12
Djesuy ḻakaraŋala dhäwu mayaliꞌmirri dhakal-djägamirriwalaŋawuy
(Matthew 21:33-46; Luke 20:9-19)
1 Ga beŋuruyi Djesuy nhakuna bulu waŋana ŋurikiwurruŋgu ŋurruḏawalaŋumirriwa ga rom-marŋgikunhamirriwa ga Jewwa ŋurru-warryunamirriwa malaŋuwa. Ga bitjarra ŋayi ŋunhi dhäwunydja ḻakaraŋala gamꞌ mayaliꞌmirriyaŋalana, “Waŋganydhu waluy wäŋa-waṯaŋu yolŋu djälthina ŋayi dhu dhakal, wuḻuymuŋthinya ḻämu-nhirrpan. Yo, ŋurruŋunydja ŋathili ŋayi ḻerrꞌyurruna wäŋa gaykarraŋguŋala, dharpa gulk-gulkthurruna, bala ḻoḻuna botjaŋala. Ga balaꞌpala ŋayi djäma yaŋara garramatlili milꞌŋuwa nhinanharawa. Ga djambakaꞌ ŋayi yindi nhirrpara ŋurukiyi dhakalku nhakuna wiyikaꞌwa. Bala ŋayi yolŋunhana mala märraŋala djägamirrinha mala, marr ga walala dhu ga djäga ŋurukiyi dhakalku. Ga yalalaŋumirriy ŋunhi dhu dhakal borumdhirrinydja bala walala dhu barrkuwatjkumana ŋurukiyi wäŋa-waṯaŋuwa. Manymak, bala ŋayi ŋunhi wäŋa-waṯaŋu marrtjinana barrkulilina wäŋalili.✡12:1:Isaiah 5:1-2
2 Ga ŋunhi ŋayi walu gilitjina dhakalgu gulkthunarawanydja bala ŋayi ŋuruŋiyi wäŋa-waṯaŋuy yänguŋalana nhanŋuwuy djämamirrinha, marr ga ŋayi dhu marrtji dhakal-djägamirriwala walalaŋgala walala dhu dhakal mala nhanŋu gänaŋꞌmarama beŋurudhi gätniꞌŋuru. 3 Ga ŋunhi yolŋuy walala nhäŋala ŋanya bala walala ŋayathaŋala go bumara ŋanya bala ŋurrkaŋalana warraŋullilina goŋ-waŋarana.
4 Ga bulu ŋayi yänguŋala wiripuŋunha djämamirrinha. Ga walala dhakal-djägamirriy mala ŋanya gana bumara maŋguꞌ-yupmaraŋala ga bäy ŋunhi djetji dharrwathina, ga buluna walala ŋanya goramirriyirrinydja. Bala walala ŋanya dhawaṯmaraŋalana goŋ-waŋara. 5 Ga bulu ŋayi yänguŋala wiripuŋunhanydja djämamirrinha. Ga walalanydja ŋunhi murrkaykuŋalana bumara. Bulu ga bulu gana ŋunhi balanyanydja nhakuna maḻŋꞌthurruna. Wiripunydja walala djämamirrinha bumara yana, ga wiripunha walala bumara rakunyguŋalana. 6 Yo, ga waŋganynha gana ŋunhi yolŋu nhakuna nhinana, gäthuꞌmirriŋu nhanŋu, ḏirramu, ŋunhi ŋayi gana mirithina nhanŋu marr-ŋamathina. Ga bitjarrana ŋayi ŋunhi guyaŋananydja, ‘Ŋunhi ŋarra dhu dhuwala gäthuꞌmirriŋunha ŋarrakuwuy ŋarra yänguma, walalanydja dhu ŋunhi nhanŋu nhakuna makmakthunna bala buthuru-bitjuna nhanŋu.’
7 Bala ŋayi yänguŋalana nhanŋuwuy ŋayi gäthuꞌmirriŋunha baladhi. Ga ŋunhi walala dhakal-djägamirriy nhäŋalanydja ŋunhiyi gäthuꞌmirriŋunha bala walala waŋanhaminana, ‘Way, walala nhäŋu walala dhuwala! Dhuwalanydja ŋayi gäthuꞌmirriŋunhana moriꞌmirriŋuy yänguŋala. Ga yalalaŋumirriynydja ŋunhi dhu moriꞌmirriŋu dhiŋguŋunydja bala ŋayina dhu ŋunhi boŋguŋunydja mänŋu nhä malanha nhanukuŋu. Go, limurru bumana dhiŋganhamaramana nhanŋu gäthuꞌmirriŋunhanydja, marr ga dhu ŋunhi bukmaktja nhä malanha limurruŋguna.’ 8 Bala walala ŋayathaŋalana ŋanya, ga bumarana ŋanya murrkayꞌkuŋalana yana. Bala walala nhanŋu rumbalnydja ŋurrkaŋalana warraŋullilina ḏiltji-ḏuwaṯthurruna ŋurukiyi ḻoḻuwa dhakalmirriwa.”
