A kamkam a warwarala
1
Alpa pa Omega (Alpha and Omega)
Tatatai 1:8; 21:6; 22:13
Alpa a ningnigo na matana buk ana warwara Grik, pa Omega a ararop a matana buk. Di atong e Iesu a Alpa pa Omega, a kamkamna mang e Iesu a kamkamna pa araropna.
Amen (Amen)
Rom 1:25; 1 Korin 14:16; Tatatai 3:14
Amen a warwara Hibru. A kamkamna mang i momol pa ir hanot ot larning.
Angelo (Angel)
Matiu 13:41; Mak 8:31; Hibru 1:7; 2 Pita 2:4
A angelo a warwara Grik, a kamkamna mang a tena los warwara. A angelo a ingun ning i titol tetek e God. E God i sira sune sen a angelola sur lar tol anuna titol. La sira nangan a tarai ane God, pa la los a warwara ane God tetek a tarai.
Aposel (Apostle)
Matiu 13:41; Mak 8:31; Hibru 1:7; 2 Pita 2:4
A aposella, a tarai ning e Iesu i sune sen la, sur lar warawai ana nuna warwara. E Iesu i kabah pas ning a bonot pa pisir naur a kakak a asaer ning i aslang pas la “a aposella”. Pa lamur, di atong e Pol pa dingla na tena titol otleng a aposella.
Artabar (Sacrifice, offering)
Matiu 9:13; Hibru 5:3; 9:26; 10:12; 13:11
A tarai Israel la sira tun a inagoi arlar ana artabar tetek e God, sur ir kepsen anunla na toltol laulaula. La sira artabar otleng ana wain, pa wel na oliw pa wit.
Babilon (Babylon)
Matiu 11:11; 1 Pita 5:13; Tatatai 14:8; 17:5; 18:1-24
E Babilon ning a tnan hanua. Nating ot a tarai Babilon la dat pas a tarai Israel sur lar karabus tumo e Babilon a mais a bonot a rau. Dingla na pukna te na buk ne, ning di warwara oe Babilon, ngandek di warwara na pidik oe Rom, pa ana toltol mite na rakrakan hanua otleng.
Bali (Barley)
Jon 6:9; Tatatai 6:6
A bali a ngas a utna i arlar ana wit, ning a tarai Juda la sira omani. La sira gini a patna sur a palawa, sur dir tuni sur a bret. Ika a palawa ning di toli ana wit, i wakak tana palawa ning di toli ana bali.
Baptais (Baptise, Baptism)
Matiu 3:7, 11; 28:19
A baptais a warwara Grik. A baptais a aslang ning i asangani mang takai ka lingir tar a nuknukna sur ir mur e Iesu.
Belsebul (Beelzebub)
Matiu 10:25; 12:24
E Belsebul a risan takai a god ning a tarai Kenan la sira lotu teteki. Nating di atongi e Bal, o e Bal Sebub. A rising ne i tur aslang e Satan.
Bok a kunubus (Ark of the covenant)
Hibru 9:4; Tatatai 11:19
A bok a kunubus, a tarai Israel la toli ana rakai pa di ka apatap tar a gol ting na risrisna rop. Ting na tinine, la suah tar a kap di toli ana gol, pa mana i kes tingui na tinine, pa bulse ane Aron ning ka sibul ot, pa naur a hat ning e God i tumus tar ning a bonot a warkuai onoi. A bok a kunubus kaning i kes ting na pukna ning i Tabu Kol ting na rumai artabar. I tur aslang a kunubus ning e God i toli taum ana tarai Israel, pa i asangani mang e God i kes taum onla. Oroi a manar kaning oe Hibru 9:5.
Buk Tabu (Bible, scriptures)
Matiu 19:4; 1 Korin 15:4; 2 Timoti 3:16
A galis a buk kaning na tinine Buk Tabu, pa galis a tarai la tumus la, ika a Talngan Tabu i nigon la rop. A Olpela Testamen (Stat tuk oe Malakai) di ka tumus tari lanigo tana tinan ot ane Iesu ute lapiu. Di tumusi ana warwara Hibru. Ning e Iesu i kes te i sira was a buk ning. Nating a Buk Tabula di sira hin la ka. Oroi a manar kaning oe 2 Timoti 3:16.
Ning e Iesu ka han usaot na langit, di tumus a bukla kane na Nupela Testamen. Di tumusi ana warwara Grik.
