10
Phariseesthu gana mayaliꞌ-bilkthun Djesunha ŋunhi märranhawuy rom
(Matthew 19:1-12; Luke 16:18)
1 Bala ŋayi Djesu marrtjinana Judealili makarrlili wäŋalili. Ga bala bitjarrana wiripuŋulili wäŋalili ŋunha mayaŋŋura Jordannha galki galiꞌ dhimurru. Ga dharrwa mirithirri yolŋunydja mala gana ḻuŋꞌthurruna nhanukala. Ga bulu ŋayi Djesuy nhakuna marŋgikuŋala.
2 Ga Pharisees mala baladhi marrtjina ga walala gana dhä-birrkaꞌyurruna ŋanya, yäna gana mayaliꞌ-bilkthurruna bitjarra, “Nhaltjan ŋunha ga limurruŋgu rom waŋa muka, ŋayi dhu ḏirramuy gunharrayun nhanŋuwuy ŋayi miyalknha bala yängumana ŋanya?”
3 Ga ŋayinydja Djesu buku-bakmaraŋala bitjarra, “Guyaŋi ŋathili, nhaltjan ga ŋunha Mosesku rom waŋa ŋurukiyi ŋunhi limurruŋgalaŋawa romgu?”
4 Ga walalanydja buku-bakmaraŋala, “Ŋunhanydja limurruŋgalaŋaŋuru ŋaḻapaḻwuŋu bamanꞌpuy Moseskuŋu ŋunhi ga rom bitjanna limurruŋgu barraŋgaꞌyun: Ŋurruŋunydja ŋula ŋayi dhu djorraꞌ ŋathili wukirri gunharrayunarawa, ga yorruna ŋayi dhu ganandja ŋanya.”✡10:4:Deuteronomy 24:1-4; Matthew 5:31
5 Bala ŋayi Djesuy buku-bakmaraŋala bitjarrana, “Ŋäku walala! Yuwalktja ŋayi ŋunhi ŋaḻapaḻ yolŋu bamanꞌpuy ŋunhi Mosesthu bitjarra rom nhirrpara, bili nhuma dhuwala ŋayaŋu-ḏälmirri. 6 Ga yaka walala ŋunhidhi ŋunhi dhäwunydja moŋu, ŋunhi ŋurru-djirrꞌyurruna, ŋunhi ŋayi Godthu bokmara dhuwala djiwarrꞌ ga dhuwala munathaꞌ! Ŋunha ga wukirriwuy dhärra bitjan gamꞌ,
‘Godthu bokmara yolŋunha, ḏirramunha ga miyalknha.✡10:6:Genesis 1:27; 5:2
7 Ga ŋurukiyi gämurruwa ŋayi ŋunhi ḏirramuy nhakuna gunharrayurruna nhanŋuwuy ŋayi ŋäṉḏiꞌmirriŋunha ga bäpaꞌmirriŋunha,
bala marrtjina ga märraŋala nhanŋuwuy ŋayi miyalknha, marr ga maṉḏa dhu nhina ŋayaŋu-waŋganynha,
8 ga märrmanyꞌtja ŋunhi nhakuna waŋganydhinana.’✡10:7-8:Genesis 2:24
9 Ga ŋunhi ŋayi Godthunydja maṉḏanha dhä-manaparanydja, ga bäyŋuna dhu yolthunydja maṉḏanha barrkuwatjkumanydja, bili ŋunhiyinydja nhakuna yätjkurruna mirithirri rom!”
10 Ga beŋurudhi ŋayi Djesu ga malthunamirri mala nhanŋu gulŋiyinana balaꞌlilina gänana. Ga ŋunhilidhi walala gana ŋäŋꞌthurruna ŋanya Djesunha bitjarra, “Nhä gäthura nhe gana ŋunhi napurrunha marŋgikuŋala?”
