A kamkam a warwarala
1
Alpa pa Omega (Alpha and Omega)
Alpa a ningnigo na matana buk ana warwara Grik, pa Omega a ararop a matana buk. Di atong e Iesu a Alpa pa Omega, a kamkamna mang e Iesu a kamkamna pa araropna.
Amen (Amen)
Amen a warwara Hibru. A kamkamna mang i momol pa ir hanot ot larning.
Angelo (Angel)
A angelo a warwara Grik, a kamkamna mang a tena los warwara. A angelo a ingun ning i titol tetek e God. E God i sira sune sen a angelola sur lar tol anuna titol. La sira nangan a tarai ane God, pa la los a warwara ane God tetek a tarai.
Aposel (Apostle)
A aposella, a tarai ning e Iesu i sune sen la, sur lar warawai ana nuna warwara. E Iesu i kabah pas ning a bonot pa pisir naur a kakak a asaer ning i aslang pas la “a aposella”. Pa lamur, di atong e Pol pa dingla na tena titol otleng a aposella.
Artabar (Sacrifice, offering)
A tarai Israel la sira tun a inagoi arlar ana artabar tetek e God, sur ir kepsen anunla na toltol laulaula. La sira artabar otleng ana wain, pa wel na oliw pa wit.
Babilon (Babylon)
E Babilon ning a tnan hanua. Nating ot a tarai Babilon la dat pas a tarai Israel sur lar karabus tumo e Babilon a mais a bonot a rau. Dingla na pukna te na buk ne, ning di warwara oe Babilon, ngandek di warwara na pidik oe Rom, pa ana toltol mite na rakrakan hanua otleng.
Bali (Barley)
A bali a ngas a utna i arlar ana wit, ning a tarai Juda la sira omani. La sira gini a patna sur a palawa, sur dir tuni sur a bret. Ika a palawa ning di toli ana wit, i wakak tana palawa ning di toli ana bali.
Baptais (Baptise, Baptism)
Matiu 3:7, 11; 28:19
A baptais a warwara Grik. A baptais a aslang ning i asangani mang takai ka lingir tar a nuknukna sur ir mur e Iesu.
Belsebul (Beelzebub)
E Belsebul a risan takai a god ning a tarai Kenan la sira lotu teteki. Nating di atongi e Bal, o e Bal Sebub. A rising ne i tur aslang e Satan.
Bok a kunubus (Ark of the covenant)
A bok a kunubus, a tarai Israel la toli ana rakai pa di ka apatap tar a gol ting na risrisna rop. Ting na tinine, la suah tar a kap di toli ana gol, pa mana i kes tingui na tinine, pa bulse ane Aron ning ka sibul ot, pa naur a hat ning e God i tumus tar ning a bonot a warkuai onoi. A bok a kunubus kaning i kes ting na pukna ning i Tabu Kol ting na rumai artabar. I tur aslang a kunubus ning e God i toli taum ana tarai Israel, pa i asangani mang e God i kes taum onla. Oroi a manar kaning oe Hibru 9:5.
Buk Tabu (Bible, scriptures)
A galis a buk kaning na tinine Buk Tabu, pa galis a tarai la tumus la, ika a Talngan Tabu i nigon la rop. A Olpela Testamen (Stat tuk oe Malakai) di ka tumus tari lanigo tana tinan ot ane Iesu ute lapiu. Di tumusi ana warwara Hibru. Ning e Iesu i kes te i sira was a buk ning. Nating a Buk Tabula di sira hin la ka. Oroi a manar kaning oe 2 Timoti 3:16.
Ning e Iesu ka han usaot na langit, di tumus a bukla kane na Nupela Testamen. Di tumusi ana warwara Grik.
Denaria (Denarius, Denarii)
A mani anuna matanitu Rom di atongi a denaria. I arlar ana arlou anun takai a barsan tagun takai a pukakiar ning i titol. A manar a Sisar kaning onoi.
Fig, a rakai fig (Fig, fig tree)
A rakai a fig a ngas a rakai ning a wana i namnamin wakak. A tarai Israel la sira ien a wana, pa la sira rangi ana kamis otleng, sur lar ieni lamur.
