7
Stiven Ifis i Nan da Rib Yuda Gudzun Rusan
1 Da garam pumuꞌa Anutu wain gudzun tsiraꞌ igut i Stiven, “Nan ribani nidan ani nan nidzun?”
2 Da Stiven ini ibiani, “Raingꞌ da ramangꞌ ruas, waringant i dzi! Agi Anutu gangꞌ ruta nampang wain iwaꞌ da agi tafanggangꞌ Abraham, gubuꞌ arangan rungꞌ mpada mingꞌa intap Mesopotemia. Da nam igi iwaꞌ da arangan mungꞌ raiyi da arangan itangin nigi rai da ifa mpa gamp Haran. 3 Anutu ini da Abraham, ‘Watangin gam intapam da utupam rai, da wauriꞌ wafa intap dzi nida santingꞌa agu gin.’Mia 12:1
4 “Ibinigi da Abraham itangin intap Kaldia rai da ifa mpai imingꞌ Haran isangꞌ arangan ramanggan mampa sib, da Anutu itangin arangan iba intap aru agam mpada gin da aruani.Mia 11:31; 12:4-5 5 Da waꞌa gubuꞌ arigi da Anutu anungꞌ irim intap ani mangan da Abraham u, ma intap ani mungaꞌ gan isiꞌ pas da arangan u. Da bitsintaꞌ Anutu itaga ibi bampan aga da bungꞌ arim intap ani da Abraham da yangin rusan. Da gubuꞌ arigi da Abraham anungꞌ iwaringꞌ irim narun u.
6 “Da Anutu ini da Abraham ibiani, ‘Agu yangin rusam bungꞌ ampa nabi garam marawampua namingꞌ garam gamp mangan intapan. Da garam intap wain igi bungꞌ anang ribarangan nasu mamaꞌ gum utaꞌ angu da nanang i nanggan mpadan namais nasangꞌ udzuf 400. 7 Da bitsintaꞌ dzi bungꞌ arim barabin tsiraꞌ mungaꞌ da utup tuasaru nanga ribarangan suda mamaꞌ gum utaꞌ angu igi. Da bampan i nigi da u yangin rusam bungꞌ awaꞌ ba sinungꞌ intap igi da napumuꞌ dzi namingꞌ mumai ani.’Mia 15:13-16; Kis 3:12 8 Da Anutu irim nan da Abraham i safa rinin i suda ampap i nan utusa i ruan mingꞌa wasaꞌ i Arangan da Abraham. Ibinigi da gubuꞌ Abraham rima narunggan Isak da waꞌa gubuꞌ 8, da arangan isaf narunggan rinin. Da Isak ibinigi irim narunggan Yakop da isaf i rinin. Da Yakop irim narunggan marub 12, agi tafangꞌ rusangꞌ tsiraꞌ tsiraꞌ mungꞌa i utup 12 ugu, da isaf i rinin.Mia 17:10-14; 21:2-4
9 “Da agi tafangꞌ rusangꞌ igi wangun imais nidzun i rainggan Yosef, da iyu nam ntsuman i arangan da irim arangan ifa rib fain banginggan i suda mamaꞌ gum utaꞌ, da ribigi iyu arangan ifa intap Idzip. Da bitsintaꞌ Anutu irut aranganMia 37:11-28; 39:2,21 10 da irim arangan sib i barabin gan santan. Da irim mararuru rutin da inang Farau, king Idzipan, imuaruts arangan. Ibinigi da Farau itaga Yosef i suda gudzun da mungꞌa i rib santan Idzip ntingan da king ungaran da nanggan santan.Mia 41:37-41
11 “Da gubuꞌ mangits tsiraꞌ iwaꞌ da ampan Idzip da Kanan da nigi su barabin tsiraꞌ bingan, da agi tafangꞌ rusangꞌ nam gadan imaꞌ i ribarangan.Mia 41:54,57 12 Da Yakop iringantin ibi nam gadan rungꞌ imingꞌ Idzip, da iwat agi tafangꞌ rusangꞌ ifan. Nigi su miamun bingan i ribarangan fada i uda nam gadan mingꞌa Idzip.Mia 42:1-5
13 “Da gubuꞌ nam gadan ntsupan da ribarangan itip ifan, da Yosef idzuwar i runggan da rain rusan igi, da king Farau isruꞌ i Yosef rain rusan igi.Mia 45:1-3,16 14 Da Yosef irim nan i ramanggan Yakop i ruta gan utupan santan bada Idzip. Da mingꞌa gubuꞌ arigi da Yakop utupan isangꞌ 75.Mia 45:9-10,17-18; 46:27
