17
Rib Tesalonaika Nugun Iruaꞌ i Paulus da Sailas
1 Gubuꞌ Paulus da Sailas yunga fada gamp Amfipolis da Apolonia da tanginda rai sib da ifawaꞌ gamp tsiraꞌ Tesalonaika. Da garam Yuda ungaran mpruꞌa ruan gin mangan imingꞌ igi. 2 Da gubuꞌ Sabat iruꞌ da bits da Paulus yatangꞌ ifa rib Yuda ungaran mpruꞌa ruan gin igi ibi arangan tida nangan da irut rib Yuda ini nan da ruan i nan mingꞌa Anutu nanggan kakaran ugu. 3 Arangan idzuar i nan igi da isantingꞌ ibi Garam Anutu Ragadan ugu bungꞌ ayu tsakia da namamp da bungꞌ atip namunti marataꞌ. Da arangan ini, “Yisu aru dzi bungꞌ nida i nanggan da agam ani da Arangan Garam Anutu Ragadan arangan arigi.” 4 Da garam Yuda faingꞌ mingꞌa wasaꞌ i ribigi imuaruts da yatsungꞌ Paulus da Sailas. Da garam Grik pumuꞌa Anutu da sagat ruta bingan tsiraꞌ ampi bingan yatsungꞌ ribarangan impruꞌ ibinigi.
5 Da bitsintaꞌ rib Yuda faingꞌ igi itsanga ribigi atsungꞌa Paulus da Sailas da wangun imais nidzun gin. Ibinigi da ribarangan intsungꞌ garam maisan faingꞌ mpada mingꞌa mumai rantsa nam in igi impruꞌ isu utup tsiraꞌ da iraꞌ i wangun i suda ufuai da gagara tsiraꞌ, da ribigi ifa Dzeson ungaran da ibrang i muantsi gan da isau Paulus da Sailas i uda fadan da utup tipa nan. 6 Da bitsintaꞌ gubuꞌ ribarangan sauda wasi da impung Dzeson impruꞌ da rib muarutsan faingꞌ da yuntapin ifan da garam gudzun ruas gamp igi da iyaiꞌ ini binaꞌ, “Garam tuasaru nangan da nanga barabin waꞌa mingꞌa gamp gamp santan ugu ibawaꞌ gamp ani, 7 da Dzeson ani yis yaring gin yatangꞌ ba i gan ungaran. Ribarangan santan yis Kaisar nanggan faidagin udziꞌ i ribarangan ini king mangan rungꞌ impai, faringꞌa bida Yisu.” 8 Da gubuꞌ ampan santan mpruꞌan da garam gudzun ruas gamp igi ringanta i nan igi da nugun itsakia da iyaiꞌ ruga rugan. 9 Da garam gudzun ruas igi inang Dzeson irut garam muarutsan faingꞌ igi isub nam ntsuman suda nam tagada ruan i mpada bini ruta barabin maꞌan da itangin ribarangan ifan.
Paulus da Sailas Ifa Nang Gum Imingꞌ Gamp Beria
10 Da idziang arigi da rib muarutsan igi itangin Paulus da Sailas ifa gamp Beria. Gubuꞌ ribaranga waꞌa nigi sib da yatangꞌ rib Yuda ungaran mpruꞌa ruan gin mingꞌan nigi. 11 Rib Yuda mpada Beria igi rib bini, da uwayantan idaum iyus rib Yuda mpada Tesalonaika ugu, i ribarangan iringant i sisingꞌ bini da maran yari gin nidzun angu da iyu iyab. Da gubuꞌ sib angu da ribarangan ifaris Anutu nanggan kakaran i sruꞌa gin i Paulus nanggan fisa gin igi nan nidzun, ma imaꞌ. 12 Ibinigi da rib Yuda ampi bingan imuaruts. Da garam da sagat Grik bingan tsiraꞌ ampi bingan imuaruts impruꞌ ibinigi.