Grik (Greece, Greek)
Takai a hanua a risana e Grik. Ana rau ning e Iesu i kes te lapiu, a tarai Grik la na tena tastasmai. A tena tastasmaila miting na hanua masik otleng, la warwara ana warwara Grik, anasa anunla a warwara potor, larning a Tok Pisin a warwara potor anundala rop. A Nupela Testamen di tumusi ana warwara Grik.
Haleluia (Hallelujah)
Haleluia, a warwara Hibru, a kamkamna mang atong leklek tetek e God.
Herot (Herod)
Diat a king a risanla e Herot.
1. A ningnigo na Herot i a king ana rau ning di agon e Iesu onoi. (Luk 1:5)
2. A munaur a Herot ning a risana otleng e Antipas. I warkurai sur a papar Galili ning e Iesu i titol tumo ia. E Herot i umkol e Jon a Tena Baptais. La ben otleng e Iesu teteki sur ir warkurai i. (Mak 6:14-29; Luk 23:6-12)
3. A munatol a Herot esaning i akadik a tarai a tortorot. I umkol e Jems, takai miting na ning a bonot pa naur a kakak asaerla. (Aposel 12:1-23)
4. A mundiat a Herot, ning a risana otleng e Agripa. E Pol i tur ana warkurai lanigo tana. (Aposel 25:13)
Iesu (Jesus)
A kamkam a rising Iesu, “A Tena Alaun” o “e God ir alaun a tarai”. Ona warwara Hibru di atongi oe Josua.
Ijip (Egypt)
E Ijip ning a hanua milau e Israel. Nating a tarai Israel la kes na karabus diat a mar a rau tingia, tuk ning e Moses i nigon purum la.
Insens (Incense)
A insens, ning a utna ning di toli ana rakai ning a torokna i toboh. Dingla otleng di toli ana wakir a rakai, o a paka rakai. Ning a tarai Isarel la araring ting na rumai a artabar, la sira tun a insens, ning a sasawana i toboh wakak.
Israel, a tarai Israel (Israel, Israelites)
Ning a nat e Aisak, a risana e Jekop, ning e God i saran a tona rising tana, e Israel. Lamur ning a bonot pa naur a natnat e Israel di atong la a tarai Israel. Pa nunla a mangis a tarai kaning lamur, di atong la otleng a tarai Israel.
Jon (John)
Naur a barsan kane na buk ne, a risandiau e Jon.
1. A ningnigona, e Jon a Tena Baptais. (Matiu 3:1)
2. A munaurna, a kaklik a asaer ane Iesu. (Matiu 4:21) E Jon, ning a kaklik asaer ane Iesu, i tumus dilima na buk kane na buk ne. A Wakak a Warwara oe Iesu Karisito, 1, 2 pa 3 Jon pa Tatatai.
Josep (Joseph)
A galis a barsan kane na buk ne, a risanla e Josep.
1. A ningnigo na Josep, i ning tagun ning a bonot pa naur a natnat e Jekop, pa takai a risana otleng e Israel. (Aposel 7:9-14)
2. A munaur a Josep i taulai e Maria, e tana e Iesu (Matiu 1:18-25)
3. A munatol a Josep, a tas e Iesu. (Matiu 13:55)
4. A mundiat a Josep, a tas e Jems. A kabatnandiau i sira mur e Iesu. (Matiu 27:56, 61)
5. A mundilima na Josep, a te Arimatia, ning i akas a minat e Iesu ting na nuna tona kulam a minat. (Matiu 27:57-60)
6. A mundiono na Josep, i ning a risana otleng e Barsabas. Ning e Judas i mat, la tai sur tik ir kelesi, pa la nuk pas naur a barsan e Josep Barsabas pa e Matias. Lamur di aslang pas e Matias. (Aposel 1:23)
7. A mais a Josep, ning a rising otleng e Banabas, ning i sira han taum oe Pol. (Aposel 4:36)
Juda (Judah)
Ning a nat e Israel, a risana e Juda. Pa piu ning di saran tari tetek anuna mangis a tarai, di atongi a papar Judia. Pa lamur di atong a mangis a tarai, a tarai Juda. Ana raula ning e Iesu i laun te lapiu di atong a tarai Israel rop ana tarai Juda.