11 Bala ŋayi Djesu buku-bakmaraŋala bitjarra, “Ŋuli dhu ḏirramuy gunharrayunꞌ nhanŋuwuy ŋayi miyalknha ga märrama wiripuna, ŋunhiyinydja ŋayi ga marrambaꞌna djäma. 12 Ga balanya bili miyalkku. Ŋuli ŋayi dhu gunharraꞌyun nhanŋuwuy ŋayi dhuwayꞌmirriŋunha bala waṉḏirrina ga wiripuna märrama, ŋunhiyinydja ŋayi ga bitjandhi bili nhakuna marrambaꞌna djäma.”✡10:11-12:Matthew 5:32; 1 Corinthians 7:10-11
Djesu bukumirriyaŋala djamarrkuḻiꞌwa
(Matthew 19:13-15; Luke 18:15-17)
13 Waŋganydhu waluy, yolŋuy malaŋuy gäŋala walalaŋguwuy walala djamarrkuḻiꞌnha Djesuwala, marr ga ŋayi dhu walalaŋgu goŋ-ŋalꞌyun ga bukumirriyama ŋäŋꞌthun Godnha marr ga nhanŋu dhu ŋunhi märr-ŋamathinyamirri rom maḻŋꞌthun walalaŋgala. Bala walalanydja ŋunhi malthunamirriy malaŋuy waŋana ga ŋaŋꞌŋaŋdhurruna walalanha.
14 Ga ŋunhi ŋayi Djesuy walalanha nhäŋala balanyawuy bala ŋayi maḏakarritjithinana nhanukalaŋawa malthunamirriwa malaŋuwa bala ŋayi waŋana bitjarrana, “Yäw, yaka ŋaŋꞌŋaŋdhurru dhuwali djamarrkuḻiꞌnha, bili Godku dhuwala yolŋu mala balanya nhakuna dhuwala mala. 15 Märr-yuwalk ŋarra nhumalaŋgu ga dhuwala lakarama bitjan. Ŋuli dhu ŋunhi ŋula yolthu yolŋuy yakanydja märrama Godku Rom nhakuna yothu nyumukuṉiny, ŋayi ŋunhiyi yolŋu, bäyŋuna dhu gärrinya ŋunhiwilidhi nhanukala Romlili Godkalanydja, ŋayi dhu bäythinya, ga Godthu nhanŋu yaka dhu gumurr-ŋamathinya, ga ŋunhi ŋayi yaka dhu gulŋiyinya.”✡10:15:Matthew 18:3 16 Ga dhäŋuru beŋurudhi bala ŋayi Djesuy walalanha djamarrkuḻiꞌnha ḻawꞌmaraŋalana, ga goŋnha ŋalꞌyurruna bala bukumirriyaŋalana Godkalana ŋayi dhu dhayuŋana nhanŋuwuy ŋayaŋu-manymakkunhamirri rom walalaŋgalana, bukmakkalana yana.
Ḻukunydja yolŋu gana ḻarruŋala nhinanharawa Godkala galiꞌŋura
(Matthew 19:16-30; Luke 18:18-30)
17 Ga ŋunhi Djesu gana marrtjina dhukarrkurru, bala nhanŋu ḏirramuna bunana. Ga bunkumuꞌ-djipꞌṯhurruna ŋayi Djesuwala gumurrŋura bala ŋayi dhä-birrkaꞌyurruna ŋanya Djesunha bitjarrana, “Manymak Marŋgikunhamirri, ŋarra ŋathili nhuna dhu ŋäŋꞌthun. Balanya dhuwala gamꞌ: Nhaltjan dhika ŋarra dhu djäma, marr ga ŋarra dhu yuwalk yana marŋgithirri ŋunhi ŋarra boŋguŋu djiwarrꞌŋura nhini Godkalanydja biyakuna bili, walŋa-dhawarꞌyunamiriwnha?”