Denaria (Denarius, Denarii)
Matiu 22:19; Mak 6:37; 14:5
A mani anuna matanitu Rom di atongi a denaria. I arlar ana arlou anun takai a barsan tagun takai a pukakiar ning i titol. A manar a Sisar kaning onoi.
Fig, a rakai fig (Fig, fig tree)
Matiu 21:19; Luk 13:6; 21:29-31
A rakai a fig a ngas a rakai ning a wana i namnamin wakak. A tarai Israel la sira ien a wana, pa la sira rangi ana kamis otleng, sur lar ieni lamur.
Grik (Greece, Greek)
Jon 1:41; 7:35; 12:20; Aposel 11:20
Takai a hanua a risana e Grik. Ana rau ning e Iesu i kes te lapiu, a tarai Grik la na tena tastasmai. A tena tastasmaila miting na hanua masik otleng, la warwara ana warwara Grik, anasa anunla a warwara potor, larning a Tok Pisin a warwara potor anundala rop. A Nupela Testamen di tumusi ana warwara Grik.
Haleluia (Hallelujah)
Tatatai 19:1
Haleluia, a warwara Hibru, a kamkamna mang atong leklek tetek e God.
Herot (Herod)
Diat a king a risanla e Herot.
1. A ningnigo na Herot i a king ana rau ning di agon e Iesu onoi. (Luk 1:5)
2. A munaur a Herot ning a risana otleng e Antipas. I warkurai sur a papar Galili ning e Iesu i titol tumo ia. E Herot i umkol e Jon a Tena Baptais. La ben otleng e Iesu teteki sur ir warkurai i. (Mak 6:14-29; Luk 23:6-12)
3. A munatol a Herot esaning i akadik a tarai a tortorot. I umkol e Jems, takai miting na ning a bonot pa naur a kakak asaerla. (Aposel 12:1-23)
4. A mundiat a Herot, ning a risana otleng e Agripa. E Pol i tur ana warkurai lanigo tana. (Aposel 25:13)
Iesu (Jesus)
Matiu 1:21; Luk 1:31-33
A kamkam a rising Iesu, “A Tena Alaun” o “e God ir alaun a tarai”. Ona warwara Hibru di atongi oe Josua.
Ijip (Egypt)
Matiu 2:13; Aposel 7:9-10, 36; Tatatai 11:8
E Ijip ning a hanua milau e Israel. Nating a tarai Israel la kes na karabus diat a mar a rau tingia, tuk ning e Moses i nigon purum la.
Insens (Incense)
Luk 1:9; Hibru 9:4; Tatatai 8:3-4
A insens, ning a utna ning di toli ana rakai ning a torokna i toboh. Dingla otleng di toli ana wakir a rakai, o a paka rakai. Ning a tarai Isarel la araring ting na rumai a artabar, la sira tun a insens, ning a sasawana i toboh wakak.
Israel, a tarai Israel (Israel, Israelites)
Matiu 10:23; 19:28; Aposel 13:17
Ning a nat e Aisak, a risana e Jekop, ning e God i saran a tona rising tana, e Israel. Lamur ning a bonot pa naur a natnat e Israel di atong la a tarai Israel. Pa nunla a mangis a tarai kaning lamur, di atong la otleng a tarai Israel.
Jon (John)
Naur a barsan kane na buk ne, a risandiau e Jon.
1. A ningnigona, e Jon a Tena Baptais. (Matiu 3:1)
2. A munaurna, a kaklik a asaer ane Iesu. (Matiu 4:21) E Jon, ning a kaklik asaer ane Iesu, i tumus dilima na buk kane na buk ne. A Wakak a Warwara oe Iesu Karisito, 1, 2 pa 3 Jon pa Tatatai.
Josep (Joseph)
A galis a barsan kane na buk ne, a risanla e Josep.