15 “Ibinigi da Yakop irut gan utupan santan iruꞌ ifa Idzip. Da Yakop da agi tafangꞌ rusangꞌ igi impai igi isangꞌ ribarangan mampan.Mia 46:1-7 16 Da yangin rusan iyu ribarangan riniuriatsan itip ifa gamp Sekem da irim yatangꞌ tauf bampun aru Abraham rima moni silva gin da Hamor narun rusan gin ugu mingꞌa gamp Sekem.Mia 23:3-16; 33:19; 50:7-13; Yos 24:32
17 “Da Anutu gubuꞌ gan nanga nam Arangan tagadan da Abraham ugu waꞌa suda nidzun ibasu uts, da agi garamangꞌ mingꞌa intap Idzip gudzunggan iyingꞌ isu ampi bingan. 18 Da king faꞌ mangan ibamungꞌ i Idzip da arangan anungꞌ isruꞌ i Yosef u.Kis 1:7-8 19 Da arangan yiyuꞌ agi tafangꞌ rusangꞌ da inang ribarangan nanggan mpadan imais. Da gubuꞌ rinangꞌ ruas apingꞌa mamaꞌ narun faꞌ, da king ini da itangin ribarangan iwaꞌ ifa nam manaꞌ i ribarangan mampan.Kis 1:10-22
20 “Da mingꞌa gubuꞌ arigi da Moses rinanggan yapingꞌ arangan. Da arangan mamaꞌ mara rifirif bini angu imingꞌ Anutu maranggan. Ramanggan da rinanggan impa tayangꞌ arangan ukam iruꞌ da bits i gan ungaran.Kis 2:2; Hi 11:23 21 Raiyi da ribarangan itangin arangan iwaꞌ manaꞌ. Da Farau narunggan finam iwaꞌ rutin da impa tayangꞌ gin ibi i narunggan rururungan. 22 Da rib Idzip yutus Moses i uwayant da mararuru santan Idzipan igi. Da arangan iwaꞌ bini i nan nidan da gum nangan.
23 “Gubuꞌ Moses udzufan waꞌa 40 sib, da arangan maran ifur i fadan da tsanganda gan riban Israil. 24 Da Moses itsanga garam Idzip mangan nanga maisan i aranga riban igi gan mangan. Ibinigi da Moses irim garam igi sib da yis garam Idzip igi funub i mungaꞌ gan. 25 Da Moses maran ifur i arangan ampanggan Israil igi bungꞌ asruꞌ i nam igi nabi Anutu itangin arangan iba i rima ribarangan sib sinungꞌ rib Idzip banginggan, da bitsintaꞌ ribarangan anungꞌ isruꞌ gin u.
26 “Da pisa fada maiꞌ da arangan itip ifan i tsanganda ribarangan da arangan itsangan rib Israil igi iruꞌ isa ruan. Da arangan intsaꞌ i nanga ribarangan mpruꞌa wangun suda bitsintaꞌ da ini rutin, ‘Agam waringant i dzi, agam iruꞌ igi da agam rib utup Israil. Da anungꞌ isa ruam u!’
27 “Da bitsintaꞌ garam nanga asub igi ibibi bangin i Moses iwaꞌ ifan da igut i arangan ibiani, ‘Manga ni agu mungꞌa i agai da raruda agai? 28 Da u maram ifur i isa dzi funub bida u isa garam Idzip arugu funub da maiꞌ ugu, a?’ 29 Gubuꞌ Moses ringanta i nan garam igi nidan igi, da arangan irunt an arun, da ifa intap Midian da impai igi ibi garam marawampua. Da arangan iyu fininggan da irim narun rusan marub marub iruꞌ.
30 “Da udzuf 40 ifa sib, da angira iwaꞌ da arangan imingꞌ dzaf bururungꞌan i gai isiꞌ mangan mingꞌa nam manaꞌ dadauntan uts angu da Mamai Sainai. 31 Da Moses irunt fafun tsiraꞌ bingan i nam idzuwai arangan tsangandan igi, i wain dzaf anungꞌ iga gai igi sib u. Da arangan ifa uts da gai isiꞌ igi i tipa raraba bini. Da arangan iringant i Nifutsarif nida nan da arangan bida ani, 32 ‘Dzi agu tafam rusam Anutu gan. Dzi Abraham da Isak da Yakop Anutu gan.’Kis 3:6,15; Mt 22:32; Mk 12:26; Lk 20:37; Ap 3:13 Da Moses iratarat tsiraꞌ bingan, da irat i rungꞌ tsanganda gai dzaf bururungꞌa gin igi.