18 Ga ŋayi Djesuy buku-bakmaraŋala bitjarra, “Nhaku nhe bitjarranydja dhuwali waŋana, ‘Manymak Marŋgikunhamirri?’ bitjarra. Bäyŋu yol ŋula yolŋu dhuwala yuwalktja manymak, ŋayipi yana God dhuwala manymaktja. 19 Bili muka nhuma dhuwali marŋgi ŋunhi ga bitjan waŋa,
‘Yaka yolŋunha buŋu dhiŋganhamaraŋu;
Yaka marrambaꞌyi;
Yaka manaŋi;
Yaka nyäḻyurru ḻakara;
Yaka mayaliꞌ-gäŋu yolŋunha, bala marrtji manaŋina nhanŋu nhä malanha;
Märr-ŋalꞌyurru nhokalaŋawa ŋäṉḏiꞌmirriŋuwa ga bäpaꞌmirriŋuwa.’ ”✡10:19:Exodus 20:12-16; Deuteronomy 5:16-20
20 Bala ŋayi ŋuruŋiyi yolŋuy buku-bakmaraŋala bitjarrana, “Yuwalk yana Marŋgikunhamirri. Ŋarranydja gana ŋayathaŋala ga malthurruna dhiyakiyi romgu beŋuru bili yana ŋunhi ŋarra yothu yana muka.”
21 Bala Djesuy ŋanya gana nhäŋalana ŋunhiyi yolŋunha märr-ŋamathinyamirriy ŋayaŋuy bala ŋayi bitjarrana waŋana, “Gatjuy roŋiyina wäŋalilina ga sellingnha ŋunhi nhä malanha warrpamꞌthurruna yana. Ga ŋuli nhe dhu rrupiya märrama bala mala-gulkmaraŋuna ŋunhidhi, bala gurrupuluna ŋunha gurrupuruŋunha yolŋunha girri'miriwnha malaŋunha, marr ga yalalanydja ŋayi dhu Godthu buku-ruŋanmarama gurrupan nhuŋu nhä malanha ŋunhala djiwarrꞌŋura.”
22 Ga ŋunhi ŋayi ŋuruŋuyi yolŋuy balanyawuynydja ŋäkula Djesunha, bala nhanŋu ŋayaŋunydja yätjinana. Bala ŋayi roŋiyinana wäŋalilina galŋa-yätjkurruna, bili ŋayi ŋunhi yuwalk yana ḻukunydjaꞌ.
23 Bala ŋayi Djesuy nhäŋalana marrtjina, bala ŋayi waŋanana nhanukalaŋawa malthunamirriwa malaŋuwa bitjarrana, “Gumurr-ḏäl dhuwala mirithirri ŋurukiyi yolŋuwa ḻukunydjawa gulŋiyinyarawa Godkalanydja gurruṯumirrilili Romlili!”
24 Ga ŋunhi walala malthunamirriy malaŋuy ŋäkulanydja ŋanya waŋanhawuy bala walala ganyimꞌthurrunana. Ga bulu ŋayi Djesu nhakuna waŋana bitjarra, “Ŋäku walala manymakkuŋuna! Ḏäl dhuwala mirithirri gulŋiyinyarawa Godkalanydja gurruṯumirrilili Romlili. 25 Guyaŋina walala warrakanꞌnha yäku camelnha. Yindi ŋayi ŋunhi mirithirri, ga gumurr-ḏäl nhanŋu gulŋiyinyarawa ŋunha nyumukuṉinykurru ŋarŋgaꞌkurru, ŋunhi girriꞌpuy djawarꞌyunawuy biṉgal. Yo, balanyana ŋunhi ḻukunydjawa yolŋuwa, mirithirri yana gumurr-ḏäl gulŋiynyarawa Godkalanydja gurruṯumirrilili Romlili.”
26 Ga nhaltjarrana ŋayi gana ŋunhi Djesu nhakuna waŋana, walala mirithina yana ganyimꞌthurruna. Bala walala gana dhä-birrkaꞌyunminana, “Ga, ŋuli ŋayi ga dhuwali yuwalktja nhakuna ḻakarama, ga yolnha dhu gi boŋguŋu nhini ŋunhala djiwarrꞌŋura nhanukala Godkalanydja?”
27 Bala marrtjina Djesuy nhäŋalana, ga waŋana bitjarra, “Yolŋu dhu bäyŋu ŋunhi gäna gärri Godkalanydja Romlili nhanugiyinkala ŋayi ŋayaŋuy. Yurru yaka moŋu, ŋayinydja dhu ŋunhi Godthu djäma yana nhä malanha bukmak.”