1. A ningnigo na Josep, i ning tagun ning a bonot pa naur a natnat e Jekop, pa takai a risana otleng e Israel. (Aposel 7:9-14)
2. A munaur a Josep i taulai e Maria, e tana e Iesu (Matiu 1:18-25)
3. A munatol a Josep, a tas e Iesu. (Matiu 13:55)
4. A mundiat a Josep, a tas e Jems. A kabatnandiau i sira mur e Iesu. (Matiu 27:56, 61)
5. A mundilima na Josep, a te Arimatia, ning i akas a minat e Iesu ting na nuna tona kulam a minat. (Matiu 27:57-60)
6. A mundiono na Josep, i ning a risana otleng e Barsabas. Ning e Judas i mat, la tai sur tik ir kelesi, pa la nuk pas naur a barsan e Josep Barsabas pa e Matias. Lamur di aslang pas e Matias. (Aposel 1:23)
7. A mais a Josep, ning a rising otleng e Banabas, ning i sira han taum oe Pol. (Aposel 4:36)
Juda (Judah)
Matiu 1:2; Aposel 2:9; Jon 4:9; Rom 9:24
Ning a nat e Israel, a risana e Juda. Pa piu ning di saran tari tetek anuna mangis a tarai, di atongi a papar Judia. Pa lamur di atong a mangis a tarai, a tarai Juda. Ana raula ning e Iesu i laun te lapiu di atong a tarai Israel rop ana tarai Juda.
Kakak asaerla (Disciples)
Matiu 8:18; 12:49; Aposel 6:1
La ning la mur e Iesu di atong la a kakak asaerla anunai. Di sira atong takai a bonot pa pisir naur a barsan ning e Iesu i aslang pas la na kakak asaer. Ika a tarai ning la mur e Iesu, di atong la otleng mang a kakak asaerla. Ana Buk Aposel di atong a tarai ning la mur e Iesu ana dingla na risanla otleng, manglarne: la ning la tortorot, la ning la tas ana tortorot, pa la na te Karisitola.
Karisito (Christ, Messiah)
Matiu 2:4; 16:16; Jon 4:25-26; Aposel 3:20
A Karisito a kamkamna larne, esaning di pek a wel ono. Esining di aslang pasi, a tarai Israel la sira akinalangi ona wel. Ona warwara Hibru di atongi a Mesaia pa ona warwara Grik di atongi a Karisito. E Iesu i a Karisito, a barsan ning e God i aslang pasi sur ir alaun a tarai. A propetla tagun nating la warwara na propet onoi mang, ir hanot, pa tarai Juda la kes harnanai suri.
Kenan (Canaan)
Matiu 15:22; Aposel 7:11; 13:19
E Kenan, a risana ning a piu ning e God i lele tari suir sarani tetek a tarai Israel.
King (King)
Matiu 11:8; 20:21; Luk 22:25; 23:11; Hibru 12:2; Tatatai 19:13
A king, a tnan ningnigo anuna tarai. I sira warkurai a taraila, pa i nigon la ning lar harum taum on ta hanua masik. Ana rau ning e Iesu i laun te lapiu, a galis a king la tai alar ting na paparla, ika la rop la kes nahai a Sisar.
A king i sira mermer ana kaen, ning i kubar o i pepol pa matana i abit kol. I sira suah otleng a kukuh a king, ning di toli ana gol, pa i sira tong a bulse ana kuna, arlar ana akinalang ning i tong akes a warkurai.
Ning a king i tong a warkurai, i kes ana nuna tnan keskes ning di sira amermeri ana wakak a ututnala, pa di atongi mang a keskes a king. A barsan ning i sira nangani ana warkuraila, i kes ting na ris a sot a keskes a king.
Kot talilis (Circumcise, circumcision)
Luk 2:21; Jon 7:22; Rom 4:9-12; Galesia 5:2-3
A tarai Israel la sira kot talilis a palaona a kaklik barsan ning i siwal a pukakiar alar anuna agon. A titol na kot talilis a akinalang mang la miting na tarai Israel. A titol na kot talilis a akinalang otleng mang, la kes na tinine a kunubus ning e God i toli taum oe Moses, ning lar sira mur a warkuraila ane Moses.
Koto na wain (Wineskins)
Matiu 9:17; Jon 19:29
A tarai Juda la sira tol a koto na wain ana palao a meme. Ning a palao a meme ka turai, di sira abukusi ka ana turai a wain, sakana ning dir abukusi ana tona wain ir silir a palao a meme, anasa a tona wain i bubus ot. Oroi a manar kaning oe Luk 5:37-39.