33 “Da Nifutsarif ini da Moses, ‘Wagruꞌ gam faga gangkang gam mingꞌa u fagam igi, i wain mumai u muntida gin ani da isu intap mararam.Kis 3:5 34 Nan nidzun bingan, dzi tsanga uwayant maisan rib Idzip nanga i dzi ampanggaꞌ. Da dzi ampanggaꞌ irang da tsakia da dzi ringant i ribarangan da dzi ruꞌ ba i rima ribarangan sib.Kis 3:7 Ibinigi da wauriꞌ! Dzi bungꞌ awat agu natip afa Idzip.’ Kis 3:10
35 “Gubuꞌ Moses mpada Idzip mungꞌ ugu da rib Israil irim barun rutin da ini da arangan, ‘Manga ni agu mungꞌa i agai da raruda agai?’ Da bitsintaꞌ Anutu runggan iwat Moses arigi ifa i mungꞌa i ribarangan da rima ribarangan sib sinungꞌ rib Idzip banginggan. Da Anutu irim riniurun da arangan imingꞌ angira aru waꞌan da arangan mingꞌa gai isiꞌ mungꞌ ugu banginggan. 36 Da Moses arigi iyu rib Israil iwaꞌ sinungꞌ intap Idzip da inang nam maran mangan ampi bingan i santingꞌa Anutu nampanggan da gubuꞌ rungꞌ mpada intap Idzip, da mingꞌa Uruts Biꞌ, da mingꞌa nam manaꞌ dadauntan ifa isangꞌ udzuf 40. 37 Da Moses arigi runggan ini da ampan Israil ibiani, ‘Anutu bungꞌ araꞌ i garam mangan namingꞌ wasaꞌ i agam utupam i suda agam profetam sangꞌa dzi.’Lo 18:15 38 Moses arigi irut agi ampanggangꞌ impruꞌ ruan imingꞌ nam manaꞌ dadauntan. Da angira ini nan da arangan imingꞌ Mamai Sainai wagungꞌ, da arangan itip ini da agi tafangꞌ rusangꞌ. Arangan iyu nan rima maran taꞌan igi i rima ruꞌa ba da agi.
39 “Da bitsintaꞌ agi tafangꞌ rusangꞌ ibugin i ringanta i Moses nanggan. Irim barun da arangan, da wangunggan ini tipa fada Idzip. 40 Da ribarangan ini da Aron ibiani, ‘Agi anungꞌ isruꞌ gin i nam idzuwai igi buwaꞌ da Moses, garam aru yuda agi sinungꞌ Idzip badan ugu. Ibinigi da watip anutu mugus maraganunggan fain da agai i mungꞌa i sanab i agai.’Kis 32:1 41 Ibinigi da ribarangan itip makau narun maraganun, da itsara nam rutin da inang nam nugun tsiaꞌan tsiraꞌ bingan i nam ribarangan runggan tipa i banginggan igi. 42 Da bitsintaꞌ Anutu irim barun da ribarangan da itus maran i ribarangan pumuꞌa gubuꞌ da ukam da ngantam mingꞌa gunungun, ibi nan akaran mingꞌa profet ruas papiaran nidan:
‘Agam ampan Israil, gubuꞌ agam mpada nam manaꞌ dadauntan udzuf 40 ugu
da agam tsarada apu,
mani agam matsara apu igi i rima dangki da dzi, ma?
Imaꞌ angu!
43 Agam iyu gam anutu gam umpur Molek ungaran mararam tipa i apu rini gangan ifan
impruꞌ da anutu gam umpur Refan maraganun gan bida ngantam.
Agam itip mugus maraganun igi ibi agam anutu gam
i agam idzaꞌa faga gudzun rutin.
Ibinigi da dzi bungꞌ asiat agam rai i agam intapam
da nawat agam rai nafampa intap Babilon marafain gan.’
44 “Gubuꞌ agi tafangꞌ rusangꞌ mpada nam manaꞌ dadauntan, da ribarangan iyu Anutu Ungaran Mararam tipa i apu rini gangan. Da nigi santingꞌ ibi Anutu irut ribarangan impai, da Arangan nanggan utusa i ruan gin imingꞌ wasaꞌ gin. Da ampan igi itip Ungar Mararam igi isangꞌ ampap Anutu santingꞌa Moses gin ugu.