13 Da bitsintaꞌ gubuꞌ rib Yuda mpada Tesalonaika igi ringanta i nan bida Paulus ifis i Anutu nanggan imingꞌ Beria, da ribaranga faingꞌ ifa nigi da iwaya ampan igi wangun i suda ufuai. 14 Da sung angu da rib muarutsan itangin Paulus iruꞌ ifa uruts, da Sailas da Timoti rungꞌ impa Beria. 15 Rib uda Paulus badan igi iyu arangan iba isangꞌ gamp tsiraꞌ Atens, da gubuꞌ nida tanginda arangan rai da tipa fadan, da Paulus ini nan babampaf da ribarangan i nidan da Sailas da Timoti i atsungꞌa arangan bada sung angu.
Paulus Ifis i Nan Imingꞌ Gamp Atens
16 Gubuꞌ Paulus rungꞌ fangꞌa i Sailas da Timoti mingꞌa Atens da arangan itsanga anutu umpur mugus maraganunggan ampi bingan mingꞌa gamp igi da inang arangan wangun ibarabin gin. 17 Ibinigi da arangan inang da yatangꞌ rib Yuda ungaran mpruꞌa ruan gin da irut rib Yuda da garam utup faingꞌ pumuꞌa Anutu yudzungꞌ nan da ruan, da gubuꞌ sib angu da arangan ifa mumai rib mpruꞌa ruan gin da rantsa nam in da yudzungꞌ nan da rib waꞌa mpada nigi. 18 Da garam gudzupuꞌ faingꞌ mingꞌa utup Epikurian da utup Stoik*garam gudzupuꞌ faingꞌ mingꞌa utup Epikurian da utup Stoik — Garam gudzupuꞌ igi da garam maran arida i uda mararuru da udzungꞌa i nan da ruan i uwayant faingꞌ bida nam maran taꞌan wainggan. Mingꞌa wasaꞌ i rib Grik da gubuꞌ arigi da utupan iruꞌ, Epikurian da Stoik, impai. Rib Epikurian igi yatsungꞌ garam faringꞌa Epikurus gin uwayantan. Arangan imuaruts ibi nam nugun tsiaꞌan isu nam maran taꞌan wainggan. Rib Stoik igi yatsungꞌ garam faringꞌa Dzino gin uwayantan. Arangan imuaruts ibi anungꞌ idaum i garam nugun tsiaꞌa yusan ma wangun barabinda yusan. Da bida barabin waꞌan, da garam nampa isiꞌ angu da narim wangun ruta barabin igi. irut Paulus yis ruan i nan. Da faingꞌ ini ibiani, “Garam umpur nangan da nida nan sanga sanga angu igi buni nida nan idzuwai?” Da faingꞌ ini, “Arangan mafis i anutu mpada gamp faingꞌ aga nanggan.” I wain, Paulus ifis i sisingꞌ bini iyab i Yisu da nanggan muntida marataꞌ. 19 Ibinigi da ribigi iyu arangan ifan da gamp igi utupan nan tipan mpruaꞌa ruan mingꞌa mamai Areopagus,†mamai Areopagus — Bingan ‘Areopagus’ igi wainggan ibi ‘Ares Mamai Gan.’ da ini da arangan ibiani, “Isangꞌ i aga sruꞌa i nan faꞌ aru u nangan da fisa gin da ampan igi? 20 U fis i nan faꞌ fain nanga aga runta fafun gin, ibinigi da aga marangꞌ yari i sruꞌa i nan igi wainggan.” 21 (Rib Atens igi ampi bingan mpruꞌan da rib mingꞌa gamp faingꞌ badan da mpada nigi anungꞌ inang da inang guman mangan u. Imaꞌ, inang da iwaꞌ da gubuꞌ ampi bingan i rima ringan i uwayant faꞌ faꞌ waꞌan da fisa gin da ruan.)
22 Da Paulus imunti iyab wasaꞌ i utup nan tipan mpruꞌa ruan mingꞌa Areopagus igi da ini ibiani, “Ampan Atens, dzi tsanga agam imunti babampaf i pumuꞌa gam anutu rusam i sanab mara maran. 23 Gubuꞌ dzi yungan da raraba nam ampi bingan agam pumuꞌan igi bini angu, da dzi tsanga nan akaran mangan mingꞌa yaba mumai tsarada nam in mangan ini ibiani, ‘Nani da anutu mangan aga mamida i sruꞌa gin mumai gan tsarada nam in.’ Ibinigi da dzi ni fisa i Anutu aru agam mamida i sruꞌa gin da agam pumuꞌa utaꞌ angu igi nanggan da agam da aruani.