9 Bala ŋayi Djesuynydja dhä-birrkaꞌyurrunana ŋunhi ḏilkurruwurrunha bitjarrana, “Nhaltjana nhumanydji ga guyaŋa? Nhaltjana ŋayi dhu ŋuruŋiyi wäŋa-waṯaŋuynydja yolŋuy guyaŋa ŋunha dhakal-djägamirrinha malaŋunha? Ŋunhi ŋayi dhu marrtji yana bala bumana rakunygumana ŋunhi dhakal-djägamirrinha mala. Bala ŋayi dhu ŋunhiyi wäŋa dhakalmirri gurrupan wiripuwurrunhana yolŋunha mala djägawa.
10 Bili muka nhuma dhuwala marŋgimirri ŋunhi ŋunha Godkalanydja Djorraꞌŋura ga bitjan dhärra,
‘Waŋgany ŋunhi guṉḏa walala djämamirriy mala ŋurrkaŋala bili walala yätjkurru ḻakaraŋala.
Yurru ŋunhiyi guṉḏa ŋamakurruna galꞌŋu, ga ŋunhiyi ŋayi djalkirinydja.
11 Ga Godthu ŋayipi ŋunhi märraŋala bala manymaknha ḻakaraŋala.
Ga mirithirri ŋunhi maŋutji-wutthunamirri!’ ”✡12:10-11:Psalms 118:22-23
12 Ga walalanydja ŋunhi ḏilkurruwurruynydja dharaŋalana yana ŋunhi ŋayi Djesuy gana walalanha nhakuna dhunupamirriyaŋala ŋuruŋiyi dhäwuy. Ga mirithina walala ŋayaŋu-yätjina. Ga djälthina walala gana Djesuwa ŋayathanharawana, walala dhu ŋanya dharruŋgulili galkan. Yurru walala gana ŋunhi yolŋuwa malŋuwa barrarina, bala yäna walala wäŋgaŋalana.
Yolŋuy mayaliꞌ-bilkthurruna Djesunha doyꞌku yäku tax
(Matthew 22:15-22; Luke 20:20-26)
13 Ga beŋuruyi Jewwa ŋurru-warryunayŋu ḻuŋꞌthurruna Pharisees mala ga King Herodku ḻunduꞌmirriŋu mala. Bala walala yänguŋalana ŋunhiyi yolŋunha mala balana Djesuwalana mayaliꞌgänharawana wanha balaŋu ŋayi dhu ŋula yätjama waŋa, marr ga walala dhu mari nhanŋu djäma. 14 Bala walala waŋanana nhanŋu Djesuwa bitjarrana, “Marŋgikunhamirri, bukmak napurru dhuwala marŋgi nhuŋu, nhe ŋuli ga dhuwala manymak yana djäma, ga waŋa nhe ŋuli ga yuwalkkuma yana dhunupa. Ga dhunupa yana nhe dhuwala mala-djarrꞌyunamirri yolŋu, bili nhe ŋuli ga djäma rrambaŋiyama bukmakku yana, ŋaḻapaḻmirriwa ga yaka ŋaḻapaḻmirriwa. Ga Godku dhäruk nhe ŋuli ga yuwalkkuma yana marŋgi-gurrupan. Go ḻakaraŋu napurruŋgu, nhä ŋunhi dhunupa napurruŋgu Jewwa bäpurruwa napurru dhu ga rrupiya buku-ruŋanmarama Rome-buygu Governmentku yäku tax, ŋunhi walala buŋgawa nhakuna ŋurikiyi wäŋawa ŋarakawa?”
15 Ga ŋayinydja ŋunhi Djesu marŋgithina walalaŋgu ŋayaŋuwa. Ga ŋunhi ŋayi dhu bitjarranydja waŋana, “Nhäku nhuma ga birrka'yurruna bitjan nhakuna nhuma dhu gaṯmarama ŋarranha nhumalaŋguwuy dhärukkala? Rrupiya walala ŋarrakala gurrupulu ŋarra maku nhäma.”