45 “Raiyi da agi tafangꞌ rusangꞌ igi narun rusan iyu Ungar Mararam igi da irut Yosua iyu iba garam fain intapan ani. Da Anutu isiat rib utup fain igi rai sinungꞌ agi tafangꞌ rusangꞌ maranggan. Da ribarangan irim Ungar Mararam tipa i apu rini gangan igi iruꞌ intap ani isangꞌ King Tafit gubuꞌ gan. 46 Da Anutu isu maraampi da Tafit, da Tafit igut i Anutu, ‘Isangꞌ i dzi rima Ungar bini mangan i Agu, aga tafanggaꞌ Yakop Anutu gan, mpada wasaꞌ i gam ampanggam?’ 47 Da bitsintaꞌ Tafit narunggan Solomon irim Anutu ungaran igi.
48 “Da bitsintaꞌ Anutu Mpada Wangungꞌ anungꞌ impa ungar garam gar rima i banginggan igi u. Ibi Anutu profetan nidan ugu:
49 ‘Nifutsarif ini ibiani, “Gunungun isu Dzi bintip king gangꞌ mpada gin.
Da intap isu Dzi mumang gangꞌ rima fagangꞌ yaba gin.Mt 5:34-35; Ais 66:1-2
Ibinigi da agam bungꞌ atip ungar nabianungꞌ i Dzi mpada gin?
Ma Dzi mumai gaꞌ mpada asap in bungꞌ amingꞌ anungꞌ?
50 Dzi runggangꞌ banginggangꞌ itip nam santan igi.” ’ ”
51 Da Stiven itip ini, “Agam garam usuda gudzun i buginda i ringanta i Anutu! Agam ringanggam da wangunggam itsungin ruan ibi garam mara-utu! Gubuꞌ sib angu da agam irim ipiap i Marapayam Mararam guman isangꞌ ibi agam tafam rusam tida nangan ugu. 52 Agam tafam rusam inang asub i Anutu profetan sib angu! Da yis profet ruas aru nida nan wasi mungꞌ ugu bida Anutu Garaman Atsungꞌa Sanab Rururungan bungꞌ aba. Da aruani da Arangan iba sib, da agam irim Arangan ifa garam ipiap banginggan da agam isu rib isa Arangan funub. 53 Agam iyu Anutu nanggan faidagin aru angira ruas riman da agi tafangꞌ rusangꞌ ugu, da bitsintaꞌ agam anungꞌ yatsungꞌ gin u.”
Ampan Yuda Itapu Stiven Funub i Tauf
54 Da utup nan tipan faringꞌa Sanhidrin gin igi iringant i Stiven nanggan nidan igi, da nugun itsakia da igara nifun. 55 Da bitsintaꞌ Stiven ifungꞌ i Marapayam Mararam, da arangan irarab iyab gunungun da itsanga Anutu puatsadan gan tsiraꞌ, da Yisu muntida Anutu banginggan bini.Mt 26:64; Mk 14:62; 16:19; Lk 22:69; Ap 2:33; 5:31; 7:56 56 Da arangan ini da ribarangan, “Agam watsangan, dzi tsanga gunungun tusa ruan da Garam Narunggan muntida mingꞌa Anutu banginggan bini!”Mt 26:64; Mk 14:62; 16:19; Lk 22:69; Ap 2:33; 5:31; 7:55
57 Da gubuꞌ utup nan tipan igi ringanta i nan igi, da ribarangan irim bangin sib i ringan da iyaiꞌ nifun tsiraꞌ. Da ribarangan santan inting ruan runta fadan da Stiven. 58 Da impung arangan da iyu iwaꞌ ifa manaꞌ sinungꞌ gamp tsiraꞌ igi. Da rib dzura nan i arangan ugu igruꞌ gan ngarukui gan guntiꞌ da irim iruꞌ garam rini faꞌ mangan binganggan Sol*garam mangan binganggan Sol — Raiyi da Sol igi iparim i ruan da isu garam muarutsan da ifaringꞌ arangan aposel Paulus. Watsanga Ap 9:1-19. fagan. Da ribarangan iyu tauf da itapu Stiven gin. 59 Da gubuꞌ rungꞌ tapuda Stiven, da arangan iyugin ibiani, “Nifutsarif Yisu, wayu dzi ganunggangꞌ.”Lk 23:46
60 Da arangan yidzaꞌ faga gudzun iruꞌ da inuꞌ nifun tsiraꞌ bingan ibiani, “Nifutsarif, anungꞌ rima nam maisan ani mungaꞌ gan da ribarangan u!”Lk 23:34 Gubuꞌ arangan nida nan igi sib da arangan imamp.