24 “Anutu aru tipa intap da gunungun da nam sib angu mingꞌa wasaꞌ gin, Arangan isu Nifutsarif i intap da gunungun. Ibinigi da anungꞌ inang da impa ungar mararam garam gar tipan u. 25 Da Arangan anungꞌ isau ruan i nam mangan i garam gar rima Arangan sib u. I wain, Arangan runggan irim nam mpada maran taꞌan da nifu pau da nam sib angu isangꞌ garam gar. 26 Mingꞌa tafan bitsintaꞌ angu da Arangan inang garam utup santan iwaꞌ da impa isangꞌ intap da intap sib angu. Arangan runggan itaga gubuꞌ maran i ribarangan gan mpadan da irim ampap i ribarangan intapan. 27 Anutu inang ibinigi i garam gar sib angu sauda Arangan da amusa Arangan da intsaꞌa i waꞌa rutin bida garam yunga nam mimin amusa nam i waꞌa rutin, da bitsintaꞌ Arangan anungꞌ impa guntiꞌ i agi bitsintaꞌ bitsintaꞌ u. 28 Agi mpa marataꞌ da iyung da iwaꞌ garam gar i Arangan runtaꞌ angu, ibi agam garamam gudzupuꞌ faingꞌ ini mungꞌ, ‘Arangan narun rusan agi.’ 29 Agi su Anutu narun rusan, ibinigi da agi anungꞌ marangꞌ fura bida Anutu ibi mugus maraganun tipa i gol ma silva ma tauf garam gar tipa i gan uwayantan da gan banginggan u.
30 “Mungꞌ ugu da gubuꞌ garam gar mamida i sruꞌa i Anutu da pumuꞌa Arangan, da Arangan anungꞌ iraru i nanggan maisan igi sung u. Da bitsintaꞌ aruani da Arangan ini nan babampaf i garam gar sib angu parima i ruan. 31 I Arangan itaga gubuꞌ mangan aga i raruda garam intap santan wasaꞌ i sanaban rururungan mingꞌa Garam Arangan runggan tagadan banginggan. Anutu isantingꞌ dzidziwan da rib santan iyab i sanab Arangan runggan raꞌa i Garam igi sinungꞌ nam mampan.”
32 Gubuꞌ ribigi ringanta i nan garam mampan muntida marataꞌ, da faingꞌ irim umpur i arangan, da faingꞌ ini ibiani, “Aga marangꞌ yari i ringanta i u tipa nida nan i nam aru u nida sib igi.” 33 Da Paulus itangin ribigi rai da ifan. 34 Da bitsintaꞌ ribigi faingꞌ yatsungꞌ Paulus da imuaruts. Ribigi gan mangan binganggan Dionisius; arangan isu utup nan tipan mpada Areopagus igi gan mangan. Da sagat mangan binganggan Damaris da rib faingꞌ ibinigi imuaruts da yatsungꞌ arangan.

*17:18: garam gudzupuꞌ faingꞌ mingꞌa utup Epikurian da utup Stoik — Garam gudzupuꞌ igi da garam maran arida i uda mararuru da udzungꞌa i nan da ruan i uwayant faingꞌ bida nam maran taꞌan wainggan. Mingꞌa wasaꞌ i rib Grik da gubuꞌ arigi da utupan iruꞌ, Epikurian da Stoik, impai. Rib Epikurian igi yatsungꞌ garam faringꞌa Epikurus gin uwayantan. Arangan imuaruts ibi nam nugun tsiaꞌan isu nam maran taꞌan wainggan. Rib Stoik igi yatsungꞌ garam faringꞌa Dzino gin uwayantan. Arangan imuaruts ibi anungꞌ idaum i garam nugun tsiaꞌa yusan ma wangun barabinda yusan. Da bida barabin waꞌan, da garam nampa isiꞌ angu da narim wangun ruta barabin igi.

†17:19: mamai Areopagus — Bingan ‘Areopagus’ igi wainggan ibi ‘Ares Mamai Gan.’