Kunubus (Covenant)
Matiu 26:28; Rom 9:4; 16:26; Hibru 7:18-19
Ning ir naur a barsan diar tol a kunubus, i kamkamna mang dia lele rakrakai sur diar tolsot ta utna. Ning e God i tol a kunubus taum ana tarai Israel, i lele mang ir tai alar la, pa tarai Israel la lele mang lar mur anuna warkuraila. Ika, a tarai Israel bel la tolsoti.
Ana tona kunubus e God i atongi mang, esining i tortorot oe Iesu, e God i atongi a tena tostos, pa ir laun ana tona lalaun.
Lepra (Leper, leprosy)
Matiu 8:2; Luk 4:27; 5:12; 17:12
A lepra, i ning a rakrakai a tinsaman ana palaondi. Ana raula ning e Iesu i kes te lapiu, bel ta marasin ning ir nangan a leprala. I maining a tarai la sira matatan la. A leprala la sira kes bakbak kusun a taraila, pa taraila otleng bel la sira han milau la, pa bel tik ir tong a palaonla.
Liwai (Levi, Levite)
Luk 10:32; Jon 1:19; Hibru 7:5-11
E Liwai, i ning tagun ning a bonot pa naur a natnat e Jekop. A mangis a tarai Liwai bel di saran tar ta piu tan la. Anunla a tiniba sur lar titol ting na rumai artabar. Ning a kunum a tarai onla, a tarai ane Aron, la na tena artabar tetek e God.
Logo na tun artabar (Altar)
Matiu 5:23; Luk 1:11; 1 Korin 9:13;
Ning a tarai Israel la tun a inagoi arlar ana artabar tetek e God, la tuni ting na logo na artabar tumo lapiu ana rumai artabar. Oroi a manar kaning oe Hibru 5:1.
Mana (Manna)
Jon 6:31, 58; Hibru 9:4; Tatatai 2:17
Ning a tarai Israel la kes ting na hanua bel ana raula ane Moses, e God i tabar la ana mana, a utna na hangan ning i arlar ana bret. I punga purum misaot na bakut.
Matanitu ane God (Kingdom of God)
Matiu 12:28; Mak 1:15; 1 Korin 6:9
Ning e Iesu i hanot ute lapiu, a matanitu ane God i hanot. A kamkama matanitu ane God i mange, e God i warkurai sur a ututnala. Esining i tortorot ka kes ting na nuna matanitu. A matanitu ane God i warwara otleng ana saning ir hanot lamur, ning e Iesu ir hanot ulak, pa ir warkurai sur a ututnala rop, arlar ana king.
Mira (Myrrh)
Matiu 2:11; Mak 15:23; Jon 19:39
A mira, a torok ana ning a ngas a rakai i toboh wakak pa matana i abit kol. A tarai Juda la sira mer a palaonla ono pa la sira amermer otleng a minatla ono.
Motla (Evil spirits, spirits, demons)
Matiu 8:16; 9:33; 10:8; 12:43-45; 1 Timoti 4:1
A motla, la na tena titol oros ane Satan. La sira alaulau a taraila, pa la sira asongo a taraila, sur lar han masik kusun e God pa lar mur e Satan. La sira kas ting na tarai pa la alaulau la.
Nat a Barsan (Son of Man)
Matiu 9:6; Mak 8:38; 13:26
Ana tatatai, a propet Daniel i oroi pas diat a rokoio na inagoi. A ningnigo na inagoi a laion, a munaurna a bea, a munatolna a lepat pa mundiatna a rokoio na inagoi ning i tatatai na sursuren. Pa diat a rokoio na inagoi ning, la aslang diat a matanitu, ning lar warkurai laulau a tarai. Lamur tanla e Daniel i oroi pas ning a ngas a utna i arlar lar a barsan. I maining i atongi mang a Nat a Barsan. I han misaot na langit, pa i tong akes a tnan warkurai ta e God. Oroi e Daniel 7:13. Ir warkurai ana tostos a toltol pa ir warkurai sur a tarai rop te na rakrakan hanua pa anuna matanitu ir kes tikin, pa bel ir rarop. Ine a ningnigo na taim ting na Buk Tabu ning di atong a Mesaia a Nat a Barsan.