Kakak asaerla (Disciples)
La ning la mur e Iesu di atong la a kakak asaerla anunai. Di sira atong takai a bonot pa pisir naur a barsan ning e Iesu i aslang pas la na kakak asaer. Ika a tarai ning la mur e Iesu, di atong la otleng mang a kakak asaerla. Ana Buk Aposel di atong a tarai ning la mur e Iesu ana dingla na risanla otleng, manglarne: la ning la tortorot, la ning la tas ana tortorot, pa la na te Karisitola.
Karisito (Christ, Messiah)
A Karisito a kamkamna larne, esaning di pek a wel ono. Esining di aslang pasi, a tarai Israel la sira akinalangi ona wel. Ona warwara Hibru di atongi a Mesaia pa ona warwara Grik di atongi a Karisito. E Iesu i a Karisito, a barsan ning e God i aslang pasi sur ir alaun a tarai. A propetla tagun nating la warwara na propet onoi mang, ir hanot, pa tarai Juda la kes harnanai suri.
Kenan (Canaan)
E Kenan, a risana ning a piu ning e God i lele tari suir sarani tetek a tarai Israel.
King (King)
A king, a tnan ningnigo anuna tarai. I sira warkurai a taraila, pa i nigon la ning lar harum taum on ta hanua masik. Ana rau ning e Iesu i laun te lapiu, a galis a king la tai alar ting na paparla, ika la rop la kes nahai a Sisar.
A king i sira mermer ana kaen, ning i kubar o i pepol pa matana i abit kol. I sira suah otleng a kukuh a king, ning di toli ana gol, pa i sira tong a bulse ana kuna, arlar ana akinalang ning i tong akes a warkurai.
Ning a king i tong a warkurai, i kes ana nuna tnan keskes ning di sira amermeri ana wakak a ututnala, pa di atongi mang a keskes a king. A barsan ning i sira nangani ana warkuraila, i kes ting na ris a sot a keskes a king.
Kot talilis (Circumcise, circumcision)
A tarai Israel la sira kot talilis a palaona a kaklik barsan ning i siwal a pukakiar alar anuna agon. A titol na kot talilis a akinalang mang la miting na tarai Israel. A titol na kot talilis a akinalang otleng mang, la kes na tinine a kunubus ning e God i toli taum oe Moses, ning lar sira mur a warkuraila ane Moses.
Koto na wain (Wineskins)
A tarai Juda la sira tol a koto na wain ana palao a meme. Ning a palao a meme ka turai, di sira abukusi ka ana turai a wain, sakana ning dir abukusi ana tona wain ir silir a palao a meme, anasa a tona wain i bubus ot. Oroi a manar kaning oe Luk 5:37-39.
Kunubus (Covenant)
Ning ir naur a barsan diar tol a kunubus, i kamkamna mang dia lele rakrakai sur diar tolsot ta utna. Ning e God i tol a kunubus taum ana tarai Israel, i lele mang ir tai alar la, pa tarai Israel la lele mang lar mur anuna warkuraila. Ika, a tarai Israel bel la tolsoti.
Ana tona kunubus e God i atongi mang, esining i tortorot oe Iesu, e God i atongi a tena tostos, pa ir laun ana tona lalaun.
Lepra (Leper, leprosy)
A lepra, i ning a rakrakai a tinsaman ana palaondi. Ana raula ning e Iesu i kes te lapiu, bel ta marasin ning ir nangan a leprala. I maining a tarai la sira matatan la. A leprala la sira kes bakbak kusun a taraila, pa taraila otleng bel la sira han milau la, pa bel tik ir tong a palaonla.
Liwai (Levi, Levite)
E Liwai, i ning tagun ning a bonot pa naur a natnat e Jekop. A mangis a tarai Liwai bel di saran tar ta piu tan la. Anunla a tiniba sur lar titol ting na rumai artabar. Ning a kunum a tarai onla, a tarai ane Aron, la na tena artabar tetek e God.
Logo na tun artabar (Altar)
Ning a tarai Israel la tun a inagoi arlar ana artabar tetek e God, la tuni ting na logo na artabar tumo lapiu ana rumai artabar. Oroi a manar kaning oe Hibru 5:1.
Mana (Manna)
Ning a tarai Israel la kes ting na hanua bel ana raula ane Moses, e God i tabar la ana mana, a utna na hangan ning i arlar ana bret. I punga purum misaot na bakut.
