke magey e ke kay e girdi’ ni yad be un ko meybil u rom.

\par }{\PP {\K{Maligach ni Mo’oruf}} (Burnt Offering) Ba maligach ni kan urfiy ba gamanman nib polo’ u daken e altar; boch e maligach e kemus ni yuyang ko gamanman e yima orfeg.

\par }{\PP {\K{Manna}} Ba ggan ni i kay yu Israel nnap’an ni yad be malekag u ted i yan. Nochi ban’en ni ba wechwech ma ba gilgith ni bay oloyen (mu guy e Exodus 16:14–21).

\par }{\PP {\K{Mandrake}} Ba mit e pan nib achig ni yima leamnag nra kay be’ ni bpin wom’engin fa lik’ngin me momnag ni nge diyen.

\par }{\PP {\K{Messiah}} Fithingan ba liw ko Hebrew ni fan e
{\ADD{“En ni kan Gapgepnag”}} nnog ngak fare Tabiyul nni micheg ni bayib, ni wub rok’ e i yog e pi profet nib kakrom u m’on ni nge yib. Re bugithin ney ni Greek e
{\ADD{Kristus}}; ta’reb fan.

\par }{\PP {\K{Millet}} Bmit e
{\ADD{grain}} ni yima yung ngu’un kay wom’engin.

\par }{\PP {\K{Molek}} (Molech) Reb e got ko girdi’ ni kakrom u Kanaan.

\par }{\PP {\K{Motochiyel}} (Law) Ireram fithingan fa lal ke babiyor ni bay nga m’on ko
{\ADD{Bin Kakrom e M’ag}} nma yog e Jew, ma ku yima yog ko yuke
{\ADD{Babiyor rok Moses}}. Yungyal’ minog ko
{\ADD{Bin Kakrom e M’ag}}.

\par }{\PP {\K{Mow}} (Vow) Yibe micheg bbugithin fa yibe micheg ban’en ni ngan rin’ u fithingan Got.

\par }{\PP {\K{Mule}} Ba gamanman ni ba chugur ya’an ko os, ya chitiningin e ba os ma chitamangin e ba dongki.

\par }{\PP {\K{Mustard}} Ba ke woldug nib ga’ ma rib achichig awochngin, yima bilig awochngin ngu’un tay ko ggan ni nge fel’eg lamen.

\par }{\PP {\K{Myrrh}} Guy u ba gek’iy ni bfel’ bon ma ba tolang pulwon, ma ku yima fanay ni flay (Mark 15:23) ma ku yima fanay ngak be’ nike yim’ u m’on ni ngan k’eyag (John 19:39).

\par }{\PP {\K{Myrtle}} Bmit e gek’iy nma par nib galunglung ni gubin ngiyal’.

\par }{\SHB N
\par }
{\PP {\K{Nard}} Bmit e florida nib tolang pulwon ni yima fek u bmit e gek’iy.

\par }{\PP {\K{Nazarene}} Yima yog ku be’ ko binaw nu Natharet. Ma ku u nog ni yibe
448

\par }{\MM yip’ fan Jesus, nge tin som’on e kristiyano (muguy Acts 24:5).

\par }{\PP {\K{Nazirite}} Be’ ni ognag ir ngak Got nge mow nga daken, ma dabi unum e wayin fa biya, dabni th’ab piyen lolugen, ma dabi math ko yam’.

\par }{\PP {\K{Nifiy ni dabi math (Hell)}} Bangi ban’en ni tafen e gechig. Ni bay e nifiy riy.

\par }{\PP {\K{Nisan}} Mu guy e
{\ADD{Abib}}.

\par }{\SHB O
\par }
{\PP {\K{Olive}} Bmit e gek’iy ni yima yung ya bfel’ wom’engin ma yima fek e gapgep riy.

\par }{\PP {\K{Onyx}} Bmit e malang ni ba stotolang pulwon ma ba yo’or ra’en.

\par }{\PP {\K{Orion}} Ba ulung i t’uf.

\par }{\PP {\K{Ostrich}} Ba arche’ nrib ga’ nder changag, ma l’agruw buguli’ay ma bpey ko mil. Ra ilal reb ma gonpan ragag e fit tolngin ma 175 e pawn tomalngin.

\par }{\SHB P
\par }
{\PP {\K{Pag e abich}} (Fasting) Dabkuni abich ni bay nap’an ni fan ko meybil ngak Got.

\par }{\PP {\K{Paluk’af}} (Passover) Ba madnom rok’ piyu Israel yad ma madnom ni fan e ni chuweg e tin kakrom e Hebrew u tan pa’ yu Egypt. Fare Engel ko yam’ e li’e bin nganni’ u gubin e tabnaw nu Egypt me luk’af gubin e tabnaw ko pi Hebrew. Exodus 12:23–27.