E Iesu i atongi ot ana rising ne. A rising ning naur a kamkamna. Ning a kamkamna mang i ot a Mesaia misaot na langit, ning i tur aslang a tarai. Pa ning a kamkamna otleng, takai ka, ning e Iesu i atongi ot onoi mang i a Nat a Barsan, i arlar ana warwara na pidik. A tarai ning bel la tortorot onoi, la nuki mang e Iesu i warwara ana tik. Pa tarai ning la tortorot onoi, la tasman lalani mang, i warwara onoi ot. I maining i langolango sur ir asaer a tena tortorotla ana nuna matanitu, anasa a tarai ning bel la tortorot, bel la talapor pa bel la sairasi.
Nat e Dewit (Son of David)
Matiu 1:1; 9:27; 21:9
A nat e Dewit, a rising ning a tarai Juda la atong a Mesaia ono, anasa la tasmani mang ir hanot miting na kabatarai ane Dewit.
Oliw, rakai a oliw (Olive, olive tree)
Jon 18:1; Rom 11:17; Tatatai 11:4
A tarai Juda la sira oman na rakai a oliw. La sira ien a wana, pa la sira tol a wel otleng onoi. A wel ning, la sira tutun ono, pa la sira sabar a palaonla ono, pa la sira asot lam otleng ono. Ning a pukna milau e Jerusalem di atongi a mangir na oliw, anasa di oman na rakai a oliwla tingia.
Paradais (Paradise)
Luk 23:43; 2 Korin 12:3-4; Tatatai 2:7
A Paradais, a kamkamna mang a wakak a barim. Pa ana Nupela Testamen, di atong a wakak a hanua kanisaot na langit a Paradais.
Parisaio (Pharisee)
Matiu 5:20; 12:14; 16:6; Aposel 23:6
Ana rau ning e Iesu i kes te lapiu, a Parisaiola la na ningnigo anuna tarai Juda. La sira mur kol a warkurai ane Moses, pa nunla na warkurai otleng. La sira iaunan pas la ot mang la tostos tana tarai masik. Pa la nuki mang, e Iesu pa nuna na kakak asaer, bel la mur wakak a warkurai. Oroi a manar kaning oe Matiu sapta 23.
Propet (Prophet)
Matiu 2:17; 14:5; Aposel 21:10; Epeses 4:11; 1 Jon 4:1
A propetla la a tarai ning e God i sune sen la sur lar atong puasa anuna warwara. Dingla na propetla tagun nating di tumus akes anunla na warwara ting na Olpela Testamen.
Puka tasi (Lake)
Matiu 14:25; Mak 7:31
Tumo e Israel dingla na tnan kaba polo na malum la itna arlar ana puka tasi. Pa ana buk ne, di atongi mang a puka tasi, lar a puka tasi Galili.
Pukakiar ana Leklek (Day of the Lord)
Aposel 2:20; 1 Tesalonika 5:2
A pukakiar ana Leklek i a pukakiar ning e Iesu ir hanot ulak. A pukakiar ning ka milau.
Rakai kutus (Cross)
Matiu 20:19; Rom 6:6; 1 Korin 1:23
A tarai Rom la sira sai ahat a tena laulaula ting na rakai kutus. La tol a rakai kutus ana naur a rakai. La sai ahat naur a kuna barsan uting na takai a rakai, lamur la suah tari ana munaur a rakai, pa la atur tari ting na rakai kutus. La noren tar a barsan ning sur ir kulam tuk ning ir mat. A barsan ning i kulam ana rakai kutus i kilang a tnan kankan, pa utna na meme tetek a tarai.
Rom (Rome)
Matiu 8:5; Luk 2:1; Aposel 28:16
E Rom a tnan hanua tumo e Itali. Ana raula ning e Iesu i kes te lapiu, a matanitu Rom i warkurai sur a hananuala rop. A matanitu Rom i warkurai otleng sur e Israel, pa tarai Israel bel la gas suri. La nget a matanitu Rom, pa la mang sur la ot lar warkurai sur la. Ika la matmataut otleng, anasa a matanitu Rom i rakrakai kol.
Rumai artabar (Temple)
Matiu 12:5; 21:12; Mak 13:1-2; Luk 2:46
A rumai artabar i a rumai ane God saot e Jerusalem. Takai ka a rumai artabar. A tena artabarla la sira tun artabar saotia. A tarai Juda rop, la sira han taum usaot na rumai artabar ana tatatnan pukakiar a lotu. A rumai artabar naur a pukna onoi. Ning a pukna di atongi a pukna i Tabu pa ning a pukna otleng di atongi a pukna i Tabu Kol. A tarai a lotu bel la tolsot sur lar kas ting na rumai artabar, a tena artabarla ka. A tarai a lotu la sira han taum ka tumo lapiu tingui na tinine woroh pa ting na paradala.