Matanitu ane God (Kingdom of God)
Ning e Iesu i hanot ute lapiu, a matanitu ane God i hanot. A kamkama matanitu ane God i mange, e God i warkurai sur a ututnala. Esining i tortorot ka kes ting na nuna matanitu. A matanitu ane God i warwara otleng ana saning ir hanot lamur, ning e Iesu ir hanot ulak, pa ir warkurai sur a ututnala rop, arlar ana king.
Mira (Myrrh)
A mira, a torok ana ning a ngas a rakai i toboh wakak pa matana i abit kol. A tarai Juda la sira mer a palaonla ono pa la sira amermer otleng a minatla ono.
Motla (Evil spirits, spirits, demons)
A motla, la na tena titol oros ane Satan. La sira alaulau a taraila, pa la sira asongo a taraila, sur lar han masik kusun e God pa lar mur e Satan. La sira kas ting na tarai pa la alaulau la.
Nat a Barsan (Son of Man)
Ana tatatai, a propet Daniel i oroi pas diat a rokoio na inagoi. A ningnigo na inagoi a laion, a munaurna a bea, a munatolna a lepat pa mundiatna a rokoio na inagoi ning i tatatai na sursuren. Pa diat a rokoio na inagoi ning, la aslang diat a matanitu, ning lar warkurai laulau a tarai. Lamur tanla e Daniel i oroi pas ning a ngas a utna i arlar lar a barsan. I maining i atongi mang a Nat a Barsan. I han misaot na langit, pa i tong akes a tnan warkurai ta e God. Oroi e Daniel 7:13. Ir warkurai ana tostos a toltol pa ir warkurai sur a tarai rop te na rakrakan hanua pa anuna matanitu ir kes tikin, pa bel ir rarop. Ine a ningnigo na taim ting na Buk Tabu ning di atong a Mesaia a Nat a Barsan.
E Iesu i atongi ot ana rising ne. A rising ning naur a kamkamna. Ning a kamkamna mang i ot a Mesaia misaot na langit, ning i tur aslang a tarai. Pa ning a kamkamna otleng, takai ka, ning e Iesu i atongi ot onoi mang i a Nat a Barsan, i arlar ana warwara na pidik. A tarai ning bel la tortorot onoi, la nuki mang e Iesu i warwara ana tik. Pa tarai ning la tortorot onoi, la tasman lalani mang, i warwara onoi ot. I maining i langolango sur ir asaer a tena tortorotla ana nuna matanitu, anasa a tarai ning bel la tortorot, bel la talapor pa bel la sairasi.
Nat e Dewit (Son of David)
A nat e Dewit, a rising ning a tarai Juda la atong a Mesaia ono, anasa la tasmani mang ir hanot miting na kabatarai ane Dewit.
Oliw, rakai a oliw (Olive, olive tree)
A tarai Juda la sira oman na rakai a oliw. La sira ien a wana, pa la sira tol a wel otleng onoi. A wel ning, la sira tutun ono, pa la sira sabar a palaonla ono, pa la sira asot lam otleng ono. Ning a pukna milau e Jerusalem di atongi a mangir na oliw, anasa di oman na rakai a oliwla tingia.
Paradais (Paradise)
A Paradais, a kamkamna mang a wakak a barim. Pa ana Nupela Testamen, di atong a wakak a hanua kanisaot na langit a Paradais.
Parisaio (Pharisee)
Ana rau ning e Iesu i kes te lapiu, a Parisaiola la na ningnigo anuna tarai Juda. La sira mur kol a warkurai ane Moses, pa nunla na warkurai otleng. La sira iaunan pas la ot mang la tostos tana tarai masik. Pa la nuki mang, e Iesu pa nuna na kakak asaer, bel la mur wakak a warkurai. Oroi a manar kaning oe Matiu sapta 23.
Propet (Prophet)
A propetla la a tarai ning e God i sune sen la sur lar atong puasa anuna warwara. Dingla na propetla tagun nating di tumus akes anunla na warwara ting na Olpela Testamen.
Puka tasi (Lake)
Tumo e Israel dingla na tnan kaba polo na malum la itna arlar ana puka tasi. Pa ana buk ne, di atongi mang a puka tasi, lar a puka tasi Galili.