16 Bala walala gurruparana nhanukala Djesuwala waŋgany ŋaraka. Ga nhäŋala ŋayi, bala waŋanana bitjarrana, “Yol dhuwala wuŋuḻi ga yäku dhiyala rrupiyaŋura ŋarakaŋura?”
Ga walalanydja buku-bakmaraŋala, “Dhuwalanydja wuŋuḻi ŋayina Caesar ŋunhi ŋayi buŋgawana Rome-buygu Government-ku!”
17 Bala ŋayi Djesunydja bitjarrana waŋana, “Gatjuy, roŋamaraŋu nhä malanha ŋunhi nhanŋu Caaesar-ku. Ga nhä ŋunhi nhanŋu Godku, biyakiyi bili nhanŋu roŋanmaraŋu gurrupulu.”
Ga bukmakthuna ŋanya ŋunhi ŋäkulana dhäruktja bala ganyimꞌthurrunana, bili ŋayi buku-bakmaraŋala walalaŋgu djambatjthu dhärukthu.
Djesunha walala dhä-birrkaꞌyurruna rakunymirriwa yolŋuwa
(Matthew 22:23-33; Luke 20:27-40)
18 Ga wiripunydja yolŋu mala beŋuru Sadduceesŋuru ŋunhi walala ŋuli ga marŋgikunha yolŋunha malaŋunha, ŋunhi boŋguŋu dhu bäyŋu yolŋu mala dhiŋganhaŋuru walŋathi. Ga balanyamirriynha walala birrkaꞌyurruna mayaliꞌ-gäŋala Djesunha. Ga bitjarra walala ŋunhi nhanŋu waŋananydja,✡12:18:Acts 23:8 19 “Marŋgikunhamirri, bitjarra ŋunha Mosesthu wukirri Godkuŋu rom, gamꞌ. Ŋunhi dhu yolŋuy miyalknha mänŋu, ga dhiŋguŋu ŋayi dhu nhakuna walkurmiriw yana, bala nhanukala yukuyukumirriŋuynha dhu ŋunhi miyalknha mänŋu. Ga yalalaŋumirriy maṉḏa dhu ŋunhi yothunydja nhakuna maḻŋꞌmaraŋu, nhanŋuna dhu ŋurukiyi rakunygu ḏirramuwa.✡12:19:Deuteronomy 25:5 20 Ga nhämirri dhuwala, ŋan? Dharrwa walala gana ŋunhi nhinana, seven wäwamanydji mala. Ga ŋayi ŋathili ŋaḻapaḻyu wäwamirriŋuy märraŋala miyalknha bala dhiŋgaŋalana, ga bäyŋu ŋayi ŋunhi ŋuruŋiyi miyalkthu ŋula yothu nhanŋu gurrukanha. 21 Bala malpuraynydja muka ŋunhi miyalknha märraŋala yana romgu nhakuna malthurruna. Bala ŋayinydja muka ŋunhi dhiŋgaŋala, yothumiriw yana. 22 Ga balanyana gana ŋunhi maḻŋꞌthurruna bukmakku yana walalaŋgu wäwaꞌmanydjiwa mala. Ga bukmak walala gana ŋunhi nhakuna romgu malthurruna, ga bukmakthu walala ŋunhi märraŋalanydja ŋunhiyinydja miyalknha. Ga bukmak yana walala ŋunhi dhiŋgaŋala yothumiriw yana. Ga dhä-dhuḏitjnha ŋayi ŋunhi miyalktja nhakuna dhiŋgaŋalana.
23 Ga dhiyakuna napurru dhu nhunanydja dhuwala dhä-birrꞌkayun: Ŋunhi dhu boŋguŋu Godthu yolŋunha mala walŋakuŋu dhiŋganhaŋuru ŋunhala djiwarrꞌŋura, ga ŋunhi dhu boŋguŋu ŋunhi wäwamanydji mala ga ŋunhidhi miyalk nhakuna dhiŋganhaŋuru walŋathi, ga yolkuna ŋayi dhu ŋunhi boŋguŋu miyalktja, bili bukmakkala yana walalaŋgala ŋayi gana ŋunhi nhakuna nhinananydja?”
24 Ga ŋayinydja Djesu bitjarrana waŋana, “Bukmak yana nhuma dhuwala djarrpiꞌ. Bäyŋu yana nhuma dhuwala Godku dhärukku yuwalktja marŋgi, ga bäyŋu nhuma marŋgi nhanŋu ganydjarrgu.