\par }{\PP {\K{Paradise}} Fithingan yu tharmiy. (Luke 23:43)

\par }{\PP {\K{Pentekost}} (Pentecost) Thin nu Greece ni fithngan e madnom rok piyu Israel ni Madnom ko T’ar Wom’engin Woldug. Fan e Pentekost e
{\ADD{wugem}} ya yima tay re madnom ney u wugem e rran nga tomuren e Paluk’af.

\par }{\PP {\K{Pharisee}} Ba ulung i girdi’ ko taliw rok e pi Jew u nap’an Jesus. Yad ba almirin ko Motochiyel ku Moses nge ku boch ni ku non’ ngay ni kakrom i yib.

\par }{\PP {\K{Pi Chon e Tharmiy}} (Heavenly Beings) Bogi kan (muguy e Genesis 6:2)

\par }{\PP {\K{Pleiades}} Fithingan ba ulung i t’uf. (Job 9:9)

\par }{\PP {\K{Bpin rok’}} (Concubine) Be’ ni bpin nma pigpig ngak be’ nib pumo’on ma kuyow ma par ngu’ur fakyew e btir. Machane gathi ir le’engin fare pumo’on. Bay mat’wun ni ir e bpin rok ma fare mo’on e yima yog ni figirngin.

\par }{\PP {\K{Pi Tayugang’ Ko Prist}} (Chief Priests) Mu guy e prist.

\par }{\PP {\K{Pomegranate}} Wom’engin bmit e gek’iy ni yima kay, nib rowrow, ma bod wom’engin ba arfath nib ga’.

\par }{\PP {\K{Prist}} (Priest) Be ni pumo’on nma gagyegnag e gam’ingin e liyor u Tempel mma pi’ e maligach.

\par }{\PP {\K{Prist ni Owchen Levi}} (Levitical Priest) Ba prist ko Hebrew ni be’ ko genong ku Levi.

\par }{\PP {\K{Prist ni Th’abi Ga’}} (High Priest) Bin bugulebuth e liw ko Prist. Go’ ir e ma yan ngalan e Gin Th’abi Thothup u Tempel.

\par }{\PP {\K{Profet}} (Prophet) Be’ nma weliy e thin ku Got ngak e girdi’.

\par }{\SHB Q
\par }
{\PP {\K{Quartz}} Bmit e malang ni ba stotolang pulwon ma ba yo’or ra’en.

\par }{\PP {\K{Queen}} Le’engin e pilung.

\par }{\SHB R
\par }
{\PP {\K{Rabbi}} Thin ni Hebrew ni fan e
{\ADD{Sensey Rog}}.
449

\par }{\PP {\K{Ragag e Pasent ni Fen Got}} (Tithe) Ragag e pasent ko tin ke thognag be’ ko maruwel ni ki i tay ara wom’engin e woldug rok e fen Got ni thingari pi’ ngani maruweliy e tirok’ Got ngay. (Malaki 3:10)

\par }{\PP {\K{Red Sea}} Fithingan yu yang i lipath nge mariw ni aram tagil’ fapi n’en ni buch nni weliy ko Exodus 13.

\par }{\PP {\K{Rran ko Dum’madil}} (Day of Preparation) Bin nel’ e rran, (Friday), ni rofen ni yima t’ar madilen e Sabbath (Sebedo).

\par }{\SHB S
\par }
{\PP {\K{Sabbath}} Bin medlip e rran ko wik ko girdi’ ni Jew, ra tabab nike aw e yal’ ko Friday nge mada’ ko ngiyal’ nike aw e yal’ ko Sebedo. Ba rran nib thothup ni dabni maruwel.

\par }{\PP {\K{Sadducees}} Bochi ulung ko taliw ko pi Jewish u nap’an e
{\ADD{Bin Be’ech e M’ag}} nib ga’ ni prist chonggin.

\par }{\PP {\K{Samaritan}} Be’ nu Samaria ni bbinaw u thilin yu Judea ngu Galilee.

\par }{\PP {\K{Sanctuary}} Ba na’un nib tabgul ni fan ko meybil nge liyor ngak Got. Ku yima yog ko chi gin tagil’ e maligach ma gathi fare na’un ni ga’ngin.

\par }{\PP {\K{Sapphire}} Ba malang ni rib tolang pulwon ma ba ga’ ni yarra’ ra’en.

\par }{\PP {\K{Scepter}} Ba lek nib ngoch nma kol e pilung ni pow ko lung, nib ga’ lungun.