7:3: Mia 12:1

7:4: Mia 11:31; 12:4-5

7:7: Mia 15:13-16; Kis 3:12

7:8: Mia 17:10-14; 21:2-4

7:9: Mia 37:11-28; 39:2,21

7:10: Mia 41:37-41

7:11: Mia 41:54,57

7:12: Mia 42:1-5

7:13: Mia 45:1-3,16

7:14: Mia 45:9-10,17-18; 46:27

7:15: Mia 46:1-7

7:16: Mia 23:3-16; 33:19; 50:7-13; Yos 24:32

7:18: Kis 1:7-8

7:19: Kis 1:10-22

7:20: Kis 2:2; Hi 11:23

7:32: Kis 3:6,15; Mt 22:32; Mk 12:26; Lk 20:37; Ap 3:13

7:33: Kis 3:5

7:34: Kis 3:7

7:34: Kis 3:10

7:37: Lo 18:15

7:40: Kis 32:1

7:49: Mt 5:34-35; Ais 66:1-2

7:55: Mt 26:64; Mk 14:62; 16:19; Lk 22:69; Ap 2:33; 5:31; 7:56

7:56: Mt 26:64; Mk 14:62; 16:19; Lk 22:69; Ap 2:33; 5:31; 7:55

*7:58: garam mangan binganggan Sol — Raiyi da Sol igi iparim i ruan da isu garam muarutsan da ifaringꞌ arangan aposel Paulus. Watsanga Ap 9:1-19.

7:59: Lk 23:46

7:60: Lk 23:34