25 Ga ŋunhi dhu boŋguŋu yolŋu mala walŋathi dhiŋganhaŋuru, ŋunhiyinydja walala dhu boŋguŋu balanya nhakuna Godku dhäwumirri mala, djiwarrꞌpuynha yolŋu mala. Walalana dhu gi bäyŋunydja nhakuna boŋguŋu märranhamirri ŋunhalanydja. Bukmaknha yolŋu mala dhu ŋunhalanydja djiwarrꞌŋura waŋganynha yana mala. Bäyŋuna dhu gi yolŋu mala dhawuꞌnhirrpanmirri miyalknha ga bulu dhu gi märranhamirri. 26 Nhumanydja ga dhuwala bitjan guyaŋa yanapi dhu bäyŋu yolŋunydja mala walŋathi dhiŋganhaŋuru. Guyaŋina walala ŋunhi dhäwu Moseskuŋu ŋunhala Godkalanydja dhuyuŋura djorraꞌŋura: ŋunhi ŋayi nhäŋala gurthaꞌ dharpaŋura, ŋunhi God gana waŋana nhanukala bitjarra. ‘Ŋarranydja dhuwala God walalaŋgu Abrahamgu Isaacku ga Jacobgu.’✡12:26:Exodus 3:6 27 Yaka ŋayi bitjana waŋanha ŋunhi ŋayi balanyamirriy yana waluy walalaŋgu God. Ŋanydja bitjarra ŋayi waŋana, bili ŋayi God walalaŋgu beŋuru bili ga dhiyaku bala waluwa, bili walala ga nhinana Godkalana, yaka walala rakunymirri. Yätjkurru nhumalaŋguŋu dhuwali guyaŋanhawuy.”
Märr-ŋamathi Godku ga märr-ŋamathi yolŋuwa
(Matthew 22:34-40; Luke 10:25-28)
28 Ga ŋunhala gana nhinana waŋgany rom-marŋgikunhamirri yolŋu, buthuru-bitjurruna ŋayi gana ŋunhi Djesuwa. Ga bitjarra ŋayi gana ŋunhi guyaŋananydja: ŋunhi ŋayi Djesuy nhakuna manymak yana walalaŋgu dhäruk buku-bakmaraŋala Sadduceesku mala. Bala ŋayi ŋäŋꞌthurruna ŋanya Djesunha bitjarrana, “Nhä dhuwala ŋurruŋunydja mirithirri galꞌŋu Godku Rom?”
29 Ga Djesu buku-bakmaraŋala bitjarra, “Dhuwala ŋunhi ŋurruŋunydja rom ŋunhi Godkala djorrayꞌ ga ḻakarama bitjan gamꞌ.
‘Ŋäku walala manymakkuŋu, nhuma Israelpuy yolŋuy malaŋuy!
God yana dhuwala ŋayipi ŋurruŋunydja, limurruŋgu Godku ŋayi waŋgany.
30 Ŋuruŋu bala märr-ŋamathi nhanŋu djinagaꞌpuyyuna ŋayaŋuy,
ga bukmakthu yana nhokala dhäkay-ŋänharay, ga guyaŋanharay.
Ga märr-ŋamathi Godku bukmakthu yana nhokala ganydjarryu.’✡12:29-30:Deuteronomy 6:4-5
31 Ga dhuwala ŋayi ŋunhi wiripunydja rom balanya bili nhakuna ŋunha ŋurruŋu rom, dhuwalana gamꞌ:
‘Gatjuy, märr-ŋamathina ŋunhi wiripuwurruŋgu yolŋuwa biyaku bili nhakuna nhe ŋuli ga märr-ŋamathirri nhuŋuwuy nhe.’