Pukakiar ana Leklek (Day of the Lord)
A pukakiar ana Leklek i a pukakiar ning e Iesu ir hanot ulak. A pukakiar ning ka milau.
Rakai kutus (Cross)
A tarai Rom la sira sai ahat a tena laulaula ting na rakai kutus. La tol a rakai kutus ana naur a rakai. La sai ahat naur a kuna barsan uting na takai a rakai, lamur la suah tari ana munaur a rakai, pa la atur tari ting na rakai kutus. La noren tar a barsan ning sur ir kulam tuk ning ir mat. A barsan ning i kulam ana rakai kutus i kilang a tnan kankan, pa utna na meme tetek a tarai.
Rom (Rome)
E Rom a tnan hanua tumo e Itali. Ana raula ning e Iesu i kes te lapiu, a matanitu Rom i warkurai sur a hananuala rop. A matanitu Rom i warkurai otleng sur e Israel, pa tarai Israel bel la gas suri. La nget a matanitu Rom, pa la mang sur la ot lar warkurai sur la. Ika la matmataut otleng, anasa a matanitu Rom i rakrakai kol.
Rumai artabar (Temple)
A rumai artabar i a rumai ane God saot e Jerusalem. Takai ka a rumai artabar. A tena artabarla la sira tun artabar saotia. A tarai Juda rop, la sira han taum usaot na rumai artabar ana tatatnan pukakiar a lotu. A rumai artabar naur a pukna onoi. Ning a pukna di atongi a pukna i Tabu pa ning a pukna otleng di atongi a pukna i Tabu Kol. A tarai a lotu bel la tolsot sur lar kas ting na rumai artabar, a tena artabarla ka. A tarai a lotu la sira han taum ka tumo lapiu tingui na tinine woroh pa ting na paradala.
Rumai lotu (Synagogue)
Ting na dingla na hananua ning a tarai Juda la kes ia, anunla a rumai lotu. Ana pukakiar Sabat, la han taum sur lar longor a wawas ana Olpela Testamen. La sira asaer pa la warkurai a tarai otleng ting na rumai lotu.
Rumai a sel (Tabernacle, tent)
Natnating ot ning a tarai Israel la kes ting na hanua bel, e God i atai e Moses sur ir tol ta rumai a sel. A rumai a sel i akinalangi mang e God i laun arpotor tana nuna tarai. Ana rumai a sel a tarai la han milau e God.
E God i atai e Moses sur ir tol mangmangasai. Di akas a bok na kunubus ting na tinine rumai. Pa tumo lapiu la sira tun artabar tetek e God. A galis a rau lamur la keles sen a rumai a sel sur a rumai artabar.
Sabat, a pukakiar Sabat (Sabbath, Sabbath Day)
A pukakiar Sabat a kamkamna mang a pukakiar na manah. A tarai Juda la sira manah ana taktakai pukakiar, a pukakiar Sarere, ana wikla rop. Pa i tabu sur lar titol ana pukakiar ning.
Sadusi (Saducee)
Na Sadusila la na ningnigo ana tarai Juda ana raula ning e Iesu i kes te na rakrakan hanua. Bel la tortorot ana kamkamtur ulak kusun a minat, na angelo pa na ingun.
Saion (Zion)
E Saion a rising ning a mangir ning di tol a hanua Jerusalem saot onoi. A rumai artabar otleng i tur saot na mangir ning.
Dingla na pukakiar di sira atong a tona Jerusalem saot na langit oe Saion. A rising ning i tur aslang a hanua ning e God i kes ia.
Salfa
A salfa a sinang a hat ning i kes ting na tinine a tnan iah. Ning i irnga, a iah ono i laplapang pa i toboh kol. A salfa i tur aslang a tnan warkurai a arkeles ane God.
Samaria (Samaria)
E Samaria, ning a papar i kes potor tana naur a papar Galili pa e Judia. A tarai Samaria la miting na tarai Israel, ika lanigo ot la taulai a gurarala miting na dingla na tarai masik, pa la keles a ngas a lotu anunla pa bel ma la mur tostos a lotu anuna tarai Juda. A tarai Juda bel la mang sur la, anasa bel la na tarai Juda momol pa a lotu anunla otleng bel i tostos.