28 Ga ŋayi Peter buku-bakmaraŋala bitjarra, “Marrkapmirri. Ŋanapurru bili dhuwali gunharrayurruna nhä malanha napurruŋguwuy bala napurru malthurrunana nhuŋuna.”
29-30 Bala ŋayi Djesu bitjarrana waŋana, “Ŋarra nhumalaŋgu ḻakaramana! Ŋuli dhu yolŋu djälthirri malthunarawa ŋarraku, bala dhu gunharrayurruna nhanŋuwuy ŋayi ŋäṉḏiꞌmirriŋunha ga bäpaꞌmirriŋunha ga yukuyukumirriŋunha mala ga yothu nhanŋu, ga gunharrayun djäma nhanŋu ga wäŋa ga girriꞌ nhanŋu, bala ŋayi dhu ga marrtji buku-ḻiwꞌmaramana yolŋuwana manymaknha dhäwu ḻakarama ŋarrakalaŋawuy. Ga yalalaŋumirriy nhanŋu dhu ŋunhi buku-ruŋanmaraŋu nhakuna ŋäṉḏi mala ga yothu mala girri' mala balanya bili dharrwa mirithirri boŋguŋu. Nhä malanha ŋayi gunharrayurruna, nhanŋu dhu boŋguŋu dharrwa buku-ruŋanmaraŋu. Ga ŋayaŋu-wutthunamirri rom ŋayi dhu mänŋu yana, bili ŋayi ŋuli ga ŋarraku yana malthun. Ga yalalaŋumirriy bäy dhu boŋguŋu dhuwala wäŋa munathaꞌ dhawarꞌyurru, bala ŋayi dhu gi boŋguŋu nhinina weyinŋumirrina, walŋa dhäwarꞌyunamiriwnha ŋunhalana galkina Godkalana. 31 Ga ŋuli dhu yolŋu guyaŋanhamirri yanapi ŋayi yindi, ŋayinydja dhu nyumukuṉinykunhamirrina, nhakuna ḻäypuynha. Ga ŋunhi ḻäypuynydja yolŋu dhu boŋguŋu ŋurruŋuyina, ŋurruŋuna ŋayi dhu yolŋu.”✡10:31:Matthew 20:16; Luke 13:30
Buku-ḻurrkunꞌmirrina ŋayi ḻakaranhamina dhiŋganharawa
(Matthew 20:17-19; Luke 18:31-34)
32 Ga balanyamirriynydja walala marrtjina Jerusalemlilina ga ŋurruŋu gana marrtjina Djesu ga malthunamirriy ga wiripuwurruy yolŋuy ŋanya gana ŋapa-munguyurruna. Ga guyaŋana walala marrtjina nhanukalana. Ga mirithina walala bawaꞌyurruna, barrarina manapara. Ga ŋayi Djesuy walalanha ŋäkula bala ŋayi ḻuŋꞌmaraŋalana nhanŋuwuynha mala ga bulu ŋayi nhakuna ḻakaraŋala walalaŋgu ŋunhi nhalayaku dhu boŋguŋu yolŋuy malaŋuy ŋanya ŋunhala Jerusalem.
33 Ga bitjarra ŋayi waŋana, “Ŋäku nhuma! Dhuwalanydja limurru ga marrtjina Jerusalemlilina. Ga dhuwala ŋarra Yuwalknha Galꞌŋu Yolŋu, dhuwala ŋarranha walala dhu boŋguŋu goŋ-gurrupuluna ŋurruḏawalaŋuy malaŋuy ga rom-marŋgikunhamirriy malaŋuy. Bala walala dhu ŋarraku yoranhamirri dhiŋganharawa. Bala walala dhu ŋarranha boŋguŋu goŋ-gurrupuluna yolŋuwala mala, ŋunhi Rome-puy ŋurruḏawalaŋuwala malaŋuwala. 34 Ga ŋunhalanydja walala dhu ŋarranha goŋ-gurrupulu. Dhupthurru walala dhu boŋguŋu ŋarranha ga warku'yurru ga bartjunmaraŋu ga rumbalnydja ŋarranha walala dhu buŋuna. Ga dhäŋuru beŋuruyi bala walala dhu ŋarranha murrkayꞌnha buŋu. Ga yuwalk yana ŋarra boŋguŋu dhiŋguŋu, ga walu dhu ḻurrkun' djuḻkthurru ga buluthi ŋarra dhu walŋathi.”