Dhuwalana ŋunhi märrmanyꞌtja rom mänḏanha bulunydja wiripuy romdu bäiŋu dhiyala djuḻkthuna.”✡12:31:Leviticus 19:18
32 Bala ŋayi ŋunhi rom-marŋgikunhamirri yolŋu bitjana waŋa, “Yuwalk dhuwaliyinydja! God yana dhuwala ŋayi waŋgany. Dhunupa yana nhe dhuwali bitjarra waŋana ŋunhi ‘Bäyŋu dhuwala ŋula wiripunydja God, ŋayipina yana waŋganynha, ga bilina!’✡12:32:Deuteronomy 4:35 33 Dhika limurru dhu ga manymakkuma yana nhanŋu Godku märr-ŋamathirri. Yuwalk yana limurru dhu ga nhanŋu märr-ŋamathirri, ŋuruŋu yana djinagaꞌpuyyu limurruŋgiyingala ŋayaŋuy. Ga bitjan bili nhanŋu märr-ŋamathirri limurruŋgiyinkala dhäkay-ŋänharay, ga guyaŋanharay. Ga bitjan bili märr-ŋamathirri limurruŋgiyingala ganydjarryu. Ga bitjandhi bili limurru dhu ga ŋunhi wiripuŋuwa yolŋuwa märr-ŋamathirri, nhakuna limurru ŋuli märr-ŋamathirri limurruŋguwuy limurru. Dhuwaliyina ŋunhi rom maṉḏanha ŋurruŋu nhakuna limurruŋgu. Yo, djuḻkmaramana ŋayi ga dhuwalaŋuwuynydja munathaꞌpuynydja rom, dhuwalana ŋunhi wiripunydja mala rom munathaꞌpuynydja, ŋunhi nhä balaŋu limurru munhdhurr-gurrupulu, wo bathulu ŋuli warrakanꞌ ✡12:33:Hosea 6:6 munhdhurr-gurrupanarawa.”✡12:33:Hosea 6:6
34 Ga ŋunhi ŋayi Djesuy ŋanya balanyawuynydja ŋäkula ŋunhi ŋayi djambatjthu dhärukthu waŋana ŋunhiyidhi ḏirramu, bala ŋayi bitjarrana nhanŋu buku-bakꞌmaraŋala, “Bäiŋu nhe ganha därranha barrku dhipuŋuru, ŋuliŋuru yuwalkŋuru romŋuru Godkalaŋaŋuru.”
Ga bäyŋuna ŋunhi bulunydja ŋula yolŋu mala buku-ḏuwaṯthuna waŋanharawa nhanŋu Djesuwa, bili walala gana barrarirri nhakuna ŋanya walala dhu dhä-birrka'yurruna buluna.✡12:28-34:Luke 10:25-28
Maŋutji-dhunupayanhawuy dhuwala yolŋu King Davidkala yarraṯaŋuru
(Matthew 22:41-46; Luke 20:41-44)
35 Ga balanyamirriy ŋayi gana Djesuy baḏak walalanha marŋgikuŋala yolŋunha malaŋunha ŋunhilidhi Godkala Dhuyuŋura Buṉbuŋura. Ga bitjarra ŋayi ḻakaraŋalanydja, “Marŋgi muka nhe dhuwala ŋunha Davidtja gana nhinana ŋäthili yana bamanꞌ. Nhaltjan nhumalaŋgala marŋgikunhamirriy ŋuli gana dhuwala lakaraŋala, ŋunhi Godku Maŋutji-dhunupayanhawuy ŋayi dhu Davidkala gäthumirriŋu ḏirramu yana?*12:35 King David ŋunhi yindi ŋurruḏawalaŋu ŋayi maḻŋthun ŋäthili baman', bala yalala dhiŋgama. Dhurrwaraŋuru 1000 dhuŋgarra djuḻkthun, bala dhuwali ŋunhi Maŋutji-dhunupayanhawuy yolŋu, Djesu, ŋayi maḻŋthun. 36 Yo, ŋäthili dhuyu-wukirripuy David ŋayipinydja, duwala dhäruk Dhuyu-Birrimbirryu dhäruk-gurrupara bitjarra:
‘God waŋana ŋarrakalaŋawala ŋurruḏawalaŋuwala bitjarra,
Go rälina marrtji, ga dhiyalana nhini ŋarrakalana dhunupaꞌŋurana, marr ga nhenydja dhu ŋunhi galki ŋarrakalana,
ga bäy ŋarra dhu miriŋunha nhuŋu galkirrinhamarama, bala nhenydja dhu ga ḻuku-gorrumana walalaŋgalana.’✡12:36:Psalms 110:1
37a Ga ŋanyanhanydja ŋunhi gäthumirriŋunha ḏirramunha ŋayi Davidthu gana ḻakaraŋala ‘ŋurruḏawalaŋu’. Nhakuna ŋunhi Davidkala yarraṯaŋuru ŋurruḏawalaŋuthina nhanŋu Davidku?”