Rumai lotu (Synagogue)
Matiu 4:23; Luk 12:11; Aposel 13:14-15
Ting na dingla na hananua ning a tarai Juda la kes ia, anunla a rumai lotu. Ana pukakiar Sabat, la han taum sur lar longor a wawas ana Olpela Testamen. La sira asaer pa la warkurai a tarai otleng ting na rumai lotu.
Rumai a sel (Tabernacle, tent)
Aposel 7:44-45; Hibru 8:5
Natnating ot ning a tarai Israel la kes ting na hanua bel, e God i atai e Moses sur ir tol ta rumai a sel. A rumai a sel i akinalangi mang e God i laun arpotor tana nuna tarai. Ana rumai a sel a tarai la han milau e God.
E God i atai e Moses sur ir tol mangmangasai. Di akas a bok na kunubus ting na tinine rumai. Pa tumo lapiu la sira tun artabar tetek e God. A galis a rau lamur la keles sen a rumai a sel sur a rumai artabar.
Sabat, a pukakiar Sabat (Sabbath, Sabbath Day)
Matiu 12:2, 8; Luk 13:14; Aposel 16:13
A pukakiar Sabat a kamkamna mang a pukakiar na manah. A tarai Juda la sira manah ana taktakai pukakiar, a pukakiar Sarere, ana wikla rop. Pa i tabu sur lar titol ana pukakiar ning.
Sadusi (Saducee)
Matiu 16:1; Luk 20:27; Aposel 23:6-8
Na Sadusila la na ningnigo ana tarai Juda ana raula ning e Iesu i kes te na rakrakan hanua. Bel la tortorot ana kamkamtur ulak kusun a minat, na angelo pa na ingun.
Saion (Zion)
Matiu 21:5; Rom 9:33; 11:26; Tatatai 14:1
E Saion a rising ning a mangir ning di tol a hanua Jerusalem saot onoi. A rumai artabar otleng i tur saot na mangir ning.
Dingla na pukakiar di sira atong a tona Jerusalem saot na langit oe Saion. A rising ning i tur aslang a hanua ning e God i kes ia.
Salfa
Luk 17:29; Tatatai 19:20
A salfa a sinang a hat ning i kes ting na tinine a tnan iah. Ning i irnga, a iah ono i laplapang pa i toboh kol. A salfa i tur aslang a tnan warkurai a arkeles ane God.
Samaria (Samaria)
Luk 9:52; 10:33; Jon 4:9; Aposel 1:8
E Samaria, ning a papar i kes potor tana naur a papar Galili pa e Judia. A tarai Samaria la miting na tarai Israel, ika lanigo ot la taulai a gurarala miting na dingla na tarai masik, pa la keles a ngas a lotu anunla pa bel ma la mur tostos a lotu anuna tarai Juda. A tarai Juda bel la mang sur la, anasa bel la na tarai Juda momol pa a lotu anunla otleng bel i tostos.
Satan (Satan)
Matiu 4:1; 12:26; 25:41; Mak 4:15; Tatatai 12:9; 20:10
E Satan a ningnigo anuna motla, a hirua ane God. Di sira atongi otleng a tena laulau, e Belsebul, a tena artitiu, a tena arlam pa leklek mite na rakrakan hanua.
Silot (Zealot)
Matiu 10:4; Aposel 1:13
Na Silot la dingla na tarai Juda ning la mang sur lar warkurai sur la ot, pa bel la mang sur a matanitu Rom ir warkurai sur la.
Sipsip (Sheep, Lamb)
Matiu 9:36; 18:12; Jon 10:1-5; 1 Pita 1:19; Tatatai 5:12
A sipsip ning a inagoi ning a tarai Juda la sira tai alari. Oroi a manar kaning oe Matiu 10:16. La sira ieni pa la sira tol a kaen tagun a hih a palaona. La sira artabar otleng onoi tetek e God, sur ir kepsen anunla na toltol laulau.
E Jon a Tena Baptais i atong e Iesu a Nat a Sipsip ane God. A kamna mang e Iesu ir mat sur dala, sur e God ir kepsen anundala na toltol laulau.