James ga John djälthina buŋgawathinyarawa
(Matthew 20:20-28)
35 Ga dhäŋuru beŋurudhi Zebedeewa gäthuꞌmirriŋu maṉḏa James ga John marrtjina guwatjmara Djesunha. Bala maṉḏa ŋäŋꞌthurruna ŋanya bitjarrana, “Marrkapmirri Marŋgikunhamirri, dhuwala linyu ga dhäruk nhuŋu ŋayathama.”
36 Bala ŋayi Djesuynydja maṉḏanha dhä-birrkaꞌyurruna bitjarra, “Nhaku nhuma dhu ŋäŋꞌthundja?”
37 Ga maṉḏanydja bitjarra waŋana, “Marrkapmirri, yalalaŋumirriy ŋunhala djiwarrꞌŋura nhe dhu ŋanapurruŋgu ŋurru-warryunamirri. Ga biyaku linyalaŋgu guyaŋi? Marr ga dhu linyuna nhokala galki, waŋgany dhu ga nhina nhokala dhunupaŋura galiꞌŋura ga wiripu dhu ga nhina wiṉꞌkuŋura galiꞌŋura.”
38 Ga ŋayi Djesuy buku-bakmaraŋala, “Bäyŋu nhuma dhuwala marŋgi nhaku nhuma ga dhuwala ŋäŋꞌthun. Ŋarranydja dhu dhuwala boŋguŋu dhaŋga-ḏirryurru mirithi yana bala dhiŋguŋu. Nhalayaku nhuma dhu boŋguŋu biyaku bili dhaŋga-ḏirryurru bitjan nhakuna ŋarra, ga yäna bili ga dhiŋguŋu nhuma dhu boŋguŋu?”✡10:38:Luke 12:50
39 Ga maṉḏanydja waŋana, “Ŋe biyaku bili muka, Marrkapmirri.” Ga ŋayi Djesu buku-bakmaraŋala bitjarra, “Yo, yuwalk yana nhuma dhu ŋunhi dhaŋga-ḏirryurru ga dhiŋguŋu, biyaku bili yana nhakuna ŋarra.
40 Wäy, ŋunhiyinydja dhu ŋayipina yana Godthu mala-djarrꞌyurru, yol boŋguŋu dhu gi nhini dhunupaŋura ga yol wiṉꞌkuŋura galiꞌŋura. Ga ŋäthili yana muka ŋayi ŋunhi mala-djarrꞌyurrunanydja. Ŋunhinydja nhakuna bäyŋuna ŋarraku mala-djarryunarawa.”
41 Ga wiripuwurruy malthunamirriy malaŋuy ŋäkulana maṉḏaŋgu ŋäŋꞌthunawuy dhäruk, bala walala maḏakarritjthinana maṉḏaŋgu. 42 Bala ŋayi Djesuy walalanha ḻuŋꞌmaraŋalana ga bitjarrana waŋana, “Marŋgi muka nhuma dhuwala: ŋunhi dhuwala dhiyaŋu bala ŋunhi ŋurru-warryunamirri yolŋu mala balanya, rom-ḏälmirri, buŋgawakunhamirri walala ŋuli ga yolŋuwa malaŋuwa bukmakkuna. Balanyana ga dhuwala maḻŋꞌthun buku-ḻiwꞌmaramana yana dhiyala munathaꞌŋura wäŋaŋura. 43 Yurru nhumanydja dhu yakana bitjan. Ga ŋuli nhe ŋula yol yolŋu dhipuŋuru ga djälmirriyirri buŋgawathinyarawa, nhenydja ŋathili djämamirriyanhamirri wiripuŋuwa yolŋuwa malaŋuwa.✡10:42-43:Luke 22:25-26 44 Ga ŋuli ŋayi yolŋu djäl ŋurruŋuyinyarawa, ŋayinydja dhu djämamirri bukmakkuna yana yolŋuwa.✡10:43-44:Matthew 23:11; Mark 9:35; Luke 22:26 45 Bili ŋarranydja dhuwala Yuwalk Galꞌŋu Yolŋu. Yaka ŋarra räli marrtjinya marr ga walala dhu ga ŋarraku djäma. Ŋarranydja marrtjina räli, marr ga ŋarra dhu ga djäma yolŋuwa malaŋuwa. Ŋarranydja ŋunhi marrtjina dhipala ga gurrupanmina marr ga ŋarra dhu dhiŋgama, marr ga dhu bäyarrana ŋuruŋudhi, ruŋanmarama dhu yolŋunha beŋuru romŋuru yätjkurruŋuru walŋakala dhawar'yunamiriwkala.”