Rukitjthinya rom-marŋgikunhamirriwa bunana yolŋuwa malaŋuwa
(Matthew 23:1-36; Luke 20:45-47)
37b Ga dharrway gana ŋunhi yolŋuy malaŋuy ŋäkula ŋanya Djesunhanydja dhäruk ga ŋoy-djulŋithina mirrithirrina. 38 Ga baḏak ŋayi gana ŋunhi Djesuynydja nhakuna marŋgikuŋala walalanha, bala ŋayi bitjarrana waŋana, “Way, djäga nhumalaŋguwuy nhuma gi, ŋuruku rom-marŋgikunhamirriwa walalaŋgu! Dhuwala walala ŋuli ga yindikunhamirri, ga girrinyꞌtja walala ŋuli nhirrpana weyin mirithirri, marr ga dhu yolŋuy mala nhäma walalanha bala wokthuna walalaŋgu ga bitjan waŋa, ‘Yo, nhämirri way yolŋu,’ bitjan, ŋunhi walala ŋuli doꞌlili marrtji. 39 Ga ŋunhi walala ŋuli buṉbulili marrtji buku-ŋalꞌyunarawa, wo ŋathamirrilili wäŋalili, walalanydja ŋuli manymakkuna yana nhinanhawuygu ḻarruma, marr ga dhu yolŋuy malaŋuy nhäma walalanha baladhi. 40 Yurru walala ŋuli ganha manaŋinya bala'nha mala buku-gurthapuy miyalkku malaŋuwa. Ga dhäŋuru beŋurudhi bala walala ŋuli marrtjinya ŋunha buṉbulili bala nhinanha ga bukumirriyanha, weyin ŋupanna, marr ga dhu yolŋuy malaŋuy walalanha manymak ḻakarama. Yurru ŋayinydja dhu boŋguŋu ḏirramunha mala balanya bili walalanha Godthu mirithi yana dhä-girꞌyurru yätjpuynydja.”
Buku-gurthapuyyu gurrupara warrpamꞌ nhanukuŋu rrupiya Godkala
(Luke 21:1-4)
41 Ga beŋuruyinydja ŋayi gana Djesu gumurr nhinana baladhi bili ŋunhi wanhami gana rupaꞌ rrupiyapuy dhärrana ŋunhala ŋunhi Godkala Dhuyuŋura Buṉbuŋura. Nhäŋala ŋayi gana yolŋunha mala wiripuꞌwiripunha walala marrtjina rrupiya galka-galkara baladhi rupaꞌlili. Ga ḻukunydjay yolŋuy mala marrtjina galkara yindi rrupiya. 42 Ga bulunydja ŋunhi buku-gurthapuynha miyalk bunana, ga gurrupara ŋayi ŋunhi märrmaꞌ nyumukuṉiny mirithirri ŋaraka rrupiya, yaka yindi.
43 Bala ŋayi Djesunydja buku-wäthurruna nhanukalaŋawa malthunamirriwa malaŋuwa bitjarra, “Dhuwalanydja ŋarra dhu dhunupana nhumalaŋgu ḻakaramana: dhiyaŋu miyalkthu gurrupara warrpamꞌ, djuḻkmaraŋala gana ŋunhi bukmaknha ḻukunydjanha yolŋunha malaŋunha munhdhurr-gurrupanaŋuru. 44 Dhiyaŋuwurruy ḻukunydjay yolŋuy malaŋuy walala gana gurrupara ḻukunydjaŋurru walalaŋgu. Yurru ŋayinydja dhiyaŋunydja miyalkthu warrpamꞌ yana rrupiya gurrupara nhanŋuwuynydja ŋayi ŋathawa.”
✡12:1 12:1:Isaiah 5:1-2
✡12:11 12:10-11:Psalms 118:22-23
✡12:18 12:18:Acts 23:8
✡12:19 12:19:Deuteronomy 25:5
✡12:26 12:26:Exodus 3:6
✡12:30 12:29-30:Deuteronomy 6:4-5
✡12:31 12:31:Leviticus 19:18
✡12:32 12:32:Deuteronomy 4:35
✡12:33 12:33:Hosea 6:6
✡12:33 12:33:Hosea 6:6
✡12:34 12:28-34:Luke 10:25-28
*12:35 12:35 King David ŋunhi yindi ŋurruḏawalaŋu ŋayi maḻŋthun ŋäthili baman', bala yalala dhiŋgama. Dhurrwaraŋuru 1000 dhuŋgarra djuḻkthun, bala dhuwali ŋunhi Maŋutji-dhunupayanhawuy yolŋu, Djesu, ŋayi maḻŋthun.
✡12:36 12:36:Psalms 110:1