Satan (Satan)
E Satan a ningnigo anuna motla, a hirua ane God. Di sira atongi otleng a tena laulau, e Belsebul, a tena artitiu, a tena arlam pa leklek mite na rakrakan hanua.
Silot (Zealot)
Na Silot la dingla na tarai Juda ning la mang sur lar warkurai sur la ot, pa bel la mang sur a matanitu Rom ir warkurai sur la.
Sipsip (Sheep, Lamb)
A sipsip ning a inagoi ning a tarai Juda la sira tai alari. Oroi a manar kaning oe Matiu 10:16. La sira ieni pa la sira tol a kaen tagun a hih a palaona. La sira artabar otleng onoi tetek e God, sur ir kepsen anunla na toltol laulau.
E Jon a Tena Baptais i atong e Iesu a Nat a Sipsip ane God. A kamna mang e Iesu ir mat sur dala, sur e God ir kepsen anundala na toltol laulau.
Sisar (Caesar)
A Sisar a king, a tnan ningnigo miting na matanitu Rom. I warkurai sur a hananua rop ana raula ning e Iesu i kes te na rakrakan hanua. I warkurai otleng sur a tarai Juda.
Talngan Tabu (Holy Spirit)
A Talngan Tabu a inguna e God. La ning la lingir a nuknukinla pa la tortorot oe Iesu e God ir saran a Talngan Tabu tetek la sur ir nigon la.
Tarai a kiwung (Sanhedrin)
Ting na taktakai hanua di sira suah pas na ningnigo sur lar warkurai a tarai. Di atong la a tarai a kiwung. Ana ngas ning, a gapman Rom i malmaling sur a tarai Juda ot lar tol a titol a warkurai onla ot.
A tarai a kiwung ning la sira kes saot e Jerusalem la sira warkurai a tarai Juda rop. La mais a bonot a barsan. Dingla onla na tena asaer tagun a warkurai, pa dingla na tena artabar tetek e God, pa dingla na Parisaiola pa dingla otleng na Sadusi. A ningnigo na tena artabar i sira nigon la. La sira warkurai a tarai ana warkurai ane Moses.
Tarai ning bel a tarai Juda (Gentiles)
A tarai Juda la nuki mang la ot la tostos tana tarai masik, pa la oroi purpurum a tarai masik anasa bel la mur a warkurai ane Moses. Bel la sira lasan taum onla.
Tatatnan pukakiar a lotu (Feasts, festivals)
1. A ningnigona, a tnan pukakiar a lotu na Han Lakai (Passover). Ning a tarai Israel la kes na karabus tumo e Ijip, e God i umkol a ningnigo na kakak taraila, na natnat a tarai Ijip. Ika i han lakai ka a tarai Israel, anasa la suah tar a suluk ting na tamanla anunla. Ana raula rop a tarai Israel la sira nuk pas a pukakiar ning, pa la sira akinalangi. (Matiu 27:15; Luk 2:41; Hibru 11:28)
2. A munaurna, a tnan pukakiar a lotu na bret ning belal is ono (Feast of unleavened bread). I sira turpasi ana naur a pukakiar lamur tana tnan pukakiar a lotu na Han Lakai, pa i han ning a kidol a wik. Ana lotu ne, la sira ien a bret ning belal is ono, anasa ana rau ning la purum mitumo e Ijip, la tun kapit pas a bret ning belal is ono, pa lamur la han. (Luk 22:7; Aposel 12:3; 20:6)
3. A munatolna, a pukakiar a Pentikos (Pentecost). A puka warwara “pentikos”, a kamkamna dilima na bonot. Dilima na bonot a pukakiar lamur tana tnan pukakiar a lotu na Han Lakai, a tarai Israel la akinalang a pukakiar a Pentikos. Di atongi otleng mang a tnan pukakiar a lotu na sol, pa di sira artabar ana ningnigo na utna ning i makos. Aposel 2 i warwara ona tinan purum ana Talngan Tabu tetek na tena tortorot ana pukakiar a Pentikos. (Aposel 2:1; 20:16; 1 Korin 16:8)
4. A mundiat ono, na tatatnan pukakiar a lotu na Palturturup (Feast of the Tabernacles). A tarai la tol a turturupla pa la borbor ono, sur lar akinalang a raula ning la kes ting na hanua bel. (Jon 7:2, 37)
5. A mundilima ono, a tnan pukakiar a lotu ning la nuk ulak pas a pukakiar ning la sapang a rumai artabar (Feast of Dedication). A tnan pukakiar a lotu ne la sira atongi otleng ana tnan pukakiar a lotu na talapor. (Jon 10:22)
Te Rom (Roman, Roman citizen)
A tarai rop ting na Nupela Testamen la kes nahai a matanitu Rom. Na leklekla ka, di atong la na te Rom. Esining di atongi a te Rom di sira hanrawai i pa i kes ana tai alar anuna matanitu Rom. E Pol a te Juda pa te Rom otleng. I maining a tena harumla la hanrawai i.