\par }{\PP {\K{Scorpion}} Bochi gamanman nma gararaw ni meruk ay ma ba n’uw buk’ ma bay e yub rok.

\par }{\PP {\K{Shebat}} Bin ragag nge ta’reb e pul ko kalendar ni Hebrew, lukngun e January nge mada’ nga lukngun e February.

\par }{\PP {\K{Shield}} Bangi wasey nib ga’ radan ni yima fek ko mael ni ngu’un pilig e sarey, saydon nge yar ngay.

\par }{\PP {\K{Sivan}} Bin dalip e pul ko kalendar ni Hebrew, i tabab u lukngun e May nge taw nga lukngun e June.

\par }{\PP {\K{SOMOL}} Ireray e re ngachal ni kan fanay ko re ke Bible ney nike yan nga luwan fithngan Got ko Hebrew ni bay ko bin Kakrom e M’ag ni Yahweh.

\par }{\PP {\K{Spring}} Fithingan bangiyal’ ko yafang ni be chuw e ayis u daken e but’ ma be tabab ni be sul yuwan e gek’iy nge flores.

\par }{\PP {\K{Sulfur}} Ban’en nma yik’ nib gel gawalngin me yib bon nib kireb.

\par }{\PP {\K{Synagogue}} Ba na’un nma mu’ulung e Jews ngay ko meybil nib ga’ ni gubin e Sabbath.

\par }{\SHB T
\par }
{\PP {\K{Tabayul}} (Savior) Ma yip’ fan Jesus Kristus ni cha’ ni Got e mel’eg ni nge ayweg me bayuliy e girdi’ rok.

\par }{\PP {\K{Tamachib ko Motochiyel}} (Teachers of the Law) Pumo’on ni yad ma fil ko girdi’ fan e motochiyel ko
{\ADD{Bin Kakrom e M’ag}}, nrib ga’ nga daken e lal kean ni som’on e babyor.

\par }{\PP {\K{Tambourine}} Ba talin e musik ni bochi
{\ADD{drum}} ni kan the’the’ yochiyang i wasey u marichelen ni yira rurug me chobchob, baga’ ni bpin e ma chubeg.

\par }{\PP {\K{Tebeth}} Bin ragag e pul ko kalendar ko Hebrew, lukngun e December nge mada’ nga lukngun e January.

\par }{\PP {\K{Tenant}} Be’ nma woldug u daken e binaw ku be’ me pi’ puluwon ni boch wom’engin e woldug ko fagi binaw.

\par }{\PP {\K{Tent}} Bangi lay ni kan n’uf ngalang nga yu ley i gek’iy.

\par }{\PP {\K{Tent u P’eowchen Somol}} (Tent of the Lord’s Presence) Ba
{\ADD{Tent}} nib
450

\par }{\MM ga’ ni kan weliy ya’an ko Exodus 26, ni ir tagil’ e meybil rok yu Israel nge taw ko ngiyal’ nike toy Solomon e Tempel.

\par }{\PP {\K{Topaz}} Bmit e malang nib stotolang puluwon ma ba maguchol ra’en.

\par }{\PP {\K{Turquoise}} Bmit e malang nib stotolang pulwon nib yarra’ ra’en, ma ku ma ma’athuk ra’en e galunglung ngay.

\par }{\SHB U
\par }
{\PP {\K{Urim and Thumim}} L’agruw i ba’nen nma fanay e prist nu Israel ni ngan nang lanyan’ Got.

\par }{\SHB W
\par }
{\PP {\K{Wheat}} Bmit e
{\ADD{grain}} ni yima ngongliy e flowa riy.

\par }{\SHB Y
\par }
{\PP {\K{Yaran e Bayul}} (Day of Atonement) Bin th’abi ga’ ko pi madnom nib thothup nu Israel, ni aram e rofen ni fare Prist ni Th’abi Ga’ e ma pi’ e maligach ni fan ko denen rok e girdi’ nu Israel. (Levitikus 16)

\par }{\PP {\K{Yoke}} Baley i gek’iy nib tomal ni yima ayliy nga daken bilel’ugun l’agrow i garbaw ngan m’ag, ni fan e nge yag nra girngiy ban’en ni bod e karro ni ta’reb rogorow ngay.

\par }{\SHB Z
\par }
{\PP {\K{Zeus}} Fithingan e bin th’abi tolang e got rok yu Greece.

\par }{\PP {\K{Zion}} Ku reb i fithingan yu Jerusalem. Ma ku yima yog ko fare burey nu Jerusalem nni toy e Tempel ngay.

\par }{\PP {\K{Ziv}} Fithingan e bin l’agruw e pul ko kalendar ko Hebrew, ni tabab u lukngun e April nge taw nga lukngun e May.

\par }