Djesuy ḏukmaraŋala bambaynha yolŋunha
(Matthew 20:29-34; Luke 18:35-43)
46 Yo, Djesu ga malthunamirri mala nhanŋu ga wiripuwurru yolŋu mala yurru dharrwa mirithirri bunana ŋunhala wäŋaŋura Jericho. Ga ŋunhi walala gunharrayurruna ŋunhiyi wäŋa, bitjarranydja yolŋu gana bambay nhinana galiꞌŋura dhukarrŋura yäku Bartimaeus, Timaeusku gäthuꞌmirriŋu, ŋäŋꞌthurruna gana. 47 Ga ŋuruŋiyi yolŋuy ŋäkulanydja Djesunha ŋunhi Nazarethpuynha djulkthunawuynha, bala ŋayi yatjurrunana yindiynha rirrakayyu bitjarrana, “Djesu, Davidkuŋu mala-bunhawuy, go, maŋutji-wuyurru ŋarraku.”
48 Ga ŋunhi walala yolŋuy malaŋuy ŋäkulanydja ŋanya yatjunawuy bala walala marrtjina waŋanana ŋanya, “Ye, mukthurru!”
Ga ŋayi mirithina yatjurruna bitjarra, “Djesu! Davidkuŋu mala-bunhawuy maŋutji-wuyurru ŋarraku!”
49 Bala ŋayi Djesu gulyurrunana bala bitjarrana waŋana, “Go, räli walala ŋanya gäŋu!”
Ga walalanydja marrtjina nhanukala ŋurukaladhi bala waŋanana, “Ye, djulŋithi. Ŋunha nhuŋu ga wäthunna. Maꞌ, go rurꞌyurruna!”
50 Ga ŋayinydja Bartimaeusthu ŋäkula bala yana yupmaraŋala nhanŋuwuy gärruŋdja bala dhärranana bondina yana, bala djartjaryurruna bitjarra Djesuwalana.
51 Bala ŋayi Djesuy ŋanya dhä-birrkaꞌyurruna, “Nhaku nhe djäl?”
Ga ŋayinydja ŋunhi bambaynydja buku-bakmaraŋala bitjarra, “Buku-djulŋi, djälthirri ŋarra ga dhuwala nhänharawa.”
52 Ga bulu ŋayi Djesu waŋana nhanŋu, “Marrtji nhe gi, dhuwala nhakuna nhuŋu märr-yuwalkmirriŋuwa ŋarrakala ŋunhi bili nhuna ḏukthun.”
Bala Bartimaeusku maŋutji dhunupana yana manymakthinana. Ga beŋurudhi ŋayi gana malthurrunana Djesuwana.
✡10:4 10:4:Deuteronomy 24:1-4; Matthew 5:31
✡10:6 10:6:Genesis 1:27; 5:2
✡10:8 10:7-8:Genesis 2:24
✡10:12 10:11-12:Matthew 5:32; 1 Corinthians 7:10-11
✡10:15 10:15:Matthew 18:3
✡10:19 10:19:Exodus 20:12-16; Deuteronomy 5:16-20
✡10:31 10:31:Matthew 20:16; Luke 13:30
✡10:38 10:38:Luke 12:50
✡10:43 10:42-43:Luke 22:25-26
✡10:44 10:43-44:Matthew 23:11; Mark 9:35; Luke 22:26