Sisar (Caesar)
Matiu 22:17-21; Luk 2:1; Jon 19:12; Aposel 25:10
A Sisar a king, a tnan ningnigo miting na matanitu Rom. I warkurai sur a hananua rop ana raula ning e Iesu i kes te na rakrakan hanua. I warkurai otleng sur a tarai Juda.
Talngan Tabu (Holy Spirit)
Matiu 1:18; 12:32; Aposel 2:4; 10:44; Rom 8:4-5
A Talngan Tabu a inguna e God. La ning la lingir a nuknukinla pa la tortorot oe Iesu e God ir saran a Talngan Tabu tetek la sur ir nigon la.
Tarai a kiwung (Sanhedrin)
Luk 22:66; 23:50-51; Jon 3:1; Aposel 22:5
Ting na taktakai hanua di sira suah pas na ningnigo sur lar warkurai a tarai. Di atong la a tarai a kiwung. Ana ngas ning, a gapman Rom i malmaling sur a tarai Juda ot lar tol a titol a warkurai onla ot.
A tarai a kiwung ning la sira kes saot e Jerusalem la sira warkurai a tarai Juda rop. La mais a bonot a barsan. Dingla onla na tena asaer tagun a warkurai, pa dingla na tena artabar tetek e God, pa dingla na Parisaiola pa dingla otleng na Sadusi. A ningnigo na tena artabar i sira nigon la. La sira warkurai a tarai ana warkurai ane Moses.
Tarai ning bel a tarai Juda (Gentiles)
Matiu 20:19; Mak 10:42; Aposel 9:15; 10:45; Rom 15:16
A tarai Juda la nuki mang la ot la tostos tana tarai masik, pa la oroi purpurum a tarai masik anasa bel la mur a warkurai ane Moses. Bel la sira lasan taum onla.
Tatatnan pukakiar a lotu (Feasts, festivals)
1. A ningnigona, a tnan pukakiar a lotu na Han Lakai (Passover). Ning a tarai Israel la kes na karabus tumo e Ijip, e God i umkol a ningnigo na kakak taraila, na natnat a tarai Ijip. Ika i han lakai ka a tarai Israel, anasa la suah tar a suluk ting na tamanla anunla. Ana raula rop a tarai Israel la sira nuk pas a pukakiar ning, pa la sira akinalangi. (Matiu 27:15; Luk 2:41; Hibru 11:28)
2. A munaurna, a tnan pukakiar a lotu na bret ning belal is ono (Feast of unleavened bread). I sira turpasi ana naur a pukakiar lamur tana tnan pukakiar a lotu na Han Lakai, pa i han ning a kidol a wik. Ana lotu ne, la sira ien a bret ning belal is ono, anasa ana rau ning la purum mitumo e Ijip, la tun kapit pas a bret ning belal is ono, pa lamur la han. (Luk 22:7; Aposel 12:3; 20:6)
3. A munatolna, a pukakiar a Pentikos (Pentecost). A puka warwara “pentikos”, a kamkamna dilima na bonot. Dilima na bonot a pukakiar lamur tana tnan pukakiar a lotu na Han Lakai, a tarai Israel la akinalang a pukakiar a Pentikos. Di atongi otleng mang a tnan pukakiar a lotu na sol, pa di sira artabar ana ningnigo na utna ning i makos. Aposel 2 i warwara ona tinan purum ana Talngan Tabu tetek na tena tortorot ana pukakiar a Pentikos. (Aposel 2:1; 20:16; 1 Korin 16:8)
4. A mundiat ono, na tatatnan pukakiar a lotu na Palturturup (Feast of the Tabernacles). A tarai la tol a turturupla pa la borbor ono, sur lar akinalang a raula ning la kes ting na hanua bel. (Jon 7:2, 37)
5. A mundilima ono, a tnan pukakiar a lotu ning la nuk ulak pas a pukakiar ning la sapang a rumai artabar (Feast of Dedication). A tnan pukakiar a lotu ne la sira atongi otleng ana tnan pukakiar a lotu na talapor. (Jon 10:22)
Te Rom (Roman, Roman citizen)
Aposel 16:37-38; 22:25-29
A tarai rop ting na Nupela Testamen la kes nahai a matanitu Rom. Na leklekla ka, di atong la na te Rom. Esining di atongi a te Rom di sira hanrawai i pa i kes ana tai alar anuna matanitu Rom. E Pol a te Juda pa te Rom otleng. I maining a tena harumla la hanrawai i.