Tena Alaun (Saviour)
Di atong e Iesu a Tena Alaun, anasa i alaun a tarai kusun a warkurai a arkeles ane God ning e Iesu i mat. I los a toltol laulau anun a tarai rop. Pa onone, ning a tarai la tortorot oe Iesu, e God ir kepsen anunla na toltol laulaula pa lar tostos namatana.
Tena artabar tetek e God (Priest)
Na tena artabar tetek e God anunla titol sur lar sira tun artabar tetek e God pa lar tai alar na titol ting na rumai artabar. La tagun a mangis a tarai ane Aron, tagun a tarai Liwai. A tena artabarla tetek e God ka, la tolsot sur lar kas uting na pukna ning i tabu ting na rumai artabar. Dingla na tarai onla di atong la na tatatnan tena artabar tetek e God.
Takai a halinla di atongi a ningnigo na tena artabar tetek e God. I sot ka i tolsot sur ir kas ana pukna ning i Tabu Kol ting na rumai artabar, takai a pukakiar ka ana taktakai rau.
Tena asaer tagun a warkurai (Teacher of the law, scribe)
Na tena asaer tagun a warkurai la na tena mananos tagun a warkurai ane Moses. La sira asaer a tarai ono.
Tena los totokom
Na tena los totokom la titol tetek a matanitu Rom. La sira kes ting na taman a hanua sur lar los totokom tana tarai pa lar sarani tetek a matanitu Rom.
A tarai Juda la sira nget na tena los totokom anasa la titol tetek anunla hirua. Na tena los totokom bel la sira maris a tarai, pa la sira kinkinau otleng.
Tena titol oros (Slave)
A barsan o a hane ning a tena titol oros i kes nahai a warkurai anuna ningnigo anunai, i arlar ka ana karabus. Bel i sira los arlou ana nuna titol pa bel i tolsot pasi sur ir manah kusun anuna ningnigo.
Wain (Wine)
A rakai a wain i sira kawar arlar ana boganwil, i sira suah na kurena. Oroi a manar kaning oe Mak 12. Ning i makos, di sira git taumi, pa lamur di sira pas miren a wana sur a polona, lamur di sira terei uting na koto, ning di sira toli ana palao a meme, pa lamur dir gangi. A tarai Juda la sira oman a galis a rakai a wain, pa la sira tai alar wakaki. Oroi a manar a barim a wain kaning oe Mak 12.
Warkurai ane Moses (the law of Moses, the law)
A tarai Israel la sira mur a warkurai ning e God i saran tari ta e Moses. Ana buk ne di atongi ana warkurai, o a warkurai ane God, o a warkurai ane Moses. A rising “warkurai” i poroi arop a galis a warkurai. A warkuraila ning, di tumus akesi ting na dilima na ningnigo na buk kaning na Buk Tabu, i manglarne Stat, Kisim Bek, Wok Pris, Namba pa Lo.
Warwara na propet (Prophesy, prophecy)
Ning tik ir atong puasa a warwara ane God, i ning a warwara na propet. Dingla na taem a warwara na propet ir apuasa nigo asaning ir hanot lamur.
Wit (Wheat)
A wit, ning a ngas a utna ning a tarai Juda la sira omani. Ning i makos la sira pirati, pa la suah taumi. Lamur la tong pas a saol pa la migen a witla usaot sur a wuwu ir wus sen a palpalnala kusun a patnala. Oroi a manar kaning oe Luk 3:17. Lamur di sira gini a wana sur a palawa, pa di sira tun bret ono.