Tena Alaun (Saviour)
Luk 2:11; Jon 4:42; Aposel 5:31; 2 Timoti 1:10
Di atong e Iesu a Tena Alaun, anasa i alaun a tarai kusun a warkurai a arkeles ane God ning e Iesu i mat. I los a toltol laulau anun a tarai rop. Pa onone, ning a tarai la tortorot oe Iesu, e God ir kepsen anunla na toltol laulaula pa lar tostos namatana.
Tena artabar tetek e God (Priest)
Matiu 2:4; Luk 1:5; Hibru 4:14-15; 1 Pita 2:5
Na tena artabar tetek e God anunla titol sur lar sira tun artabar tetek e God pa lar tai alar na titol ting na rumai artabar. La tagun a mangis a tarai ane Aron, tagun a tarai Liwai. A tena artabarla tetek e God ka, la tolsot sur lar kas uting na pukna ning i tabu ting na rumai artabar. Dingla na tarai onla di atong la na tatatnan tena artabar tetek e God.
Takai a halinla di atongi a ningnigo na tena artabar tetek e God. I sot ka i tolsot sur ir kas ana pukna ning i Tabu Kol ting na rumai artabar, takai a pukakiar ka ana taktakai rau.
Tena asaer tagun a warkurai (Teacher of the law, scribe)
Matiu 7:29; 9:3; Mak 15:31; Aposel 5:34
Na tena asaer tagun a warkurai la na tena mananos tagun a warkurai ane Moses. La sira asaer a tarai ono.
Tena los totokom
Matiu 9:10; Luk 18:10-13; 19:2-8
Na tena los totokom la titol tetek a matanitu Rom. La sira kes ting na taman a hanua sur lar los totokom tana tarai pa lar sarani tetek a matanitu Rom.
A tarai Juda la sira nget na tena los totokom anasa la titol tetek anunla hirua. Na tena los totokom bel la sira maris a tarai, pa la sira kinkinau otleng.
Tena titol oros (Slave)
Luk 17:7-9; Jon 8:34; 15:15; Rom 6:16
A barsan o a hane ning a tena titol oros i kes nahai a warkurai anuna ningnigo anunai, i arlar ka ana karabus. Bel i sira los arlou ana nuna titol pa bel i tolsot pasi sur ir manah kusun anuna ningnigo.
Wain (Wine)
Matiu 11:18; 20:1; Luk 10:34; 22:20; Jon 15:1-8
A rakai a wain i sira kawar arlar ana boganwil, i sira suah na kurena. Oroi a manar kaning oe Mak 12. Ning i makos, di sira git taumi, pa lamur di sira pas miren a wana sur a polona, lamur di sira terei uting na koto, ning di sira toli ana palao a meme, pa lamur dir gangi. A tarai Juda la sira oman a galis a rakai a wain, pa la sira tai alar wakaki. Oroi a manar a barim a wain kaning oe Mak 12.
Warkurai ane Moses (the law of Moses, the law)
Matiu 5:18; Aposel 13:39; Hibru 10:1
A tarai Israel la sira mur a warkurai ning e God i saran tari ta e Moses. Ana buk ne di atongi ana warkurai, o a warkurai ane God, o a warkurai ane Moses. A rising “warkurai” i poroi arop a galis a warkurai. A warkuraila ning, di tumus akesi ting na dilima na ningnigo na buk kaning na Buk Tabu, i manglarne Stat, Kisim Bek, Wok Pris, Namba pa Lo.
Warwara na propet (Prophesy, prophecy)
Jon 11:51; Aposel 19:6; Rom 12:6; 1 Korin 14:4
Ning tik ir atong puasa a warwara ane God, i ning a warwara na propet. Dingla na taem a warwara na propet ir apuasa nigo asaning ir hanot lamur.
Wit (Wheat)
Matiu 3:12; 12:1; 13:7; 24:41
A wit, ning a ngas a utna ning a tarai Juda la sira omani. Ning i makos la sira pirati, pa la suah taumi. Lamur la tong pas a saol pa la migen a witla usaot sur a wuwu ir wus sen a palpalnala kusun a patnala. Oroi a manar kaning oe Luk 3:17. Lamur di sira gini a wana sur a palawa, pa di sira tun bret ono.